Википедия:Ҡоролтай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедия:Ҡоролтай</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1768</id>
    <revision>
      <id>1294478</id>
      <parentid>1294084</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T08:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тутыйғош</username>
        <id>13835</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тере баш бит */</comment>
      <origin>1294478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8547" sha1="sjif4ggtj1h2xhrge9onawsse2hsz8u" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)
* Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]]</text>
      <sha1>sjif4ggtj1h2xhrge9onawsse2hsz8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294480</id>
      <parentid>1294478</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T08:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тутыйғош</username>
        <id>13835</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тере баш бит */</comment>
      <origin>1294480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8643" sha1="1k93as6xmqnv8ud9yf7lzsrvqmdzl0e" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)
* Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]])</text>
      <sha1>1k93as6xmqnv8ud9yf7lzsrvqmdzl0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294481</id>
      <parentid>1294480</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T08:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тутыйғош</username>
        <id>13835</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тере баш бит */</comment>
      <origin>1294481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8677" sha1="f716hkkbwnrkxgt166bh6p2yrewqjmp" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ҠОР}}
{{/Башлыҡ}}
{{Яңы темалар аҫтан}}


== CEE Newsletter is out now! ==

Dear all,

The first CEE Newsletter issue of 2026 is now live, and we are happy to share it with you.

The past few months have been anything but quiet across our region. From Wikimedia CEE Spring and the CEE Women Campaign, to cross-border collaborations, youth initiatives, and new ideas taking shape, there is a lot happening -- and this issue brings together many of those stories in one place.

You will find highlights from community activities, updates from the CEE Hub, international news, and a wide range of contributions from across the region. It is a good snapshot of what we have been working on together at the start of the year.

As always, thank you to everyone who contributed -- by writing, sharing updates, or supporting behind the scenes.

Take a moment to explore the issue and see what is going on across the region: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026

As always, we have prepared a Russian version of the same issue: https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE/Newsletter/March_2026/ru

Happy reading!

On behalf of the CEE Newsletter team,
Karo
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE&amp;oldid=30270755 --&gt;

== Тере баш бит ==

Хөрмәтле башкорт Википедиясе кулланучылары, күргәнсездер, татарча Википедиядә хәзер баш бит автоматик рәвештә үзе яңартылып бара, моны мин саха Википедиясенә дә керттем. Әгәр сез риза булсагыз, сезгә дә шундый үзгәрешләр кертер идем. 2025 елның октябреннән Татар Википедиясенең баш битендә сайланма һәм яхшы мәкаләләрне, төрле мәкаләләрдән җыелган кызыклы фактларны күрсәтүче бүлекләр, шулай ук сайланган исемлекләр һәм порталларлар бүлекләре көнгә берничә тапкыр автоматик рәвештә яңарып тора башлаганнар.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:27, 9 апрель 2026 (UTC)

* Беҙҙә лә шулай автоматик рәүештә яңарып торһон ине-- ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 18:11, 9 апрель 2026 (UTC)
* Бик яҡшы фекер, хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:20, 9 апрель 2026 (UTC)
* Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:25, 10 апрель 2026 (UTC)

Атна сурәтен дә яңартучы юк. Моны админнар гына эшли ала, тик активлары юк дип күренә. [[Ҡатнашыусы:Comp1089]], сез баш битне яклаудан алып, актив булмаган админнарның хокукларын ала аласызмы? Алар урынына активларны куегыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:30, 9 апрель 2026 (UTC)

:Ике тәҡдимегеҙгә лә ризамын. Кемде ҡуйырға тәҡдим итәһегеҙ? Әүҙем хакимды һайлар өсөн [[Википедия:Хакимдар һайлау]] битендә һайлау үткәрергә кәрәк ине. Техник хаким ролен башҡарыр өсөн һеҙгә лә ул хоҡуҡтарҙы рәхәтләнеп бирер инем. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:06, 10 апрель 2026 (UTC)
:Илнур әфәнде, Баш биттең һаҡлау дәрәжәһен үҙгәрттем, хәҙер автоматик раҫланған ҡатнашыусылар уны төҙәтә ала. Һеҙгә ваҡытлыса (йә даими) хаким статусын бирһәм, ризаһығыҙмы?  [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:53, 10 апрель 2026 (UTC)
::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча ярты елга куеп торсагыз була. Шуны якын арада эшләп чыгар идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 07:11, 14 апрель 2026 (UTC)
:::@[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вакытлыча интерфейс админы итеп куеп торсагыз, татВикидагы үзгәрешләрне сездә дә яңартып барырмын. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:47, 21 апрель 2026 (UTC)

[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] админ була алыр ине, мин уны тәҡдим итәм--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 23:23, 9 апрель 2026 (UTC)
*Ҡуш ҡуллап хуплайым--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 03:28, 10 апрель 2026 (UTC)
* Хәйерле көн! Админ эшен мин башҡара алмайым, сайтты алып барыу өсөн компьютер программаларын яҡшы  белгән кеше кәрәк.--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 06:06, 10 апрель 2026 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] текст өҫтөндә эшләүселәр буйынса админ була алыр ине, компетенцияһы етерлек. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:19, 10 апрель 2026 (UTC)
*:Компетенцияһы етерлек, әммә үҙе ризалығын белдермәгәс, тауыш биреүҙе ойоштора алмайбыҙ. Тағы ла кандидаттар бармы? [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 14:32, 10 апрель 2026 (UTC)

** Тере баш битне кабызып җибәрдем. Архивтан 10-15әр яхшы, сайланган мәкалә, кызыклы факт алып куйдым. Вакыт булгач калганнарын да өстәрмен. Болар көнгә берничә тапкыр яки кэш чистарткан саен яңарып торачаклар. Тагын тәкдимнәрегез булса бирегә языгыз, өстәрбез.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2026 (UTC)
**:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:26, 20 апрель 2026 (UTC)
* {{u|Il Nur}}, рәхмәт--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 16:10, 17 апрель 2026 (UTC)
* Админлыҡҡа [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] кандидатураһын хуплайым. [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 08:17, 25 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f716hkkbwnrkxgt166bh6p2yrewqjmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Григориан календары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7312</id>
    <revision>
      <id>1294420</id>
      <parentid>1290534</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T13:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53809" sha1="m7a4vj4mngobhnjiofgv8p2t4qdebr7" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|{{CURRENTYEAR}}}}
'''Григориан календары''' — иҫкергән [[Юлиан календары]] урынына индерелгән календарь. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Григориан календарында йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Яңы календарь тарихҡа ''Григориан календары'' булып инә{{Sfn|Климишин|1990|с=97}}.

== Григориан календарының структураһы ==
Григориан календары буйынса календарь йылдың уртаса оҙайлығы — 365,2425 көн. Кәбисәһеҙ йыл оҙайлығы — 365 көн, [[Кәбисә йыл|кәбисә]] йылы — 366.

&lt;math&gt;365{,}2425 = 365 + 0{,}25 - 0{,}01 + 0{,}0025 = 365 + \frac{1}{4} - \frac{1}{100} + \frac{1}{400}&lt;/math&gt;
[[Файл:DBP_1982_1155_400_Jahre_Gregorianischer_Kalender.jpg|справа|мини|350x350пкс|Григориан календарын индереүҙең 400 йыллығына сығарылған 1982 йылдағы көнбайыш герман маркаһы. Маркалағы һүрәт Иоганн Раштың 1586 йылда баҫтырып сығарған китабынан алынған.]]
Шулай итеп, 1600 һәм 2000 йылдар кәбисә йылдары була, ә 1700-се, 1800-се һәм 1900-се йылдар кәбисә йылдары булмай. Шулай уҡ, 2100 йыл да кәбисә йылы булмай.

* һаны 400-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә йылы;;
* һаны 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән башҡа йылдар — кәбисә түгел;
* һаны 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленгән башҡа йылдар — кәбисә йылы;
* ҡалған йылдар — кәбисә түгел.

Григориан календарына күсеү түбәндәге үҙгәрештәрҙе күҙ уңында тота:

Григориан календарындағы көн тигеҙләнеш йылы менән сағыштырғанда бер көнлөк хата яҡынса 10 мең йылда (юлианда — яҡынса 128 йыл) туплана&lt;ref&gt;''Cassidy S.'' [http://www.hermetic.ch/cal_stud/cassidy/err_trop.htm Error in statement of tropical year.]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Красильников Ю.'' [http://hbar.phys.msu.ru/fat/easter.html Солнце, Луна, древние праздники и новомодные теории.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110095937/http://hbar.phys.msu.ru/fat/easter.html |date=2017-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Городецкий, Михаил Леонидович|Городецкий М. Л.]]'' К вопросу о точности григорианского календаря и лунного цикла // Историко-астрономические исследования, Вып. XXXV. —М.: Физматлит, 2010, C. 289—293.&lt;/ref&gt;.

Григориан календарында аҙнаның теләһә ниндәй ете көнөнән йыл башланырға мөмкин. Дөйөм алғанда, был йылына 2 × 7= 14 календарь варианты бирә{{Календарь на год|{{CURRENTYEAR}}}}

== Айҙар ==
Григориан календары буйынса йыл 12 айға бүленә, ул 28 көндән 31 көнгә тиклем дауам итә:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!ай
!Көндәр һаны
|-
|1
|[[Ғинуар]]
|31
|-
|2
|[[Февраль]]
|28 (29 — кәбисә йылында)
|-
|3
|[[Март]]
|31
|-
|4
|[[Апрель]]
|30
|-
|5
|[[Май]]
|31
|-
|6
|[[Июнь]]
|30
|-
|7
|[[Июль]]
|31
|-
|8
|[[Август]]
|31
|-
|9
|[[Сентябрь]]
|30
|-
|10
|[[Октябрь]]
|31
|-
|11
|[[Ноябрь]]
|30
|-
|12
|[[Декабрь]]
|31
|}

=== Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыу ҡағиҙәһе ===
[[Файл:31 или 30 дней в месяце. Счёт по костяшкам рук.png|thumb|Ҡул ҡалҡыулыҡтарынан хисаплау. «ҡалҡыулыҡ» — 31 көн, «уйпат урын» — 30 көн (февраль өсөн 28 йәки 29 көн)]]
{{якорь|Правило костяшек}}

Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыуҙың ябай ҡағиҙәһе бар — «төйөн ҡағиҙәһе».

Шулай уҡ «Ап-юн-сен-no» мнемоник ҡағиҙәһе бар. Был һүҙҙең ижектәре 30 көндән торған айҙарҙың исемдәрен күрһәтә; февраль, йылына ҡарап, 28 йәки 29 көн тәшкил итә; ҡалған 7 айҙа 31 көн була. Был мнемоник ҡағиҙәнең уңайлылығы шунда: ҡул төйөндәрен «иҫәпләргә» кәрәкмәй.

Шулай уҡ айҙарҙа көндәр һанын иҫләп ҡалыу өсөн мәктәп әйтеме бар. Инглиз телендә:''Thirty days have September, April, June and November''. Немец телендәге аналогы: ''Dreißig Tage hat September, April, Juni und November''.

Финляндия Православие сиркәүе Пасханы григориан календары буйынса билдәләй.

== Юлиан һәм григориан календарҙарының айырмаһы ==
[[Файл:TomarGrigoryan.jpg|мини|Римда 1584 йылда [[Әрмән теле]]ндә баҫылған Григориан календары]]
Григориан календары индерелгән мәлдә уның юлиан календары менән айырмаһы 10 көн тәшкил итә. Әммә был айырма кәбисә йылдарҙың төрлө һаны арҡаһында арта. 1900 йылдың 1 мартынан 2100 йылдың 28 февраленә тиклемге календарҙар араһында айырма 13 көн тәшкил итә.

Юлиан һәм григориан календары даталарының айырмаһы григориан календарының датаһы юлиан календарының ошо уҡ датаһына тиклем нисә көн үтеүен билдәләй:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
!Айырма, көндәр
!Осор (юлиан календары буйынса)
!Осор (григориан календары буйынса)
|-
|10
|5 октябрь 1582 — 18 февраль 1700
|15 октябрь 1582 — 28 февраль 1700
|-
|11
|19 февраль 1700 — 17 февраль 1800
|1 март 1700 — 28 февраль 1800
|-
|12
|18 февраль 1800 — 16 февраль 1900
|1 март 1800 — 28 февраль 1900
|-
|13
|17 февраль 1900 — 15 февраль 2100
|1 март 1900 — 28 февраля 2100
|-
|14
|16 февраль 2100 — 14 февраль 2200
|1 март 2100 — 28 февраль 2200
|-
|15
|15 февраль 2200 — 13 февраль 2300
|1 март 2200 — 28 февраль 2300
|-
|16
|14 февраль 2300 — 12 февраль 2500
|1 март 2300 — 28 февраль 2500
|}
1582 йылдың 5 (15) октябренә тиклемге юлиан даталарын григориан календары даталарына әйләндерергә мөмкин, әммә ғәҙәттә был эшләнмәй. Ғәҙәттә, яңы календарҙы индереү даталары — юлиан календары, ә унан һуңғылары григориан календары буйынса бирелә. Григориан календарын шунда уҡ ҡабул итмәгән илдәрҙә йыш ҡына 1582 йылдың 5 (15) октябренән алып ике дата күрһәтелә: ваҡиға булған мәлдә — иҫке юлиан стиле буйынса һәм йәйәләр эсендә яңыса григориан стиле күрһәтелә. : ''Мәҫәлән: «Пушкин Александр Сергеевич (26 май [6] июнь 1799, Мәскәү, 29 ғинуар [10 февраль] 1837, Санкт-Петербург), урыҫ яҙыусыһы, яңы рус әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы''»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=В. С. Непомнящий.|заглавие=Пушкин Александр Сергеевич|ссылка=|издание=[[Большая советская энциклопедия]] ([[Большая советская энциклопедия#Третье издание|3-е издание]])|издательство=Советская энциклопедия|год=1969—1978|том=|страницы=}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Григориан календарына күсеү өсөн тәүшарттар ===
Григориан календары тропик йылға ярайһы уҡ теүәл яҡынлашыу мөмкинлеген бирә. Яңы календарҙы ҡабул итеүҙең сәбәбе булып көн тигеҙләнеше көнөнөң юлиан календарына ҡарата әкренләп үҙгәреүе тора, уға ярашлы [[Пасха]]ның датаһы һәм пасха тулы һәм астрономик айҙарҙың килешмәүсәнлеге билдәләнә. 325 йылдан көн тигеҙләнеше датаһы 21 марттан 11 мартҡа тиклем шыла, һәм тап ошо яңы календарь индереү өсөн сәбәп була. Был алмашыныу икенсе мең йыллыҡ башында уҡ һиҙелә, һәм календарҙы төҙәтеү кәрәклеге килеп тыуа, сөнки Пасха көнөн дөрөҫ иҫәпләмәү етди гонаһ тип һанала. Тридент Советы (1545—1563) папаға тейешле үҙгәрештәр индерергә ҡуша&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Паннекук, Антон|Паннекук А.]]|заглавие=История астрономии|страниц=592|страницы=237|издательство=Наука|год=1966}}&lt;/ref&gt;.

Григорий XIII тиклем папалар Павел III һәм Пий IV проектты тормошҡа ашырырға тырышалар, әммә уңышҡа өлгәшмәйҙәр. Реформаны Грегорий XIII ҡушыуы буйынса рим астрономы Алойсий Лилиус, ә уның вафатынан һуң (1576) Христофор Клавий башҡара. Уларҙың эштәренең һөҙөмтәһе Мондрагон виллаһында понтифик ҡултамғаһы ҡуйылған папа буллаһында яҙыла һәм ''[[:ru:Inter gravissimas|Inter gravissimas]]'' («Иң мөһимдәр араһында») беренсе юлы исеме менән атала&lt;ref&gt;[http://www.bluewaterarts.com/calendar/NewInterGravissimas.htm Inter Gravissimas]{{la icon}}{{fr icon}}{{en icon}}&lt;/ref&gt;.

1582 йылдағы календарь реформаһы баштан уҡ католик ғалимдар араһында ла күмәк протест һәм ҡаты бәхәстәр тыуҙыра..Көнбайыш Европаның бөтә университеттары ла тиерлек реформаға ҡәтғи ҡаршы була һәм григориан календары бер ниндәй нигеҙһеҙ «юлиан календарының боҙолоуын» кәүҙәләндерә, тип белдерә. Әйткәндәй, айырыуса [[Париж университеты|Париж]] һәм [[Вена университеты|Вена университеттары]] ҡәтғи ҡаршы булалар. Ул замандың күп кенә алдынғы ғалимдары ла проектты ҡырҡа тәнҡитләй. Рим Папаһы Григорий XIII реформаға ҡаршы сығыусыларға сиркәүҙән ҡыуыу менән янарға мәжбүр була.{{Sfn|Климишин|1990}}.

# яңы календарь ҡабул итеү мәлендә ағымдағы датаны 10 көнгә шылдыра һәм тупланған хаталарҙы төҙәтә;
# яңы календарҙа яңы, теүәлерәк, кәбисә йылы барлыҡҡа килә— кәбисә йылы тураһындағы ҡағиҙә эшләй башлай, йәғни 366 көн, әгәр:
#* йыл һаны 400-гә бүленә (1600, 2000, 2400);
#* ҡалған йылдар — йыл һаны 4-кә бүленә һәм 100-гә бүленмәй (… 1892, 1896, 1904, 1908 …);
# христиан [[Пасха|Пасхаһын]] иҫәпләү ҡағиҙәләре үҙгәртелә&lt;ref&gt;''[[Нестеренко, Юрий Валентинович|Нестеренко Ю. В.]]'' Диофантовы приближения, церковные календари и пасхалия // Историко-астрономические исследования, Вып. XXXV. — М.: Физматлит, 2010, C. 215—288.&lt;/ref&gt;.

Юлиан һәм григориан календарҙары даталары араһындағы айырма һәр 400 йылға өс тәүлеккә арта.

Ҡайһы бер илдәрҙә Григориан стиле менән рәттән милли календарҙар ҡулланыла: [[Израиль дәүләте|Израиль]] ([[йәһүд календары]]), [[Һиндостан]] (Берҙәм Һиндостан милли календары), [[Бангладеш]] (бенгал календары).

=== Илдәрҙең григориан календарына күсеү датаһы ===
Дәүләттәр юлиан һәм башҡа календарҙарҙан Григориан календарына төрлө ваытта күсәләр{{Sfn|Климишин|1990|с=455}}:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
!Юлиан календарының&lt;br&gt;&lt;br&gt;аҙаҡҡы көнө
!Григориан календарының&lt;br&gt;&lt;br&gt;беренсе көнө
!Дәүләттәр һәм территориялар
|-
|4 октябрь 1582
|15 октябрь 1582
| align=&quot;left&quot; |[[Испания]], [[Португалия]], [[Италия]], [[Речь Посполитая]] (федератив дәүләт: [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] һәм Польша короллеге) (Литва губернаһы юлиан календарына 1800 йылдың 1 (11) ғинуарында әйләне ҡайта һәм 1815—1915 йылдарҙа Рәсәй империяһы составында документтарҙа ике календарь ҙа ҡулланыла)
|-
|9 декабрь 1582
|20 декабрь 1582
| align=&quot;left&quot; |[[Франция]], Лотарингия (юлиан календарына 1735 йылда әйләнеп ҡайта һәм ҡабаттан григориан календарына 1760 йылың 28 февралендә күсә)
|-
|14 декабрь 1582
|25 декабрь 1582
| align=&quot;left&quot; |[[Люксембург]], Республика Соединённых провинций
|-
|21 декабрь 1582
|1 ғинуар 1583
| align=&quot;left&quot; |Фландрия, [[Нидерланд|Голландия]], Брабант, [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;/&gt;, Зеландия графлығы
|-
|31 декабрь 1582
|11 ғинуар 1583
| align=&quot;left&quot; |Ахен
|-
|10 февраль 1583
|21 февраль 1583
| align=&quot;left&quot; |Льеж епископлығы, Гронинген [юлиан календарына 10 (20) ноября 1594 йылдың 10 (20) ноябрендә әйдәнеп ҡайта һәм григориан календарына ҡабаттан 1701 йылдың 12 ғинуарында күсә]
|-
|13 февраль 1583
|24 февраль 1583
| align=&quot;left&quot; |Аугсбург
|-
|4 октябрь 1583
|15 октябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Трир
|-
|5 октябрь 1583
|16 октябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |[[Австрия]] ([[Брессаноне|Бриксен]]), [[Бавария]], [[Зальцбург]], [[Регенсбург]], Тироль, Фрайзинг
|-
|13 октябрь 1583
|24 октябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Брайсгау-Верхний Шварцвальд (район)
|-
|20 октябрь 1583
|31 октябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Базель епскоплығы
|-
|2 ноябрь 1583
|13 ноябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Юлих-Берг
|-
|3 ноябрь 1583
|14 ноябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Кёльн
|-
|4 ноябрь 1583
|15 ноябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Вюрцбург
|-
|11 ноябрь 1583
|22 ноябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |Майнц
|-
|16 ноябрь 1583
|27 ноября 1583
| align=&quot;left&quot; |[[Баден-Баден]], Страсбург архиепархияһы
|-
|17 ноябрь 1583
|28 ноябрь 1583
| align=&quot;left&quot; |[[Мюнстер]], Клева герцоглығы
|-
|14 декабрь 1583
|25 декабрь 1583
| align=&quot;left&quot; | Штирия герцоглығы
|-
|6 ғинуар 1584
|17 ғинуар 1584
|align=&quot;left&quot;|[[Австрия]] (Каринтия), Богемия
|-
|11 ғинуар 1584
|22 ғинуар 1584
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Люцерн, Ури, Швиц, Цуг, Фрайбург, Золотурн кантондары, Невшатель кантонының Ле-Ландерон коммуннаһы)
|-
|12 ғинуар 1584
|23 ғинуар 1584
| align=&quot;left&quot; |Силезия, Лужица
|-
|11 февраль 1584
|22 февраль 1584
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Обвальден, Нидвальден кантондары)
|-
|1 июль 1584
|12 июль 1584
| align=&quot;left&quot; |Вестфалия
|-
|3 октябрь 1584
|14 октябрь 1584
| align=&quot;left&quot; |Моравия
|-
|1584
|1584
| align=&quot;left&quot; |Америкалағы испан колониялары, [[Швейцария]], Тургау, Аппенцелль-Иннерроден, Аппенцелль-Аусерроден кантондары (юлиан календарына 1597 йылда ҡабаттан әйләнеп ҡайта һәм 1798 йылда григориан календарына күсә)]
|-
|16 июнь 1585
|27 июнь 1585
| align=&quot;left&quot; |Падерборн
|-
|21 октябрь 1587
|1 ноябрь 1587
| align=&quot;left&quot; |[[Венгрия]]
|-
|14 декабрь 1590
|25 декабрь 1590
| align=&quot;left&quot; |Трансильвания
|-
|22 август 1612
|2 сентября 1612
| align=&quot;left&quot; |[[Пруссия]]
|-
|13 декабрь 1615
|24 декабрь 1615
| align=&quot;left&quot; |Пфальц-Нойбург
|-
|1617
|1617
| align=&quot;left&quot; |Курляндия юлиан календарына Рәсәй империяһына ҡушылыу 1796 йылдың 28 ғинуарында (8 февралдә) әйләнеп ҡайта]
|-
|1623
|1623
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Унтерваллис — Вале кантонының бер өлөшө)
|-
|1623—1624
|1623—1624
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Граубюнден кантонының бер өлөшө)
|-
|1624
|1624
| align=&quot;left&quot; |[[Оснабрюк]]
|-
|15 март 1631
|26 март 1631
| align=&quot;left&quot; |Хильдесхайм кенәзлеге, епископлығы
|-
|28 февраль 1655
|11 март 1655
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Вале кантоны)
|-
|1 февраль 1668
|12 февраль 1668
| align=&quot;left&quot; |Минден епископлығы
|-
|5 февраль 1682
|16 февраль 1682
| align=&quot;left&quot; |Эльзас, [[Страсбург]]
|-
|18 февраль 1700
|1 март 1700
| align=&quot;left&quot; |[[Дания]] (шул иҫәптән [[Норвегия]]), протестант немец дәүләттәре)
|-
|30 июнь 1700
|12 июль 1700
| align=&quot;left&quot; |[[Нидерланд]] (Гелдерланд, Зютфен)
|-
|16 ноябрь 1700
|28 ноябрь 1700
| align=&quot;left&quot; |[[Исландия]]
|-
|30 ноябрь 1700
|12 декабрь 1700
| align=&quot;left&quot; |[[Нидерланд]] (Оверэйссел, Утрехт)
|-
|31 декабрь 1700
|12 ғинуар 1701
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Цюрих, [[Берн]], Базель, Женева, Невшатель, Шаффхаузен кантондары, Гларус кантонының католик өлөшө), [[Нидерланд]] (Фрисландия, Гронинген)
|-
|30 апрель 1701
|12 май 1701
| align=&quot;left&quot; |[[Нидерланд]] (Дренте)
|-
|1724
|1724
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Санкт-Галлен ҡалаһы)
|-
|2 сентябрь 1752
|14 сентябрь 1752
| align=&quot;left&quot; |[[Бөйөк Британия]], уның колониялары (шул иҫәптән Төньяҡ Америка североамериканские; Канаданың Яңы Шотландияһы француз колонияһы булараҡ һәм [[Ирландия]] григориан календарын 1605 йылдан 1710 йылдың 13 октябренә тиклем ҡуллана.
|-
|17 февраль 1753
|1 март 1753
| align=&quot;left&quot; |[[Швеция]] (шул иҫәптән [[Финляндия]])
|-
|16 февраль 1760
|28 февраль 1760
| align=&quot;left&quot; |Лотарингия
|-
|22 июнь 1798
|4 июль 1798
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Гларус кантонының протестант өлөшө)
|-
|13 декабрь 1798
|25 декабрь 1798
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Аппенцелль-Аусерроден кантоны)
|-
|1783—1811
|1783—1812
| align=&quot;left&quot; |[[Швейцария]] (Граубюнден кантонының протестант өлөшө: тәүгеләрҙән булып Оберэнгадин һәм Бергель коммуналары, аҙаҡҡылары булып коммуны Ширс һәм Грюш коммуналары күсә)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1863
| align=&quot;left&quot; |[[Камбоджа]]
|-
|6 октябрь 1867
|18 октябрь 1867
| align=&quot;left&quot; |[[Аляска]] (территорияларҙы Рәсәйҙән АҠШ-ҡабиргән көнө; яңы календарға күсеү даталар алмшыныу ваҡытына тура килә, шуға күрә төҙәтмә 11 көн урынына 12 көн тәшкил итә, ә шулай аҙна көндәренең хисап тәртибе боҙола)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1 ғинуар 1873
| align=&quot;left&quot; |[[Япония]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1885
| align=&quot;left&quot; |[[Мьянма|Бирма (Мьянма)]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1 апрель 1889
| align=&quot;left&quot; |[[Таиланд|Сиам (Таиланд)]] (Бангкок нигеҙләнгән ваҡыттан алып һәм 1 апрелдәге йыл башынан; 1913 йылда будда вафатынан йылдар хисабы индерелә; 1941 йылда йыл башы 1 ғинуарға күсерелә)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1889
| align=&quot;left&quot; |[[Лаос]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1 ғинуар 1896
| align=&quot;left&quot; |Корея
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1 ғинуар 1912
| align=&quot;left&quot; |[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (Миньго календары буйынса; граждандар һуғышы арҡаһында күсеү 1929 йылда тамамлана)
|-
|14 ноябрь 1912
|28 ноябрь 1912
| align=&quot;left&quot; |[[Албания]]
|-
|11 май 1915
|25 май 1915
| align=&quot;left&quot; |[[Литва]] (немец оккупацияһы аҫтында), [[Латвия]] (Курляндия -немец оккупацияһы аҫтында)
|-
|31 март 1916
|14 апрель 1916
| align=&quot;left&quot; |[[Болгария]]
|-
|15 февраль 1917
|1 март 1917
| align=&quot;left&quot; |[[Төркиә]] (румий календары һаҡланып ҡала, айырмаһы 564 йыл)
|-
|22 август 1917
|5 сентябрь 1917
| align=&quot;left&quot; |[[Латвия]] (Лифляндия — немец оккупацияһы аҫтында)
|-
|31 ғинуар 1918
|14 февраль 1918
| align=&quot;left&quot; |[[Совет Рәсәйе|РСФСР]], [[Эстония]]
|-
|15 февраль 1918
|1 март 1918
| align=&quot;left&quot; |[[Украина]] (Украин халыҡ республикаһы)
|-
|17 апрель 1918
|1 май 1918
| align=&quot;left&quot; |Кавказ аръяғы демократик федератив республика ([[Грузия]], [[Әзербайжан]] һәм [[Әрмәнстан]]
|-
|14 ғинуар 1919
|28 ғинуар 1919
| align=&quot;left&quot; |[[Югославия]]
|-
|31 март 1919
|14 апрель 1919
| align=&quot;left&quot; |[[Румыния]]
|-
|15 февраль 1923
|1 март 1923
| align=&quot;left&quot; |[[Греция]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1 ғинуар 1926
| align=&quot;left&quot; |[[Төркиә]]{{Sfn|Климишин|1990}} (румий календары буйынса йыл хисабынан григориан календарына күсеү)
|-
|17 сентябрь 1928
|1 октябрь 1928
| align=&quot;left&quot; |[[Мысыр]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1949
| align=&quot;left&quot; |[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (Миньго календары буйынса йыл хисабынан григориан календарына күсеү; Тайваньда Миньго календары һаҡланып ҡала)&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot; /&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |1 октябрь 2016
| align=&quot;left&quot; |[[Сәғүд Ғәрәбстаны]]
|}

=== Күсеү тарихы ===
[[Файл:Gregorianscher_Kalender_Petersdom.jpg|мини|Григориан календарын индереү. [[Рим|Римдағы]] [[Изге Пётр соборы|Изге Петр]] соборында рим папаһы Григорий XIII ҡәберендәге барельеф]]
[[Файл:William_Hogarth_028.jpg|мини|Уильям Хогарттың «Ҡайтарығыҙ беҙҙең ун бер көнөбөҙҙө!» картинаһы, 1755]]
[[Файл:Sovnarkom-Gregorian-Calendar-Decree-izo39.jpg|мини|Рәсәйҙә 1918 йылдың 26ғинуарында григориан календарын индереү тураһындағы Декрет ]]
[[Файл:Обращение_Гравицкого_к_населению_города_Харькова_и_приказ_по_гарнизону,_25_июня_1919_года.png|мини|1919 йылдың 25 июнендә Харьков ҡалаһының «аҡ» гарнизоны буйынса бойороҡ: григориан календарын бөтөрөү һәм юлиан календарына күсеүгә бәйле иртәгәге көндө 13 июнь көн итеп һанарға]]
[[Файл:Calendars_world_map.svg|мини|400x400пкс|Рәсми рәүештә календарҙың донъяның төрлө илдәрендә ҡулланыла. (Дини өлкәлә башҡа календарҙар ҡабул итеүе мөмкин)
{{Легенда|#008000;|Григориан календаре}}
{{Легенда|#008080;|Григориан календаре, әммә башҡа эра буйынса}}
{{Легенда|#ff0000;|Башҡа календарҙар}}
{{Легенда|#ff8000;|Григориан һәм милли календарҙарҙы параллель рәүештә ҡулланыу}}]]
1582 йылда Григориан календарына [[Испания]], [[Португалия]] (Испания провинцияһы булараҡ), [[Италия]], Польша-Литва Содружествоһы ([[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва]] һәм Польша герцоглығы), [[Франция]], Лотарингия.

1583 йыл аҙағына уларға [[Голландия]], [[Бельгия]], Брабант, Фландрия, [[Льеж]], Аугсбург, Трир, [[Бавария]], [[Зальцбург]], [[Регенсбург]], [[Австрия]] һәм Тироль өлөштәре ҡушыла. Ҡыҙыҡлы факт та күҙәтелә. Мәҫәлән, Бельгияла һәм Голландияла 1583 йылдың 1 ғинуары 1582 йылдың 21 декабренән һуң килә, һәм бөтә халыҡ шул йылда [[Раштыуа]] байрамын үткәрмәй ҡала&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;/&gt;.

1583 йылда Григорий XIII Константинополь патриархы Иремия II-гә яңы календарға күсеү тәҡдиме менән илселек ебәрә. 1583 йыл аҙағында Константинополь советында тәҡдим Пасха байрамының ҡануни ҡағиҙәләренә тап килмәй тип кире ҡағыла, ә яңы календарға эйәреүселәргә анафема иғлан ителә&lt;ref&gt;''Е. В. Пчелов, Ю. Э. Шустова''. [https://www.pravenc.ru/text/1319949.html#part_24 Календарь // Православная энциклопедия].&lt;/ref&gt;.

1584 йылда Австрия григориан календарына күсеүҙе тамамлай, Швейцария күсә башлай (Люцерн, Ури, Швиз, Зуг, Фрайбург, Солотурн кантондары), Силезия, Вестфалия һәм Америкалағы испан колониялары.
XVI быуатта Швейцарияның католик өлөшө григориан календарына күсә, протестант кантондары 1753 йылда, ә һуңғыһы — Грисон 1811 йылда.

Ҡайһы бер осраҡтарҙа григориан календарына күсеү етди сыуалыштар менән оҙатыла. Мәҫәлән, 1584 йылда Польша короле Стефан Батори [[Рига]]ла яңы календарь индергәндә, урындағы сауҙагәрҙәр, 10 көнлөк шылыу уларҙың поставкалар срогын боҙа һәм ҙур юғалтыуҙарға килтерә, тип баш күтәрә. Баш күтәреүселәр Рига сиркәүен емерә һәм бер нисә муниципаль хеҙмәткәрҙе үлтерә. «Календарь сыуалыштарын» 1589 йылдың йәйендә генә баҫтыралар&lt;ref&gt;Всемирная история. Т. 11, С. 100—101. Минск: Литература, 1997.&lt;/ref&gt;.

Григориан календарына күскән ҡайһы бер илдәрҙә юлиан хронологияһы уларҙың башҡа дәүләттәргә ҡушылыуы һөҙөмтәһендә тергеҙелә.

1752 йылдың 2 сентябрендә король Георг II ҡарары менән григориан календарына күскән Бөйөк Британияла датаны 10 көнгә түгел, ә 11 көнгә алға күсерергә тура килә, сөнки континенталь Европала яңы календарь көсөнә ингәндән һуң тотош бер быуат үтә, шулай итеп тағы бер өҫтәмә көн йыйыла&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;&gt;{{Китап|автор=Крис Тёрни|часть=Изменчивый календарь|заглавие=Кости, скалы и звезды. Наука о том, когда что произошло|оригинал=Bones, Rocks and Stars: The Science of When Things Happened|ссылка=http://static.ozone.ru/multimedia/book_file/1002037746.pdf|издательство=Альпина нон-фикшн|allpages=240|isbn=978-5-91671-087-8, ISBN 978-0-230-55194-7|тираж=3000}}&lt;/ref&gt;. 2 сентябрҙән һуң кинәт 14 сентябрь тыуа.

Подданныйҙар уларҙы олоғайтҡан ҡарар менән ҡәнәғәт булмайҙар. Илдә «Ун бер көнөбөҙҙө кире ҡайтарығыҙ!» лозунгыһы аҫтында протест акциялары күҙәтелә. Уильям Хогарттың «Һайлауҙар» серияһының бер гравюраһында тап ошо хәл күрһәтелә. Ҡайһы берҙә кеше ғүмерен өҙгән сыуалыштар булып ала, мәҫәлән, Бристоль ҡалаһында&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;/&gt;.

Яңы календарҙы индереү һалым йыйыусылар өсөн дә етди финанс эҙемтәләргә килтерә. 1753 йылда, григориан календарының беренсе тулы йылында, банкирҙар һалым түләүҙән баш тарта, сөнки улар өсөн элекке дата ғәҙәти була һәм улар 11 көн алдан һалым түләргә ризалашмайҙар. Һөҙөмтәлә финанс йылы Бөйөк Британияла 6 апрелдә генә башлана. Был дата 250 йыл элек булған ҙур үҙгәрештәрҙең символы булараҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;/&gt;.

Швецияла 1700 йылдан алып 1740 йылға тиклем кәбисә көндәрен бөтөрөргә ҡарар итәләр. 1700 йылда беренсе кәбисә көнө бөтөрөлә. Һуңынан һуғыш башлана,һәм күсеү онотола. Шулай итеп, ил үҙенең швед календары буйынса йәшәй. 1711 йылда Карл XII быны урынһыҙ тип таный, һәм иҫке стилгә кире ҡайтырға һәм февраль айында 2 көн өҫтәргә ҡарар итә. Шуға күрә Швецила 1712 йылда февралдә 30 көн булы. 1753 йылда ғына яңы стиль индерелә. Шул уҡ ваҡытта 17 февралдән һуң кинәт 1 март барлыҡҡа килә.

Аляскалағы григориан календарына күсеү ғәҙәти булмаған, сөнки унда датаны үҙгәртеү датаны үҙгәртеү линияһын күсереү менән бергә алып барылған. Шуға күрә, 1867 йылдың 6 октябре йомаһынан һуң тағы ла бер йома барлыҡҡа килә — яңы стиль буйынса 1867 йылдың 18 октябрендә.

1872 йылда традицион лунисоларҙан григориан календарына күсеү тураһында ҡарарҙы Япония ҡабул итә, шуға күрә икенсе көндө,бишенсе Мэйдзи йылы ун икенсе айының 2 көнөнән һуң 1873 йылдың 1 ғинуары тура килә, һөҙөмтәлә Япония календары көнбайыштың эре державалары календарына (Рәсәйҙән тыш) тап килтерелә. Шуға ҡарамаҫтан, рәсми документтар бер үк ваҡытта нэнго системаһын ҡулланыуын дауам итә.

Корея григориан календарын 1896 йылдың 1 ғинуарында ҡабул итә, уны ҡабул итеүҙә Ю Кил-чун әүҙемлек күрһәтә. әүҙем ҡатнашты Ю Кил-чеунг&lt;ref&gt;''Peter H. Lee'', ed., Sourcebook of Korean Civilization: Vol. 2: From the seventeenth century to the Modern Period, [https://books.google.com/books?id=rhUm97beo2cC&amp;pg=PA341 page 341].&lt;/ref&gt;. Ҡабул ителгән календарь буйынса айҙар һаны билдәләнһә лә, 1895—1897 йылдарҙа Чосон династияһының беренсе йылындағы йылдар һанының иҫкесә һаналыуы дауам итә. 1896 йыл буйынса Григориан календары Чосондың 1392 йылына тап килә&lt;ref&gt;''Peter H. Lee'', ed., Sourcebook of Korean Civilization: Vol. 2: From the seventeenth century to the Modern Period, [https://books.google.com/books?id=rhUm97beo2cC&amp;pg=PA382 page 382] and [https://books.google.com/books?id=rhUm97beo2cC&amp;pg=PA520 page 520, note 13].&lt;/ref&gt;. 1897 һәм 1910 йылдар араһында һәм 1948 йылдан алып 1962 йылға тиклем корея календаре дәүеренең башы ҡулланыла.1910 һәм 1945 йылдар араһында, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]] [[Япония|япон]] хакимлығы аҫтында булғанда, япон хронологияһы ҡулланыла. 1945 йылдан 1961 йылға тиклем Көньяҡ Кореяла григориан календары б.б.т. 2333 йылда [[Кочосон]] дәүләтенә нигеҙ һалынған хронология менән берләштерелә. [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Төньяҡ Кореяла]] 1997 йылдың 8 июленән яңы «Чучхе хронологияһы» ҡабул ителә, уның башы — 1912 йыл — [[Ким Ир Сен|Ким Ир Сендың]] тыуған йылы.

[[Ҡытай Республикаһы]] григориан календарын рәсми рәүештә 1912 йылдың 1 ғинуарында ҡабул итә, әммә континенталь Ҡытай хәрби диктатура осоронда төрлө календарҙар ҡулланыла. 1928 йылдың октябрендә Гоминьдан хакимлығы осоронда Милли хөкүмәт григориан календарын 1929 йылдың 1 ғинуарынан ҡулланырға ҡарар итә. Шуға ҡарамаҫтан, айҙарҙы нумерациялауҙа ҡытай традицияһы һаҡланып ҡалған, ә хронологияның башланыуы Ҡытай Республикаһын иғлан итеүҙең беренсе йылы — 1912 йыл тип билдәләнгән. Был система үҙен Ҡытай Республикаһының вариҫы тип һанаған [[Ҡытай Республикаһы|Тайваньда]] әле лә ҡулланыла.1949 йылда [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] иғлан ителгәндән һуң ҡытай материгы григориан календарын ҡулланыуын дауам итә, әммә элекке хөкүмәт индергән нумерация һәм йылдар хисабы бөтөрөлә һәм, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] һәм көнбайыш илдәрендәге кеүек, Христос раштыуаһынан йылдар хисабы ҡабул ителә.

Рәсәйҙә совет власы контроле аҫтында булған территорияла григориан календары Халыҡ Комиссарҙары Советының 1918 йылдың 26 ғинуарындағы указы менән индерелә, уның буйынса 1918 йылдың 31 ғинуарынан һуң 14 февраль барлыҡҡа килә. Ваҡытлы хөкүмәт [[Октябрь революцияһы|ҡолатылғандан]] һуң барлыҡҡа килгән башҡа дәүләт берекмәләре контроле аҫтында булған элекке Рәсәй империяһы территорияларында яңы стиль рәсми рәүештә индерелгән даталар төрлөсә була. Мәҫәлән, Ваҡытлыса Себер хөкүмәте яңы стилде 1918 йылдың 31 авгусында үҙенең декретына ярашлы индерә һәм 1 октябрь көнөн 14 октябрь тип иғлан итә&lt;ref&gt;Настольный календарь на 1919 год. — Томск, Министерство народного просвещения, 1919. — С. 3.&lt;/ref&gt;. Ә Рәсәй Көньяҡҡа большевиктар власы иғлан ителгәнгә тиклем иҫке стиль буйынса йәшәйҙәр

Шулай итеп, бер нисә илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, 1900 йылғы календарҙа 29 февраль була.

Григориан календарға һуңғыларҙан булып Греция 1923 йылда&lt;ref name=&quot;ethnos&quot;&gt;[http://efimeris.nlg.gr/ns/pdfwin.asp?c=125&amp;dc=01&amp;db=03&amp;da=1923 'Έθνος', 1 Μαρτίου 1923, σελ. 1: «Το νέον ημερολόγιον»]. В некоторых источниках приводится дата 23 марта 1924, являющаяся в действительности датой перехода [[Элладская православная церковь|Элладской православной церкви]] на [[новоюлианский календарь]].&lt;/ref&gt;, [[Төркиә]] 1926 йылда һәм [[Мысыр]] 1928 йылда күсәләр&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;/&gt;. Башҡа ғәрәп илдәре граждандар тормошонда григориан календарына күсә, иң аҙаҡҡыһы булып [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] күсә (2016)&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2016/12/15/saudi-arabia-adopts-the-gregorian-calendar Saudi Arabia adopts the Gregorian calendar]&lt;/ref&gt;.

Григориан календарында әлегә тиклем [[Эфиопия]] (был илдә эфиоп календары ҡулланыла)&lt;ref name=&quot;bonesrocksstars&quot;/&gt;, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] (иран календары), [[Непал]] (непал календары) күсмәгән.

1923 йылдан алып урындағы православие сиркәүҙәренең күпселеге, Рус, Иерусалим, Грузин, Серб һәм Афон сиркәүҙәренән тыш, григориан календарына оҡшаш һәм уның менән 2800 йылға тиклем тап килгән яңы юлиан календарын ҡабул итә. Шулай уҡ формаль рәүештә был яңылыҡ Мәскәү мәхәлләләренең барыһы тарафынан да тиерлек ҡабул ителһә лә, дөйөм алғанда Сиркәүҙә аңлашылмаусанлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә 8 ноябрҙә үк Патриарх Тихон «сиркәү ҡулланыуына яңы стиль индереүҙе ваҡытлыса кисектереп торорға» бойора. Шулай итеп, Рәс православие сиркәүендә яңы стиль барыһы 24 көн ғәмәлдә була.

[[Таиланд]]та тай ҡояш календары ҡабул ителгән, ул григориан календары булып тора, әммә башҡа хронология менән. Беҙҙең дәүер хронологияһы һәм милли хронология Ҡытай Республикаһында (Тайвань) (Минго календары), КХДР (Юче календары), [[Япония]]ла (идаралыҡ девиздары буйынса хронология) параллель рәүештә ҡулланыла..

1948 йылда Мәскәү православие сиркәүҙәре конференцияһында Пасханы, күскән байрамдар кеүек үк, Александр пасхалияһы буйынса (юлиан календары буйынса) иҫәпләргә, ә күсмәй торғандар — урындағы сиркәү календары буйынса хисаплана.

== Пролептик календарь ==
Григориан календар ингәнгә тиклем даталарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған календарь пролептик тип исемләнә. Мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклемге даталарҙы билдәләү өсөн беҙҙең эраға тиклем 45 йылдың 1 ғинуарында индерелгән [[юлиан календары]] ҡулланыла{{Sfn|Климишин|1990|с=308—318}} — тимәк, унан алдағы даталар пролептик юлиан календары буйынса билдәләнә. Юлиан календары ҡулланылмаған төбәктәрҙә ваҡиғаларҙың датаһын билдәләү өсөн 1582 йылдың 15 октябрендә григориан календары индерелгәнгә тиклем пролептик григориан календары ҡулланыла, ваҡиғалар даталары григориан календары ҡағиҙәләре буйынса билдәләнә.

== Аустерлиц янындағы алыш ==
Григориан һәм юлиан календарҙары араһындағы айырма Австрия һәм Рәсәй армияһының 1805 йылдағы берлектәге ғәмәлдәрендәге хатаға сәбәпсе булған тип иҫәпләнә, был [[Аустерлиц янындағы һуғыш|Аустерлицта союздаштарҙы тар-мар итеүҙә]] ҙур роль уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Lord Robertson|authorlink=George Robertson, Baron Robertson of Port Ellen|title=Prospects for NATO–Russian relations|publisher=NATO|url=http://www.nato.int/docu/articles/2000/a000501a.pdf|format=.pdf|accessdate=2013-04-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVyJdlig?url=http://www.nato.int/docu/articles/2000/a000501a.pdf|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The Campaigns of Napoleon|издательство=Scribner|место=New York|страницы=383|часть=From the Rhine to the Danube|isbn=0-02-523660-1|ref=Chandler|автор=[[David G. Chandler|Chandler, David G]]|год=1973}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Юлиан календары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Календарь}}
* {{Книга:История календаря и хронология}}
* {{Книга:Вечные календари}}
* {{Книга:Календарь: прошлое, настоящее, будущее}}
* {{Книга:Время и календарь}}
* {{Книга:Календарь и хронология|98—105, 300—312}}
* {{Книга:Нить времён}}
* [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D12812.php Kalender. Historischer Lexikon der Schweiz]{{de icon}}.
* Barsoum, Ignatius A. (2003). ''The Scattered Pearls''. Piscataway: Georgias Press.
* Blackburn, B. &amp; Holford-Strevens, L. (1999). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-214231-3}}.
* Blackburn, B. &amp; Holford-Strevens, L. (2003). ''The Oxford Companion to the Year: An exploration of calendar customs and time-reckoning'', Oxford University Press.
* Blegen, Carl W. (n.d.). [https://nataliavogeikoff.com/2013/12/25/an-odd-christmas-or-the-christmasless-year-of-1923-in-greece/ «An Odd Christmas»]. Posted with an introduction by Natalia Vogeikoff-Brogan on 25 December 2013. ''From the Archivist’s Notebook'' retrieved 1 April 2018.
* Borkowski, K. M., (1991). [http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JRASC..85..121B/0000125.000.html «The tropical calendar and solar year»], ''J. Royal Astronomical Soc. of Canada'' 85(3): 121—130.
* Carabias Torres, A. M. (2012). ''Salamanca y la medida del tiempo.'' Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.
* Coyne, G. V., Hoskin, M. A., Pedersen, O. (Eds.) (1983). ''[https://archive.org/details/GregorianReformOfTheCalendar Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary, 1582—1982]''. Vatican City: Pontifical Academy of Sciences, Vatican Observatory (Pontificia Academia Scientarum, Specola Vaticana).
* Duncan, D. E. (1999). ''Calendar: Humanity’s Epic Struggle To Determine A True And Accurate Year''. HarperCollins. {{ISBN|9780380793242}}.
* [[Jean Meeus|Meeus, J.]] &amp; Savoie, D. (1992). [http://adsabs.harvard.edu/abs/1992JBAA..102...40M The history of the tropical year]. ''Journal of the British Astronomical Association'', 102(1): 40—42.
* Morrison, L. V. &amp; Stephenson, F. R. (2004). [http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JHA....35..327M Historical values of the Earth’s clock error ΔT and the calculation of eclipses]. ''Journal for the History of Astronomy'' Vol. 35, Part 3, No. 120, pp. 327—336.
* Moyer, Gordon (May 1982). «The Gregorian Calendar». ''Scientific American'', pp. 144—152.
* Moyer, Gordon (1983). [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=grc..&amp;year=1983&amp;volume=book&amp;page_ind=181 «Aloisius Lilius and the ''Compendium Novae Rationis Restituendi Kalendarium''»]. In Coyne, Hoskin, Pedersen (1983), pp. 171—188.
* Pattie, T.S. (1976) [http://www.bl.uk/eblj/1976articles/pdf/article3.pdf «An unexpected effect of the change in calendar in 1752»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109115957/http://www.bl.uk/eblj/1976articles/pdf/article3.pdf |date=2021-11-09 }}. ''British Library Journal''.
* Pedersen, O. (1983). [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=grc..&amp;year=1983&amp;volume=book&amp;page_ind=34 «The Ecclesiastical Calendar and the Life of the Church»]. In Coyne, Hoskin, Pedersen (eds), ''Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary''. Vatican City: Pontifical Academy of Sciences, Specolo Vaticano, pp. 17—74.
* Richards, E. G. (1998). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford U. Press.
* Richards, E. G. (2013). «Calendars». In S. E. Urban and P. K. Seidelmann (eds.), ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac'' (pp. 585—624). Mill Valley CA: University Science Books. {{ISBN|978-1-891389-85-6}}
* Seidelmann, P. K. (Ed.) (1992). ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac.'' Sausalito, CA: University Science Books.
* Swerdlow, N. M. (1986). [http://adsabs.harvard.edu/abs/1986JHA....17..109S The Length of the Year in the Original Proposal for the Gregorian Calendar]. ''Journal for the History of Astronomy'' Vol. 17, No. 49, pp. 109—118.
* Walker, G. W. «[http://adsabs.harvard.edu/full/1945PA.....53..218W Easter Intervals]». ''Popular Astronomy'' June 1945, Vol. 53, pp. 162—178, 218—232.
* Ziggelaar, A. (1983). [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=grc..&amp;year=1983&amp;volume=book&amp;page_ind=209 «The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar»]. In Coyne, Hoskin, Pedersen (eds), ''Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary''. Vatican City: Pontifical Academy of Sciences, Specolo Vaticano, pp. 201—239.
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20130417082816/http://direct-time.com/index.php?id=12 Перевод дат григорианского календаря в другие календари]
* [https://web.archive.org/web/20070616035028/http://calendar.x0.ru/systems/grigorian Григорианский календарь]
* [http://www.wdl.org/ru/item/2837/?ql=rus&amp;a=-8000&amp;b=2010&amp;c=PE&amp;r=LatinAmericaCaribbean&amp;view_type=gallery «Прагматика» на десять дней в году]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bibliotekar.ru/calendar/25.htm История календаря. Календарная поправка на стиль]
[[Категория:1582 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
[[Категория:Григориан календары]]</text>
      <sha1>m7a4vj4mngobhnjiofgv8p2t4qdebr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сипылдаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25025</id>
    <revision>
      <id>1294446</id>
      <parentid>1251968</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T18:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2348" sha1="58732litfmm0pzcu9rfynqq6gnwzvwb" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = 
| regnum = Хайуандар
| image file = Treecreepers14.jpg
| image title =
| image descr = Сипылдаҡ
| parent = Certhiidae
| rang  = Төр
| latin = Certhia
| author = [[Linnaeus]], [[1758 год в науке|1758]] 
| wikispecies = Certhia
}}
'''Сипылдаҡ''' ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. обыкновенная трикушка, пищухи ) — бәләкәй [[ҡоштар|ҡошсоҡ]].

== Ҡылыҡһырлама ==
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Ағас]] олондары буйлап үрмәләп йөрөүсе ваҡ ҡош. Нәҙек оҙон суҡышы аҫҡараҡ кәкрәйгән. Ҡойроғо ослайып бөтә. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған һорғолт көрән төҫтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күҙҙәренең өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башҡа ваҡ ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
 
== Тауышы ==
Көсһөҙ генә сипылдай: «тсии-тсии». Ҡыҫҡа һәм яңғырауыҡлы итеп сырылдап һайрай.

== Йәшәү рәүеше ==
[[Файл:Certhia familiaris macrodactyla MHNT.ZOO.2010.11.184.25.jpg|270px|thumb| яйцо ''Certhia familiaris macrodactyla'' - [[Тулузский музеум]]]]
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, улар¬ҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында йәки ҡупҡан ағас ҡайырыһы менән олон араһында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 5—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

== Әҙәбиәт ==
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]][[Категория:Турғайҙар]]</text>
      <sha1>58732litfmm0pzcu9rfynqq6gnwzvwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомпертсхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29055</id>
    <revision>
      <id>1294468</id>
      <parentid>1066466</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T04:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Gompertshausen.png]] → [[File:DEU Gompertshausen (Heldburg) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1294468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5436" sha1="2r1ih619yst49c8io8eviljgt2thuu5" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Гомпертсхаузен 
 |төп исеме                                         = Gompertshausen 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Gompertshausen (Heldburg) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Хильдбургхаузен (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Хильдбургхаузен (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Штеффан Мюллер&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 14,78  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 310  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 502 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98663 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = HBN 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 69 015 
 |Commons-тағы категория                     =  Gompertshausen 
 |сайт                                                                  = http://www.heldburg.de/gompertshausen/default.htm/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Гомпертсхаузен''' ({{lang-de|Gompertshausen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 502 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 14,78 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98663 һәм автомобиль коды — HBN. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.heldburg.de/gompertshausen/default.htm/ Рәсми сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>2r1ih619yst49c8io8eviljgt2thuu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жираф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70811</id>
    <revision>
      <id>1294454</id>
      <parentid>1279103</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T02:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2708" sha1="8d2u45du3wx8bu4yz12m7d49zfa1gh1" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Жираф (мәғәнәләр)}}
{{Таксон
| regnum            = Хайуандар
| image file        = Giraffe standing.jpg
| image title       = Жираф
| parent            = Giraffa
| rang              = Төр
| latin             = Giraffa camelopardalis
| author            = [[Linnaeus]], [[1758]]
| syn               = 
| typus             = 
| children name     = [[Ярым төр]]ләр
| children          = 
* Ангола жирафы (''G. c. angolensis'')
* Сомали жирафы (''G. c. camelopardalis'')
* Уганда жирафы (''G. c. rothschildi'')
* Масаи жирафы (''G. c. tippelskirchi'')
* Селтәр жирафы (''G. c. reticulata'')
* Көньяҡ Африка жирафы (''G. c. giraffae'')
| range map         = Giraffa camelopardalis subspecies map new.png
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| iucnstatus        = LC
| wikispecies       = Giraffa camelopardalis
| commons           = Category:Giraffa camelopardalis
| iucn              = 9194
| itis              = 625036
| ncbi              = 9894
| eol               = 308378
}}

'''Жира́ф''' ({{lang-la|Giraffa camelopardalis}}) — [[жирафтар]] ғаиләһенән, [[ҡуш тояҡлылар]] [[имеҙеүселәр]] отрядындағы хайуан. Башҡа хайуандарҙан муйынының өҙөн булыуы менән айырыла.  

== Характеристика ==
Ата жираф 5,5—6,1 метрғаса етә (дөйөм оҙонлоғоноң 1/3 өлөшөн муйыны биләй),ауырлығы 900—1200 кг-ғаса етә. Инә жираф бер аҙ бәләкәйерәк . Муйыны оҙон булыуға ҡарамаҫтан,  жирафтың [[муйын умыртҡалар]] һаны ете генә.

== Һылтанмалар ==
* [http://zooclub.ru/wild/parno/15.shtml Жираф на zooclub.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927191659/http://zooclub.ru/wild/parno/15.shtml |date=2007-09-27 }}
* [http://sandiegozoo.org/animalbytes/t-giraffe.html Сведения о жирафах на сайте зоопарка Сан Диего (английский язык)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221165839/http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-giraffe.html |date=2007-02-21 }}
* [http://wickedgiraffe.com Факты, фотографии и видео о жирафах (английский язык)]
* [http://fohn.net/giraffe-pictures-facts/ Факты о жирафах и фотоснимки (английский язык)]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>8d2u45du3wx8bu4yz12m7d49zfa1gh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илиада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97246</id>
    <revision>
      <id>1294485</id>
      <parentid>1141428</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T09:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57615" sha1="l469abo71be6f6h7zjc7nued87g5pow" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
 |Название            = Илиада
 |Название-оригинал   = Ιλιάδα
 |Изображение         = Iliada Segala.jpg
 |Ширина              = 200px
 |Подпись изображения = 
 |Жанр                = Эпос
 |Автор               = Гомер
 |Язык оригинала      = грек
 |Написан             = б. э. т. IX—VIII бб.
 |Публикация          = 
 |Отдельное издание   = 
 |Издательство        = 
 |isbn                = 
 |Перевод             = Николай Гнедич, Викентий Вересаев, Василий Жуковский
 |Предыдущая          = 
 |Следующая           = 
 |Lib                 = http://az.lib.ru/g/gomer/text_0040.shtml
 |Викитека-текст      = 
 }}

'''«Илиа́да»''' ({{lang-grc|Ἰλιάς}}) — [[Боронғо Греция]]ның һаҡланып ҡалған иң боронғо әҙәбиәт ҡомартҡыһы. Эпик поэманы [[Гомер]] яҙған тип фаразлана. Бында [[Троя һуғышы]] ваҡиғалары һүрәтләнә, әҫәрҙең нигеҙендә боронғо ҡаһармандар тураһындағы халыҡ риүәйәттәре ята.

== Тарих ==
[[Троя һуғышы]] хаҡында риүәйәттәрҙең бөтөн циклы бар, уларҙы «Троя циклы» йәғни «Эпик цикл» тип атайҙар. Ҡайһылары беҙҙең замандарға тиклем өлөшлөтә («Киприя» әҫәре кеүек), ҡалғандары синопсистарҙа, һуңыраҡ ижад итеүсе авторҙарҙың үҙ һүҙҙәре менән һөйләп биреүендә килеп еткән, һәм тик Гомерҙың «Илиада» һәм «[[Одиссея]]» поэмалары ғына тулыһынса һаҡланып ҡалған.

Ҙур совет энциклопедияһына ярашлы, «Илиада» б. э. т. IX—VIII быуаттарҙа Кесе Азияның грек ҡалаларында крит-микен дәүере риүәйәттәре нигеҙендә барлыҡҡы килә. Ул яҡынса 15 700 бүлексәнән торған гекзаметр менән яҙылған{{sfn|Ярхо|1978|с=11}}, ә [[Александрия]] филологтары тарафынан&lt;ref&gt;{{БСЭ3 |статья=Илиада |автор=И. В. Шталь |том=10}}&lt;/ref&gt; әҫәр 24 йырға бүленә{{sfn|Ярхо|1978|с=11}}.

«Илиада» исеме Троя батшалығының баш ҡалаһы ''Илион'' исеменән алына.

&quot;Илиада&quot;ла [[Троя]] ҡалаһын ахейҙар тарафынан ун йыл буйы дауамында ҡамауға алынған осорҙоң һуңғы айҙарында булған ваҡиғалар тасуирлана{{sfn|Ярхо|1978|с=10}}.

== Йөкмәткеһе ==
«Илиада» грек геройы Ахиллдың асыуы һәм уның һуғышта ҡатнашыуҙан ваҡытлыса баш тартыуы һөҙөмтәһендә тыуған ваҡиғалар теҙмәһен һүрәтләй.

'''Беренсе йыр.''' ''Афәт. Асыу.''

Ваҡиға туранан-тура Трояны ҡамаған ахейлылар лагерындағы низағ сәбәптәренән башлана (даналылар тип тә атала). Ахей армияһы етәксеһе батша Агамемнонға, Аполлон руханийы Хрисҡа, әсир ҡыҙын һатып алырға теләп, Ахей армияһы башлығына мөрәжәғәт итә. Үҙе тәҡдим иткән бай йоломға һәм башҡа ахейҙарҙың үтенесен хуплауына ҡарамаҫтан, батша, үтенеүсене хурлап, тупаҫ рәүештә баш тарта. Бер нәмәһеҙ сығып китергә мәжбүр булған Хрис Аполлондан үс алыуын үтенә, һәм Алла дошман армияһына ҡаты ауырыу ебәрә, был күп кешенең үлеменә килтерә. Был айҡанлы Ахилл осрашыу йыя, унда тынысландырыусы Кальчас ҡырғындың сәбәбен асыҡлай һәм уны туҡтатыуҙың берҙән-бер юлы — Хрисеиданы атаһына ҡайтарып, Аполлонды тынысландырыу һәм Аллаға бай ҡорбандар килтереү. Агамемнон бирешергә мәжбүр була, әммә асыулана һәм әсир Ахиллес Брисеиданы үс итеп үҙенә алырға ҡарар итә. Быға үпкәләгән Ахилл һуғышта артабан ҡатнашыуҙан баш тарта. Һуңынан уға әсәһе, диңгеҙ нимфаһы Фетида, килгәс, ул, Ахиллес хеҙмәткә ҡайтмайынса, ахейлыларға трояндарға ҡаршы хәрби уңыштар бирмәүен һорай.

'''Икенсе йыр.''' ''Төш. Беотия, йәки караптар исемлеге.''

Ахиллдан үс алырға ризалашҡас, Зевс Агамемнонға, Трояны кисектермәҫтән еңермен, тигән ялған төш ебәрә. Дәртләндереп, король ахейлыларҙы һынап ҡарарға ҡарар итә һәм йыйылышта, киреһенсә, Алла һуғышты туҡтатырға бойора, ә ахейлылар хурлыҡлы рәүештә өйҙәренә ҡайтырға тейеш, тип хәбәр итә. Әммә туғыҙ йыл өҙлөкһөҙ алыштан арыған һәр кем уны дөрөҫ, тип уйлай һәм шунда уҡ кире ҡайтырға теләй. Тик Одиссей, Афинанан оялып, хәйлә тураһында фаразлай һәм халыҡты тынысландырыуға өлгәшә. Хәлгә ризаһыҙлыҡ белдереп, Терсит Агамемнонды әрләй, ләкин Одиссей менән уны өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Юлбашсылар, ниһайәт, хәл иткес алышҡа әҙерләнергә йыйына.

Был әҙерлекте тасуирлап, Гомер билдәле караптар исемлеген бирә, унда Агамемнон етәкселегендә һуғышҡан бөтә халыҡтар һәм юлбашсылар күрһәтелгән. Текста телгә алынған 29 отрядты етәкләгән 46 юлбашсы Троя диуарҙарына барлығы 1186 карап килтерә, ә армияның үҙендә Элладаның 164 өлкәһенән 130 меңдән ашыу яугир була:
* Аргос (Диомед етәкселегендә),
* Аркадия (Агапенор етәкселегендә),
* Афина һәм Локрида (Бөйөк Аякс етәкселегендә),
* Итака һәм Эпир (Одиссей етәкселегендә),
* Крит (Идоменея етәкселегендә),
* Лакедемон (Менелай етәкселегендә),
* Микен, Родос (Тлеполем етәкселегендә),
* Фессалия (Ахилл етәкселегендё),
* Фокида, Эвбей, Элида, Этолия һ. б.

Шулай уҡ троялылар һәм уларҙың юлбашсылары менән союздаш ҡәбиләләр күрһәтелгән:

* Гектор етәкселегендәге троянлылар (ҡала халҡы)
* Энея ваҡытындағы дардандар
* пандара етәкселегендә Ида итәгендә йәшәгән троянлылар
* Адраст һәм Амфиас етәкселегендә Төньяҡ Троада халҡы
* Азия етәкселеге аҫтында Геллеспонт яры буйы ҡәбиләләре
* Годий һәм Эпистроф етәкселегендәге гализондар
* Настес етәкселегендәге карийлылар
* Эвфем етәкселегендәге кикондар
* Сарпедон һәм Главка етәкселегендәге ликийлылар
* Антифа һәм Месфла етәкселегендәге меондар
* Хромия һәм Энномос етәкселегендәге мизалар
* Пилемен етәкселегндә пафлагондар),
* Гитофоой етәкселегендәге пеласгийҙар
* Пирехма етәкселегендәге пеондар
* Акамас һәм Пирон етәкселегендәге фракиялылар
* Форкис һәм Асканий етәкселегендәге фригийҙар.

[[Файл:Pasquino Group Loggia dei Lanzi 2005 09 13.jpg|thumb|left|Менелай Патрокл кәҙәһе менән]]
''Өсөнсө йыр. Анттар. Стенанан күренеш. Александр һәм Менелай араһындағы алыш.''

Ике ғәскәр алышҡа сыҡҡас, Менелайҙың ҡатыны Елена Спартанскаяны урлап, һуғыш башланыуға сәбәпсе булған принц Парис үҙе менән һуғышырға теләгән грек кешеһен саҡыра. Саҡырыуға Менелай үҙе сыға. Парис, уның менән осрашыуҙан ҡасырға тырышһа ла, Гекторҙы тыңлап, хәл иткес дуэлға ризалаша: еңеүсе Еленаны һәм уның менән урланған хазиналарҙы ала, ә халыҡтар артабан да тыныслыҡта йәшәйәсәк. Был килешеүҙе ҡорбандар һәм анттар менән тәьмин итеү өсөн Троя батшаһы Приам да һуғыш яланына сыға, әммә ғәскәр менән үҙе етәкселек итә алмаҫлыҡ оло йәштә була һәм шуға күрә уны улдарына ҡалдыра. Үҙ-ара ант биргәндән һуң, ул ҡалаға ҡайта. Алыш башланғас, Менелай үҙен хурлаған Паристан үс алырға уйлай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый: Парис бер нисә тапҡыр үлемесле һуғыуҙарҙан ҡотолоп ҡала, принцты һаҡлаусы Афродит уны тылсымлы рәүештә Илиондағы үҙ палаталарына күсерә. Агамемнон ағаһының еңеүен иғлан итә.

'''Дүртенсе йыр.''' ''Анттарҙы боҙоу. Агамемнондың ғәскәрҙәрҙе урап үтеүе.''

Туғыҙ йыллыҡ һуғыш, аллаларҙың яҙмышына һәм уй-фекерҙәренә ҡаршы килеп, тыныслыҡ менән тамамланырға тора. Әммә Зевс өйрәткәнсә, Афина килеп ҡыҫыла: Пандараны тыныслыҡты боҙорға һәм Менелайҙы уҡтан атып үлтерергә ҡоторта. Әммә уҡ уныеңелсә генә яралай, һәм, ярҙамға саҡырылған Махаон, уны тиҙ арала эшкәртә. Шул уҡ ваҡытта трояндар яңынан ҡораллана, һәм Агамемнон ғәскәрҙеһуғышҡа күтәреү өсөн уны урап үтергә мәжбүр була. Һөҙөмтәлә беренсе асыҡ алыш башлана.

'''Бишенсе йыр.''' ''Диомедтың батырлыҡтары.''

Ҡыҙыу алыш ваҡытында ахей батшаһы, Аргос полководецы Диомед, Пандар уғынан яралана һәм Афинаны саҡыра. Ҡатын пәйҙә була, аллаларҙың барлығын асыҡлау өсөн яңы көс һәм һәләт бирә. Диомед, Афина һөжүм итергә васыят иткән Афродитаны иҫәпкә алмағанда, улар менән бәрелешмәҫкә тейеш. Диомед яңынан яуға ташлана. Мөхәббәт алиһәһенең һәм троян Анхистың улы Эней уға иғтибар итә һәм Пандар менән бергә уға һөжүм итергә ҡарар итә. Пандар беренсе булып Диомедҡа ҡаршы һуғыша, әммә уның ҡулынан үлә. Эней дуҫының кәүҙәһен һаҡлай, әммә Диомед уны ла ауыр йәрәхәтләй. Афродита улын ҡотҡарырға килә, әммә Диомед уны эҙәрлекләй башлай. Уны ҡыуып еткәс, алиһәне беләгенән яралап өлгөрә һәм Энейҙы азат итергә мәжбүр итә, ләкин уны Аполлон үҙ ҡурсалауы аҫтына ала һәм дауалау өсөн үҙенең ғибәҙәтханаһына күсерә. Афродит һуғыш аллаһы Арестың (ул Аполлон саҡырыуы буйынса һуғышҡа инә) арбаһында Олимпҡа әйләнеп ҡайта, (элек ул һәм Афина һуғыштан тыйылып торорға йыйынһа ла)) һәм Гекторҙы оҙатып йөрөй. Әммә Гера хәүефте күреп ҡала һәм Афина менән бергә ахейлыларға ярҙамға ашыға. Гера Стентор ҡиәфәтендә уларҙы дәртләндерә. Афина Диомедты Аресҡа һөжүм итергә ышандыра һәм уға алланы яраларға ярҙам итә, шунан һуң Олимпҡа ҡайтып, Зевсҡа зарлана.

'''Алтынсы йыр.''' ''Гекторҙың Андромаха менән осрашыуы.''

Ахей геройҙары троянлыларҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итә. Гелен пәйғәмбәр үҙенең ҡустыһы Гекторға яугирҙәрҙең ҡалаға ҡасыуына ҡамасауларға һәм һуғышсыларҙы дәртләндерергә, һуңынан Трояға юлланырға һәм, алиһә йомшарһын өсөн, Афинаның бай бүләктәре менән файҙаланырға кәңәш итә. Гектор кәңәште ҡабул итә һәм шуның буйынса эш итә. Ул булмағанда, Диомед менән Главк алышта осраша, әммә һәр береһе [[шәжәрә|шәжәрәһен]] һөйләгәс, улар ике яҡтың да ҡунаҡсыллыҡ бәйләнеше булыуын асыҡлай һәм бер-береһе менән алышмаҫҡа һөйләшә. Трояла Гектор әсәһе Гекуба менән осраша, уға Афина ғибәҙәтханаһына
саҙаҡа килтереү хәстәрлеген еткерә һәм Парижға юллана, ул, Менелай менән дуэлда еңелгәндән һуң, алыштан ҡатнашмай. Париж ҡатыны Елена һәм үҙенең ҡустыһының шелтәләүҙәре менән ризалаша һәм ҡораллана. Гектор, буш минутынан файҙаланып, ҡала ҡапҡалары янында ҡатыны Андромаханы һәм сабый улын күрә. Андромаха иренең тиҙ арала һәләк буласағын тойомлай һәм ҡалала ҡалыуын үтенә, Гектор, иһә, бурысы арҡаһында баш тарта, ләкин, Трояның еңелеүе Андромаханың яҙмышына ҡарағанда аҙыраҡ ғазаплай, тип ҡайғы уртаҡлашыуын белдерә. Ир менән ҡатын хушлаша, һәм Гектор менән Парис ғәскәргә ҡайта.

'''Етенсе йыр.''' ''Гектор менән Аякстың алышы.''

Гектор менән Парис һуғыш яланына әйләнеп ҡайталар һәм һуғышҡа инәләр. Афина, бының өсөн борсолоп, Олимптан ҡайта, әммә Аполлонды осрата. Аполлон уға икенсе көнгә тиклем үлтереште туҡтатырға тәҡдим итә, Гекторҙы ахейлыларҙың иң көслөһөнә ҡаршы алашырға өндәй. Был ҡарар барыһын да ҡәнәғәтләндерә, ғәскәрҙәр туҡтай. Менелай, иптәштәрен тәүәккәллек өсөн шелтәләп, дәғүәне ҡабул итергә теләй, әммә Агамемнон уны кире ҡаға. Оло йәштәге [[Пилос-Нестор|Пилос]] короле Нестор ҙа йәш ҡәрҙәштәрен оялта. Һөҙөмтәлә ул риза булған бер нисә герой араһына йәрәбә ташлай, һәм саҡырыу Ахилл ике туғаны Аякс Теламонидҡа эләгә. Геройҙар, һөңгө, таштар ҡулланып, алыша башлай, Гектор бер нисә еңелсә йәрәхәт ала, әммә уға Аполлон ярҙам итә. Геройҙар ҡылыс һуғышына күсергә йыйынғанда, көстәрҙең тигеҙлеге, көн инде ҡояш байыуға табан ауышып барыуы тураһында уйлап, уларҙы туҡтаталар. Дошмандар был юлы тыныс ҡына айырылышырға ризалаша һәм бының билдәһе итеп бүләктәр менән алмаша. Ахейлылар лагерға кире ҡайтҡас, Нестор, дошмандар һөжүменән һаҡланыу өсөн караптар тирәләй һаҡ стена төҙөргә тәҡдим итә. Троя башлыҡтары кәңәшендә Антенор, өсөнсө йырҙа әйтелеүенсә, Еленаны тартып алырға тәҡдим итә, әммә Парис баш тарта, әммә урланған хазиналарҙы кире бирергә һәм хатта уларға үҙҙәренекен дә ҡушырға тәҡдим итә. Икенсе көндө Троянан килгән хәбәрсе ахейлыларға бара, әммә тегеләре, ғорур һәм кәмһетелгәндәр, ике яҡ өсөн дә ерләү йолаларын үткәреү өсөн ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына ризалаша. Шуның менән файҙаланып, улар ҡәлғә төҙөргә лә тотона.

'''Һигеҙенсе йыр.''' ''Хоҙайҙар йыйылышы. Туҡтатылған алыш.''

== &quot;Илиада&quot;ның геройҙары ==
&quot;Илиада&quot;ның 2-се йырында грек караптары исемлеге бар, унда һуғышта ҡатнашҡан күп кенә гректарҙың исемдәре, шулай уҡ уларҙың ҡайҙа тыуып үҫеүе күрһәтелгән. Шулай уҡ троянлылар исемлеге бар, әммә ул гректар исемлегенән күпкә түбәнерәк, унда «Илиада» геройҙарының ҡайһы берҙәре генә күрһәтелгән.

=== Ахейҙар ===
Ахейҙар (Ἀχααί), шулай уҡ данайлылар (Δαοϧϧ) һәм аргивтар (Ἀρέγĩ║), шулай уҡ бер тапҡыр эллиндар (Гомерҙа гректарҙың коллектив атамаһы) тип йөрөтөлгән&lt;ref&gt;Homer’s Iliad
[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=850126D799A2C6113B08B169FD8E474E?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0133%3Abook%3D2%3Acard%3D653 book 2. 653].&lt;/ref&gt;.

* [[Агамемнон]] — Микен батшаһы, гректар башлығы.
* [[Ахиллес]] — мирмидондар башлығы, ярым илаһи сығышлы герой.
* [[Одиссей]] — Итака батшаһы, грек хәрби командующийҙарының иң хәйләкәре, &quot;[[Одиссея]]&quot;ның геройы.
* Бөйөк Аякс — Теламондың улы, хәрби оҫталыҡ буйынса [[Ахилл]]дан ғына ҡалыша.
[[Файл:Nikolay Ge 002.jpeg|thumb|250px|«''Патроклдың үлеменә ҡайғырыусы Ахиллес''» (1855), Николай Ге]]
* Менелай — Спарта батшаһы, Еленаның ире һәм Агамемнондың туғаны.
* Диомед — Тидейҙың улы, Аргостың батшаһы.
* Кесе Аякс — Оилейҙың улы, Бөйөк Аякстың даими союздашы.
* Патрокл — Ахиллдың иң яҡшы дуҫы.
* Нестор — Пилос короле, Агамемнондың ышаныслы кәңәшсеһе.

==== Ахилл һәм Патрокл ====
Ахилл менән Патроклюстың үҙ-ара мөнәсәбәттәре «Илиаданың» йөкмәткеһенең мөһим өлөшө булып тора. Персонаждар араһында тәрән, етди дуҫлыҡ бар. Ахиллес Патроклюсҡа иғтибарлы, ә башҡаларға тупаҫ һәм кәмһетеп ҡарай. Ҡайһы бер боронғо ғалимдар үҙҙәренең дуҫлығын гомоэротик тип иҫәпләһә&lt;ref&gt;[[Эсхил]] даёт такую интерпретацию во фрагменте 134a.&lt;/ref&gt;, икенселәре иһә уны һуғышсыларҙың платон союзы тип һанаған&lt;ref&gt;Hornblower, S. and Spawforth, A. ''The Oxford Companion to Classical Civilization'' (1998) pp. 3, 347, 352.&lt;/ref&gt;.

=== Троянлылар ===
[[Файл:Postnikov ProschGektora.jpg|thumb|«Гекторҙың Андромаха менән хушлашыуы», Сергей Постников, 1863]]
* Ир-егеттәр
** Гектор — батша Приамдың улы һәм троялыларҙың төп яугиры.
** [[Эней]] — Анхис менән [[Афродита|Афродитаның]] улы.
** Деифоб — Гектор менән Паристың ағаһы.
** Парис — Еленаны урлаусы.
** Приам — Трояның олоғайған батшаһы.
** Полидамант — кәңәштәре иғтибарһыҙ ҡалған аҡыллы командир, Гектор антагонисы.
** Агенор — Антенорҙың улы, Троя яугире, Ахилл (XXI йыр) менән алышырға тырышҡан.
** Сарпедон — Патрокл тарафынан үлтерелгән. Главктың дуҫы һәм уның менән бергә Троя яғында һуғышҡан ликийлыларҙың башлығы була.
** Главк — Сарпедондың дуҫы һәм уның менән бергә Троя яғында һуғышҡан ликийлыларҙың башлығы.
** Евфорб — Патроклды яралаған беренсе Троя яугиры.
** Долон — грек лагерында (X йыр) шымсы.
** Антенор — батша Приамдың кәңәшсеһе, Еленаға кире ҡайтарып, һуғышты бөтөрөргә тәҡдим итеүсе.
** Полидор — Приам менән Лаофояның улы.
** Пандар — Ликаондың улы, бөйөк уҡсы.
* Ҡатын-ҡыҙҙар
** Гекуба (Ἑΰάββη) — Приамдың ҡатыны һәм Гектор, Кассандра, Парис һәм башҡаларҙың әсәһе.
** Елена (Ἑένη) Зевстың ҡыҙы, Менелайҙың ҡатыны, Парис тарафынан урлана, һуңынан Деифобтың ҡатыны булып китә. Уны урлау Троя һуғышына сәбәпсе була.
** Андромаха — Гекторҙың ҡатыны һәм Астианакттың әсәһе.
** Кассандра — Приамдың ҡыҙы. Аполлон уға пәйғәмбәрлек итеү һәләте биреп, уны алдарға маташа, әммә кире ҡағылғас, уның күҙаллауҙарына бер кем дә ышанмаҫлыҡ итә.
** Брисеида — гректар әсирлеккә алған троян ҡатын-ҡыҙы, Ахиллға трофей булараҡ бирелә.

Ҡайһы бер аңлатмалар буйынса, Гектор һәм Ахилл образдарында аҡыллы һәм импульсив башланғыстың көрәше һүрәтләнә&lt;ref&gt;[http://www.kirshin.ru/about/arsii/03_02.html А. Э. Назиров, О. В. Маслиева. О становлении духовной культуры&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== &quot;Илиада&quot;ла аллалар ==
&quot;Илиада&quot;ла Кроностың кесе улы, илаһтар батшаһы Зевс, ултырған [[Олимп|Олимп тауы]] ҙур әһәмиәткә эйә. Уны ахейҙар ҙа, троянлылар ҙа хөрмәт итә. Хикәйәләүгә күп олимпия аллалары һәм башҡа аллалар йәлеп ителә, берәүҙәр ахейҙарға ярҙам итә, икенселәре трояндарға ярҙам итә. «Илиада» ла тасуирланған ваҡиғаларҙың күбеһе аллалар тарафынан рухландырыла, илаһтар шулай уҡ йыш ҡына ваҡиғалар барышына йоғонто яһай һәм ҡаршы яҡтарҙың береһендә сығыш яһай.

* Олимпиялылар:
** Олимптың юғары аллаһы [[Зевс]] (нейтраль, әммә Ахиллдан үс алырға вәғәҙә иткәнгә күрә, йышыраҡ трояндарға ярҙам итә)
** Алиһә — никах ҡурсалаусыһы Гера (ахейлылар яҡлы)
** Һунар алиһәһе Артемида (трояндар яҡлы)
** Алла — сәнғәт ҡурсалаусыһы Аполлон (трояндар яҡлы)
** Ер аҫты донъяһы раббыһы Аид (нейтраль)
** Мөхәббәт алиһәһе [[Афродита]] (трояндар яҡлы)
** Һуғыш аллаһы Арес (трояндар яҡлы)
** Зирәклек алиһәһе Афина (ахейлылар яҡлы)
** Олимп аллаларының хәбәрсеһе [[Гермес]] (ахейлылар яҡлы)
** Диңгеҙ аллаһы Посейдон (ахейлылар яҡлы)
** Ут аллаһы Гефес (ахейлылар яҡлы)
* Башҡалары:
** Ыҙғышы алиһәһе Эрида (троянлылар яҡлы)
** Олимп аллалары Ирида хәбәрсеһе (ахейлылар яҡлы)
** Диңгеҙ әйҙәүсеһе аҡһаҡал Нерейҙың ҡыҙы Фетида (ахейлылар яҡлы)
** Аполлон һәм Артемиданың әсәһе Латон (троянлылар яҡлы)
** Диңгеҙ аллаһы - метаморф Протей (ахейлылар яҡлы)
** Йылға аллаһы Скамандр (троянлылар яҡлы)
** Арестың улы Фобос (троянлылар яҡлы)
** Арестың улы [[Деймос]] (троянлылар яҡлы)

== Йәберләү роле ==
{{Main| Насилие}}
Тикшеренеүселәр хикәйәләүҙә көс ҡулланыу һәм рәхимһеҙлек күп булыуын билдәләй. Мәҫәлән, Стивен Пинкер фекеренсә, ''«кешеләргә кәрәкле көс ҡулланыуҙы кеше проблемаһы тип ҡабул итеү урынына, боронғо гректар ҡыҙыу аллалар тураһында фантазиялар уйлап сығарған һәм үҙ ҡанһыҙлыҡтарын уларҙың ярһыуы тип һанаған»''{{sfn|Пинкер|2021|loc= Гомеровская Греция }}.

== Тикшеренеүҙәр ==
{{смотри также|Гомеровский вопрос}}

== &quot;Илиада&quot;ның әҙәби яҙмышы ==
Амброзиан китапханаһында Византиянан булған V быуат аҙағы — VI башындағы Илиаданың иллюминацияланған ҡулъяҙмаһы һаҡлана, уны Амброзиан Илиадаһы тип тә атайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icon-art.info/book_contents.php?book_id=29&amp;chap=5&amp;ch_l2=3|title=История византийской живописи|lang=ru|accessdate=2013-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203192443/http://www.icon-art.info/book_contents.php?book_id=29&amp;chap=5&amp;ch_l2=3|archivedate=2014-02-03}}&lt;/ref&gt;. Боронғо грек телендә Илиаданың тулы тексын үҙ эсенә алған иң боронғо манускрипт булып Изге Марк китапханаһындағы унынсы быуатта яҙылған Venetus A иҫәпләнә&lt;ref&gt;[https://www.wired.com/gadgets/miscellaneous/news/2007/06/iliad_scan Robot Scans Ancient Manuscript in 3-D]}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ҡулъяҙмала «Илиада» өсөн схолиялар бар. Уларҙа антик грамматиктары Дидим, Аристоник, Геродиан һәм Никанорҙың әҫәрҙәренән өҙөктәр, шулай уҡ һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә һәм текстҡа аңлатмалар бирелгән.

Тәүге баҫма 1488 йылда [[Флоренция]]ла Дмитрий Халкокондил тарафынан нәшер ителгән.

&lt;!-- Превознесённая античными критиками, «Илиада» в средние века была совершенно неизвестна европейскому Западу, который черпал свои сведения о троянской войне (например в «Романе о Трое» [[Бенуа де Сент-Мор]]а, [[XII век]]а) из позднейших латинских источников ([[Диктис Критский]], [[Дарет]], краткий парафраз Бэбия Италика — «Латинская Илиада», — приписывавшийся в средние века «фиванцу Пиндару»); непосредственное знакомство с Гомером сохранилось лишь у византийцев. В Италии «Илиада» становится впервые известной во второй половине [[XIV век]]а ([[Петрарка, Франческо|Петрарка]], [[Боккаччо, Джованни|Бокаччо]]), но знакомство это приобретает историко-литературную значимость лишь с конца XV в., в эпоху создания рыцарской поэмы [[Боярдо]] и [[Ариосто]].

Ссылки на «Илиаду» и на снова ставшую известной в начале [[XVI век]]а «Поэтику» [[Аристотель|Аристотеля]] играют значительную роль в полемике католической реакции против рыцарской поэмы и в формулировке лозунга «единства» эпической поэмы. [[Тассо, Торквато|Торквато Тассо]] широко использует «Илиаду» в «Освобождённом Иерусалиме» ([[1575]]), в особенности в позднейшей редакции поэмы — «Завоёванный Иерусалим» ([[1593]]), — а также в своих теоретических «Рассуждениях о поэтическом искусстве». Однако для придворного общества эпохи абсолютизма и католической реакции «Илиада» оказалась недостаточно «пристойной» и «величественной» из-за непочтительного отношения к богам и героям, «грубого» стиля, «низких» сравнений, недостойных эпической поэмы (ни один из переводчиков «И.» до середины [[XVIII век|XVIII в.]] не решался передать место XI, 558—569, где Аякс сравнивается с упрямым ослом); принимали при её оценке во внимание и многочисленные преувеличения, ретардации, отступления, отсутствие единства в поэме. Эпическая поэма императорского Рима «Энеида» казалась более пристойной и корректной, и Вида ([[1527]]), а также [[Скалигер, Иосиф Юстус|Скалигер]] ([[1561]]) определённо формулировали положение: «Вергилий выше Гомера», которое и оставалось преобладающей оценкой во все время литературного господства французского [[классицизм]]а (резкая критика «Илиады» у Тассони, 1601; Демаре, 1670; [[Перро, Шарль|Ш. Перро]], 1687 — зачинателя известного «спора древних и современных», апология в сочинениях переводчицы [[Дасье, Анна|Анны Дасье]], [[1699]], [[1714]]).

От внимания критиков XVI—XVII вв. не укрылись и многие из тех несообразностей и противоречий в «Илиады», которые и в настоящее время составляют исходный пункт «гомеровского вопроса» (см.): д’Обиньяк («Академические предположения или рассуждение об „Илиаде“», около [[1664]], напечатано в [[1715]]) высказывает уже мысль, что «Илиада» составлена из самостоятельных стихотворений различных певцов. В Англии, где положения классической поэтики никогда не пользовались особым признанием, «Илиада», с которой были отлично знакомы Спенсер и [[Мильтон, Джон|Мильтон]], ценилась гораздо более высоко, как «естественное» произведение «гения» ([[Драйден, Джон|Драйден]], Аддисон, Поп), и эта оценка ещё более повысилась, когда новая буржуазная струя в литературе [[XVIII век|XVIII в.]] создала интерес к примитиву «народной поэзии» (староанглийские баллады, «[[Оссиан]]»). Вслед за англичанами [[Гердер]], впервые открывший значение саги, определяет Гомера как «народного поэта» («Голоса народов», 1778) и превозносит «Илиаду» за господствующее в ней настроение радостности и гуманности. Представление о стихийном «органическом» росте «народной» поэзии ставит резкую грань между поэмами Гомера [в это же время создаётся теория Вольфа (см. «Гомер»)] и «искусственным» эпосом Вергилия, Тассо {{nobr|и т. д.}}, в корне меняя основную установку классической поэтики, искавшей в «И.» «правил» героического эпоса. [[Шиллер, Фридрих Иоганн|Шиллер]], читая Гомера, «плавает в поэтическом море» и строит теорию «наивной поэзии», в к-рой мышление ещё не оторвалось от непосредственного переживания; [[Гёте, Иоганн Вольфганг|Гёте]], давший в «Германе и Доротее» образец буржуазного эпоса, хочет построить на гомеровском материале эпос «Ахиллеиду» (отрывок 1799). Со времени романтиков «И.», высоко ценимая ими как выражение греческого национального духа, теряет литературную актуальность, и действенность её в XIX и XX вв. проявляется лишь спорадически. --&gt;
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|250px|«Илиады» V быуатҡа ҡараған ҡулъяҙмаһы]]

=== «Илиада» Рәсәйҙә ===
{{также|#Переводы}}
[[Файл:Helene Paris Louvre K6.jpg|thumb|250px|Елена һәм Парис]]
Илиаданың [[рус теле|рус теленә]] тәүге тәржемәне прозала латин теленән К. А. Кондратович 1758—1759 йылдарҙа Джон Спондан баҫмаһынан яһай&lt;ref&gt;[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10138706_00003.html Homeri quae extant omnia Ilias, Odyssea, Batrachomyomachia, Hymni, Poemata aliquot cum Latina versione J. Spondani Maulconensis… Basileae, 1583].&lt;/ref&gt;. Тәржемә һаҡланып ҡалһа ла, бер ҡасан да баҫылмаған&lt;ref&gt;''Егунов А. Н.'' Гомер в русских переводах. М.; Л., 1964. С. 41—47.&lt;/ref&gt;.

Матбуғатта Гомерҙың «Илиада»һынан өҙөктәр урыҫ теленә шул иҫәптән [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] тарафынан тәржемә ителгән&lt;ref&gt;[http://prawdin-serega.narod.ru/index/0-4 Персональный сайт — Илиада&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

1770—80 йылдарҙа төп нөсхәнән тәржемәләр баҫылып сыға: П. Е. Екимов прозала (1776, 1778), ә Е. И. Костров — александр шиғыры менән (п. I—VI, 1787; П. VII—IX, «Вестник Европы», 1811) тәржемә итә.

1820-се йылдарҙа И. И. Мартынов Гомерҙың ике поэмаһының да яңы проза тәржемәһен эшләй, ә 1826 йылда И. Я. Кронеберг &quot;Илиада&quot;ның бөтә йырҙарына анализ баҫтыра.

Александр шиғырында &quot;Илиада&quot;ны тәржемә итә башлаған Н. И. Гнедич был идеянан баш тарта һәм бөтә поэманы гекзаметр менән тәржемә итә (1829). Тәржемәне иң яҡшы яҙыусылар, бигерәк тә [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] йылы ҡаршы ала. Артабан В. Г. Белинский былай тип яҙа: «[[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] әлегә тиклем боронғо гректарҙың рухын, илаһи ябайлығын һәм пластик матурлығын аңлау бер генә Гнедичҡа тәғәйенләнгән»&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гнедич, Николай Иванович|[[Минский, Николай Максимович|Минский Н. М.]]}}&lt;/ref&gt;. Гнедичтың [[Архаизмдар|архаизмдарға]] бай тәржемәһендәге «Илиада» телдең көсө һәм сағыу образлылығы буйынса иҫ киткес һиҙемләүҙе теүәл еткерә һәм классик рус [[тәржемә]]һе тип һанала&lt;ref&gt;[[Карпюк, Сергей Георгиевич|Карпюк С. Г.]] История Древней Греции. М., 2010. Лекция 2.&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Минскийҙың тәржемәһе лә бар (Мәскәү, 1896)&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4435.htm «Илиада» // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930 (текст)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, һуңынан ул күп тапҡыр тәнҡиткә дусар була. Атап әйткәндә, В. В. Вересаев был тәржемә «бик һоро төҫтә һәм төп нөсхә рухын бөтөнләй еткермәй» тип яҙған. Минский һүрәтләүҙе генә бер ни тиклем һәйбәт тәржемәләй, Ә Гомерҙың ялҡынлы пафосы йәки йомшаҡ лирикаһы булған урындарҙа Минский һүлпән һәм прозаик&quot;&lt;ref&gt;Вересаев В. В. Предисловие переводчика // Гомер. Илиада. — М.-Л.: Гослитиздат, 1949. — С. 6.&lt;/ref&gt;.

XX быуатта &quot;Илиада&quot;ның тәржемәһен В. В. Вересаев (Мәскәү — Ленинград, 1949) һәм П. А. Шуйский (2017 йылда тулыһынса баҫтырып сығарған, шул уҡ ваҡытта унан тик I йыр ғына цифрлаштырыла)&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://science.urfu.ru/ru/publications/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%BF-%D0%B0-%D1%88%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F|автор=Ирина Анатольевна Летова, Андрей Викторович Зайков, Алексей Васильевич Подчиненов, Елена Евгеньевна Приказчикова|заглавие=Гомер в переводе П. А. Шуйского: монография|год=2017|издательство=Издательство Уральского университета|isbn=978-5-7996-1959-6}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда рус тәржемәләре нигеҙендә эшләнгән Пётр Прихожандың «Яңы Илиада»һының рифмалы эшкәртеүе баҫылып сыға&lt;ref&gt;''Прихожан П.'' Новая Илиада. М Московский писатель, 2008 г. (ср. [https://stihi.ru/avtor/prikhozhan&amp;book=4#4 текст].&lt;/ref&gt;. 2019 йылда Костровтың йырҙар менән тулыландырылған тәржемәһе баҫылып сыға. Ул А. И. Любжин тарафынан булдырылған һәм XVIII—XIX быуат башына стилләштерелгән&lt;ref&gt;[https://publications.hse.ru/books/261078834 Гомерова Илиада. Перевод Е. И. Кострова и А. И. Любжина]. {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Гомерова Илиада |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Р. Валент |год=2019 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=525 |серия= |isbn=978-5-93439-566-8 |тираж=200 |ref= }}&lt;/ref&gt;.

=== Баҫмалар ===
* Homeri ''Ilias. Volumen prius rhapsodias I—XII continens'', recensuit Martin L. West (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), Stuttgart &amp; Leipzig: B.G. Teubner 1998, lxii + 372 pp. ISBN 3-519-01431-9
* Homeri ''Ilias. Volumen alterum rhapsodias XIII—XXIV continens'', recensuit Martin L. West (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), K. G. Saur: Leipzig &amp; Munich 2000, vii + 396 pp.

=== Тәржемәләр ===
Урыҫ теленә:
* ''Омировых'' творений часть 1, содержащая в себе двенадцать песен Илиады. Перевел с греческого коллежский секретарь Петр Екимов. СПб., [[1776]]. 406 стр.
* ''Омировой'' Илиады часть 2, содержащая в себе последния двенадцать песен. / [Пер. П. Е. Екимова]. СПб., [[1778]]. 433 стр.
* Илиада. / Пер. прозой и примеч. И. Мартынова. В 4 ч. СПб., 1823—1825. (параллельный текст на греч. и рус. яз.)
* Илиада ''Гомера'', переведенная Николаем Гнедичем… СПб., [[1829]]. (''неоднократно переиздавался'')
* Илиада ''Гомера''. / Пер. Н. И. Гнедича, редижированный С. И. Пономаревым. 2-е изд. СПб.: А. С. Суворин, 1892. LXXXVI, 440 стр.
* Илиада ''Гомера''. / Пер. Н. М. Минского. М., [[1896]]. 416 стр.
** / Пер. Н. М. Минского, вступ. ст. П. Ф. Преображенского. М.: Гослитиздат, [[1935]]. 353 стр. 10000 экз.
* ''Гомер''. Илиада. / Пер. В. Вересаева. М.-Л.: Гослитиздат, [[1949]]. 551 стр. 10000 экз. (переиздания «Илиады» и «Одиссеи» в его переводе: М.: Просвещение, 1987. 398 стр. 263000 экз.)
* ''Гомер''. Илиада. / Пер. Н. И. Гнедича. Ст. и прим. А. И. Зайцева. Отв. ред. Я. М. Боровский. (Серия «Литературные памятники»). Л.: Наука, [[1990]]. 576 стр. 50000 экз. переизд.: СПб.: Наука, 2008.

=== Ғилми хеҙмәттәр ===
''см. также библиографию в статье [[Гомер]]''
* ''Шестаков С. П.'' О происхождении поэм Гомера. Вып. 2. О происхождении Илиады. — Казань, 1898. — 547 с.
* ''Сахарный Н. Л.'' Илиада: Разыскания в области смысла и стиля гомеровской поэмы. — Архангельск, 1957. — 379 с. — 800 экз.
* ''Шталь И. В.'' Гомеровский эпос: Опыт текстологического анализа «Илиады». — М.: Высш. шк., 1975. — 246 с. — 15000 экз.
* {{китап|автор=Клейн Л. С.|заглавие=Бесплотные герои. Происхождение образов «Илиады»|место=СПб.|издательство=Фарн, Художественная литература|год=1994|страниц=192|isbn=5-280-02015-x|тираж=1000}}
* {{китап|автор=Клейн Л. С.|заглавие= Анатомия «Илиады»|место= СПб.|издательство= Изд-во СПб. ун-та|год= 1998|страниц= 560|isbn= 5-288-01823-5|тираж=1000}}
* ''Гиндин Л. А., Цымбурский В. Л.'' Гомер и история Восточного Средиземноморья. — М.: Восточная литература, 1996. — 328 с. 2000 экз.
* Page D. ''History and the Homeric Iliad.'' Berkeley, Univ. of California Press, 1959.
* Reinhardt K. ''Die Ilias und inr Dichter''. Göttingen, 1961.
* Edwards, Mark W.; Kirk, Geoffrey Stephen; et al. (editors), [http://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC&amp;printsec=frontcover ''The Iliad: A Commentary: Volume 5, Books 17-20''], Cambridge University Press, 1993
* West, Martin L., [http://books.google.com/books?id=ABWYSMNWjlIC&amp;printsec=frontcover ''Studies in the text and transmission of the Iliad''], München : K.G. Saur, 2001. ISBN 3-598-73005-5
* Зелинский, ф. ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (сборник «Χαριστήρια», Санкт-Петербург, 1897),
* Зелинский, ф. ф. «Die Behandlung gleichzeitiger Ereignisse im antiken Epos» (Лейпциг, 1901; Suppl. к «Philologus»)
* Зелинский, ф. ф. «Старые и новые пути в гомеровском вопросе» (ЖМНП] май, 1900).

=== Илиадаға антик схолийҙар ===
Диндорф баҫмаһы буйынса «Илиада»ға схолийҙар ([[1875]]) занимают 6 томов:
* Боронғо схолийҙар:
** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh01homeuoft Vol. I]. Песни I—XII
** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh02homeuoft Vol. II] Песни XIII—XXIV
* «Codex Veneti Marcianus 453» схолийҙары:
** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh03homeuoft Vol. III]. Песни I—XII
** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh04homeuoft Vol. IV]. Песни XIII—XXIV
* «Townleyana» схолийҙары:
** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh05homeuoft Vol. V].
** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh06homeuoft Vol. VI].
* Илиадаға Женева схолийҙары [http://www.archive.org/details/scholiaeistnhom00gengoog Том II (1891)]
* Новое издание схолий: ''Erbse, Hartmut'', Scholia graeca in Homeri Iliadem (scholia vetera). 7 vol. Berlin: de Gruyter. [[1969]]—[[1988]].

== Экранлаштырыу ==
* Троя (фильм)
* Одиссея (мини-сериал)
* Елена Троянская
* Гнев Ахилла

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{refbegin|2}}
;Китаптар
* Женевские схолии к Илиаде [https://archive.org/details/scholiaeistnhom00gengoog Том II (1891)]
* Новое издание схолий: ''Erbse, Hartmut'', Scholia graeca in Homeri Iliadem (scholia vetera). 7 vol. Berlin: de Gruyter. [[1969]]—[[1988]].
* ''Шестаков С. П.'' О происхождении поэм Гомера. Вып. 2. О происхождении Илиады. — Казань, 1898. — 547 с.
* ''Сахарный Н. Л.'' Илиада: Разыскания в области смысла и стиля гомеровской поэмы. — Архангельск, 1957. — 379 с. — 800 экз.
* ''Шталь И. В.'' Гомеровский эпос: Опыт текстологического анализа «Илиады». — М.: Высш. шк., 1975. — 246 с. — 15000 экз.
* {{книга|автор=|Клейн Л. С.|заглавие=Бесплотные герои. Происхождение образов «Илиады»|место=СПб.|издательство=Фарн, Художественная литература|год=1994|страниц=192|isbn=5-280-02015-x|тираж=1000}}
* ''Гиндин Л. А., Цымбурский В. Л.'' Гомер и история Восточного Средиземноморья. — М.: Восточная литература, 1996. — 328 с. 2000 экз.
* {{книга|автор=Клейн Л. С.|заглавие= Анатомия «Илиады»|место= СПб.|издательство= Изд-во СПб. ун-та|год= 1998|страниц= 560|isbn= 5-288-01823-5|тираж=1000}}
* [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Панченко Д. В. Гомер. «Илиада». Троя. СПб., Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге. 2016]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* {{книга|автор=Стивен Пинкер|заглавие=Лучшее в нас. Почему насилия в мире стало меньше|оригинал=Steven Pinker. The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined|ответственный=пер. с англ. Галины Бородиной|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=952|isbn=978-5-00139-171-5|ref=Пинкер}}
* Page D. ''History and the Homeric Iliad.'' Berkeley, Univ. of California Press, 1959.
* Reinhardt K. ''Die Ilias und inr Dichter''. Göttingen, 1961.
* Edwards, Mark W.; Kirk, Geoffrey Stephen; et al. (editors), [https://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC&amp;printsec=frontcover ''The Iliad: A Commentary: Volume 5, Books 17-20''], Cambridge University Press, 1993
* West, Martin L., [https://books.google.com/books?id=ABWYSMNWjlIC&amp;printsec=frontcover ''Studies in the text and transmission of the Iliad''], München : K.G. Saur, 2001. ISBN 3-598-73005-5
;Статьи
* Зелинский Фаддей Францевич «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (сборник «Χαριστήρια», Санкт-Петербург, 1897),
* Зелинский Фаддей Францевич «Die Behandlung gleichzeitiger Ereignisse im antiken Epos» (Лейпциг, 1901; Suppl. к «Philologus»)
* Зелинский Фаддей Францевич «Старые и новые пути в гомеровском вопросе» (Журнал Министерства народного просвещения май, 1900).
* Тронский И. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4435.htm Илиада] // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930
* {{статья|автор=Ярхо В. Н.|заглавие=«Илиада» Гомера: фольклорная традиция и индивидуальное творчество|издание=Гомер. Илиада. Перевод с древнегреческого Н. Гнедича. Предисловие В. Ярхо. Примечания С. Ошерова|lang=ru|место=М.|год=1978|издательство=Художественная литература|страницы=5—21|ref=Ярхо}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Викисклад|Category:Iliad}}
{{Викитека|:ru:Илиада (Гомер/Гнедич)|Илиада}}
* {{Lib.ru|http://www.lib.ru/POEEAST/GOMER/gomer01.txt|title=Полный текст: Гомер. Илиада в пер. Н. Гнедича с предисловием}}
* {{Lib.ru|http://az.lib.ru/g/gomer/text_0040.shtml|title=Полный текст: Гомер. Илиада в пер. В. Вересаева}}
* [http://ancientrome.ru/antlitr/homer/index.htm «Илиада» в переводе Н. И. Гнедича с параллельным греч. текстом]
* [http://el.wikisource.org/wiki/%CE%99%CE%BB%CE%B9%CE%AC%CF%82 Греческий текст в Викитеке]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческий текст с инструментами по переводу]
* [http://librarius.narod.ru/articles/shu_il01.htm «Илиада» Песнь 1, с комментариями] перевод Шуйский.

[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса китаптар]]
[[Категория:Гомер]]
[[Категория:Троя һуғышы|*]]
[[Категория:Эпик поэмалар]]
[[Категория:Грек мифологияһы сюжеттары буйынса әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Боронғо Греция шиғриәте]]</text>
      <sha1>l469abo71be6f6h7zjc7nued87g5pow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Страна на Олимпийских играх</title>
    <ns>10</ns>
    <id>117959</id>
    <revision>
      <id>1294442</id>
      <parentid>1292869</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T17:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12529" sha1="f6izc0fl5n2ds9uvmgxyzfupjz0rmyl" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = {{#if:{{{имя|}}}|{{{имя}}}|Страна на Олимпийских играх}}
| автозаголовки    = да
| from             = {{{from|}}}

| вверху           = [[{{СтранаОИ {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}}} Олимпия уйындарында]]

| изображение      = {{#if:{{{код МОК|{{{НОК|}}}}}}|[[Файл:{{СтранаОИ флаг {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}|{{{игры|{{{Игры|}}}}}}}}|180x120px|border|Флаг, использовавшийся на Играх]]}}

| метка1           = {{nobr|[[Халыҡ-ара Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге|Код МОК]]}}
| стиль_текста1    = font-weight: bold;
| текст1           = {{{код МОК|{{{НОК|}}}}}}

| метка2           = [[Милли олимпия комитеты|НОК]]
| текст2           = {{{имя НОК|{{{ИмяНОК|}}}}}}

| заголовок3       = {{#switch:{{{уйындар|{{{Уйындар|}}}}}}
|1896 летние = [[Летние Олимпийские игры 1896|Олимпийские игры]] в [[Афины|Афинах]]
|1900 летние = [[Летние Олимпийские игры 1900|Олимпийские игры]] в [[Париж]]е
|1904 летние = [[Летние Олимпийские игры 1904|Олимпийские игры]] в [[Сент-Луис]]е
|1908 летние = [[Летние Олимпийские игры 1908|Олимпийские игры]] в [[Лондон]]е
|1912 летние = [[Летние Олимпийские игры 1912|Олимпийские игры]] в [[Стокгольм]]е
|1920 летние = [[Летние Олимпийские игры 1920|Олимпийские игры]] в [[Антверпен]]е
|1924 летние = [[Летние Олимпийские игры 1924|Олимпийские игры]] в [[Париж]]е
|1928 летние = [[Летние Олимпийские игры 1928|Олимпийские игры]] в [[Амстердам]]е
|1932 летние = [[Летние Олимпийские игры 1932|Олимпийские игры]] в [[Лос-Анджелес]]е
|1936 летние = [[Летние Олимпийские игры 1936|Олимпийские игры]] в [[Берлин]]е
|1948 летние = [[Летние Олимпийские игры 1948|Олимпийские игры]] в [[Лондон]]е
|1952 летние = [[Летние Олимпийские игры 1952|Олимпийские игры]] в [[Хельсинки]]
|1956 летние = [[Летние Олимпийские игры 1956|Олимпийские игры]] в [[Мельбурн]]е и [[Стокгольм]]е
|1960 летние = [[Летние Олимпийские игры 1960|Олимпийские игры]] в [[Рим]]е
|1964 летние = [[Летние Олимпийские игры 1964|Олимпийские игры]] в [[Токио]]
|1968 летние = [[Летние Олимпийские игры 1968|Олимпийские игры]] в [[Мехико]]
|1972 летние = [[Летние Олимпийские игры 1972|Олимпийские игры]] в [[Мюнхен]]е
|1976 летние = [[Летние Олимпийские игры 1976|Олимпийские игры]] в [[Монреаль|Монреале]]
|1980 летние = [[Летние Олимпийские игры 1980|Олимпийские игры]] в [[Москва|Москве]]
|1984 летние = [[Летние Олимпийские игры 1984|Олимпийские игры]] в [[Лос-Анджелес]]е
|1988 летние = [[Летние Олимпийские игры 1988|Олимпийские игры]] в [[Сеул]]е
|1992 летние = [[Летние Олимпийские игры 1992|Олимпийские игры]] в [[Барселона|Барселоне]]
|1996 летние = [[Летние Олимпийские игры 1996|Олимпийские игры]] в [[Атланта|Атланте]]
|2000 летние = [[Летние Олимпийские игры 2000|Олимпийские игры]] в [[Сидней|Сиднее]]
|2004 летние = [[Летние Олимпийские игры 2004|Олимпийские игры]] в [[Афины|Афинах]]
|2008 летние = [[Летние Олимпийские игры 2008|Олимпийские игры]] в [[Пекин]]е
|2012 летние = [[Летние Олимпийские игры 2012|Олимпийские игры]] в [[Лондон]]е
|2016 летние = [[Летние Олимпийские игры 2016|Олимпийские игры]] в [[Рио-де-Жанейро]]
|2020 летние = [[Летние Олимпийские игры 2020|Олимпийские игры]] в [[Токио]]
|2024 летние = [[Летние Олимпийские игры 2024|Олимпийские игры]] в [[Париж]]е
|2028 летние = [[Летние Олимпийские игры 2028|Олимпийские игры]] в [[Лос-Анджелес]]е
|1924 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1924|Зимние Олимпийские игры]] в [[Шамони]]
|1928 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1928|Зимние Олимпийские игры]] в [[Санкт-Мориц]]е
|1932 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1932|Зимние Олимпийские игры]] в [[Лейк-Плэсид]]е
|1936 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1936|Зимние Олимпийские игры]] в [[Гармиш-Партенкирхен]]е
|1948 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1948|Зимние Олимпийские игры]] в [[Санкт-Мориц]]е
|1952 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1952|Зимние Олимпийские игры]] в [[Осло]]
|1956 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1956|Зимние Олимпийские игры]] в [[Кортина д’Ампеццо]]
|1960 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1960|Зимние Олимпийские игры]] в [[Скво-Велли]]
|1964 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1964|Зимние Олимпийские игры]] в [[Инсбрук]]е
|1968 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1968|Зимние Олимпийские игры]] в [[Гренобль|Гренобле]]
|1972 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1972|Зимние Олимпийские игры]] в [[Саппоро]]
|1976 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1976|Зимние Олимпийские игры]] в [[Инсбрук]]е
|1980 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1980|Зимние Олимпийские игры]] в [[Лейк-Плэсид]]е
|1984 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1984|Зимние Олимпийские игры]] в [[Сараево]]
|1988 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1988|Зимние Олимпийские игры]] в [[Калгари]]
|1992 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1992|Зимние Олимпийские игры]] в [[Альбервиль|Альбервиле]]
|1994 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1994|Зимние Олимпийские игры]] в [[Лиллехаммер]]е
|1998 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1998|Зимние Олимпийские игры]] в [[Нагано]]
|2002 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2002|Зимние Олимпийские игры]] в [[Солт-Лейк-Сити]]
|2006 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2006|Зимние Олимпийские игры]] в [[Турин]]е
|2010 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2010|Зимние Олимпийские игры]] в [[Ванкувер]]е
|2014 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2014|Зимние Олимпийские игры]] в [[Сочи]]
|2018 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2018|Зимние Олимпийские игры]] в [[Пхёнчхан]]е
|2022 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2022|Зимние Олимпийские игры]] в [[Пекин]]е
}}

| метка4           = Спортсылар
| текст4           = {{#if:{{{спортсылар|{{{Спортсылар|}}}}}}|{{{спортсылар|{{{Спортсмены|}}}}}}&amp;nbsp;{{#if: {{{спорт төрөндә|}}}| {{{спорт төрҙәрендә}}} {{#ifeq:{{{спорт төрҙәрендә}}}|1|спорт төрөндә|спорт төрҙәрендә}} }} }}

| метка5           = Рәсми вәкилдәр
| текст5           = {{{официальные|{{{Официальные|}}}}}}

| метка6           = Байраҡсы
| текст6           = {{{знаменосец|{{{Знаменосец|}}}}}}

| стиль_метки7     = background:#edf6ff; vertical-align:middle;
| метка7           = [[Һөҙөмтәләре {{#ifeq:{{str_right|{{{игры|{{{Игры|}}}}}}|5}}|йәйге|йәйге|ҡышҡы}} Олимпия уйындарында {{str_left|{{{игры|{{{Игры|}}}}}}|4}} йылда|Миҙалдар]]{{#if:{{{урын|{{{Место|}}}}}}|&lt;br&gt;Место&amp;nbsp;{{{урын|{{{Урын}}}}}}}}
| текст7           = {{#if:{{{игры|{{{Игры|}}}}}}|
{{(!}} style=&quot;text-align:center; border-spacing:2px 0&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:gold; width:25%&quot; {{!}} Алтын
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:silver; width:25%&quot; {{!}} Көмөш
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#cc9966; width:25%&quot; {{!}} Бронза
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#edf6ff; width:25%&quot; {{!}} Бөтәһе
{{!-}} style=&quot;font-size:125%;&quot;
{{!}} style=&quot;background:gold&quot; {{!}} {{#if:{{{золото|{{{Золото|}}}}}}|{{{золото|{{{Золото|}}}}}}|0}}
{{!}} style=&quot;background:silver&quot; {{!}} {{#if:{{{серебро|{{{Көмөш|}}}}}}|{{{серебро|{{{Серебро}}}}}}|0}}
{{!}} style=&quot;background:#cc9966&quot; {{!}} {{#if:{{{бронза|{{{Бронза|}}}}}}|{{{бронза|{{{Бронза}}}}}}|0}}
{{!}} style=&quot;background:#edf6ff&quot; {{!}} {{#if:{{{всего|{{{Бөтәһе|}}}}}}|{{{всего|{{{Бөтәһе}}}}}}|0}}
{{!)}}}}

| заголовок8       = {{#ifexist:{{СтранаОИ {{{Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге|{{{НОК}}}}}}}} йәйге Олимпия уйындарында|[[{{СтранаОИ {{{Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге|{{{НОК}}}}}}}} йәйге Олимпия уйындарында|Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу]]|Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу}}

| текст9           = {{{йәйге уйындар|{{{Летние_игры|}}}}}}
| класс9           = hlist

| заголовок10       = {{#ifexist:{{СтранаОИ {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}}} ҡышҡы Олимпия уйындарында|[[{{СтранаОИ {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}}} ҡышҡы Олимпия уйындарында|Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыу]]|Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыу}}

| текст11           = {{{ҡышҡы уйындар|{{{Зимние_игры|}}}}}}
| класс11           = hlist

| заголовок12       = См. также

| стиль_текста13    = text-align:left;
| текст13           = {{{см также|{{{См_также|}}}}}}

}}&lt;includeonly&gt;&lt;!-- 
--&gt;{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|10|{{#if:{{{имя|}}}&lt;!-- 
      --&gt;|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|{{{имя|}}}|[[Категория:Ҡалыптар:Ил Олимпия уйындарында]]}}&lt;!-- 
      --&gt;|[[Категория:Шаблоны стран на Олимпийских играх без имени]]}}&lt;!-- 
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f6izc0fl5n2ds9uvmgxyzfupjz0rmyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294443</id>
      <parentid>1294442</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T17:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12561" sha1="6g1xb7vif0nc4ohv6hz3pikct0psdfl" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = {{#if:{{{имя|}}}|{{{имя}}}|Страна на Олимпийских играх}}
| автозаголовки    = да
| from             = {{{from|}}}

| вверху           = [[{{СтранаОИ {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}}} Олимпия уйындарында]]

| изображение      = {{#if:{{{код МОК|{{{НОК|}}}}}}|[[Файл:{{СтранаОИ флаг {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}|{{{игры|{{{Игры|}}}}}}}}|180x120px|border|Флаг, использовавшийся на Играх]]}}

| метка1           = {{nobr|[[Халыҡ-ара Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге|Код МОК]]}}
| стиль_текста1    = font-weight: bold;
| текст1           = {{{код МОК|{{{НОК|}}}}}}

| метка2           = [[Милли олимпия комитеты|НОК]]
| текст2           = {{{имя НОК|{{{ИмяНОК|}}}}}}

| заголовок3       = {{#switch:{{{уйындар|{{{Уйындар|}}}}}}
|1896 летние = [[Летние Олимпийские игры 1896|Олимпийские игры]] в [[Афины|Афинах]]
|1900 летние = [[Летние Олимпийские игры 1900|Олимпийские игры]] в [[Париж]]е
|1904 летние = [[Летние Олимпийские игры 1904|Олимпийские игры]] в [[Сент-Луис]]е
|1908 летние = [[Летние Олимпийские игры 1908|Олимпийские игры]] в [[Лондон]]е
|1912 летние = [[Летние Олимпийские игры 1912|Олимпийские игры]] в [[Стокгольм]]е
|1920 летние = [[Летние Олимпийские игры 1920|Олимпийские игры]] в [[Антверпен]]е
|1924 летние = [[Летние Олимпийские игры 1924|Олимпийские игры]] в [[Париж]]е
|1928 летние = [[Летние Олимпийские игры 1928|Олимпийские игры]] в [[Амстердам]]е
|1932 летние = [[Летние Олимпийские игры 1932|Олимпийские игры]] в [[Лос-Анджелес]]е
|1936 летние = [[Летние Олимпийские игры 1936|Олимпийские игры]] в [[Берлин]]е
|1948 летние = [[Летние Олимпийские игры 1948|Олимпийские игры]] в [[Лондон]]е
|1952 летние = [[Летние Олимпийские игры 1952|Олимпийские игры]] в [[Хельсинки]]
|1956 летние = [[Летние Олимпийские игры 1956|Олимпийские игры]] в [[Мельбурн]]е и [[Стокгольм]]е
|1960 летние = [[Летние Олимпийские игры 1960|Олимпийские игры]] в [[Рим]]е
|1964 летние = [[Летние Олимпийские игры 1964|Олимпийские игры]] в [[Токио]]
|1968 летние = [[Летние Олимпийские игры 1968|Олимпийские игры]] в [[Мехико]]
|1972 летние = [[Летние Олимпийские игры 1972|Олимпийские игры]] в [[Мюнхен]]е
|1976 летние = [[Летние Олимпийские игры 1976|Олимпийские игры]] в [[Монреаль|Монреале]]
|1980 летние = [[Летние Олимпийские игры 1980|Олимпийские игры]] в [[Москва|Москве]]
|1984 летние = [[Летние Олимпийские игры 1984|Олимпийские игры]] в [[Лос-Анджелес]]е
|1988 летние = [[Летние Олимпийские игры 1988|Олимпийские игры]] в [[Сеул]]е
|1992 летние = [[Летние Олимпийские игры 1992|Олимпийские игры]] в [[Барселона|Барселоне]]
|1996 летние = [[Летние Олимпийские игры 1996|Олимпийские игры]] в [[Атланта|Атланте]]
|2000 летние = [[Летние Олимпийские игры 2000|Олимпийские игры]] в [[Сидней|Сиднее]]
|2004 летние = [[Летние Олимпийские игры 2004|Олимпийские игры]] в [[Афины|Афинах]]
|2008 летние = [[Летние Олимпийские игры 2008|Олимпийские игры]] в [[Пекин]]е
|2012 летние = [[Летние Олимпийские игры 2012|Олимпийские игры]] в [[Лондон]]е
|2016 летние = [[Летние Олимпийские игры 2016|Олимпийские игры]] в [[Рио-де-Жанейро]]
|2020 летние = [[Летние Олимпийские игры 2020|Олимпийские игры]] в [[Токио]]
|2024 летние = [[Летние Олимпийские игры 2024|Олимпийские игры]] в [[Париж]]е
|2028 летние = [[Летние Олимпийские игры 2028|Олимпийские игры]] в [[Лос-Анджелес]]е
|1924 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1924|Зимние Олимпийские игры]] в [[Шамони]]
|1928 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1928|Зимние Олимпийские игры]] в [[Санкт-Мориц]]е
|1932 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1932|Зимние Олимпийские игры]] в [[Лейк-Плэсид]]е
|1936 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1936|Зимние Олимпийские игры]] в [[Гармиш-Партенкирхен]]е
|1948 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1948|Зимние Олимпийские игры]] в [[Санкт-Мориц]]е
|1952 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1952|Зимние Олимпийские игры]] в [[Осло]]
|1956 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1956|Зимние Олимпийские игры]] в [[Кортина д’Ампеццо]]
|1960 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1960|Зимние Олимпийские игры]] в [[Скво-Велли]]
|1964 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1964|Зимние Олимпийские игры]] в [[Инсбрук]]е
|1968 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1968|Зимние Олимпийские игры]] в [[Гренобль|Гренобле]]
|1972 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1972|Зимние Олимпийские игры]] в [[Саппоро]]
|1976 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1976|Зимние Олимпийские игры]] в [[Инсбрук]]е
|1980 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1980|Зимние Олимпийские игры]] в [[Лейк-Плэсид]]е
|1984 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1984|Зимние Олимпийские игры]] в [[Сараево]]
|1988 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1988|Зимние Олимпийские игры]] в [[Калгари]]
|1992 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1992|Зимние Олимпийские игры]] в [[Альбервиль|Альбервиле]]
|1994 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1994|Зимние Олимпийские игры]] в [[Лиллехаммер]]е
|1998 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 1998|Зимние Олимпийские игры]] в [[Нагано]]
|2002 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2002|Зимние Олимпийские игры]] в [[Солт-Лейк-Сити]]
|2006 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2006|Зимние Олимпийские игры]] в [[Турин]]е
|2010 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2010|Зимние Олимпийские игры]] в [[Ванкувер]]е
|2014 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2014|Зимние Олимпийские игры]] в [[Сочи]]
|2018 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2018|Зимние Олимпийские игры]] в [[Пхёнчхан]]е
|2022 зимние = [[Зимние Олимпийские игры 2022|Зимние Олимпийские игры]] в [[Пекин]]е
}}

| метка4           = Спортсылар
| текст4           = {{#if:{{{спортсылар|{{{Спортсылар|}}}}}}|{{{спортсылар|{{{Спортсмены|}}}}}}&amp;nbsp;{{#if: {{{спорт төрөндә|}}}| {{{спорт төрҙәрендә}}} {{#ifeq:{{{спорт төрҙәрендә}}}|1|спорт төрөндә|спорт төрҙәрендә}} }} }}

| метка5           = Рәсми вәкилдәр
| текст5           = {{{официальные|{{{Официальные|}}}}}}

| метка6           = Байраҡсы
| текст6           = {{{знаменосец|{{{Знаменосец|}}}}}}

| стиль_метки7     = background:#edf6ff; vertical-align:middle;
| метка7           = [[Һөҙөмтәләре {{#ifeq:{{str_right|{{{игры|{{{Игры|}}}}}}|5}}|йәйге|йәйге|ҡышҡы}} Олимпия уйындарында {{str_left|{{{игры|{{{Игры|}}}}}}|4}} йылда|Миҙалдар]]{{#if:{{{урын|{{{Место|}}}}}}|&lt;br&gt;Место&amp;nbsp;{{{урын|{{{Урын}}}}}}}}
| текст7           = {{#if:{{{игры|{{{Игры|}}}}}}|
{{(!}} style=&quot;text-align:center; border-spacing:2px 0&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:gold; width:25%&quot; {{!}} Алтын
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:silver; width:25%&quot; {{!}} Көмөш
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#cc9966; width:25%&quot; {{!}} Бронза
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#edf6ff; width:25%&quot; {{!}} Бөтәһе
{{!-}} style=&quot;font-size:125%;&quot;
{{!}} style=&quot;background:gold&quot; {{!}} {{#if:{{{золото|{{{Золото|}}}}}}|{{{золото|{{{Золото|}}}}}}|0}}
{{!}} style=&quot;background:silver&quot; {{!}} {{#if:{{{серебро|{{{Көмөш|}}}}}}|{{{серебро|{{{Серебро}}}}}}|0}}
{{!}} style=&quot;background:#cc9966&quot; {{!}} {{#if:{{{бронза|{{{Бронза|}}}}}}|{{{бронза|{{{Бронза}}}}}}|0}}
{{!}} style=&quot;background:#edf6ff&quot; {{!}} {{#if:{{{всего|{{{Бөтәһе|}}}}}}|{{{всего|{{{Бөтәһе}}}}}}|0}}
{{!)}}}}

| заголовок8       = {{#ifexist:{{СтранаОИ {{{Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге|{{{НОК}}}}}}}} йәйге Олимпия уйындарында|[[{{СтранаОИ {{{Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге|{{{НОК}}}}}}}} йәйге Олимпия уйындарында|Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу]]|Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу}}

| текст9           = {{{йәйге уйындар|{{{Летние_игры|}}}}}}
| класс9           = hlist

| заголовок10       = {{#ifexist:{{СтранаОИ {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}}} ҡышҡы Олимпия уйындарында|[[{{СтранаОИ {{{код МОК|{{{НОК}}}}}}}} ҡышҡы Олимпия уйындарында|Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыу]]|Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыу}}

| текст11           = {{{ҡышҡы уйындар|{{{Зимние_игры|}}}}}}
| класс11           = hlist

| заголовок12       = Шулай уҡ ҡарағыҙ   

| стиль_текста13    = text-align:left;
| текст13           = {{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|{{{См_также|}}}}}}

}}&lt;includeonly&gt;&lt;!-- 
--&gt;{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|10|{{#if:{{{имя|}}}&lt;!-- 
      --&gt;|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|{{{имя|}}}|[[Категория:Ҡалыптар:Ил Олимпия уйындарында]]}}&lt;!-- 
      --&gt;|[[Категория:Шаблоны стран на Олимпийских играх без имени]]}}&lt;!-- 
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6g1xb7vif0nc4ohv6hz3pikct0psdfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Вазов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119139</id>
    <revision>
      <id>1294479</id>
      <parentid>1290731</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T08:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49579" sha1="tur6pxyjbcbnoscurkct0i02ed0e2hg" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Иван Вазов
| Төп исеме   = 		
| Рәсеме      = BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG
| Ҡултамғаһы          = Вазов портреты. Авторы Уилл Сеймур Монро, 1914 йыл
| Тыуған ваҡыттағы исеме = Иван Минчов Вазов	
|Псевдонимдары           = Пейчин, Добринов, Ц-в, Д. Н-ров, Т. Габровски, Боянец, Белчин, Н-чев һәм башҡалар.
| Тыуыу датаһы    = [[9 июль]] [[1850]]
| Тыуған урыны   = Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы, элек {{ТыуғанУрыны|Ғосман империяһы|Ғосман империяһында}} 
| Вафат булыу датаһы = 22.09.1921  
| Вафат булған урыны  = {{ВафатБулыуУрыны|Болгария}}ның {{ВафатБулыуУрыны|София|Софияла}} ҡалаһы
| Гражданлығы = {{Болгария}}
| Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, драматург 
|Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Болгар теле]]
| Дебют = «Борът» шиғыры
 | Наградалары              = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Кирилла и Мефодия}}
{{!}}}
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Ива́н Ми́нчов Ва́зов''' ([[9 июль]] [[1850 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1921 йыл]]) — киң билдәле [[Болгария|болгар]] [[шиғриәт|шағирҙарының]] береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, [[1897 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябренән]] [[1899 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була.

== Биографияһы ==
[[Файл:Vazov Museum Sopot.jpg|left|thumb|200px|Иван Вазов тыуған йорт. Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы.]]
Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге [[Греция]]) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа [[18-се быуат]] аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә.
 
Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк [[рус әҙәбиәте]] менән таныша, шулай уҡ [[грек теле|грек]] һәм [[төрөк теле|төрөк телдәрен]] өйрәнә.

1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында [[француз теле]]н өйрәнә, Пьер Беранже һәм [[Виктор Гюго]] шиғриәте менән мауыға.

Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була.

Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала&lt;ref name=24chasa&gt;[http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=190461 Вазов спи под камък от Витоша — 24chasa.bg]&lt;/ref&gt;.

24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла&lt;ref&gt;[http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 Възпоменание за патриарха на българската литература Иван Вазов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919035705/http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 |date=2016-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. [[Румыния]]лағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға&lt;ref&gt;Гайдук — ХV—ХIХ быуаттарҙа [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан илдәрендә]] һәм [[Венгрия]]ла төрөк хакимлығына ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы.&lt;/ref&gt; һәм воеводалар батырлығына дан йырлай.

Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла.

[[Файл:Ivan Vazov Alexandar Vladikov.jpg|мини|Иван Вазовтың һуңғы портреты. Авторы Александр Владиков.&lt;br&gt; 1920 йыл.]]
«Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы [[1876 йыл]]дағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи»&lt;ref&gt;Офицерский чин в Османской империи у янычар, соответствующий командиру роты.&lt;/ref&gt; Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була.

Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротеск&lt;ref&gt;Әҙәбиәттә, сәнғәттә тормош күренешен ғәҙәттән тыш арттырып күрһәтеүгә ҡоролған алым һәм ошо алым менән ижад ителгән әҫәр&lt;/ref&gt; һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, 
бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле.

«Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла.

Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар.

Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, [[эпос]]та һәм [[Драма (жанр)|драма жанрында]] ла уңышлы эшләй.

Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне.

Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлек&lt;ref&gt;Шиғри әҫәрҙә өн-ауаз ярашлығы&lt;/ref&gt; яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй.

== Библиография ==
{| class=&quot;wide sortable&quot;
|+
! |Йыл
! |Исеме, тәржемә &lt;!-- Первый или же наиболее распространенный перевод на русский; или просто перевод, если офиц. не переводилось --&gt;
! |Исемдең оригиналы &lt;!-- болг. --&gt;
! |Жанр
! |Тип &lt;!-- Название сборника, куда входит произведение. Или слово &quot;(Сборник)&quot;, если описывается сам сборник --&gt;
! |Тасуирлама
|------
| [[1876]]
| [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-185 Знамя и гусли]&lt;ref&gt;[http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов. Избранные произведения / М.: Детгиз. — предисл. А. Собкович. — (Школьная библиотека). — 1952.]&lt;/ref&gt;&lt;small&gt;
# Сосна. Перевод П. Железнова
# Бедная женщина
# Гусли, настроенные на новый лад. Перевод Н. Чуковского
# Мститель. Перевод А. Кудрейко
# Доброволец. Перевод М. Павловой
# Знамя. Перевод А. Кудрейко
# Панагюрские повстанцы. Перевод Л. Белова
# Свобода или смерть. Не переведено
# «Радецкий». Перевод М. Павловой
# Где Болгария?
# Мамино дитя
# Путешественник и гора Витош
# 1875 год!
# Мать крестьянина
# Завет
# Моим друзьям Г. и А.
# Деды наши несчастные
# В моей винтовке
# Георгиевская
# Сиркеджи-скелеси
# Мысли о картине
# Амнистия болгарам
# Абдул Хамид&lt;/small&gt;
| [http://chitanka.info/book/506-prjaporets-i-gusla Пряпорец и гусла]&lt;small&gt;
# Борът
# Сиромахкиня
# Новонагласената гусла (1875)
# Отмъстител
# Волентиринът (1875)
# Пряпорец
# Панагюрските въстаници (1875)
# Свобода или смърт (1876)
# „Радецки“
# Де е България?
# Мамино чедо (1875)
# Пътник и Витош планина (1874)
# 1875 година!! (1875)
# На една майка селянка (1875)
# Завет (1875)
# На приятелите ми Г. и А. (1875)
# Дедите наши злочести (1876)
# На пушката ми (1876)
# На Гергьовден (1876)
# Сиркеджи-скелеси (1876)
# Мисли върху една картина (1876)
# Амнистия за българите (1876)
# Абдул Хамид (1876)&lt;/small&gt;
| Шиғырҙар
| Йыйынтыҡ
| Төрлө йылдар шиғырҙары йыйынтығы
|------
| [[1892]]
| 
| Великата Рилска пустиня
| Проза
| 
| 
|------
| [[1893]]
| 
# Кардашев на охоте. Повесть
| [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 1. Очерки из столичний животъ
# [http://chitanka.info/text/3762-kardashev-na-lov Кардашев на лов] Повесть
| Проза
| Сборник
| Рассказы. Очерки из столичной жизни.
|------
| [[1895]]
| 
| [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 2. Очерки из столичний животъ
| Проза
| Сборник
| Рассказы. Очерки из столичной жизни.
|------
| [[1894]]
| [http://www.litmir.net/bd/?b=148240 Под игом]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''(пер. СПБ., журн. «Мир божий», 1896; Я. Слоним, В. Володин, М. Клягиина-Кондратьева, не п. 1970)''
| [http://chitanka.info/book/1773-pod-igoto Под игото]
| Роман
| Роман
| Роман из болгарской жизни в преддверии Освобождения
|------
| [[1900]]
| Журналист ли? ''(не переведено)''
| [[:bg:Вестникар ли?|Вестникар ли?]]
| Комедия
| Пьеса
| &lt;!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --&gt;
|------
| [[1903]]
| Искатели тёплых местечек ''(пер. М. Симаков)''
| [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=2791&amp;Level=1 Службогонци]
| Комедия
| Пьеса
| &lt;!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --&gt;
|------
| [[1907]]
| Святослав Тертер
| [http://chitanka.info/book/1774-svetoslav-terter Светослав Тертер]
| Роман
| Роман
| Исторический роман о Болгарии в конце XIII века
|------
| [[1919]]
| 
| [http://chitanka.info/book/498-ljuleka-mi-zamirisa Люлека ми замириса]
| Поэзия
| Сборник
| Сборник стихов
|------
| [[1881]]
| Гусли
| [http://chitanka.info/book/492-gusla Гусла]
| Поэзия
| Сборник
| Сборник стихотворений, написанных в период 1880-1881 гг.
|------
| [[1881]]
| Митрофан и Дормидольский ''(перевод М. Симаков)''
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&amp;sectionID=5 Митрофан и Дормидолски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220056/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&amp;sectionID=5 |date=2013-11-10 }}
| Повесть
| (Повесть)
| Комедийная повесть
|------
| [[1883]]
| Отверженные ''(Перевод В. Дилевской и Н. Толстого, 1952)''
| [http://chitanka.info/text/3765-nemilinedragi Немили—недраги] (''Пловдив, журн. «Наука», 1883–1884'')
| Повесть
| (Повесть)
| Полу-автобиографическая повесть, по словам автора, «точное описание жизни хэшей в Румынии» в начале 1870-х. Переработана в драму «Хэши» (1894)
|------
| [[1884]]
| Наша родня ''(перевод М. Симаков)''
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&amp;sectionID=5 Чичовци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220120/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&amp;sectionID=5 |date=2013-11-10 }}. Галерия от типове и нрави български в турско време
| Комедия
| (Повесть)
| Галерея типов и бытовых сцен из жизни Болгарии под властью турок
|------
| [[1896]]
| Новая земля. Роман из болгарской жизни за год до Освобождения
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&amp;sectionID=5 Нова земя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220053/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&amp;sectionID=5 |date=2013-11-10 }} Роман из живота на българите през първите години след Освобождението
| Роман
| (Роман)
| Роман о жизни перед Освобождением от турецкого ига
|------
| [[1903]]
| Казаларская царица
| Казаларската царица
| Роман
| (Роман)
| 
|------
| [[1907]]
| Иван Александр
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&amp;sectionID=5 Иван Александър] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421220228/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&amp;sectionID=5 |date=2015-04-21 }}
| Повесть
| -
| Историческая повесть из жизни Второго Болгарского царства середины XIV века
|
|+
|}

Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов):
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=12797&amp;Level=1 Борислав] Драма
* [http://chitanka.info/book/489-v-lonoto-na-rila В лоното на Рила] Путевые заметки
* [http://chitanka.info/book/1775-v-nedrata-na-rodopite В недрата на Родопите] Путевые заметки
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=415413664&amp;sectionID=5 В царството на самодивите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114925/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=415413664&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэзия, лирико-фантастическая поэма
* [http://chitanka.info/book/490-v-chuzhbina В чужбина] Поезия
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=290538716&amp;sectionID=5 Видул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124100/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=290538716&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма
* [http://chitanka.info/book/491-videno-i-chuto Видено и чуто] Рассказы, 1901 г.
Из этого сборника на русском:
* Дед Йоцо видит
* Негостеприимное село
* [http://chitanka.info/text/3768-gramada Грамада]
«Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова.
* [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf Громада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033423/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/text/4197-edna-odiseja-iz-deliorman Една одисея из Делиорман] Повесть
*'''Епопея на забравените''' / [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-188 Эпопея забытых]
: [http://chitanka.info/text/3849-levski Левски]
: [http://chitanka.info/text/3850-benkovski Бенковски]
: [http://chitanka.info/text/3851-kocho Кочо]
: [http://chitanka.info/text/3852-bratja-zhekovi Братя Жекови]
: [http://chitanka.info/text/3853-kableshkov Каблешков]
: [http://chitanka.info/text/3854-paisij Паисий]
: [http://chitanka.info/text/3855-bratja-miladinovi Братя Миладинови]
: [http://chitanka.info/text/3856-rakovski Раковски]
: [http://chitanka.info/text/3857-karadzhata Караджата]
: [http://chitanka.info/text/3858-1876 1876]
: [http://chitanka.info/text/3859-volov Волов]
: [http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka Опълченците на Шипка]

На английском:
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10651&amp;Level=2 Levski]
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10652&amp;Level=2 The Defence of Perushtitsa]
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10653&amp;Level=2 Paissy]
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10654&amp;Level=2 The volunteers at Shipka]
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&amp;sectionID=5 Живописна България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150936/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&amp;sectionID=5 |date=2012-01-03 }} Путевые заметки
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1977692038&amp;sectionID=5 Загорка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123807/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1977692038&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=628640605&amp;sectionID=5 Зихра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191112/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=628640605&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Лирико-романтическая поэма
* [http://chitanka.info/book/494-zvukove Звукове] Поэзия
* [http://chitanka.info/book/495-izbavlenie Избавление] Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-187 Избавление]
* [http://chitanka.info/book/496-italija Италия] Поэзия
* [http://chitanka.info/book/497-kakvo-pee-planinata Какво пее планината] Поэзия
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=8693&amp;Level=1 Към пропаст] Драма

'''Легенди при Царевец'''
Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы.
В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=77663797&amp;sectionID=5 Свети Димитрий Чудотворец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225070541/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=77663797&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=944216667&amp;sectionID=5 Проклятие въз Иванка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225010341/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=944216667&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=193852644&amp;sectionID=5 Балдуин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224214814/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=193852644&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1321356073&amp;sectionID=5 Калояновий орел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231824/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1321356073&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
«Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=374689060&amp;sectionID=5 Куманката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225021912/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=374689060&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1559767961&amp;sectionID=5 Княгиня Ирина Комнен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140220/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1559767961&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=885487736&amp;sectionID=5 Кир Тодор в Търново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225064851/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=885487736&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1378992417&amp;sectionID=5 Конецът на Ивана-Асеня II ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225101038/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1378992417&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1301097356&amp;sectionID=5 Калиман II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225142053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1301097356&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1041131907&amp;sectionID=5 Ивайлова брачна нощ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231933/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1041131907&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
«И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=805489786&amp;sectionID=5 Мария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225115818/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=805489786&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1941324000&amp;sectionID=5 Бягството на Ивана-Асеня III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224233626/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1941324000&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1545245261&amp;sectionID=5 Татарска царица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225020053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1545245261&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=2059297741&amp;sectionID=5 Лобната скала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224212808/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=2059297741&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
«Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1295574625&amp;sectionID=5 Чоки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225121105/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1295574625&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=274670889&amp;sectionID=5 Момата на Къз-Хисар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225131739/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=274670889&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=88623789&amp;sectionID=5 Велбъжд и Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225145839/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=88623789&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1322137214&amp;sectionID=5 Сара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225022318/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1322137214&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=337854741&amp;sectionID=5 Патриарх Евтимий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224200516/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=337854741&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1355528170&amp;sectionID=5 Жидов гроб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222172136/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1355528170&amp;sectionID=5 |date=2014-02-22 }}
Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106396201&amp;sectionID=5 Сборът на духовете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084045/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106396201&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1778653190&amp;sectionID=5 Литургията] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225065217/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1778653190&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про сохранению христианской веры.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1561151472&amp;sectionID=5 Шишмановий бряст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225092324/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1561151472&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про восстановлению болгарской государственности.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106403536&amp;sectionID=5 Минарето] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225130111/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106403536&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://chitanka.info/book/499-majska-kitka Майска китка] Поэзия, 1880 г.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1837500803&amp;sectionID=5 Моята съседка Гмитра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123833/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1837500803&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Юмористическая поэма
* [http://chitanka.info/book/500-ne-shte-zagine Не ще загине] Поэзия
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=17163&amp;Level=1 Неотдавна] Повесть
* [http://chitanka.info/book/501-novi-ekove Нови екове] Поэзия
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=4310&amp;Level=1 Нора] Повесть
* [http://chitanka.info/book/502-pesni-za-makedonija Песни за Македония] Поэзия
* [http://chitanka.info/book/503-pod-gryma-na-pobedite Под гръма на победите] Поэзия
* [http://chitanka.info/book/504-pod-nasheto-nebe Под нашето небе] Поэзия [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-190 Под нашим небом]
* [http://chitanka.info/book/505-polja-i-gori Поля и гори] Поэзия [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf Поля и леса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033411/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/book/507-pystyr-svjat Пъстър свят] Рассказы
На русском:
* Болгарка
* Павле Фертиг
* От урала до «Ура»
* Отвергнутый марш
* Урок
* Безвестный герой
* Гост-краснобай на казенном пиру
* [http://chitanka.info/book/508-razkazi-18811901 Разкази 1881—1901] Рассказы
На русском:
* Вылко на войне
* Придет ли?
* Хаджи Ахилл
* Кандидат в хаммам
* Белимелец
* В кривинах
* Дед Нистор
* Встреча
* Упрямая голова
* Gronde Maritza teinte de sang
* Сцена
* Пейзаж
* [http://chitanka.info/book/509-razkazi-19011921 Разкази 1901—1921] Рассказы
* [http://chitanka.info/book/510-svobodnite-mi-chasove Свободните ми часове] Поэзия
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1267585007&amp;sectionID=5 Синайска роза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123851/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1267585007&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма
* [http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni Скитнишки песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025416/http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni |date=2017-03-27 }} Поэзия
* [http://chitanka.info/book/512-slivnitsa Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030100/http://chitanka.info/book/512-slivnitsa |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033429/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa Стихотворения за малки деца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327031429/http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa |date=2017-03-27 }} Поэзия про детей, 1883 г.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=29643044&amp;sectionID=5 Трайко и Риза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103407/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=29643044&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма
* [http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija Тъгите на България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030942/http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija |date=2017-03-27 }} Поэзия, 1877 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf Печали Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033444/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki Утро в Банки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216141845/http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki |date=2016-12-16 }} Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г.
Из того же сборника на русском:
* Апостол в опасности
* Чистый путь
* Подоженные снопы

=== Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә ===
В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет.
* Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57.
* Неиздадени произведения, С. - 1968.

=== рус телендә ===
* Последний день XX века / {{lang-bg|Последният ден на XX век}}. — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12
* Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904
* На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884
* То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904
* Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957.
* Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз.

Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах:
* Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29
* «Мир божий», 1896, I-Х
* «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112
* «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I
* «Нива», 1902, № 19
* «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23
* «Волынь», 1903, № 126, 246
* «Исторический вестник», 1903, VII, IX
* «Народное образование», 1908, X
* сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904

=== Вазов тураһында библиография ===
* Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71
* Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II
* Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V
* Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III
* Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II
* Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948
* 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959
* Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950
* Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946
* Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951
* Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966
* Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968
* Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Иван Вазов
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викиөҙөмтә = :bg:Иван Вазов
|Викикитапхана = :bg:Иван Вазов
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Проект =
}}
* [[iarchive:IvanVazov|Іван Вазов. Кантата.]] 
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вазов-Минчов}}
* [http://literaturata.com/topic-t690.html Биография на Иван Вазов (болг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208191848/http://literaturata.com/topic-t690.html |date=2008-12-08 }}
* [http://slovo.bg/showauthor.php3?ID=14&amp;LangID=1 Иван Вазов (произведения на болгарском)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов (произведения на русском)]
* {{ЛЭ}} Кара-Иванов.
* [http://bgdiaspora.h3b.ru/12543 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.]

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Болгария шәхестәре]]
[[Категория:9 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1850 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>tur6pxyjbcbnoscurkct0i02ed0e2hg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136147</id>
    <revision>
      <id>1294484</id>
      <parentid>1292273</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T09:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20415" sha1="p2nevo4u8yfjjdb966uqiim7m1gar5q" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө''' ({{Lang-uk|День перемоги над нацизмом у Другій світовій війні}}) — Украинала [[Байрам|дәүләт байрамы]] һәм ял көнө, [[2016 йыл]]дан башлап [[9 май]]ҙа билдәләнә. Был иҫтәлекле көн совет осорондағы [[Еңеү көнө]]н алмаштыра&lt;ref&gt;[http://odnako.su/news/ukraine/-309402-verhovnaya-rada-ustanovila-8-maya-dnem-pamyati-i-primireniya/ Верховная Рада установила 8 мая Днем памяти и примирения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505054918/http://odnako.su/news/ukraine/-309402-verhovnaya-rada-ustanovila-8-maya-dnem-pamyati-i-primireniya/ |date=2015-05-05 }} // Однако.su, 09.04.2015&lt;/ref&gt;.

8 мая 2023 года [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]] подписал указ, согласно которому 9 мая на Украине отмечают [[:ru:День_Европы|День Европы]],&lt;ref&gt;{{Cite web|language=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/05/8/7161194/|title=Україна щорічно 9 травня відзначатиме День Європи - указ президента|website=www.eurointegration.com.ua|accessdate=2023-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newsweek.com/zelensky-ukraine-europe-victory-day-putin-1798937|title=Zelensky Makes Pointed Putin Move Ahead of Russia's Victory Day Parade|website=MSN|access-date=2023-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3706199-presidents-decree-declares-may-9-as-europe-day-in-ukraine.html|title=President’s Decree declares May 9 as Europe Day in Ukraine|website=www.ukrinform.net|access-date=2023-05-08}}&lt;/ref&gt; и внес в Верховную раду законопроект об установлении 8 мая — Дня памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне в качестве выходного дня вместо Дня победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=uk|url=https://interfax.com.ua/news/general/908646.html|title=9 травня в Україні відзначатимуть День Європи, 8 травня - День пам'яті та перемоги над нацизмом у Другій світовій війні - Зеленський|website=Інтерфакс-Україна|accessdate=2023-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2023-05-08|first=RFE/RL's Ukrainian|last=Service|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|title=Zelenskiy Declares May 9 'Europe Day' Ahead Of Russia's World War II Anniversary|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-military-russia-drone-attacks-anniversary/32401350.html}}&lt;/ref&gt; 29 мая 2023 года Верховная Рада сделала День памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939 – 1945 годов 8 мая государственным праздником, отменив День победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.espreso.tv/v-ukraine-den-pamyati-i-pobedy-nad-natsizmom-vo-vtoroy-mirovoy-voyne-sdelali-ofitsialnym-vykhodnym|title=День памяти и победы над нацизмом сделали официальным выходным|website=espreso.tv|access-date=2023-05-29}}&lt;/ref&gt;

== Байрам тарихы ==
2015 йылдың 24 мартында [[Украина Президенты]] Пётр Порошенко «2015 йылда Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығын байрам итеү саралары тураһында» 169-сы указы менән 8 һәм 9 майҙа Еңеүҙең 70 йыллығына арналған саралар үткәрелеүен нығыта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2015/03/150324_ru_n_8may_poroshenko Порошенко утвердил День памяти и примирения 8 мая] // BBC Украина, 24.03.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dsnews.ua/society/segodnya-den-pamyati-zhertv-vtoroy-mirovoy-voyny-08052015084800 Сегодня День памяти жертв Второй мировой войны] // Деловая столица, 8.05.2015&lt;/ref&gt;. Порошенко фекеренсә, «уның 8 майҙа һәм 9 майҙа Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын, Хәтер һәм татыулашыу көнөн, шулай уҡ Еңеү көнөн билдәләү тураһындағы указы илде берләштереү маҡсатын ҡуя»&lt;ref&gt;[http://nbnews.com.ua/ru/news/146563/ Порошенко объяснил, зачем постановил отмечать 8 мая и 9 мая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518084847/http://nbnews.com.ua/ru/news/146563/ |date=2015-05-18 }} // Независимое бюро новостей, 28.03.2015&lt;/ref&gt;.

«1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы 2539-сы закон проекты Украина Юғары Радаһы тарафынан 2015 йылдың 9 апрелендә декоммунизация тураһындағы закон проекттары пакеты буйынса тауыш биреү сиктәрендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/3501720-rada-ustanovyla-8-maia-dnem-pamiaty-y-prymyrenyia Рада установила 8 мая Днем памяти и примирения] // Корреспондент.net, 09.04.2015&lt;/ref&gt;; шул уҡ йылдың 21 майында көсөнә инә&lt;ref&gt;[http://www.golos.com.ua/article/254978 Закон України «Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років»]//Голос України: газета Верховної Ради України. — 2015. — № 87 (20 травня).&lt;/ref&gt;.

== Байрам итеү ==

=== 2015 ===
Украина милли хәтер институты методик материалдар баҫтырып сығара һәм яңы байрамды үҙгәртелгән «форматта» билдәләргә тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;OHO_09.05.2015&quot;&gt;[http://www.ogo.ua/articles/view/2015-05-09/61838.html День Перемоги в Україні відзначають за новою традицією]. ОГО. 09.05.2015&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 9 майына закон «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы закон рәсми көсөнә инеп өлгөрмәһә лә, Украинала байрамды яңыса, рәсми кимәлдә [[Еңеү көнө]]нән айырмалы итеп билдәләйҙәр. Был көндө [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияның]] билдәһеҙ һалдаттары һәйкәленә сәскәләр һалына, Киевта Украина, [[Эстония]], [[Литва]], [[Польша]], [[Сербия]]нан хәрби тынлы оркестрҙар ҡатнашлығында тыныслыҡ маршы үтә. Тәүҙә Украина Президенты Пётр Порошенко алдында курсанттар ант бирә&lt;ref name=&quot;zn&quot;&gt;[https://zn.ua/UKRAINE/nasha-strana-otmechaet-den-pobedy-vo-vtoroy-mirovoy-voyne-175493_.html Наша страна отмечает День Победы над нацизмом во Второй мировой войне]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BE_%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8 Зеркало недели]. 09.05.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;espreso.tv&quot;&gt;[http://espreso.tv/article/2015/05/08/yak_ukrayina_vidznachaye_70_richchya_peremohy_u_druhiy_svitoviy_viyni_marafon Як Україна відзначає 70-річчя перемоги над нацизмом. Марафон]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE_TV Эспрессо TV]. 09.05.2015&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле датаға ҡарата [[Украина Президенты]] үҙенең приказы менән дәүләт наградаһын — «Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалын булдыра&lt;ref&gt;[http://apostrophe.com.ua/news/society/2015-04-29/poroshenko-uchredil-yubileynuyu-medal-70-let-pobedyi-nad-natsizmom/22895 ​Порошенко учредил юбилейную медаль «70 лет Победы над нацизмом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518102157/http://apostrophe.com.ua/news/society/2015-04-29/poroshenko-uchredil-yubileynuyu-medal-70-let-pobedyi-nad-natsizmom/22895 |date=2015-05-18 }} // Апостроф, 29.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/3509699-poroshenko-uchredyl-yubyleinuui-medal-70-let-pobedy-nad-natsyzmom Порошенко учредил юбилейную медаль «70 лет победы над нацизмом»] // Корреспондент.net, 29.04.2015&lt;/ref&gt;.

=== 2016 ===
Иҫтәлекле көндәрҙән байтаҡ алда Украина милли хәтер институты 2016 йылда байрам Икенсе донъя һуғышындағы ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышына арналасағын иғлан итә&lt;ref&gt;[http://ukrpohliad.org/news/u-71-u-richnytsyu-zavershennya-drugoyi-svitovoyi-ukrayina-osoblyvo-vshanuye-zhinok-uchasnyts-vijny.html У 71-у річницю завершення Другої світової Україна особливо вшанує жінок-учасниць війни]. Український погляд. 29.04.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.memory.gov.ua/news/viina-ne-robit-vinyatkiv-zhinochi-istorii-drugoi-svitovoi-informatsiini-materiali-dlya-zmi-do-v «Війна не робить винятків. Жіночі історії Другої світової». Інформаційні матеріали для ЗМІ до вшанувань 8-9 травня 2016 року] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304081238/http://www.memory.gov.ua/news/viina-ne-robit-vinyatkiv-zhinochi-istorii-drugoi-svitovoi-informatsiini-materiali-dlya-zmi-do-v |date=2017-03-04 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D1%96 Український інститут національної пам’яті]&lt;/ref&gt;.

=== 2017 ===
2017 йылда [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында 9 майҙы байрам иткәндә «Оппозиция блогы» менән АТО ветерандары араһында күмәк һуғыш ҡуба, уға полиция ҡыҫыла&lt;ref&gt;[https://112.ua/statji/dnepr-kachayut-poboishhe-9-maya-i-ego-posledstviya-388973.html «Днепр качают». Побоище 9 мая и его последствия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613014836/https://112.ua/statji/dnepr-kachayut-poboishhe-9-maya-i-ego-posledstviya-388973.html |date=2018-06-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://24tv.ua/ru/sereznye_stolknovenija_v_dnepre_serezno_izbili_veteranov_ato_n815278 Столкновения в Днепре: серьезно избили ветеранов АТО]&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, күп кенә ҙур ҡалаларҙа Еңеү көнөн байрам иткәндәгесә «Үлемһеҙ полк» үтә, уларҙа ҡатнашыусылар милләтсе ойошмалар вәкилдәре менән бәрелешә&lt;ref name=&quot;апостроф&quot;&gt;[https://apostrophe.ua/news/society/accidents/2017-05-09/provokatsii-draki-i-potasovki-kak-v-ukraine-prohodit-den-pobedyi/95494 Провокации, драки и потасовки: как в Украине проходит День Победы]&lt;/ref&gt;. Киевта милләтселәр был акцияны үткәреүгә ҡаршы төшөргә тырыша. Рәсәй яҡлы һәм Украина яҡлы демонстранттарҙың бәрелештәре [[Запорожье]], [[Харьков]], [[Одесса]]ла ла урын ала&lt;ref name=&quot;апостроф&quot;/&gt;.

== Еңеү көнөнән айырмаһы ==
[[Украинала декоммунизация|Декоммунизация]] тураһындағы закон проекттары пакетын ҡабул итеү менән Украинаның «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы Законы юҡҡа сығарыла&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/1684-14 Текст закона] // Сайт Верховной Рады&lt;/ref&gt;. Ҡануниәтте үҙгәртеүгә ярашлы, яңы байрам совет символикаһын һәм «[[Бөйөк Ватан һуғышы]]» терминын ҡулланмайынса билдәләнә. Совет символикаһын ҡулланған өсөн 2015 йылдан башлап енәйәт яуаплылығы ҡарала&lt;ref&gt;[https://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1547748/ «Великую Отечественную войну» заменили на «Вторую мировую» — закон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406232920/https://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1547748/ |date=2018-04-06 }} // ICTV, 09.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tyzhden.ua/News/133920 Депутати врегулювали питання про відзначення в Україні перемоги над нацизмом] // Український тиждень, 09.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/zapret-kommunisticheskoy-simvoliki-kogda-vvedut-chto-zapreshcheno-i-za-chto-ne-posadyat-607049.html ''Александра Захарова'' Запрет коммунистической символики: за что посадят на 5 лет // Сайт Segodnya.ua, 11 Апреля 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520005653/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/zapret-kommunisticheskoy-simvoliki-kogda-vvedut-chto-zapreshcheno-i-za-chto-ne-posadyat-607049.html |date=2016-05-20 }}&lt;/ref&gt;. Байрамдың яңырыуы иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереүҙе, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреүҙе күҙҙә тота&lt;ref name=&quot;OHO_09.05.2015&quot; /&gt;.

Украина милли хәтер институты билдәләгәненсә, Хәтер һәм татыулашыу көнө менән Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн байрам итеүҙең мәғәнәһе үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:&lt;ref name=&quot;Metodychni_UINP&quot;&gt;[http://www.memory.gov.ua/news/metodichni-materiali-do-vidznachennya-dnya-pam-yati-ta-primirennya-ta-70-i-richnitsi-dnya-perem Методичні матеріали до відзначення Дня пам’яті та примирення й 70-ї річниці Дня перемоги над нацизмом у Другій світовій війні (8-9 травня 2015 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508080430/http://www.memory.gov.ua/news/metodichni-materiali-do-vidznachennya-dnya-pam-yati-ta-primirennya-ta-70-i-richnitsi-dnya-perem |date=2016-05-08 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%27%D1%8F%D1%82%D1%96 Український інститут національної пам’яті]&lt;/ref&gt;

* [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларының мәғәнәһенә төшөнөү, тарихи совет мифтарын емереү, үткәндәрҙең ҡатмарлы биттәренә ҡағылышлы ғәҙел һөйләшеү алып барыу;
* нацизм менән көрәшкән һәр кемде бер тигеҙ хөрмәтләү, бөтә Берләшкән Милләттәрҙең, дәүләттәрҙең дә, дәүләтселеге булмаған халыҡтарҙың да (йәһүдтәр, украиндар һ. б.) берҙәмлеген һәм хәрби туғанлығын һыҙыҡ өҫтөнә алыу;
* иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереү, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреү.

== Символика ==
Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн, шулай уҡ Хәтер һәм татыулашыу көнөн байрам итеүҙең рәсми символы тип ҡыҙыл мәк сәскәһе һанала, ул иҫтәлекле [[Икенсе донъя һуғышы]] көндәрен байрам итеүҙең дөйөм ҡабул ителгән символы булып тора. Украинала [[Харьков]] дизайнеры Сергей Мишакин стилләштереп төшөргән рәүештә ҡулланыла. Иҫтәлекле көндәрҙең икеһенең дә лозунгыһы — «„1939—1945. Хәтерләйбеҙ. Еңәбеҙ“».

== Иҫтәлекле наградалары ==
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|&lt;imagemap&gt;Файл: Medal for 70 Years of Liberation of Ukraine from Fascist Invaders ribbon bar.svg|border|40px|Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков»
default [[Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков»]]
desc none&lt;/imagemap&gt;
|«Украинаны фашист илбаҫарҙарынан ҡотҡарыуҙың 70йыллығы» миҙалы
|-
|&lt;imagemap&gt;Файл: Ювілейна медаль «70 років Перемоги над нацизмом» (стрічка). PNG|border|40px|Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом»
default [[Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом»]]
desc none&lt;/imagemap&gt;
|«Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалы
|}

* [[Еңеү көнө]] &lt;br /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 Закон Украины от 9 апреля 2015 года № 315-VIII «Об увековечивании победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939—1945 годов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616164704/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 |date=2016-06-16 }} // Сайт Верховной Рады Украины
* [http://www.president.gov.ua/documents/1692015-18657 Указ президента Украины № 169/2015] // Сайт президента Украины
[[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Украина байрамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]]</text>
      <sha1>p2nevo4u8yfjjdb966uqiim7m1gar5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләт телдәренең исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144893</id>
    <revision>
      <id>1294453</id>
      <parentid>1286798</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T22:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127845" sha1="ss39mzg2nhxbvkdsq0dtvgvq5ptbogp" xml:space="preserve">== Дөйөм милли телдәр ==
Бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙә һәм биләмәләрҙә дөйөм дәүләт йә федераль кимәлдә ҡулланылыусы телдәр.
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== A ===

; Абхаз теле

* [[Абхазия]]&lt;ref name=&quot;Abkhazia&quot;&gt;[http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ Статья 6. Конституция Республики Абхазия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321022823/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/|date=2009-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;partly&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Частично признанное государство]&lt;/ref&gt; ([[Урыҫ теле|рус теле]] менән бергә)

; [[Әзербайжан теле]]

* [[Әзербайжан]]&lt;ref&gt;[http://www.president.az/azerbaijan/constitution?locale=ru Статья 21. Конституция Азербайджанской Республики]&lt;/ref&gt;
* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Дағстан]]&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_dagest/chapter/1/#100 Глава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.)]&lt;/ref&gt;

; Аймара теле

* [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], кечуа, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)&lt;ref name=&quot;Bolivia&quot;&gt;[http://bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/#articulo-5 Artículo 5. Constitución Política del Estado]&lt;/ref&gt;
* [[Перу]] ([[Испан теле|испан]], кечуа һәм ҡалған ерле телдәр менән бергә)&lt;ref name=&quot;Peru&quot;&gt;[http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html Artículo 48. Constitución Política del Perú] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324043856/http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html|date=2007-03-24}}&lt;/ref&gt;

; Албан теле

* [[Албания]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp#|title=Article 14. Albanian Constitution|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp#|archivedate=2012-06-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |date=2012-06-18 }}&lt;/ref&gt;
* [[Косово Республикаһы|Косово]] ([[серб теле]] менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 Article 5. Kosovo Constitution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121073327/http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2%2C247|date=2013-11-21}}&lt;/ref&gt;

; Амхар теле

* [[Эфиопия]]&lt;ref&gt;[http://www.servat.unibe.ch/icl/et00000_.html Article 5. Ethiopian Constitution]&lt;/ref&gt;

; [[Инглиз теле]]

* [[Бөйөк Британия]] (де-факто)
** [[Ангилья]]
** [[Бермуд утрауҙары]]  
** [[Һинд океанындағы Британия территорияһы]]
** Виргин утрауҙары
** Гернси ([[француз теле]] менән бергә)
** [[Гибралтар]]
** Джерси ([[француз теле]] менән бергә)
** [[Кайман Утрауҙары]]
** [[Монтсеррат]]
** Мэн Утрауҙары (мэн теле менән бергә)
** [[Питкэрн Утрауҙары]] (питкэрн теле менән бергә)
** Изге Елена, Вознесение һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары
** Теркс һәм Кайкос
** [[Фолкленд утрауҙары]]
** [[Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич  утрауҙары]]
* [[Австралия]]
** [[Кокос утрауҙары]]
** [[Норфолк (утрау)]](норфолк теле менән бергә)
** [[Раштыуа Утрауы (Австралия)]]
* [[Антигуа һәм Барбуда]]
* [[Багам утрауҙары]]
* [[Барбадос]]
* [[Белиз]]
* [[Ботсвана]] (тсвана теле менән бергә)
* [[Вануату]] (бислама һәм [[Француз теле|француз]] телдәре менән бергә)
* [[Гайана]]
* [[Гамбия]]
* [[Гана]]
* [[Гренада]]
* [[Доминика]]
* [[Замбия]]
* [[Зимбабве]] (шона һәм төньяҡ ндебеле теле менән бергә)
* [[Һиндостан]] ([[Һинд теле|һинд]] һәм тағы 21 тел менән бергә)
* [[Ирландия]] (ирланд теле менән йәнәш «икенсе рәсми тел»)&lt;ref name=&quot;Ireland&quot;&gt;[http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf Article 8. Constitution of Ireland 1937] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721123405/http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Камерун]] ([[француз теле]] менән бергә)
* [[Канада]] (федераль кимәлдә —  [[француз теле]] менән бергә)
* [[Кения]] ([[суахили теле]] менән бергә)
* [[Кирибати]] (кирибати теле менән бергә)
* [[Лесото]] (сесото теле менән бергә)
* [[Либерия]]
* [[Маврикий]] ([[француз теле]] менән бергә)
* [[Малави]] (ньянджа теле менән бергә)
* [[Мальта]] (мальта теле менән бергә)
* [[Маршалл Утрауҙары]] (маршалл теле менән бергә)
* [[Микронезия Федератив  Штаттары]]
* [[Намибия]]
* [[Науру]] (науру теле менән бергә)
* [[Нигерия]]
* [[Яңы Зеландия]] (традиция буйынса дәүләт теле булып тора;  закон менән икенсе тел итеп маори теле раҫланған)
** [[Кук утрауҙары]] (кук теле менән бергә)
** [[Ниуэ]] (ниуэ теле менән бергә)
** [[Токелау]] (токелау теле менән бергә)
* [[Пакистан]] (урду теле менән бергә)
* [[Палау]] (палау теле менән бергә)
* [[Папуа — Яңы Гвинея]] (ток-писин һәм  хири-моту теле менән бергә)
* [[Руанда]] ([[Француз теле|француз]] һәм руанда телдәре менән бергә)
* [[Самоа]] (самоа теле менән бергә)
* [[Эсватини]] (свати теле менән бергә)
* [[Сейшел Утрауҙары]] (француз һәм  сейшел телдәре менән бергә)
* [[Сент-Винсент һәм Гренадин]] 
* [[Сент-Китс һәм Невис]]
* [[Сент-Люсия]]
* [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], тамил  һәм [[ҡытай теле|ҡытай тел]]дәре менән бергә)
* [[АҠШ]] (АҠШ конституцияһы менән дәүләт теле билдәләнмәгән; [[инглиз теле]] традиция буйынса беренсе һанала, ә закон менән түгел)
** Виргин утрауҙары
** [[Гуам]] (чаморро теле менән бергә)
** [[Пуэрто-Рико]] ([[испан теле]] менән бергә)
** [[Америка Самоаһы]]   (самоа теле менән бергә)
** Төньяҡ Мариан утрауҙары (чаморро һәм каролин телдәре менән бергә)
* [[Соломон  Утрауҙары]]
* [[Судан]] ([[ғәрәп теле]] менән бергә)
* [[Сьерра-Леоне]]
* [[Танзания]] ([[суахили теле]] менән бергә)
* [[Тонга]] (тонга теле менән бергә)
* [[Тринидад һәм Тобаго]]
* [[Тувалу]] (тувалу теле менән бергә)
* [[Уганда]] (суахили теле менән бергә)
* [[Фиджи]] (фиджи һәм [[һинд теле]] менән бергә  конституцияла һ''индустани''  тип бирелгән — был термин  урду телен дә эсенә ала)
* [[Филиппин]] (филиппин теле милли тел булып тора)
* [[Эритрея]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм тигринья телдәре менән бергә)
* [[КАР]] (африкаанс, көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, свати, тсонга, тсвана, венда, коса, зулу телдәре менән бергә)
* [[Көньяҡ  Судан]]
* [[Ямайка]]
* [[ҠХР]]-ҙың бер өлөшө
** [[Гонконг]] ([[ҡытай теле]] менән бергә)
* [[Нидерланд]]тың бер өлөшө
** [[Синт-Мартен]] ([[нидерланд теле]] менән бергә)

; [[Ғәрәп теле]]

* [[Алжир]]
* [[Бахрейн]]
* [[Джибути]] ([[француз теле]] менән бергә)
* [[Мысыр]]
* [[Израиль]] ([[Йәһүд теле|иврит теле]] менән бергә)
* [[Иордания]]
* [[Ираҡ]] ([[Курд телдәре|курд]] (сорани), төркмән  (ираҡ төркмәндәре), [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий (яңы арами телдәре) телдәре менән бергә&lt;ref name=&quot;Iraq&quot;&gt;[http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&amp;ArticleID=126556 Еще три языка признаны в Ираке официальными]&lt;/ref&gt;
* [[Йемен]]
* [[Катар]]
* [[Комор]] ([[Француз теле|француз]] һәм комор теле тип аталған [[Суахили теле|суахили]] теле менән бергә)
* [[Күвейт]]
* [[Ливан]]
* [[Ливия]]
* [[Мавритания]]
* [[Марокко]] (тамазигхт теле менән бергә)
* [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]
* [[Оман]]
* [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] 
* [[Сүриә]] 
* [[Сомали]] (сомали теле менән бергә)
* [[Судан]] ([[инглиз теле]]  менән бергә )
* [[Тунис]]
* [[Чад]] ([[француз теле]]  менән бергә)
* [[Эритрея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм тигринья телдәре менән бергә)
* [[Фәләстин Дәүләте]] (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм  [[Ғәззә секторы]])
* [[Сахара Ғәрәп  Демократик Республикаһы]]  ([[Көнбайыш  Сахара]])

; [[Әрмән теле]] 

* [[Әрмәнстан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1#|title=Статья 12. Конституция Республики Армения|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121105040/http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1#|archivedate=2012-01-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121105040/http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1 |date=2012-01-21 }}&lt;/ref&gt;
* [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах  Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;unrec&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Непризнанное государство]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nkr.am/ru/constitution/9/ Статья 15. Конституция Нагорно-Карабахской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710020808/http://www.nkr.am/ru/constitution/9/ |date=2010-07-10 }}&lt;/ref&gt;

; Ассирий теле

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], [[Төркмән теле|төркмән]] һәм [[Сүриә теле|сүриә]] телдәре менән бергә)

; Африкаанс теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] ([[Инглиз теле|инглиз]], венда, көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, коса, тсвана, зулу телдәре менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot;&gt;[http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 Section 6. Constitution of the Republic of South Africa, 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 |date=2011-06-29 }}&lt;/ref&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;433&quot; 
 |- id=&quot;435&quot; 
 |- id=&quot;437&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;438&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;465&quot; 
|}

=== Б ===

; [[Белорус теле]]

* [[Беларусь|Белоруссия]] ([[Урыҫ теле|рус теле]] менән бергә)&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;[https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc Статья 17. Конституция Республики Беларусь]&lt;/ref&gt;

; [[Бенгал теле]]

* [[Бангладеш]]&lt;ref&gt;[http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/part1.htm 3. The state language. Constitution of Bangladesh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615150032/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/part1.htm|date=2012-06-15}}&lt;/ref&gt;

; [[Бирма теле]]

* [[Мьянма]]

; Бислама теле

* [[Вануату]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Vanuatu&quot;&gt;[http://www.parliament.gov.vu/constitution.html Article 3. Constitution of the Republic of Vanuatu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302023202/http://www.parliament.gov.vu/constitution.html|date=2012-03-02}}&lt;/ref&gt;

; [[Болгар теле]]

* [[Болгария]]&lt;ref&gt;[http://parliament.bg/bg/const Чл. 3. Конституция на Република България]&lt;/ref&gt;

; Босний теле

* [[Босния һәм Герцеговина]] ([[Хорват теле|хорват]] һәм [[Серб теле|серб]] теле менән бергә)&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;502&quot; 
 |- id=&quot;504&quot; 
 |- id=&quot;506&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;507&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;534&quot; 
|}

=== В ===

; [[Венгр теле]] 

* [[Венгрия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf#|title=Article H. Fundamental Law of Hungary|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113033548/http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf#|archivedate=2012-01-13|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113033548/http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf |date=2012-01-13 }}&lt;/ref&gt;

; Венда  теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, коса, тсвана, зулу телдәре менән бергә)

; [[Вьетнам теле]] 

* Вьетнам&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Г ===

; Гаити креол теле

* [[Гаити Республикаһы|Гаити]] ([[француз теле]]  менән бергә)&lt;ref&gt;[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Haiti/haiti1987fr.html Article 5. La Constitution de la République d’Haïti]&lt;/ref&gt;

; Гренланд теле

* Гренландия

; [[Грек теле]] 

* [[Греция]]&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ([[төрөк теле]]   менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&amp;ExpandSection=3#_Section3 App. D., Part 1, Art. 3. Constitution of Cyprus] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120530023218/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&amp;ExpandSection=3%23_Section3#_Section3 |date=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;

; [[Грузин теле]] 

* [[Грузия]]&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;[http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf Article 8. Constitution of Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110075034/http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf |date=2017-01-10 }} {{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;
* Абхазия Автономиялы Республикаһы (абхаз теле менән бергә [[Грузия]] конституцияһы буйынса)
* [[Көньяҡ Осетия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм [[осетин теле]]  менән бергә)

; Гуарани теле

* [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], кечуа һәм аймара һәм тағы 33 тел менән бергә)
* [[Парагвай]] ([[испан теле]]   менән бергә)&lt;ref name=&quot;Paraguay&quot;&gt;[http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constitucion_de_1992.pdf Artículo 140. Constituciones de la República del Paraguay]&lt;/ref&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Д ===

; Дари теле&lt;ref name=&quot;farsi&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B8 дари] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA таджикский язык] часто рассматриваются как местные варианты персидского.&lt;/ref&gt;

* [[Афғанстан]] (пушту теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Afghanistan&quot;&gt;[http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterone Article 16. Constitution of Afghanistan] {{Webarchive|url=https://archive.today/20151007054354/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterone |date=2015-10-07 }}&lt;/ref&gt;

; [[Дан теле|Дат теле]]

* [[Дания]]
** [[Фарер утрауҙары]] (фарер теле менән бергә)

; Дзонг-кэ теле

* [[Бутан]]&lt;ref&gt;[http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20(A5).pdf Article 1. Constitution of the Kingdom of Bhutan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf|date=2011-07-06}}&lt;/ref&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== З ===

; Зулу теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, венда, коса, тсвана телдәре менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== И ===

; [[Йәһүд теле|Иврит теле]]

* [[Израиль]] ([[ғәрәп теле]]  менән бергә)

; Ирланд теле

* [[Ирландия]] («икенсе рәсми» [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә милли)&lt;ref name=&quot;Ireland&quot; /&gt;

; Исланд теле

* [[Исландия]]

; [[Испан теле]] 

* [[Испания]]
** [[Канар утрауҙары]]
** Мелилья
** Сеута
* Аргентина
* [[Боливия]] (аймара, кечуа, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)&lt;ref name=&quot;Bolivia&quot; /&gt;
* [[Венесуэла]]
* [[Гватемала]]
* [[Гондурас]]
* [[Доминикан  Республикаһы]]
* [[Колумбия]]
* [[Коста-Рика]]
* [[Куба]]
* [[Мексика]]
* [[Никарагуа]]
* [[Панама]]
* [[Парагвай]] (гуарани теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Paraguay&quot; /&gt;
* [[Перу]] (аймара, кечуа һәм башҡа ерле телдәр менән)&lt;ref name=&quot;Peru&quot; /&gt;
* [[Сальвадор]]
* [[Уругвай]]
* [[Чили]]
* [[Эквадор]]
* [[Экватор  Гвинеяһы]] ([[Португал теле|португал]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[АҠШ]]-тың бер өлөшө
** [[Пуэрто-Рико]] ([[инглиз теле]] менән бергә)

; Итальян теле

* [[Италия]]
* [[Ватикан]] ([[латин теле]] менән бергә)
* [[Сан-Марино]]&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[Швейцария]] ([[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]] һәм романш  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot;&gt;[http://www.admin.ch/ch/f/rs/1/101.fr.pdf Article 4. Constitution fédérale de la Confédération Suisse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125005213/http://www.admin.ch/ch/f/rs/1/101.fr.pdf |date=2011-11-25 }}&lt;/ref&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== К, Ҡ ===

; [[Ҡаҙаҡ теле]]

* [[Ҡаҙағстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;[http://www.constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ Статья 7. Конституция Республики Казахстан] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919224632/http://constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/|date=2010-09-19}}&lt;/ref&gt;

; Каролин теле

* [[Төньяҡ Мариан утруҙары|Төньяҡ Мария  утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм чаморро теле менән бергә)

; [[Каталан теле]] 

* [[Андорра]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument#|title=Article 2. La Constitució del Principat d’Andorra|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081114163529/http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument#|archivedate=2008-11-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114163529/http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument |date=2008-11-14 }}&lt;/ref&gt;

; Кечуа теле

* [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], аймара, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)&lt;ref name=&quot;Bolivia&quot; /&gt;
* [[Перу]] ([[Испан теле|испан]], аймара һәм ҡалған ерле телдәр менән бергә)&lt;ref name=&quot;Peru&quot; /&gt;

; [[Ҡырғыҙ теле]] 

* [[Ҡырғыҙстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;[http://www.gov.kg/?page_id=263 Статья 10. Конституция Кыргызской Республики]&lt;/ref&gt;

; Кирибати теле

* [[Кирибати]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Ҡытай теле]]

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]
** [[Гонконг]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
** Макао ([[Португал теле|португал]] теле менән бергә)
* [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм тамил телдәре менән бергә)&lt;ref name=&quot;Singapore&quot;&gt;[http://www.servat.unibe.ch/icl/sn00000_.html Articles 44, 53, 123. Constitution of the Republic of Singapore]&lt;/ref&gt;
* [[Ҡытай Республикаһы]] (Тайвань)

; [[Корей теле|Корей]] 

* [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]]&lt;ref&gt;[http://www.servat.unibe.ch/icl/kn00000_.html Article 165. North Korean Constitution]&lt;/ref&gt;
* [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]] &lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

; Коса теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ  сото, сесото, тсонга, свати, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; [[Ҡырым татарҙары теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]]

; Кук теле

* [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө
** [[Кук Утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Курд телдәре]]  (сорани)

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], төркүмән, [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Iraq&quot; /&gt;

; Кхмер теле

* [[Камбоджа]]&lt;ref&gt;[http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm Article 5. Constitution of the Kingdom of Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117222418/http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm |date=2011-11-17 }}&lt;/ref&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Л ===

; Лаос теле

* [[Лаос]]

; [[Латин теле]] 

* [[Ватикан]] (итальян теле менән бергә)

; [[Латыш теле]]

* [[Латвия]]

; Литва теле

* [[Литва]]

; [[Люксембург]] 

* [[Люксембург]] ([[Немец теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== М ===

; [[Македон теле]] 

* [[Македония Республикаһы|Македония]]

; [[Малагаси теле]]

* [[Мадагаскар]] ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Малай теле]] 

* [[Индонезия]], унда индонезий теле тип атала&lt;ref&gt;[http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf Article 36. Constitution of the Republic of Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620062509/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf |date=2012-06-20 }}&lt;/ref&gt;
* [[Малайзия]], унда малайзий тип атала
* [[Бруней]]
* [[Сингапур]] ([[Инглиз теле|инглиз]], тамил һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Singapore&quot; /&gt;

; Мальдив теле

* [[Мальдив Республикаһы|Мальдив]] 

; Мальта теле

* [[Мальта]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Маори теле

* [[Яңы Зеландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Маршалл теле

* Маршалл утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Молдаван теле&lt;ref&gt;Существуют различные мнения в отношении того, являются ли молдавский и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA румынский] разными языками, или это один и тот же язык&lt;/ref&gt;

* [[Молдова]]
* [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм  украин  теле менән бергә)

; [[Монгол теле]]

* [[Монголия]]

; Мэн теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** Мэн утрауы  ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Н ===

; Науру теле

* [[Науру]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Төньяҡ ндебеле теле

* [[Зимбабве]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм  шона теле менән бергә)

; Көньяҡ ндебеле теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], коса, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; [[Немец теле]] 

* [[Германия]]
* [[Австрия]]
* [[Бельгия]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[Лихтенштейн]]
* [[Люксембург]] ([[Француз теле|француз]] һәм люксембург теле менән бергә)
* [[Швейцария]] ([[Француз теле|француз]], итальян һәм романш теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot; /&gt;

; [[Непал теле]] 

* [[Непал]]

; [[Нидерланд теле]] 

* [[Нидерланд]] 
** [[Аруба]] (папьяменто теле менән бергә)
** Бонэйр (папьяментотеле менән бергә)
** [[Кюрасао]] (папьяменто теле менән бергә)
** [[Саба]]
** [[Синт-Мартен]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
** [[Синт-Эстатиус]]
* [[Бельгия]] ([[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Суринам]]

; Ниуэ теле

* [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө
** [[Ниуэ]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Норвег теле

* [[Норвегия]] (ике рәсми диалект — букмол һәм нюнорск)
** Свальбард (Шпицберген)

; Норфолк теле

* [[Австралия]]ның  бер өлөшө
** [[Норфолк (утрау)]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Ньянджа теле

* [[Малави]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== О ===

; [[Осетин теле]] 

* [[Көньяҡ Осетия]]&lt;ref name=&quot;partly&quot; /&gt; ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Грузин теле|грузин]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Ossetia&quot;&gt;[http://cominf.org/node/1127818105 Статья 4. Конституция Республики Южная Осетия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105|date=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;
* [[Төньяҡ Осетия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== П ===

; Палау теле 

* [[Палау]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Папьяменто теле

* [[Нидерланд]]тың  бер өлөшө
** [[Аруба]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]] теле менән бергә)
** Бонэйр ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә)
** [[Кюрасао]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә)

; [[Фарсы теле]]

* [[Иран]] 
* [[Афғанстан]],  дари  (пушту теле менән бергә)
* [[Тажикстан]],  тажик теле тип йөрөтөлә

&lt;ref name=&quot;farsi&quot; /&gt;

; Питкэрн теле

* [[Бөйөк Британия]]ның  бер өлөшө
** Питкэрн утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Поляк теле

* [[Польша]]

; [[Португал теле]] 

* [[Португалия]]
** Азор утрауҙары
** [[Мадейра]]
* [[Ангола]]
* [[Бразилия]]
* [[Көнсығыш Тимор]] (тетум теле менән бергә)
* [[Гвинея-Бисау]]
* [[Кабо-Верде]]
* [[Мозамбик]]
* [[Сан-Томе һәм Принсипи]]
* [[Экватор Гвинеяһы]]  ([[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]-ҙың бер өлөшө
** Макао ([[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)

; Пушту теле

* [[Афғанстан]] (дари теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Afghanistan&quot; /&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== Р ===

; Романш  (ретороман) теле

* [[Швейцария]] ([[Француз теле|француз]], итальян һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot; /&gt;

; Руанда теле

* [[Руанда]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Румын теле]]

* [[Румыния]]
* [[Молдова]] (бында уны молдаван теле тиҙәр һәм үҙаллы тел тип һанайҙар, әммә лингвистарҙың күпселеге бының менән риза түгел)

; Рунди теле

* Бурунди ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Урыҫ теле|Рус теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]  (РФ-тың дәүләт теле; ҡайһы бер төбәктәрҙә рус теле төбәккә исем биргән милләттең теле менән бергә рәсми тел булып йөрөй)
* [[Беларусь|Белоруссия]] ([[Белорус теле|белорус]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Belarus&quot; /&gt;
* [[Ҡаҙағстан]] ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]  теле менән бергә, рәсми файҙаланыла, әммә дәүләт теле булып тормай)&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot; /&gt;
* [[Ҡырғыҙстан]] ([[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot; /&gt;
* [[Абхазия]] (абхаз теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Abkhazia&quot; /&gt;
* [[Көньяҡ Осетия]] ([[Осетин теле|осетин]] һәм [[Грузин теле|грузин]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Ossetia&quot; /&gt;
* [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;unrec&quot; /&gt; ([[Украин теле|украин]] һәм молдаван теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== С ===

; Самоа теле

* [[Самоа]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө
** [[Америка Самоаһы]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Санго теле

* [[Үҙәк Африка Республикаһы]] ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)

; Свати теле

* [[Эсватини]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Сейшел теле

* [[Сейшел Утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Серб теле]] 

* [[Сербия]]
* [[Босния һәм Герцеговина]] (босний һәм [[Хорват теле|хорват]]  теле менән бергә)
* Черногория, унда черногор   тип атала
* [[Косово Республикаһы|Косово]]&lt;ref name=&quot;partly&quot; /&gt; (албан теле менән бергә)

; Сингал теле

* [[Шри-Ланка]] (тамил теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Sri-Lanka&quot;&gt;[http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html Articles 18, 19. Constitution of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030203101808/http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html|date=2003-02-03}}&lt;/ref&gt;

; [[Сүриә теле]]

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], төркмән  һәм ассирий теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Iraq&quot; /&gt;

; Словак теле

* [[Словакия]]

; Словен теле

* [[Словения]]

; Сомали теле

* [[Сомали]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)

; Төньяҡ сото теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, сесото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Көньяҡ сото  (Сесото) теле

* [[Лесото]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, төньяҡ сото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Суахили теле

* [[Кения]] ([[Инглиз теле|ингли]]&lt;nowiki/&gt;з теле менән бергә)
* [[Комор]], унда комор теле тип йөрөтөлә ([[Француз теле|француз]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теле менән бергә)
* [[Танзания]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Уганда]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Т ===

; Тажик теле&lt;ref name=&quot;farsi&quot; /&gt;

* [[Тажикстан]]

; Тай теле

* [[Таиланд]]

; Тамазигхт теле

* [[Марокко]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Maroc&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution#|title=Article 5. Constitution du Maroc|accessdate=2013-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702104227/http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution#|archivedate=2013-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702104227/http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution |date=2013-07-02 }}&lt;/ref&gt;

; Тамил теле

* [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], [[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Singapore&quot; /&gt;
* Шри-Ланка (сингал теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Sri-Lanka&quot; /&gt;

; Тетум теле

* [[Көнсығыш  Тимор]] ([[Португал теле|португал]]  теле менән бергә)

; Тигринья теле

* [[Эритрея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теле менән бергә)

; Ток-писин теле

* [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа – Яңы Гвинея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм хири-моту теле менән бергә)

; Токелау теле

* [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө 
** [[Токелау]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Тонга теле

* [[Тонга]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Тсвана теле

* [[Ботсвана]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, төньяҡ сото, сесото, коса, венда, зулу, тсонга теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Тсонга теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|английским]], көньяҡ ндебеде, свати, төньяҡ сото, сесото, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Тувалу теле

* Тувалу ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; [[Төрөк теле]] 

* [[Төркиә]]  
* [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ([[Грек теле|грек]] теле менән бергә)
* Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы (Төркиә тарафынан ғына танылған)

; Төркүмән теле

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Iraq&quot; /&gt;

; Төркмән теле

* [[Төркмәнстан]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== У ===

; Үзбәк теле

* [[Үзбәкстан]]

; [[Украин теле]] 

* [[Украина]]
* [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;unrec&quot; /&gt; ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм молдаван теле менән бергә)
* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]] 

; Урду теле

* [[Пакистан]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Ф ===

; Фарер теле

* [[Дания]]ның бер өлөшө
** [[Фарер утрауҙары]] ([[Дан теле|дат]] теле менән бергә)

; Фиджи теле

* [[Фиджи]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Һинд теле|һинд]] теле менән бергә,  конституцияла  ''һиндустани''  тиелгән, был термин,  урду телен дә үҙ эсенә ала)

; Филиппин теле

* [[Филиппин]]  ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Фин теле]] 

* [[Финляндия]] ([[Швед теле|швед]]  теле менән бергә)

; [[Француз теле]]

* [[Франция]]
** Гваделупа
** Француз Гвианаһы
** Майотта
** Мартиника
** Яңы Каледония
** Француз Полинезияһы
** Реюньон
** Сен-Бартелеми
** Сен-Мартен
** Сен-Пьер һәм Микелон
** Уоллис һәм Футуна
* [[Бельгия]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)
* [[Бенин]]
* [[Буркина-Фасо]]
* [[Бурунди]] (рунди теле менән бергә)
* [[Вануату]] (бислама һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Vanuatu&quot; /&gt;
* [[Габон]]
* [[Гаити Республикаһы|Гаити]] (гаити креолы теле менән бергә)
* [[Гвинея]]
* [[Джибути]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)
* [[Камерун]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Канада]] (федераль  кимәлдә —  [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Комор]]  ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  һәм комор теле тип йөрөтөлгән  [[Суахили теле|суахили]] теле менән бергә)
* [[Конго Демократик  Республикаһы]]
* [[Конго Республикаһы]]
* Кот д’Ивуар
* [[Люксембург]] ([[Француз теле|француз]]  һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Маврикий]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Мадагаскар]] (малагаси  теле менән бергә)
* [[Мали]]
* [[Монако]]
* [[Нигер]]
* [[Руанда]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм руанда теле менән бергә)
* Сейшел утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм сейшел теле менән бергә)
* [[Сенегал]]
* [[Того]]
* [[Үҙәк Африка Республикаһы]] (санго теле менән бергә)
* [[Чад]] ([[Ғәрәп теле|ғәрә]]&lt;nowiki/&gt;п теле менән бергә)
* [[Швейцария]] ([[Немец теле|немец]], итальян һәм романш теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot; /&gt;
* [[Экватор Гвинеяһы|Экватор  Гвинея]]&lt;nowiki/&gt;һы ([[Испан теле|испан]] һәм [[Португал теле|португал]] теле менән бергә)
* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө 
** Гернси ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
** Джерси ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Х ===

; [[Һинд теле]]

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм тағы 21 тел менән бергә)
* [[Фиджи]]  конституцияла  һ''индостани''  тип алынған, был  термин эсенә урду теле лә инә ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм фиджи теле менән бергә)

; Хири-моту теле

* [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа – Яңы Гвинея]] ([[Инглиз теле|нглиз]]  һәм ток-писин теле менән бергә)

; Хорват теле

* [[Хорватия]]
* [[Босния һәм Герцеговина]] (босний һәм [[Серб теле|серб]] теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Ч ===

; Чаморро теле

* [[Гуам]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Төньяҡ Мариан утруҙары|Төньяҡ Мария утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм каролин теле менән бергә)

; Черногор теле

* [[Черногория]]

; Чех теле

* [[Чехия]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Ш ===

; [[Швед теле]] 

* [[Швеция]]
* [[Финляндия]] ([[Фин теле|фин]] теле менән бергә)
** [[Аланд утрауҙары]] ([[Финляндия]]ны&lt;nowiki/&gt;ң автономиялы провинцияһының берҙән-бер дәүләт теле)

; Шона теле

* [[Зимбабве]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм төньяҡ ндебеле теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Э ===

; Эстон теле

* [[Эстония]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Я ===

; [[Япон теле]]

* [[Япония]]

== Төбәк телдәре ==
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== A ===

; Абазин теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (ҡарасай, ноғай, [[Урыҫ теле|рус]]  һәм черкес теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Karach-Cherk&quot;&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_11 Статья 11. Конституция Карачаево-Черкесской Республики]&lt;/ref&gt;

; Адыгей  теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_adig/chapter/1/#100 Статья 5. Конституция Республики Адыгея]&lt;/ref&gt;

; [[Әзербайжан теле]] 

* [[Иран]] —  [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ  Әзербайжанда]]  төбәк статусы

; [[Алтай теле]]

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Алтай Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/1/#100000 Статья 13. Конституция Республики Алтай]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zakon_altay&quot;&gt;Закон Республики Алтай «О языках». [http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&amp;id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 Глава I, статья 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925163436/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&amp;id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 |date=2015-09-25 }}&lt;/ref&gt;

; [[Инглиз теле]]

* [[Бөйөк Британия]]ның  бер өлөшө
** [[Англия]]
** [[Төньяҡ Ирландия]] (ирланд һәм ольстер-шотланд (инглиз-шотланд теленең диалекты) теле менән бергә)
** [[Шотландия]] (шотланд (гэль) һәм шотланд  (инглиз-шотланд) теле менән бергә)
** [[Уэльс]] (валлий теле менән бергә)
* [[Канада]]ның бер өлөшө
** Альберта
** [[Британ Колумбияһы]]
** Манитоба
** Яңы Шотландия
** Нью-Брансуик ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)
** Нунавут (инуиннактун, инуктитут һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
** Ньюфаундленд һәм Лабрадор
** Онтарио
** Принц Эдуард утрауы
** Саскачеван
** Төньяҡ-Көнбайыш Территориялар (гвичин, инуиннактун, инуктитут, инуктун, кри, слейви, догриб, дене һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
** Юкон ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө. АҠШ конституцияһында дәүләт теле ҡаралмаған; инглиз теле традиция буйынса беренсе булып һанала, ә закон буйынса түгел. Түбәндәге штаттарҙа инглиз теле рәсми тел булып тора:
** Айова
** Айдахо
** Алабама
** Аляска
** Аризона
** Арканзас
** Вайоминг
** Вирджиния
** Гавайи (гавай  теле менән бергә)
** Джорджия
** Иллинойс
** Индиана
** Калифорния
** Канзас
** Кентукки
** Колорадо
** Миссисипи
** Монтана
** Небраска
** Нью-Гемпшир
** Оклахома
** Төньяҡ Каролина
** Төньяҡ Дакота
** Теннесси
** Флорида
** Көньяҡ Каролина
** Көньяҡ  Дакота
** Юта

; Аран  теле

* [[Испания]]ның бер өлөшө
** [[Каталония]] ([[испан теле]] менән бергә)

; Ассам теле 

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинди]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Ассам, [[Һиндостан]]  штаты

=== Б ===

; Баск теле

* [[Испания]]ның  бер өлөшө
** Басктар Иле ([[Испан теле|испан]] теле менән бергә)
** Наварра ([[Испан теле|испан]]  теле менән бергә)

; [[Башҡорт теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Башҡортостан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_bashkor/chapter/1/#601 Статья 1. Конституция Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;

; Белуджи теле 

* [[Иран]]дың бер өлөшө
** Систан һәм Белуджистан ([[Фарсы теле|фарсы]] теле менән бергә)
* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Белуджистан (Пакистан) (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; [[Бенгали|Бенгали теле]] 

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]]  теле менән бергә)
** Көнбайыш Бенгал,  [[Һиндостан]]дың штаты
** Трипура,  [[Һиндостан]]дың штаты

; Бүрәт теле 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Бүрәт Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_buryat/chapter/3/#3000 Статья 67. Конституция Республики Бурятия]&lt;/ref&gt;

=== В ===

; Валлий  теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** [[Уэльс]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; [[Венгр теле]] 

* [[Австрия]]ның бер өлөшө
** Бургенланд ([[Немец теле|немец]]  һәм градищан-хорват теле менән бергә)
* [[Словения]]ның  бер өлөшө
* [[Сербия]]ның  бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның  27 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot;&gt;[http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/zakoni/Statut_APV.pdf Statut Autonomne Pokrajine Vojvodine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324184621/http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/zakoni/Statut_APV.pdf |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot;&gt;[http://www.puma.vojvodina.gov.rs/etext.php?ID_mat=26 Službena upotreba jezika i pisama u AP Vojvodini]&lt;/ref&gt; ([[Серб теле|серб]], [[Румын теле|румын]], словак, русин, [[Хорват теле|хорват]] теле менән бергә)
* [[Румыния]]ның  бер өлөшө
** Секуй крайы

; Вепс теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Карелия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм  карел теле менән бергә)

=== Г ===

; Гавай теле

* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө
** [[Гавай (штат)|Гавай]]  ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Гагауз теле]] 

* [[Молдова]]ның  бер өлөшө
** [[Гагауз Ери|Гагаузия]] (молдаван һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Gagauzia&quot;&gt;[http://www.gagauzia.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=389&amp;id=240 Статья 16. Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104045856/http://www.gagauzia.md/pageview.php?l=ru&amp;id=240&amp;idc=389 |date=2013-11-04 }}&lt;/ref&gt;

; Галисия теле  

* [[Испания]]ның  бер өлөшө
** Галисия ([[Испан теле|испан]] теле менән бергә)

; Тау мари теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Марий Эл]] ([[Мари теле|ялан мари]]  һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Mari-El&quot;&gt;[http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html Статья 15. Конституция республики Марий Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002081926/http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html |date=2013-10-02 }}&lt;/ref&gt;

; Гуджарати теле

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Гуджарат,  [[Һиндостан]]дың штаты

=== Д ===

; Даргин теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Дағстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм Дағстандың башҡа телдәре менән бергә)

; Долган теле   

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Саха Республикаһы|Яҡутия]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм яҡут  теле менән бергә)

=== И ===

; Ингуш  теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ингушетия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) [http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml 14-се статья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713040809/http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml |date=2011-07-13 }} [http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml Ингушетия Республикаһы Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713040809/http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml |date=2011-07-13 }}

; Ирланд теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** [[Төньяҡ Ирландия]] (беренсе дәүләт теле [[Инглиз теле|инглиз]] (де-факто) һәм ольстер-шотланд (инглиз-шотланд теле диалекты) теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Good Friday Agreement&quot;&gt;[http://www.nio.gov.uk/agreement.pdf Good Friday Agreement 1998] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003065655/http://www.nio.gov.uk/agreement.pdf|date=2011-10-03}}&lt;/ref&gt;

; [[Испан теле]] 

* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө
** Нью-Мексико штаты ([[инглиз теле]]  менән бергә)

; Итальян теле

* [[Хорватия]]ның  бер өлөшө
** Истрия ([[Хорват теле|хорват]]  теле менән бергә)
* [[Словения]]ның бер өлөшө 
** Изола, Копер һәм Пиран округтары (словен теле менән бергә)
* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** Тичино
** Граубюнден ([[Немец теле|немец]] һәм романш теле менән бергә)

=== К ===

; Ҡабарҙы-черкес  теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар]] Республикаһы (балҡар һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (абазин, ҡарасай, ноғай һәм  [[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

;[[Ҡаҙаҡ теле]]

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Алтай Республикаһы]] (алтай һәм [[рус теле]] менән бергә)

;Ҡалмыҡ теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Ҡалмыҡстан]] (рус теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.huralrk.ru/stepnoe-ulozhenie.html Статья 17. Степное Уложение (Конституция) Республики Калмыкия]
&lt;/ref&gt;

; Каннада теле

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]]  теле менән бергә)
** Карнатака,  [[Һиндостан]]дың штаты

; [[Ҡарағалпаҡ теле]] 

* [[Үзбәкстан]]дың бер өлөшө
** [[Ҡарағалпаҡстан]] (үзбәк теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/docs/rkconst/ Статья 4. Конституция Республики Каракалпакстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230201210/http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/docs/rkconst/ |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;

; Ҡарасай-балҡар теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (ҡабарҙы һәм   [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kabardin-Balkar&quot;&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_kabardin/chapter/3/#3000 Статья 76. Конституция Кабардино-Балкарской Республики]&lt;/ref&gt;
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] (абазин, ноғай, [[Урыҫ теле|рус]] һәм черкес теле менән бергә&lt;ref name=&quot;Karach-Cherk&quot; /&gt;
; Карел теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Карелия]] ([[рус теле]] менән бергә)

;[[Каталан теле]]

* [[Испания]]ның бер өлөшө
** Балеар утрауҙары  ([[испан теле]] менән бергә)
** Валенсия (провинция) ([[испан теле|испанским]])
** [[Каталония]] ([[испан теле]] менән бергә)

;Кашмири теле

* [[Һиндостан]] ([[инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Джамму һәм Кашмир,   [[Һиндостан]]дың штаты

;Коми теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Коми Республикаһы]] ([[рус теле]]) менән бергә &lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_komi/chapter/3/#3000 Статья 67. Конституция Республики Коми]
&lt;/ref&gt;

; Коми-пермяк теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** Коми-Пермяк округы ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырымтатар теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Украин теле|украин]] теле менән бергә)

; [[Курд телдәре|Курд теле]] 

* [[Иран]]дың  бер өлөшө
** Курдистан (остан) ([[фарсы теле]] менән бергә)

=== Л ===

; Ладин теле  

* [[Италия]]ның  бер өлөшө
** Көньяҡ  Тироль (итальян теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== М ===

; Малаялам

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Керала,  [[Һиндостан]]дың  штаты

; Манси теле 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ханты-Манси  автономиялы округы — Югра]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм хант теле менән бергә)

; Маратхи

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Махараштра,  [[Һиндостан]]дың штаты
** Гоа,  [[Һиндостан]]дың  штаты

; [[Мари теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Марий Эл]] (тау мари һәм  [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; [[Муҡшы теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Мордва Республикаһы|Мордовия]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Эрзә теле|эрзә]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Mordovia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/#|title=Статья 13. Конституции Республики Мордовия|accessdate=2012-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208061506/http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/#|archivedate=2012-02-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208061506/http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/ |date=2012-02-08 }}&lt;/ref&gt;

; [[Монгол теле]] 

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Автономный район Эске Монголия автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

=== Н ===

; [[Немец теле]] 

* [[Бельгия]]ның бер өлөшө
* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Көньяҡ Тироль (итальян теле менән бергә)
* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** 26 кантондың 17-һе  (тик [[Немец теле|немец]]  теле)
** Граубюнден (итальян һәм романш теле менән бергә)
** Берн ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
** Вале ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)
** Фрибур ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)

; Ненец теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ненец  автономиялы округы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)
** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; [[Непал теле]] 

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Бенгали|бенгал]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һмнд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Сикким,  [[Һиндостан]]  штаты

; [[Нидерланд теле]] 

* [[Бельгия]]ның бер өлөшө
** Фландрия

; Ноғай теле 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (абазин, ҡарасай,  [[Урыҫ теле|рус]]  һәм черкес теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Karach-Cherk&quot;/&gt;

=== П ===

; [[Пәнжәб теле|Пәнжәб]]

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Бенгали|бенгал]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарат]], малаялам, каннада, ория, кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Пәнжәб,  [[Һиндостан]]дың штаты
* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Пәнжәб (Пакистан) (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Пушту

* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Хайбер-Пахтунхва (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

=== Р ===

; Романш  теле

* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** Граубюнден (итальян һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)

; [[Румын теле]]

* [[Сербия]]ның  бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның 8 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt; ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, русин, [[Хорват теле|хорват]] теле менән бергә)

; Русин теле

* [[Сербия]]ның  бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның 6 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt; ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, [[Хорват теле|хорват]], румын теле менән бергә)

; [[Урыҫ теле|Рус теле]] 

* [[Молдавия]]ның бер өлөшө
** Гагаузия (гагауз һәм молдаван теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Gagauzia&quot; /&gt;
** [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] (украин һәм молдаван теле менән бергә)

=== С ===

; [[Санскрит]]

* [[Һиндостан]]дың бер өлөшө  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, тамил, урду, гуджарат, малаялам, каннада, ория, кашмири, һинд, пәнжәб теле менән бергә)

; Сардин теле

* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Сардиния (итальян теле менән бергә)

; Төньяҡ саам  теле 

* [[Норвегия]]ның бер өлөшө
** Тромс, Финнмарк (норвег теле менән бергә)
* [[Финляндия]]ның бер өлөшө (фин һәм швед теле менән бергә)
* [[Швеция]]ның бер өлөшө (швед теле менән бергә)

; Селькуп теле  

* [[Рәсәй]]ҙең  бер өлөшө
** [[Ямал-Ненец автономиялы  округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; Синдхи

* [[Һиндостан]]дың бер өлөшө
* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Синд (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Словак теле 

* [[Сербия]]ның бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның 11 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt;([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], [[Хорват теле|хорват]], русин, румын теле менән бергә)

; Словен теле

* [[Австрия]]ның бер өлөшө
** Каринтия ([[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Фриули-Венеция-Джулия (итальян теле менән бергә )

=== Т ===

; Тамил теле

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, һинд, санскрит теле менән бергә)
** Тамилнад, Һиндостандың штаты

; [[Татар теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Татарстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://prav.tatarstan.ru/docs/const/razdel1.htm Статья 8. Конституция Республики Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630133243/http://prav.tatarstan.ru/docs/const/razdel1.htm |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;

; Телугу

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], бенгали, телугу, маратхи, непал, тамил, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, һинд, санскрит  теле менән бергә)
** Андхра-Прадеш,  [[Һиндостан]]дың штаты

; Тибет теле

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Тибет  автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

; Тыва теле

* Рәсәйҙең бер өлөшө
** [[Тыва]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_tiva/chapter/1/#2000 Статья 5. Конституция Республики Тыва]&lt;/ref&gt;

=== У ===

; [[Удмурт  теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Удмуртия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/ Статья 8. Конституция Удмуртской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506064037/http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/ |date=2012-05-06 }}&lt;/ref&gt;

; Уйғыр теле

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

; [[Украин теле]] 

* [[Молдавия]]ның  бер өлөшө
** [[Гагаузия]] (молдаван һәм  [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Gagauzia&quot; /&gt;
* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]] ([[Ҡырым татарҙары теле|ҡырымтатар]] һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; Урду

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, тамил, гуджарат, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, хинди, санскрит теле менән бергә)
** Андхра-Прадеш, Һиндостандың штаты  
** Джамму һәм Кашмир, Һиндостандың штаты 

=== Ф ===

; [[Фин теле]] 

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Карелия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; [[Француз теле]] 

* [[Бельгия]]ның бер өлөшө
** Валлония
** [[Италия]]ның бер өлөшө
** Валле-д’Аоста (итальян теле менән бергә)
* [[Канада]]ның бер өлөшө
** Квебек
** Нью-Брансуик ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
** Нунавут ([[Инглиз теле|инглиз]], инуиннактун, инуктитут теле менән бергә)
** Төньяҡ-Көнбайыш Территориялар ([[Инглиз теле|инглиз]], гвичин, инуиннактун, инуктитут, инуктун, кри, слейви, догриб, дене теле менән бергә)
** Юкон ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** Женева
** Во
** Вале ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә)
** Юра
** Нёвшатель
** Берн ([[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
** Фрибур ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә)
* [[АҠШ]]-тың бер өлөшө
** Луизиана штаты ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Фриз  теле

* [[Нидерланд]]тың бер өлөшө 
** Фрисландия ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә)

; Фриули  теле

* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Фриули-Венеция-Джулия (итальян теле менән бергә)

=== Х ===

; Хакас теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Хакасия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_hakas/chapter/3/#300 Статья 69. Конституция Республики Хакасия]&lt;/ref&gt;

; Хант  теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Ханты-Манси  автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм  манси теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt;
** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; [[Хорват теле]] 

* [[Австрия]]ның бер өлөшө
** Бургенланд Градищан-хорват теле ([[Венгр теле|венгр]] һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Сербия]]ның бер өлөшө
** Суботицала, Воеводинала ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, русин, румын теле менән бергә)

=== Ч ===

; Чечен теле 

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Чечня]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://chechnya.gov.ru/page.php?r=63 Статья 10. Конституция Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224223840/http://chechnya.gov.ru/page.php?r=63 |date=2015-02-24 }}&lt;/ref&gt;

; Чех теле

* [[Сербия]]ның бер өлөшө
** [[Воеводина]]ла Община Бела-Црква&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt;

; Чжуань теле

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Гуанси-Чжуань  автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

; [[Сыуаш теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Сыуашстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_chuvash/chapter/1/#1000 Статья 8. Конституция Чувашской Республики]&lt;/ref&gt;

; Чукот  теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Чукот  автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

=== Ш ===

; Шотланд  (инглиз-шотланд) теле

* [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британии]]
** [[Шотландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм шотланд  (гэль) теле менән бергә)
** Төньяҡ Ирландия ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

&lt;ref name=&quot;Good Friday Agreement&quot; /&gt;

; Шотланд  (гэль) теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** [[Шотландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм шотланд (инглиз-шотланд) теле менән бергә) [http://www.legislation.gov.uk/asp/2005/7/contents Gaelic Language (Scotland) Act 2005]

=== Э ===

; Эвенк теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; Эвен теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; [[Эрзә теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Мордовия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм муҡшы  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Mordovia&quot; /&gt;

; [[Эсперанто]]

* [[Германия]]ның бер өлөшө
** Херцберг-ам-Харц ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә)

=== Ю ===

; Юкагир теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө 
** [[Саха Республикаһы|Яҡутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

=== Я ===

; Яҡут теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Саха Республикаһы|Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.sakha.gov.ru/node/17668 Статья 46. Конституция (Основной закон) Республики Саха (Якутия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024111039/http://www.sakha.gov.ru/node/17668 |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;

== [[Дағстан]]дың телдәре ==
Формаль яҡтан Дағстанда рус теленән башҡа телдәрҙең статусы билдәле түгел.   Дағстан  Конституцияһының 11-се статьяһында [http://president.e-dag.ru/dokumenty/konstitucija-rd/ «рус теле һәм  Дағстан халыҡтары телдәре»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509200955/http://president.e-dag.ru/dokumenty/konstitucija-rd/ |date=2012-05-09 }} дәүләт теле тип иғлан ителгән, ләкин бер телдә атап әйтелмәгән. Аныҡ телдәрҙең  исемлеген нығытҡан телдәр тураһындағы закон һаман ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gazeta-nv.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5063&amp;Itemid=216|title=Языковая головоломка Европы|date=01 ноября 2010|work=Еженедельник «Настоящее время» (Махачкала)|accessdate=2012-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314234528/http://gazeta-nv.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5063&amp;Itemid=216 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдә  [[Авар теле|авар]], агул, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], даргин, ҡумыҡ, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен телдәре шундайҙарға инергә мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://mapinmap.ru/archives/9775 Количество официальных государственных языков в странах Мира.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025140829/http://mapinmap.ru/archives/9775 |date=2019-10-25 }}

[[Категория:Социолингвистика]]
[[Категория:Исемлектәр:Дәүләт]]
[[Категория:Илдәр буйынса исемлектәр]]
[[Категория:Тел исемлектәре]]</text>
      <sha1>ss39mzg2nhxbvkdsq0dtvgvq5ptbogp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Днепр-Карпат операцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146009</id>
    <revision>
      <id>1294448</id>
      <parentid>1182970</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T18:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24304" sha1="4uhnot8xbk2qt3v76tctkna6h4dy8xo" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Днепр-Карпат операцияһы''' ({{Lang-de|Dnepr-Karpaten-Operation}}, {{Lang-uk|Дніпровсько-Карпатська операція}}) ([[24 декабрь]] [[1943 йыл|1943]] — [[17 апрель]] [[1944 йыл|1944]]) — СССР-ҙың Ҡораллы Көстәренең [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (Икенсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты) барышында [[Уң яр буйы Украина]]ны азат итеү маҡсаты менән үткәрелгән немец-италия-венгр-румын ғәскәрҙәренә ҡаршы стратегик хәрби операция.

== Тәүшарттары ==
[[1943 йыл]]дың йәй-көҙ айҙарында совет ғәскәрҙәре Һул яҡ УССР-ҙы тулыһынса биләйҙәр һәм [[Днепр]] өсөн алыш барышында йылғаның уң ярында стратегик плацдармдарҙы баҫып алалар һәм шуның менән Уң яр Украинала артабанғы һөжүм өсөн уңайлы шарттар тыуҙыралар.

[[1943 йыл]]дың декабренә булдырылған план буйынса 1-се Украин фронты Киевтан [[Могилёв-Подольский|Могилёв-Подольскийға]] һөжүм итеп, «Көньяҡ» армиялары төркөмөнең төньяҡ яғын — ҡыйратырға, ә ҡалған өс Украин фронты өс йүнәлештән һөжүм итеп, немец ғәскәрҙәренең Никополь-Кривой Рог төркөмөн уратып алырға һәм юҡҡа сығарырға тейеш була. Әммә декабрь аҙағына планға үҙгәрештәр индерелә, уларға ярашлы 2-се Украин фронты төп көстәре менән [[Кропивницкий|Кировоград]], Первомайск ҡалаларына һөжүм итергә һәм 1-се Украин фронты менән берлектә төньяҡ төркөмдө ҡамауҙа ҡатнашырға тейеш була. 3-се һәм 4-се Украин фронттары ғәскәрҙәренә Никополь һәм Нововоронцовкаға табан киҫелешкән йүнәлештәр буйынса һөжүм итеп, немецтарҙың Никополь-Кривой Рог төркөмөн ҡыйратыу, артабан Николаев, [[Одесса]] ҡалаларына һөжүмде йәйелдереү һәм бөтә Ҡара диңгеҙ ярын азат итеү йөкмәтелә. Артабан 4-се Украин фронты [[Ҡырым]]ға күсергә тейеш була&lt;ref name=&quot;Грылёв&quot;&gt;''Грылев А. Н.'' [http://militera.lib.ru/h/grylev_an/index.html Днепр—Карпаты—Крым. Глава 1. В канун тысяча девятьсот сорок четвёртого года.] — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1970.&lt;/ref&gt;.

== Көстәр ҡуйылышы ==

=== СССР ===
[[1-се Украин фронты]] (командующийы армия генералы Н. Ф. Ватутин)

* 1-се гвардия армияһы
* 13-се армия
* 18-се армия
* 27-се армия
* 38-се армия
* 40-се армия
* 60-се армия
* 3-сө гвардия танк армияһы
* 1-се танк армияһы
* 1-се гвардия кавалерия корпусы
* фронт буйһоноундағы бер нисә айырым часть һәм берләшмә
* 2-се һауа армияһы

[[2-се Украин фронты]] (командующийы армия генералы (1944 йылдың февраленән — Советтар Союзы Маршалы) И. С. Конев)

* 4-се гвардия армияһы
* 5-се гвардия армияһы
* 7-се гвардия армияһы
* 37-се армия
* 52-се армия
* 53-се армия
* 57-се армия
* 5-се гвардия танк армияһы
* 26-сы гвардия уҡсылар корпусы
* 33-се уҡсылар корпусы
* 5-се гвардия кавалерия корпусы
* фронт буйһоноундағы бер нисә айырым часть һәм берләшмә
* 5-се һауа армияһы

[[3-сө Украин фронты]] (командующийы армия генералы Р. Я Малиновский)

* 8-се гвардия армияһы
* 6-сы армия
* 46-сы армия
* 7-се һауа армияһы

[[4-се Украин фронты]] (командующийы армия генералы Ф. И. Толбухин)

* 2-се гвардия армияһы
* 3-сө гвардия армияһы
* 5-се удар армияһы
* 28-се армия
* 4-се гвардия кавалерия корпусы
* 8-се һауа армияһы

Барыһы совет ғәскәрҙәрендә 2 086 000 кеше, 31 530 орудие һәм миномет, 1908 танк һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары, 2370 хәрби самолет иҫәптә була.

=== Германия һәм Румыния ===
«Көньяҡ» Армиялар төркөмө (командующийы генерал-фельдмаршал Э . Манштейн)

* 6-сы армия
* 8-се армия
* 1-се танк армияһы
* 4-се танк армияһы

«А» армиялар төркөмө көстәренең көстәр бер өлөшө бер өлөшө (командующийы генерал-фельдмаршал Э . Клейст)

* 44-се айырым армия корпусы
* 3-сө румын армияһы

Авиация ярҙамын 4-се һауа флоты һәм Румыния хәрби-һауа көстәре күрһәтә.

Барыһы немец-румын ғәскәрҙәрендә 1,8 миллион тирәһе кеше, 2200 танк һәм штурмлау орудиеһы, 21 820 орудие һәм миномет, 1560 хәрби самолет иҫәптә тора.

== Совет фронттарының тәүге атакалары ==
[[Файл:Wreckedtruckserickson1.jpg|мини|Корсунь-Шевченко ҡамауынан сығырға маташҡанда ҡыйратылған немец техникаһы]]
[[1943 йыл]]дың 24 декабрендә 1-се украина фронты көстәренең бер өлөшө [[Винница|Винницаға]] табан дөйөм йүнәлештә һөжүмгә күсә. [[25 декабрь|25]]-[[28 декабрь|28 декабрҙә]] [[28 декабрь|немец]] ғәскәрҙәренең төп төркөмөнән төньяҡҡараҡ һәм көньяҡҡараҡ ярҙам һөжүмдәрен башҡарған ғәскәрҙәр һөжүмгә күсә. Тәүге көндәрҙә һөжүм ярайһы ғына уңышлы үҫешә, фронт армиялары алға табан төрлө йүнәлештәрҙә хәрәкәт итә. 4-се немец танк армияһы совет ғәскәрҙәрен туҡтата алмай һәм, ауыр юғалтыуҙарға дусар булып, сигенә. [[1943 йыл|1943 йылдың]] 31 декабрендә совет ғәскәрҙәре -[[Житомир]], [[1944 йыл]]дың 3 ғинуарында — Новоград-Волынский, [[5 ғинуар|5 ғинуарҙа]] — Бердичев ҡалалрын яулап ала. [[10 ғинуар|10]]—[[11 ғинуар|11 ғинуарҙа]] 38-се, 40-сы һәм 1-се танк армияһының алдынғы частары [[Винница]], [[Жмеринка]], Умань һәм Жашков ҡалаларына яҡынлаша; 6 дошман дивизияһын еңеп, немец төркөменең һул флангын уратып алалар, был төркөм ошоға тиклем Канев районында Днепрҙың уң ярын тотоп тора.

Участкалағы хәлдәрҙе яҡшыртыу өсөн немец армиялары төркөмө командующийы генерал-фельдмаршал Э. Манштейн ашығыс саралар ҡабул итергә мәжбүр була. 1-се Украина фронтына ҡаршы өҫтәмә рәүештә 10 пехота 6 танк дивизияһы туплана. Винница һәм Умань районына төп көстәрҙе туплап, немец ғәскәрҙәре [[11 ғинуар|11]]—[[12 ғинуар|12 ғинуарҙа]] ике контрудар яһай, һөҙөмтәлә совет ғәскәрҙәре һөжүмде туҡтатырға һәм 30-50 километрға сигенергә мәжбүр була.

[[1944 йыл]]дың 5 ғинуарында 2-се Украин фронты төп көстәре менән Первомайск яғына табан һөжүм яһап, алға ынтыла, фронттың ике армияһы ошо уҡ ваҡытта Шполаға табан йүнәлә. Ике көн һөжүм иткндән һуң фронт ғәскәрҙәре немецтарҙың ҡаршылашыуын йырып, 20 километрға төпкәрәк үтеп инәләр һәм дошманды Кировоградта уратып алалар. [[8 ғинуар]]ҙа совет ғәскәрҙәре [[Кировоград]] ҡалаһын баҫып алалар, әммә уҡсылар дивизиялары ҡалышуы арҡаһында дошманды ҡамауға өлгәшә алмайҙар. Артабанғы көндәрҙә 2-се Украин фронты ғәскәрҙәре төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, 1-се Украин фронты менән тоташыу һәм немец ғәскәрҙәре төркөмөн айырып алыу өсөн, һөжүмде дауам итәләр. Әммә быға өлгәшеп булмай, сөнки төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә дошман тылына ебәрелгән механизацияланған корпус барлыҡ танкыларын тиерлек юғалта. Ошо уҡ йүнәлештә һуғышҡан 4-се гвардия һәм 52-се армия 20-40 километр алға шылалар, әммә тәғәйенләнгән сиккә барып етә алмайҙар. Уларҙы өс танк дивизияһы туҡтата. [[16 ғинуар]]ҙа фронт ғәскәрҙәре оборонаға күсә.

== Корсунь-Шевченко төркөмөн ҡамау һәм юҡ итеү ==
Ғинуар уртаһына 1-се һәм 2-се Украин фронттарының һөжүм итеү мөмкинлектәре бөтә тиерлек һәм улар үҙҙәренең көстәрен немец ғәскәрҙәренең контрударҙарын кире ҡағыуға йүнәлтә.Һөжүмде дауам итеү өсөн фронттар өҫтәмә көс алалар, 1-се Украин фронтында 6-сы танк армияһы булдырыла (командующийы генерал-лейтенант А. Г. Кравченко). 27-се, 40-сы армияның бер өлөшө һәм 2-се һауа армияһының ярҙамы менән улар 1-се Украин фронтының төп төркөмөн тәшкил итәләр. 2-се Украин фронты составына 4-се гвардия армияһы, 53-сө армия, 5-се гвардия танк армияһы инә, уларға 5-се һауа армияһы ярҙам итә.

[[24 ғинуар]]ҙа совет ғәскәрҙәренең төп төркөмдәре һөжүмгә күсә һәм немецтарҙы ҡамау аҡсатында бер-береһенә ҡаршы ашығалар.]] Немец командованиеһы дошман частарын туҡтатырға тырыша . [[27 ғинуар]]ҙа дүрт немец танк дивизияһы төп көстәрҙең көньяҡтан һәм төньяҡтан һөжүм итеп, 5-се гвардия танк армияһының төп көстәрҙен юлын киҫә һәм үҙенең оборонаһын нығыта. Әммә шуға ҡарамаҫтан, совет ғәскәрҙәренең танк берләшмәләре һөжүмен дауам итә. [[28 ғинуар]]ҙа улар Звенигородка районында 6-сы танк армияның алдынғы частары менән осраша. алғы өлөшө менән 6-сы танк армияһы. Корсунь-Шевченко ҡамауы аҙағына килеп етә. 11-се һәм 42-се армия корпустары (10 немец дивизияһы һәм бригада) ҡаҙанға эләгә була, уға немецтар «Бәләкәй Сталинград» тигән исем бирә&lt;ref&gt;Pimlott, John. 1989. — The World at Arms: The Reader’s Digest Illustrated History of World War II. Russian Ring of Steel at Korsun&lt;/ref&gt;. [[3 февраль|3 февралгә]] тышҡы һәм эске фронттар ҡамауы барлыҡҡа килә.

«Көньяҡ» ғәскәрҙәр төркөмө командованиеһы башҡа фронт участкаларынан бында танк дивизияларын күсерә һәм ҡамауҙа ҡалған ғәскәрҙәрҙе ҡотҡарыу буйынса көс түгә. [[8 февраль|8 февралдә]] совет командованиеһы ҡамауҙа ҡалған ғәскәрҙәргә капитуляцияһын тураһында ультиматум ҡуя, әммә уны дошман кире ҡаға. [[11 февраль|11 февралдә]], уларға ҡаршы килгән ғәскәрҙәр менән тоташыр өсөн, немец тышҡы фронт ҡамауында хәл иткес һөжүм башлай. [[17 февраль|17 февралгә]] алыш тамамлана. Совет мәғлүмәттәренә ярашлы немец юғалтыуҙары 55 000 меңдән ашыу кеше һәләк булған һәм 18 000 мең кеше әсирлеккә эләккән, шул уҡ ваҡытта немец мәғлүмәттәренә ярашлы улар ҡамауҙан 35 000 кешене сығарған, ә һәләк булғандарҙың һәм әсирлеккә эләккәндәрҙең дөйөм һаны яҡынса 19 000 кеше тәшкил иткән.

== Ровно һәм Луцк өсөн алыштар ==
Корсунь-Шевченко тирәһендәге һөжүм менән бер үк ваҡытта Ватутин етәкслегендәге 1-се Украин фронтының уң яҡ ҡанаты [[Ровно]]ға табан йүнәлештә һөжүм үткәрәләр. Һөжүм операцияһын үткәреү өсөн тәбиғәт шарттары үтә ҡатмарлы була. Шуға ҡарамаҫтан, [[27 ғинуар]]ҙа 13-се һәм 60-сы армиялар ярайһы уҡ уңышлы үҫешкән һөжүмгә күсәләр.

Йырып үткән урындан төньяҡҡараҡ, 50 километр алыҫлыҡта, 1-се һәм 6-сы гвардия кавалерия корпустары ғәмәлдә булалар, улар тәүге көндө үк дошмандың тылына 50-60 километрға инеп үтәләр, дошмандың был районда тотош оборонаһы булмай. [[29 ғинуар]]ға ҡараған төндә кавалерия корпустары юлһыҙ, урман һуҡмаҡтары һәм һаҙлыҡтары аша 100 километрҙан ашыу үтеп, көньяҡ-көнсығышҡа боролалар һәм Ровно ҡалаһын яҡлаған немец ғәскәрҙәре тылына барып сығалар. Көнсығыштан был ҡалаға 13-сө армия ғәскәрҙәре һөжүм итә, улар дошман оборонаһын беренсе көндө үк йырып үтәләр. 2 февралдә атлылар ҡапыл һөжүм итеп, Луцк һәм Ровно ҡалаларын яулап алалар. Уларға партизан отрядтары ла ярҙам күрһәтә.

Шепетовка өсөн алыштарҙа совет һөжүме ул тиклем уңышлы булмай. Тик [[11 февраль|11 февралдә]] 60-сы армия Шепетовканы яулай. Был көндөң аҙағына 1-се Украин фронтының уң яҡ ҡанаты башлыса үҙ алдына ҡуйылған бурыстарҙы үтәй. 16 көн эсендә улар урманлы-һаҙлыҡлы ерҙәр буйлап 120 километрға алға үтәләр һәм «Көньяҡ»һ армиялар төркөмө тылына һөжүм итеү өсөн шарттар тыуҙыралар.

== Операция йомғаҡтары ==
Днепр-Карпат операцияһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында иң эре алыштарҙың береһе булып тора (унда биш совет фронты һәм ике немец армиялары төркөмдәре һәм, дөйөм алғанда, ике яҡтан 4 миллион һалдат ҡатнаша, оҙайлығы буйынса ла айырылып тора — 4 ай). Был 6 совет танк армияһы берлектә һөжүм иткән берҙән-бер хәрби операция. Операция һөҙөмтәһендә немец ғәскәрҙәре еңелеүгә тарыйҙар. Бигерәк тә ҡаты юғалтыуҙар «Көньяҡ» армиялар төркөмө кисерә, уның фронты өҙөлә, ә 10 дивизия һәм 1 бригада тулыһынса тиерлек ҡыйратыла. Ике немец армиялары төркөмдәре командующийҙары фон Манштейн һәм фон Клейст [[Гитлер]] тарафынан вазифаларынан бушатыла. [[31 март]]та Манштейн урынына Вальтер Модель тәғәйенләнә һәм Тернополь тирәһендәге совет һөжүме туҡтатыла.

Совет ғәскәрҙәре 1400 километлыҡ фронтта көнбайышҡа табан 250 километрҙан 450 километрға тиклем алға сығалар һәм Украинаның 10 миллионлыҡ территорияһын һәм мөһим иҡтисади райондарҙы азат итәләр. Совет ғәскәрҙәре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың дәүләт сигенә сығалар һәм Румынияны азат итә башлайҙар. Шулай итеп, бөтә Үҙәк һәм Көньяҡ-көнсығыш Европаны азат итеү өсөн шарттар булдырыла.

== Хәтер ==
* [[Рәсәй Банкы|Рәсәй Банкының]] 5 һумлыҡ тәңкәһе һуғыла.
** Ал яғында (аверс) уртала ике юл менән яҙылған «5 ҺУМ» номинал билдәһе урынлашҡан, унан аҫтараҡ — «РӘСӘЙ БАНКЫ», уның аҫтында һуғыу йылы -«2014», һулда һәм уңда — стилләштерелгән үҫемлек ботағы, тәңкәнең уң өлөшөндә — тәңкә һарайының тауар тамғаһы.
** Артҡы яғында (реверс) уртала Кривой Рог ҡалаһындағы «Победа» монументының рельеф һүрәте урынлашҡан, тәңкә әйләнәһенә «ДНЕПР-КАРПАТ ОПЕРАЦИЯҺЫ» һәм «1941-1945 йылдарҙағы БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫ» яҙыуҙары бар, уларҙың араһында — ике бәләкәй йондоҙ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
; Ҡатнашыусыларҙың хәтирәләре

* ''Грылев А. Н.'' [http://militera.lib.ru/h/grylev_an/index.html Днепр—Карпаты—Крым.] — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1970.
* ''Василевский А. М.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/vasilevsky/21.html Дело всей жизни. Гл. 21. На Правом побережье Днепра.] — М.: [[Политиздат]], 1978.
* ''Манштейн Э.'' [http://www.fictionbook.ru/author/manshteyin_yerih/uteryanniye_pobediy/ Утерянные победы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918122743/http://fictionbook.ru/author/manshteyin_yerih/uteryanniye_pobediy/ |date=2011-09-18 }}
; Башҡа авторҙар

* История Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941—1945. Т. 4. — М.: [[Воениздат]], 1962.
* ''Лиддел Гарт Б. Г.'' [http://militera.lib.ru/h/liddel-hart/32.html Вторая мировая война. Гл. 32. Освобождение России.] — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; СПб.: Terra Fantastica, 1999. — ISBN 5-237-03175-7 ; 5-7921-0260-0
* ''Фуллер Дж. Ф. Ч.'' [http://militera.lib.ru/h/fuller/08.html Вторая мировая война 1939—1945 гг. Стратегический и тактический обзор. Гл. 8. Инициатива на двух фронтах.] — М.: [[Иностранная литература (издательство)|Иностранная литература]], 1956.
* ''Типпельскирх К.'' [http://militera.lib.ru/h/tippelskirch/08.html История Второй мировой войны. Гл. VIII. Борьба за подступы к Германии и Японии. 9. Сражения на Востоке зимой 1943/44 г.] — СПб.: Полигон; М.: АСТ, 1999. — ISBN 5-89173-022-7
* ''И. В. Сапожников, О. В. Загорулько.'' [https://www.academia.edu/13404440/%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%B2_1944_%D0%B3._2013 Освобождение земель Ильичёвска в апреле 1944 года]

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=21658 Освобождение Правобережной Украины. Часть 1]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=21661 Освобождение Правобережной Украины. Часть 2]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Из БСЭ|заглавие=Правобережная Украина}}
* [http://www.mihistory.kiev.ua/reich/tank_vo/pd-ss/5pdSS-2.htm Боевые действия 5-й танковой дивизии СС «Викинг» в 1944—1945 гг. — Корсунь-Шевченковский (Черкасский) «котел»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402143727/http://www.mihistory.kiev.ua/reich/tank_vo/pd-ss/5pdSS-2.htm |date=2015-04-02 }}.

[[Категория:Днепр-Карпат операцияһы]]
[[Категория:СССР-ҙың стратегик хәрби операциялары]]</text>
      <sha1>4uhnot8xbk2qt3v76tctkna6h4dy8xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заньковецкая Мария Констаниновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150093</id>
    <revision>
      <id>1294458</id>
      <parentid>1053004</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T03:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9566" sha1="ftwoi456a6jtcdwhb7m4qzx5x7551vp" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 | Имя              = Мария Заньковецкая
 | Оригинал имени   = {{lang-uk|Марія Костянтинівна Заньковецька}}
 | Изображение      = Zankovetska.jpg
 | Ширина           = 220px
 | Описание изображения = 
 | Имя при рождении = Мария Константиновна Адасо́вская
 |место рождения       = [[Рәсәй империяһы]], Чернигов губернаһы, Нежин өйәҙе, Заньки ауылы
 | Профессия        = {{актёр|СССР|Рәсәй империяһы|Украина|XIX быуат|XX быуат}}
 | Годы активности  = [[1882]]—[[1934]]
 | Псевдонимы       = 
 | Амплуа           = 
 | Театр            = Нежинда Халыҡ театры, Киевта Халыҡ театры
 | Роли             = 
 | Спектакли        = 
 | Награды          = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Народный артист УССР|1922}}
{{!}}}
 | Подпись          = 
}}
'''Мари́я Константи́новна Занькове́цкая''' ([[псевдоним]], тыуғанда — '''Адасо́вская''', {{lang-uk|Заньковецька Марія Костянтинівна}};  {{OldStyleDate|4|август|1854|23|июль}}, Заньки — [[4 октябрь]] [[1934 йыл|1934]], [[Киев]]) — [[Украина|украин]] һәм совет актрисаһы, Украина ССР-ының халыҡ артисы (1922)&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Марья Константиновна Заньковецкая}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мария Константиновна Заньковецкая (Адасовкая) [[Рәсәй империяһы]] Чернигов губернаһы Нежин өйәҙе (хәҙерге [[Украина]]ның {{МестоРождения|Чернигов өлкәһе}}) Заньки ауылында тыуған. Атаһы — Констанин Констанович Адасовский, ярлыланға помещик һәм судья&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;. [[Чернигов]]та ҡыҙҙар гимназияһын тамамлаған.

Йәш сағынан уҡ һәүәҫкәр концерттарҙа сығыш яһаған. 1882 йылда уның профессиональ сценала дебюты була — ул Елисаветградта «Наталка-Полтавка» операһын ҡуйыуҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.nbuv.gov.ua/node/1290 «Цариця української сцени»: М. К. Заньковецька — 160 років від дня народження.]&lt;/ref&gt;. Мария Константиновнаның матур тауышы (меццо-сопрано) сәхнәлә уның уңышына булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;. М. Л. Кропивницкий, М. П. Старицкий, Н. К. Садовский, П. К. Саксаганский, И. К. Карпенко-Карый һәм башҡалар етәкселегендәге иң эре украин труппаларында хеҙмәт иткән. 1907 йылда Н. К. Садовский менән бергә [[Киев]]та тәүге профессиональ стационар украин театрын ойоштора. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң 1918 йылда Нежинда Халыҡ театры менән етәкселек итә. 1918 йылда П. К. Саксаганский менән берлектә Киевта Халыҡ театрын (хәҙерге [[Львов]]тағы Мария Заньковецкая исемендәге Украин драма театры) ойоштороуҙа ҡатнаша.

Заньковецкая талантының сәскә атыуы уның М. Л. Кропивницкийҙың һәм һуңыраҡ Н. К. Садовскийҙың труппалары составында булыу осорона ҡарай. Тәнҡит Заньковскаяның артистик һәләтен юғары баһалаған. [[Мәскәү]]ҙә һәм [[Санкт-Петербург]]тағы гастролдәр уға ҙур билдәлелек килтергән&lt;ref name=&quot;bef&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%97%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%8C%D1%8F_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Мария Заньковецкая в ЭСБЕ]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Zankovecka.jpg|мини|слева|200px|Театр сәхнәһендә актриса Заньковецкая. 1905 йыл открыткаһы]]

Заньковецкая күп төрлө ролдәрҙе башҡарған. «По ревизии», «Наймычка», «Пока солнце взойдёт, роса очи выест», «Не так склалося, як жадалося» һәм башҡа пьесаларҙа уйнаған. Петербургта Зеньковская А. С. Сувориндың «Татьяна Репина» пьесаһында уңышлы сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;bef&quot; /&gt;.

Уның сәхнә хеҙмәттәрен танып 1918 йылдың июнендә гетман Павел Петрович Скоропадский Министрҙар Советы тарафынан ҡабул ителгән ғүмерлеккә дәүләт пенсияһын тәғәйенләү тураһындағы ҡарарҙы раҫлаған&lt;ref&gt;[http://topnews.kr.ua/society/2015/08/04/68427.html Гордость Кировограда: сегодня родилась путеводная звезда украинского театра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322054003/http://topnews.kr.ua/society/2015/08/04/68427.html |date=2019-03-22 }}&lt;/ref&gt;.

1934 йылдың 4 октябрендә вафат булған, Киевта Байково зыяратында ерләнгән.

== Фильмографияһы ==
Бер фильм-спектаклдә һәм бер фильмда ҡатнашҡан:
* 1911 — «Наталка-Полтавка» (И. П. Котляровскийҙың шул исемдәге пьесаһы буйынса Н. К. Садовскийҙың фильм-спектакле, операторы Д. Ф Сахненко) — ''Наталка'' роле
* 1924 — «Остап Бандура» — ''Остап Бандураның әсәһе''.

== Хәтер ==
[[Файл:Stamp of Ukraine s601.jpg|right|220px|thumb|Украинаның почта маркаһы, 2004 йыл]]
* [[Львов]]та Мария Заньковецкая исеме менән Украин драма театры аталған.
* [[Киев]]та скверҙарҙың береһендә Мария Заньковецкая һәйкәле ҡуйылған.
* [[Киев]], [[Одесса]], [[Ужгород]], [[Чернигов]], [[Черновцы]], [[Нежин]] һәм [[Луцк]] ҡалаларында уның исеме менән урамдар аталған.
* 1960 йылда Киевта мемориаль музей-фатир ойошторолған, ә 1964 йылда Заньки ауылында музей асылған.
* 1971 йылда украин яҙыусыһы Иван Рябокляч «Мария Заньковецкая» пьесаһын яҙған.
* 1989 йылда Киевта Мария Заньковецкая музейы асылған.
* 2004 йылда Украина Милли банкы Мария Заньковецкаяның тыуыуына 150 йыл тулыуы айҡанлы иҫтәлекле тәңкә сығарған.

== Библиографияһы ==
* Е. Колтоновская «Женские силуэты» (СПб., 1912).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web | url = http://www.history.org.ua/?termin=Zankovecka_M | author = Т.І. Лазанська | publisher = Енциклопедія історії України: Т. 3: Е-Й / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - К.: В-во «Наукова думка», 2005. - 672 с.: іл. | title = ЗАНЬКОВЕЦЬКА Марія Костянтинівна | accessdate = 2014-08-01 | language = на украинском языке}}
* [http://nt.mbf.net.ua/index.php?option=com_sobi2&amp;sobi2Task=sobi2Details&amp;catid=3&amp;sobi2Id=16&amp;Itemid=0 Заньковецкая Мария Константиновна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=44675 Данные на сайте Биография.ру]
* [http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=1911 Заньковецька (Адасовська) Марія Костянтинівна ] {{ref-uk}}
* [http://svit.ukrinform.ua/celebrities.php?page=Zankov.htm ЗАНЬКОВЕЦЬКА МАРІЯ КОСТЯНТИНІВНА (1854—1934)]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{ref-uk}}

[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]</text>
      <sha1>ftwoi456a6jtcdwhb7m4qzx5x7551vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икебаштоҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150385</id>
    <revision>
      <id>1294483</id>
      <parentid>1255344</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T09:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19949" sha1="cm4rq8yma6f6j3rdwsdvfjuf7wxc8pr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Икебаштоҙ''' ({{lang-ru|Экибасту́з}}, {{lang-kk|Екібастұз}}) — өлкәгә буйһоноулы,  [[1898 йыл]]да нигеҙ һалынған [[ҡала]]; ҡала статусы [[1957 йыл]]да бирелгән, [[Ҡаҙағстан]]дағы Павлодар өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан. [[Павлодар]]ҙың  көньяҡ-көнбайышына табаныраҡ 132 км алыҫлыҡта.

== Физик-географик мәғлүмәттәр ==
[[File:Ekibastuz Energy post USSR 1981.jpg|thumb|слева|СССР осоронда Икебаштоҙға арнап сығарылған марка. 1981]]
Икебаштоҙ ҡалаһы төбәге майҙаны буйынса өлкәлә 2-се урынды  биләй, уның өлөшө өлкәнең  15 % майҙанын, йәғни 1 млн. 602 мең 887 гектар тәшкил итә, шул иҫәптән 1 миллион 768 мең 200  гектар ауыл хужалығы ерҙәре, һөрөнтө ерҙәр - 35 мең гектар, сабынлыҡтар - 25800 гектар тура килә.

Төбәк составына ауыл ерҙәрендә барлығы 26 тораҡ пункт инә, шул иҫәптән 3 ҡасаба, 10 ауыл округы; 2 [[ауыл]]; 22 тораҡ пункты. 

Административ үҙәге — Икебаштоҙ ҡалаһы, өлкә үҙәгенән 132 км алыҫлыҡта ята&lt;ref name=&quot;mvd pavlodar&quot;&gt;[http://www.dvdpavlodar.kz/?show=3&amp;lang=1&amp;artID=60&amp;page=/ Департамент внутренних дел Павлодарской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Икебаштоҙ [[UTC+6]] сәғәт һыҙатында ята. 

=== Тупрағы һәм гидрографияһы ===
Геоморфологик йәһәттән төбәк ваҡ сусаҡлы, һай, ҡороған күл уйпатлыҡтары тулҡындар хасил иткән тигеҙлек. 

Даими һыу ағымы булып «Иртыш — Ҡарағанды» каналы тора. Каналды башлыса [[Иртыш]] туйындыра, атмосфера яуым-төшөмө һәм ер аҫты һыуҙары бик әҙ төшә. 

Һыу ағымдары рельефтың юғары урындарынан уйһыуҙарға йүнәлә&lt;ref name=&quot;poyasnit zapiska&quot;/&gt;.

[[Тупраҡ|Тупрағы]] аҡһыл көрән, [[гумус|гумусҡа]] ярлы. Уңдырышлы ҡатламы 15—40 см, ҡайһы берҙә 50-гә тиклем етә. 

Һөрөлмәгән дала территориялары  көтөүлек өсөн ҡулланыла, үҫемлектәрҙән [[әрем]], ҡылған кеүек ҡоролоҡҡа сыҙам төрҙәр үҫә.  Йәй аҙағында үҫемлектәр ҡороп бөтә&lt;ref name=&quot;poyasnit zapiska&quot;/&gt;.

=== Экологияһы ===
ГРЭС һәм ТЭЦ  атмосфераға тейешенсә таҙартмай ташлаған зарарлы яныу ҡалдыҡтары өлкәләге бысраҡ һауаның  94 процентын тәшкил итә. &lt;ref&gt;[http://www.irstar.kz/newspaper/1-4-2008/art35/ газета Звезда Прииртышья апрель 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004001658/http://www.irstar.kz/newspaper/1-4-2008/art35/ |date=2008-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

Һыу менән тәьмин итеү шулай уҡ бик проблемалы. Ҡаланың һыу магистралдәре ныҡ иҫкергән (80 процентҡа етә), [[эсәр һыу]] сифаты бик насар:  ПДК буйынса контролгә алынған матдәләр, шул иҫәптән, аммонийлы [[азот]] һәм нефть продукттары норманан күпкә юғары&lt;ref&gt;[http://www.pavlodarounb.kz/file/im_file/56ekoekb.jpg Рамазанов Ж. Экология Икебаштоҙа // Звезда Прииртышья.- 2004]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Климаты ===

[[Климат]] был төбәктә ҡырҡа континенталь. Икебаштоҙ [[океан]]дан бик алыҫ урынлашҡан, көнбайыштан һәм төньяҡтан елдәр өсөн асыҡ, шулар һауа шарттары контраст булыуына ныҡ булышлыҡ итә. Ҡыш ярайһы ҡырыҫ, һыуыҡ, йәй йылы.

*Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы +2,9 с. º 
*Һауатемператураһының  абсолют максимумы +с 41º 
*Һауа температураһының абсолют минимумы −С 43º 
*Иң эҫе айында уртаса температура 21,60&amp;nbsp;°C.

Атмосфера яуым-төшөмөнөң уртаса йыллыҡ күрһәткесе  — 269 мм, шул иҫәптән 
*[[ҡыш|ҡышҡы осорҙа]] —  77 мм, 
*[[йәй|йәйге осорҙа]] —  192 мм. 
*[[Ҡар]] яуған көндәр — 143, [[ел|елдең]] уртаса тиҙлеге  — 4,3 м/с, һауаның  уртаса сағыштырмаса дымлылығы — 65 %&lt;ref name=&quot;poyasnit zapiska&quot;&gt;[http://www.mtk.gov.kz/zakup/zap_099.doc ПОЯСНИТЕЛЬНАЯ ЗАПИСКА к рабочему проекту реконструкции автомобильной дороги «Кызылорда — Павлодар — Успенка — граница РФ»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Ҡала [[Ҡаҙағстан]]да халыҡ һаны буйынса 19-сы урын, [[Ҡаҙағстан|Төньяҡ Ҡаҙағстанда]] — 6-сы , ә [[Павлодар өлкәһе|Павлодар өлкәһендә]] — 2-се урынды биләй.

=== Этник составы ===
Этник составы ([[1 ғинуар]] [[2010 йыл]])&lt;ref name=&quot;Stat2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/Bull_Hsany2010.rar|title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на начало 2010 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar|archivedate=2013-01-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |date=2013-01-17 }}&lt;/ref&gt;:
* [[ҡаҙаҡтар]] — 71 899 кеше (49,60 %)
* [[урыҫтар]] — 52 198 кеше (36,01 %)
* [[украиндар]] — 7 203 кеше (4,79 %)
* [[татарҙар]] — 4 052 кеше (2,80 %)
* [[немецтар]] — 3 103 кеше (2,14 %)
* [[белорустар]] — 1 235 кеше (0,85 %)
* [[башҡорттар]] — 661 кеше (0,46 %)
* [[әзербайжандар]] — 659 кеше (0,46 %)
* [[Молдавия|молдавандар]] — 623 кеше (0,43 %)
* [[корей теле|корейҙар]] — 368 кеше (0,25 %)
* [[чечендар]] — 318 кеше (0,22 %)
* [[Польша|поляктар]] — 318 кеше (0,22 %)
* башҡалар — 2 329 кеше (1,61 %)
* Йәмғеһе — 144 966 кеше (100,00 %)

=== Халыҡ һаны динамикаһы ===

[[2012 йыл]]дың [[1 апреленә]] ҡала халҡы һаны 128 980 кеше &lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm Cities &amp; towns of Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221175803/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm |date=2009-12-21 }}&lt;/ref&gt;, ә ҡала округында (ҡала әкимәте) уға ҡараған тораҡ пункттар менән ҡушып — 146 839 кеше булған (2012 йылдың 1 апреленә)

{|class=&quot;standard sortable&quot; width=&quot;65%&quot;
 |+'''''Халыҡ һаны динамикаһы'''''
 !Йыл
 ![[Тыуым]], кеше
 ![[Үлем]], кеше
 !Иммиграция, кеше
 !Эмиграция, кеше
 ![[Халыҡ һаны]], мең кеше
 |-
 !1957
 |
 |
 |
 |
 |25
 |-
 !1979&lt;ref&gt;Ҡаҙағстан ҡалалары&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |65,871
 |-
 !1989&lt;ref&gt; https://web.archive.org/web/20081204145130/http://eurasia.org.ru/archive/wh_is_wh/Kz_census99.html&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |135
 |-
 !1996&lt;ref&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/1996.htm Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 1996 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117070708/http://ekibastuz.kz/city/cep/1996.htm |date=2007-11-17 }}&lt;/ref&gt;
 |2148
 |1362
 |
 |
 |152,153 (шуларҙан Солнечныйҙа — 9,370)
 |-
 !1997&lt;ref&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/1997.htm Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за1997 год]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 |1721
 |1336
 |4780
 |8468
 |146,9 (шуларҙан Солнечныйҙа— 8,9)
 |-
 !1998&lt;ref&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/1998.htm Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 1998 год]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |146,409 (шуларҙан Солнечныйҙа — 8793)
 |-
 !1999&lt;ref&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/1999.htm Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 1999 год]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

 |
 |
 |2745
 |7830
 |147,779 (шуларҙан Икебаштоҙҙа — 124,075)
 |-
 !2001&lt;ref&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/2001.htm Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 2001 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117070729/http://ekibastuz.kz/city/cep/2001.htm |date=2007-11-17 }}&lt;/ref&gt;
 |1821
 |1386
 |3656
 |6494
 |189768
 |-
 !2006&lt;ref&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/2006.htm Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за 2006 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071117070749/http://ekibastuz.kz/city/cep/2006.htm |date=2007-11-17 }}&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |140,9
 |-
 !2007&lt;ref name=&quot;itogi 2007&quot;&gt;[http://ekibastuz.kz/city/cep/#Читать Итоги социально-экономического развития Экибастузского региона за январь – декабрь 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621083841/http://ekibastuz.kz/city/cep/#Читать |date=2008-06-21 }}&lt;/ref&gt;
 |2072
 |1456
 |575
 |397
 |142,4
 |-
 !2012
 |2072
 |1456
 |575
 |397
 |146,8
 |}


{|class=&quot;standard sortable&quot; width=&quot;65%&quot;
 |+'''''1989 һәм 1999 йылдарҙағы йәниҫәп мәғлүмәттәре&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20081204145130/http://eurasia.org.ru/archive/wh_is_wh/Kz_census99.html&lt;/ref&gt;'''''
 !Йыл
 !Йәмғеһе, мең кеше
 ! 1000 ҡатын-ҡыҙға ирҙәр һаны
 !Ҡаҙаҡтар, мең кеше
 !Ҡаҙаҡтар өлөшө, %
 !Ир-ат, мең кеше
 !Ҡатын-ҡыҙ, мең кеше
 |-
 !1989
 |135,0
 |959
 |26,7
 |19,8
 |66,1
 |68,9
 |-
 !1999
 |127,3
 |897
 |47,6
 |37,4
 |60,2
 |67,1
 |}

=== Дини инаныстар ===
Икебаштоҙҙа  17 дини берекмә теркәлгән.

'''Диндәр буйынса бүленеш'''&lt;ref name=&quot;religia&quot;&gt;[http://akim.ekibastuz.kz/?p=r_politika Отдел внутренней политики акимата города Экибастуза]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Ислам]] — 7 дини берекмә, һәммәһе лә  &lt;ref&gt;[http://www.muftyat.kz Духовного управления мусульман РК]&lt;/ref&gt; филиал,
* [[Христианлыҡ|Православие]] — 2,
* [[Католицизм]] — 1,
* [[Протестантлыҡ]] — 7.

1998 йылда Икебаштоҙҙа тантаналы рәүештә мәсет асыла. Ул хәҙер республикала иң матур мәсеттәрҙән һанала.

Икебаштоҙҙа Серафим Саровский һәм Иверская икона соборҙары бар.

== Хакимиәт органдары ==
Икебаштоҙ ҡала  башҡарма власть етәксеһе - әкимәт (хакимиәт) башлығы  — Әким (хәким). Әкимәт  (хакимиәт) — ҡаланың урындағы үҙидара башҡарма органы, ҡала советы башҡарма комитеты вариҫы &lt;ref&gt;[http://akim.ekibastuz.kz/ Официальный сайт акимата города Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623153805/http://akim.ekibastuz.kz/ |date=2006-06-23 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡаланың урындағы үҙидараһы вәкәләтле органы — ҡала ''мәслихәте''. 17 [[депутат]]тан тора, уларҙы халыҡ муниципаль һайлауҙарҙа  5 йылға һайлай&lt;ref&gt;[http://www.maslihat-ekibastuz.kz/index.php?mod=1&amp;id=212 Официальный сайт маслихата г. Экибастуз]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==

Ҡала тарихын өйрәнеүселәр араһында атама буйынса бер нисә нисә киң таралған фараз йәшәп килә. Ҡаҙаҡ теленән башҡортсаға тәржемәһе  һүҙмә-һүҙ аңлашылып тора - «Екі бас тұз » - «Ике баш тоҙ». Бөтә фараздар ҙа ошо өс һүҙгә нигеҙләнә. 

1.Иң киң таралған версия буйынса, [[1886 йыл]]да геолог ''Ҡосым Пшенбаев'' (хәҙер ҡалалағы тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы уның исемен йөрөтә), был урында күмер ятҡылыҡтары тапҡан. Имеш, йәш геолог үҙенең хужаһына  был урынды эргәләге [[күл]]дән алған ике ҙур [[тоҙ]] киҫәге («Екі бас тұз»)  менән билдәләп ҡуйҙым тип белдергән булған. Шулай итеп был урындың атамаһы барлыҡҡа килгән.  Павлодар төбәк белгесе Д. П. Багаев ошо фекерҙе дөрөҫ һанай.

2.Шахтер-ветеран ''Рымжан Бүләкбаев'' һөйләгән легенда буйынса, күл буйында ике һыбайлы һәләк булған. Уларҙың ҡәберҙәрен аттарының башы менән  билдәләп ҡуйғандар. «Еки атбасы калган туз» - «ике ат башы ҡалған тоҙ» тигәндән, имеш, Икебаштоҙ атамаһы килеп сыҡҡан.
 
3. Атҡаҙанған ғалим, төбәк белгесе ''С. И. Джаксыбаев''  фекеренсә, «бас» һүҙе ҡаҙаҡса сығанаҡ, инеш мәғәнәһендә ҡулланыла, ә тоҙло күл янында  ике инеш бар, улар ташҡын ваҡытында күлгә ағып төшә. Халыҡ телендә «Еки басты тузды көл», йәғни   «Ике башлы тоҙло күл» ваҡыт үтеү менән Экибастуз - Икебаш тоҙ булып нығынған. 

4. ''К. Нуралин'' тигән респондент  ошондай фараз әйткән: ниндәйҙер көтөүсе  ҡырҙа һөт ҡайнатырға булған. Шунда ятҡан ҡара таштарға һауытын ҡуйып, ут ҡабыҙған икән, теге таштар янып киткән. Шуны мөғжизәләй күреп, урынын онотмаҫ өсөн тоҙло күлдән ике баш ҙур тоҙ киҫәктәре алып килеп һалған. Һәм урынды   «ике баш тоҙ» тигәндән Экибастуз тип атай башлағандар.
 
[[Омск]] хәрби-топографик бүлегендә 1876 йылда төшөрөлгән топографик картала иһә Экибастуз күле һәм янындағы [[күмер]] ятҡылыҡтары булған  инде. Был факт Экибастуз атамаһы хаҡында үрҙә һөйләнгән легендаларҙан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килеүен күрһәтә &lt;ref&gt;[https://kzmap.ru/point/ekibastuz/lore/302/ История названия города Экибастуз]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Почётные граждане Экибастуза]]
* [[Экибастузский угольный бассейн]]
* [[История Экибастуза]]
* [[Экибастузский лагерь]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Краснопольский А.'' По поводу статьи К. Егорова «Поездка на Екибастузские каменноугольные копи» // Рус. экон. обозрение. — 1900. — N 5. — С. 111—121
* ''Панин Д. М.'' Лубянка — Экибастуз: Лагерные записки. — М.: «Обновление», 1990. ISBN 5-85828-001-3.
* ''Солженицын А. И.'' Знают истину танки! Том девятый. Собрание сочинений в 9 томах. — «Терра», 2005. ISBN 5-275-01357-4.
* ''Солженицын А. И.'' Один день Ивана Денисовича: Рассказы. — М.: Центр «Новый мир», 1990. ISBN 5-85060-011-6.
* ''Шевченко С. П.'' Экибастуз. — Алма-Ата: «Казахстан», 1982.
* Почётный гражданин города Экибастуза — ЦГБ Экибастуза, 2007.

== Һылтанмалар ==
* [http://ekibastuz.gov.kz/ru/ Аппарат акима города Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429025815/http://ekibastuz.gov.kz/ru/ |date=2019-04-29 }}
* [http://maslihat.gov.kz/index.php/ru/ Маслихат Экибастуза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110104141/http://www.maslihat.gov.kz/index.php/ru/ |date=2020-11-10 }}
* [http://ekibastuz.kz/ Экибастузский городской портал]
* [https://salem.su/ Salem, Экибастуз]


[[Категория:Ҡаҙағстан ҡалалары]]</text>
      <sha1>cm4rq8yma6f6j3rdwsdvfjuf7wxc8pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуа Липа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151201</id>
    <revision>
      <id>1294451</id>
      <parentid>1282630</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T20:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33204" sha1="ckrf3ljmlicg6r9us2rbj9mlp7ka8bn" xml:space="preserve">&lt;!-- {{однофамильцы2|ссылка=Липа (значения)|фамилия=Липа}}--&gt;
{{Музыкант
 |Имя              = Дуа Липа
 |Оригинал имени   = Dua Lipa
 |Изображение      = Dua Lipa By Daniel Åhs Karlsson.jpg
 
 |Описание изображения = Липа 2016 йылдың авгусында ''{{нп4|Sommarkrysset}}'' телетапшырыуында.
 |Фон              = 
 |Место рождения   = [[Бөйөк Британия]], {{МР|Лондон}}
 |Страна           = {{GB}}
 |Имя при рождении = 
 |Полное имя       = 
 |Годы активности  = 2015 — {{х.в.}}
 |Профессии        = {{йырсы|XXI быуат}}, йырҙар авторы, фотомодель
 |Инструменты      = 
 |Жанры            = {{hlist|[[Поп-музыка|Поп]]|[[инди-поп]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yeung |first=Neil Z. |url=http://www.allmusic.com/artist/dua-lipa-mn0003426731/biography |title=Dua Lipa {{!}} Biography &amp; History |publisher=AllMusic |accessdate=22 July 2016}}&lt;/ref&gt;|[[дрим-поп]]&lt;ref name=&quot;ds1215&quot;&gt;{{cite web |last=Davidson |first=Amy |url=http://www.digitalspy.com/music/new-music/interviews/a776876/meet-your-new-favourite-popstar-dua-lipa-just-dont-call-her-the-new-lana-del-rey/ |title=Meet your new favourite popstar Dua Lipa – just don't call her the new Lana Del Rey |publisher=Digital Spy |date=11 December 2015 |accessdate=9 July 2016}}&lt;/ref&gt;|[[синтипоп]]|[[contemporary R&amp;B|R&amp;B]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Green |first=Chris |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/dua-lipa-o2-abc-glasgow-review-jazz-infused-songs-recall-a-smoke-filled-cabaret-bar-a6836606.html |title=Dua Lipa, O2 ABC, Glasgow, review: Jazz-infused songs recall a smoke-filled cabaret bar |work=[[The Independent]] |date=27 January 2016 |accessdate=22 July 2016}}&lt;/ref&gt;|[[:en:dark pop|дарк-поп]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/music/pop-corner-dua-lipa-saves-the-last-dance-adele-is-done-with-james-bond-1.2597650|title=Pop Corner: Dua Lipa saves the Last Dance; Adele is done with James Bond|work=The Irish Times|access-date=2 September 2017}}&lt;/ref&gt;}}
 |Псевдонимы       = 
 |Коллективы       = 
 |Лейблы           =Dua Lipa Limited, Warner Bros. Records
 |Награды          = 
 |Сайт             = [http://www.dualipa.com/ www.dualipa.com]
}}
'''Ду́а Ли́па''' ({{Lang2|en|sq|Dua Lipa}}; [[22 август]] [[1995 йыл|1995]]) — [[Косово]] албандары сығышлы [[Бөйөк Британия]] йырсыһы, йырҙар авторы һәм модель&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;guardian-shake&quot;/&gt;. Уның музыкаль карьераһы 14 йәшендә башлана, был ваҡытта ул [[YouTube]] сайтына Кристина Агилера һәм Нелли Фуртадо йырҙарының кавер-версияларын урынлаштыра башлай. 2015 йылда ул Warner Bros. Records компанияһы менән контракт төҙөй һәм тиҙҙән үҙенең тәүге синглын сығара. 2016 йылдың декабрендә ''The Fader'' журналы булышлығында йырсы тураһында ''See in Blue'' тигән документаль фильм сыҡҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2017 йылдың ғинуарында йырсы EBBA Public Choice Award премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.musicweek.com/talent/read/dua-lipa-scoops-public-choice-award-at-the-ebbas/067121|title=Dua Lipa scoops Public Choice Award at the EBBAs|last=Legrand|first=Emmanuel|date=12 January 2017|work=|access-date=2017-01-13|via=}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың 2 июнендә ''Dua Lipa'' исемле тәүге дебют альбомының релиз була. Альбомдан айырым ете сингл сыҡҡан, шуларҙың икеһе («Be the One» һәм «IDGAF») шунда уҡ Бөйөк Британия чарттарында уңыш яулай. Британияла (UK Singles Chart) беренсе урын алған «New Rules» синглы, шулай уҡ АҠШ чарттарында алтынсы урынды биләргә ирешкән. 2018 йылдың февралендә British Female Solo Artist and British Breakthrough Act номинацияһында ике Brit Awards премияһын яулай. Апрелдә Липа һәм Кельвин Харристың «One Kiss» синглы шулай уҡ UK Singles Chart чартында беренсе урын алырға ирешкән.

2019 йылдың февралендә Grammy Awards церемонияһында ике бүләк алған: «[[:en:Electricity (Silk City and Dua Lipa song)|Electricity]]» синглы өсөн ([[:en:Silk City (band)|Silk City]] менән бергә дуэт) Иң яҡшы башҡарыусы һәм Иң яҡшы бейеү яҙмаһы категорияларында&lt;ref&gt;{{cite web | title = Grammys 2019: Full list of winners | url = https://celebrity.nine.com.au/2019/02/10/20/18/grammys-2019-winners-list | publisher = 9Honey Celebrity | date = 11 February 2019 | accessdate = 11 February 2019 }}&lt;/ref&gt;.

== Бала сағы ==
1995 йылдың 22 авгусында [[Лондон]]да тыуған&lt;ref name=&quot;ki&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kosovo-info.com/dua-lipa/|title=Dua Lipa - English singer from Kosovo|access-date=4 January 2016|publisher=Kosovo Info}}&lt;/ref&gt;. Уның исеме «Дуа» албан теленән «Яратам», «Теләйем» йәки «Мохтажмын» булараҡ тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;guardian0116&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/01/shake-it-up-future-female-stars-2016|title=Shake it up: the future female pop stars of 2016|publisher=The Guardian|date=1 January 2016}}&lt;/ref&gt;. Уның ата-әсәһе — 1990-сы йылдарҙа [[Косово Республикаһы]] [[Приштина]]нан сыҡҡан этник [[албандар]]&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite web |last=Savage |first=Mark |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-35520865 |title=Dua Lipa: A pop star in waiting |publisher=BBC News |date=9 February 2016 |accessdate=7 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian-shake&quot;&gt;{{cite web |last=Lester |first=Paul |authorlink=Paul Lester |url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/01/shake-it-up-future-female-stars-2016 |title=Shake it up: the future female pop stars of 2016 |work=[[The Guardian]] |date=1 January 2016 |accessdate=7 May 2016}}&lt;/ref&gt;. {{нп4|Sylvia Young Theatre School}} уҡыу йортонда белем ала&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/new-music/interviews/a776876/meet-your-new-favourite-popstar-dua-lipa-just-dont-call-her-the-new-lana-del-rey/|title=Meet your new favourite popstar Dua Lipa - just don't call her the new Lana Del Rey|date=11 December 2015|publisher=DigitalSpy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://clashmusic.com/features/the-realest-it-gets-dua-lipa#view-gallery-image-9|title=The Realest It Gets: Dua Lipa|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Липа атаһы йырсы Дукагжин Липаның музыкаһын тыңлап үҫкән&lt;ref name=&quot;ds1215&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lapsi.al/paparazzi/2015/12/23/njihuni-me-dua-lipa-shqiptarja-q%C3%AB-premton-t%C3%AB-b%C3%ABhet-ylli-i-ardhsh%C3%ABm-n%C3%AB-muzik%C3%AB#.VxGj-Y9OJPY|title=Njihuni me Dua Lipa, shqiptarja që premton të bëhet ylli i ardhshëm në muzikë|last=|first=|date=2015-12-23|website=Lapsi.al|publisher=|language=Albanian|trans-title=Meet Dua Lipa, the Albanian who is set to become the next star in music|access-date=2016-04-16|accessdate=2016-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227001520/http://www.lapsi.al/paparazzi/2015/12/23/njihuni-me-dua-lipa-shqiptarja-q%C3%AB-premton-t%C3%AB-b%C3%ABhet-ylli-i-ardhsh%C3%ABm-n%C3%AB-muzik%C3%AB#.VxGj-Y9OJPY|archivedate=2015-12-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227001520/http://www.lapsi.al/paparazzi/2015/12/23/njihuni-me-dua-lipa-shqiptarja-q%C3%AB-premton-t%C3%AB-b%C3%ABhet-ylli-i-ardhsh%C3%ABm-n%C3%AB-muzik%C3%AB#.VxGj-Y9OJPY |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда ғаиләһе менән бергә Косовоға ҡайтҡан, был ваҡытта ил [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. 15 йәшендә ул йәнә Лондонға китә, сөнки музыкаль карьераһын дауам итергә теләгән һәм үҙенең дуҫтары менән йәшәй башлаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nylon.com/articles/dua-lipa-interview|title=Band Crush: Dua Lipa |date=23 October 2015|publisher=NYLON}}&lt;/ref&gt;. 16 йәшендә модель карьераһын башлай&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thefader.com/2015/12/09/dua-lipa-gen-f-interview|title=Meet Dua Lipa, A Restless Spirit With A Mighty Big Voice|date=9 December 2015|publisher=The Fader}}&lt;/ref&gt;.

14 йәшендә ул [[YouTube]] сайтына Кристина Агилера һәм Нелли Фуртадо һымаҡ башҡарыусылар йырҙарының кавер-версияларын урынлаштыра башлай&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1215&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p03br1k6|title=BBC Radio 1 - Dua Lipa talks dark pop and hip hop influences|date=10 December 2015|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылда ''The X Factor'' телевизион рекламаһында төшкән&lt;ref&gt;{{cite web |last=Murphy |first=Lauren |url=http://entertainment.ie/music/news/Watch-Turns-out-Dua-Lipa-appeared-on-an-ad-for-The-X-Factor-back-in-2013/396773.htm |title=Watch: Turns out Dua Lipa appeared on an ad for The X Factor back in 2013 |publisher=entertainment.ie |date=30 August 2017 |accessdate=3 December 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==

=== 2015—17: Прорыв и ''Dua Lipa'' ===
[[Файл:British singer and songwriter Dua Lipa at the SWR3 New Pop Festival 2016.jpg|thumb|upright|Липа 2016 йылда]]
2015 йылда Липа ''Warner Bros. Records'' лейблында үҙенең дебют альбомы өҫтөндә эшләй башлай&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;/&gt;. Шул уҡ йылдың авгусында үҙенең «New Love» дебют синглн сығара,&lt;ref name=&quot;pj0815&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.popjustice.com/briefing/meet-dua-lipa-a-very-good-new-singer/137908/|title=Lana Del Rey’s management have a new artist and she is amazing|date=21 August 2015|publisher=Pop Justice}}&lt;/ref&gt;, уның продюсерҙары Эмили Хейни һәм Эндрю Уотт була&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;/&gt;. 2015 йылдың октябрендә&lt;ref name=&quot;guardian1015&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2015/nov/09/the-playlist-new-bands-with-the-prettiots-dua-lipa-and-mind-enterprises|title=The playlist: new bands – with the Prettiots, Dua Lipa and Mind Enterprises|date=9 November 2015 |publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt; «Be the One» тигән икенсе синглы сыға. Йырҙың авторы Люси «Поус» Тейлор була&lt;ref name=&quot;guardian0116&quot;/&gt;. Ул Европала уңышҡа эйә була, [[Бельгия]]ла, [[Польша]]ла һәм [[Словакия]]ла беренсе урынға барып етә&lt;ref name=&quot;BEL&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Dua+Lipa|title=Discografie Dua Lipa|publisher=Ultratop. Hung Medien|lang=nl|accessdate=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 11 Европа илдәренең беренсе тиҫтәһенә эләккән. Австралияла һәм Яңы Зеландияла йыр ярашлы рәүештә 6 һәм 20 урын биләгән&lt;ref name=&quot;AUS&quot;&gt;Peaks in Australia:
* All except noted: {{cite web|url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Dua+Lipa|title=Discography Dua Lipa|publisher=australian-charts.com. Hung Medien|accessdate=3 May 2016}}
* «Blow Your Mind (Mwah)»: {{cite web|url=http://www.noise11.com/news/australian-singles-the-chainsmokers-and-halsey-spend-seven-weeks-at-no-1-20160926|title=Australian Singles: The Chainsmokers and Halsey Spend Seven Weeks At No 1|last=Ryan|first=Gavin|date=26 September 2016|publisher=Noise11|accessdate=26 September 2016}}&lt;/ref&gt;.

Йырсы үҙенең музыкаль стилен «дарк-поп» булараҡ билдәләй&lt;ref name=&quot;guardian1015&quot;/&gt;. 2015 йылдың 30 ноябрендә Sound of…2016 исемлегенә индереүгә номинациялана&lt;ref name=&quot;bbc1215&quot;/&gt;. 2016 йылдың ғинуарында уның Бөйөк Британия һәм Европа буйлап тәүге концерт туры башланған&lt;ref name=&quot;ds1215&quot;/&gt;. 2016 йылдың көҙөнә ҡарай уның Европа буйынса туры дауам иткән&lt;ref name=&quot;livenation&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.livenation.co.uk/artist/dua-lipa-tickets|title=Dua Lipa Tickets|date=13 May 2016 |publisher=Livenation}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 18 февралендә Дуа Липа үҙенең «Last Dance» тигән өсөнсө синглын сығара, уның артынса 6 майҙа «Hotter than Hell» йыры сыға. Ул бөтә донъяла, шул иҫәптән Бөйөк Британияла (15 урынға барып етә) хит булып китә&lt;ref name=&quot;UK&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/48638/dua-lipa/|title=Dua Lipa|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=14 May 2016}}&lt;/ref&gt;. 26 августта «Blow Your Mind (Mwah)» бишенсе синглының релизы була. Ул йырсының US ''Billboard'' Hot 100 чартына эләгеп 72-се урынға барып еткән тәүге синглы була&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=Dua Lipa|chart=Hot 100}}|title=Dua Lipa – Chart history: Hot 100|work=Billboard|accessdate=26 October 2016}}&lt;/ref&gt;. «Blow Your Mind (Mwah)» йыры шулай уҡ ''Billboard'' Dance Club Songs чартына эләгергә ирешкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/6752366/Dua+Lipa/chart?f=359|title=Dua Lipa - Chart history {{!}} Billboard|website=www.billboard.com|accessdate=5 January 2017}}&lt;/ref&gt; һәм ''Billboard'' Mainstream Top 40 чартында 23-сө урынға барып еткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/6752366/Dua+Lipa/chart?f=381|title=Dua Lipa - Chart history {{!}} Billboard|website=www.billboard.com|accessdate=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Dua Lipa 03-15-2017 -2 (34312936596).jpg|thumb|left|upright|[[Лос-Анджелес]]та Belasco Theater бинаһында сығыш яһауы, 2017 йыл]]

2016 йылдың ноябрендә Шон Пол йырсы Дуа Липа ҡатнашлығында «No Lie» синглын сығарған&lt;ref name=&quot;Scared&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/dance/7669858/martin-garrix-dua-lipa-scared-to-be-lonely|title=Martin Garrix and Dua Lipa Drop New 'Scared to Be Lonely' Video: Watch|publisher=Billboard|accessdate=27 January 2017}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың декабрендә ''The Fader'' журналының булышлығы менән йырсы тураһында ''See in Blue'' тигән документаль фильм төшөрөлгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zxZPR4jxOM4|title=Dua Lipa - See in Blue (Documentary)|last=The Fader|date=20 December 2016|accessdate=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың ғинуарында Липа ҡатнашлығында Мартин Гаррикс  «Scared to Be Lonely» синглын сығара&lt;ref name=&quot;Scared&quot;/&gt;.

2017 йылдың 2 июнендә уның «Dua Lipa» тигән дебют альбомы сыға&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sonis |first=Rachel |url=http://www.idolator.com/7643997/dua-lipa-debut-album-cover-art |title=Dua Lipa Reveals Cover Art For Self-Titled Album |publisher=Idolator |date=24 August 2016 |accessdate=24 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.apelzin.ru/news/dua-lipa-perenesla-plastinki-dua-lipa.html Дуа Липа перенесла релиз дебютной пластинки «Dua Lipa»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026064524/http://www.apelzin.ru/news/dua-lipa-perenesla-plastinki-dua-lipa.html |date=2018-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dualipa.com|title=DUA LIPA – ALBUM OUT NOW|publisher=DUA LIPA|accessdate=2017-06-02}}&lt;/ref&gt;. Альбомдың «New Rules» тип аталған етенсе синглы Бөйөк Британияла беренсе урында яулай алған&lt;ref name=&quot;UK&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/dua-lipas-new-rules-becomes-the-first-solo-female-uk-number-1-single-since-adele-s-hello-this-means-a-lot-__19978/ |title=Dua Lipa's New Rules becomes the first solo female UK Number 1 single since Adele's Hello: 'This means a lot' |last=Copsey |first=Rob |date=18 August 2017 |publisher=Official Charts Company |accessdate=19 August 2017}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге көнгә йыр иң күп һатылыусы сингл булып киткән һәм төрлө илдәрҙең чарттарында top 10 эләккән (шул иҫәптән [[Австралия]]ла — 2-се урын, [[Канада]]ла — 7-се урын), шулай уҡ [[АҠШ]]-та 11-се урынға күтәрелгән&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8093297/ed-sheeran-beyonce-perfect-number-one-fifth-week-hot-100|title=Ed Sheeran &amp; Beyonce's 'Perfect' No. 1 on Hot 100, Camila Cabello's 'Havana' Back Up to No. 2|magazine=Billboard|first=Gary|last=Trust|date=January 8, 2018|accessdate=January 9, 2018}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың июнендә Дуа Липа ''Glastonbury'' фестивалендә сығыш яһай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nme.com/news/music/dua-lipa-pulls-one-biggest-crowds-glastonbury-2017-far-hit-packed-set-2092368 |title=Dua Lipa pulls one of the biggest crowds at Glastonbury 2017 so far with hit-packed set |last=Daly |first=Rhian |date=23 June 2017 |work=NME |accessdate=26 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/05/how-dua-lipa-became-the-most-streamed-woman-of-2017-new-rules|title=How Dua Lipa became the most streamed woman of 2017|author=Laura Snapes|date=5 December 2017|publisher=''The Guardian''|accessdate=6 December 2017}}&lt;/ref&gt;. Дүрт синглы 2017 йылда Бөйөк Британияның иң яҡшы тиҫтә йырҙары иҫәбенә ингән: «Be the One», «Bridge over Troubled Water», «New Rules» һәм «No Lie»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Official Singles Chart Top 100|url=http://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20170623/7501/|publisher=Official Charts Company|accessdate=11 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://metro.co.uk/2017/06/20/simon-cowells-grenfell-tower-charity-single-available-from-8am-on-june-21-6723130/|title=Simon Cowell’s Grenfell Tower charity single available from 8am on June 21|first=Rebecca Lewis for|last=Metro.co.uk|date=20 June 2017|publisher=|accessdate=21 June 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 — хәҙерге ваҡыт: Икенсе студия альбомы ===
2018 йылдың ғинуарында 2018 Brit Awards премияһының биш номинацияһында күрһәтелә: [[:en:Brit Award for British Female Solo Artist|British Female Solo Artist]], [[:en:Brit Award for British Breakthrough Act|British Breakthrough Act]], MasterCard British Album of the Year («Dua Lipa»), British Single of The Year («New Rules») һәм British Video of The Year («New Rules»). Brit Award премияһын тапшырыу тантанаһында сығыш яһай һәм British Female Solo Artist менән British Breakthrough Act номинацияларында еңеү яулай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42677246|title=Brit Awards 2018: The winners and nominees|work=[[BBC]]|date=13 January 2018|accessdate=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 6 апрелендә Кельвин Харрис менән берлектә «One Kiss» синглын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|title=iTunes - Music - One Kiss - Single by Calvin Harris, Dua Lipa|url=https://itunes.apple.com/gb/album/one-kiss-single/1364709432|publisher=[[iTunes Store]]}}&lt;/ref&gt;, ул 20 апрелдә Бөйөк Британияның UK Singles Chart хит-парадында беренсе урынға күтәрелә&lt;ref&gt;{{cite news|title=Calvin Harris and Dua Lipa depose Drake in UK chart|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-43843110|agency=BBC|date=13 May 2018}}&lt;/ref&gt;. Липа был тректа вокалсы ғына түгел, ә уның авторҙашы ла була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/Calvin-Harris-Dua-Lipa-One-Kiss/release/11827664|title=Calvin Harris &amp; Dua Lipa – One Kiss|last=|first=|date=|website=Discogs|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=14 May 2018}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 26 майында [[Киев]]та «Олимпийский» стадионында УЕФА Чемпиондар Лигаһы финалы алдынан сығыш яһай (шул иҫәптән бер йырҙы Sean Paul менән бергә башҡара). Эфир донъяның 220 иленә трансляцияланған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{cite news|title=Dua Lipa to Perform at UEFA Champions League Opening Ceremony: 'There'll Be a Whole Lot of Girl Power'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8455039/dua-lipa-performing-uefa-champions-league-opening-ceremony-soccer|work=Billboard|date=13 May 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.uefa.com/insideuefa/about-uefa/news/newsid=2557092.html Дуа Липа выступит на церемонии открытия финала Лиги чемпионов, представленной Pepsi]. 8 мая 2018 года. uefa.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UEFA&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pO99ldxnZbg DUA LIPA’s full performance] at the 2018 UEFA Champions League Final opening ceremony! [[Youtube]].com&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 8 сентябрендә Марк Ронсон менән берлектә «Electricity» синглының релизын сығара&lt;ref&gt;[http://www.hiphopmagz.com/diplo-and-mark-ronson-debut-silk-city-confirm-dua-lipa-collab-is-coming/ Diplo and Mark Ronson Debut Silk City, Confirm Dua Lipa Collab Is Coming | HipHop Magz&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610111552/http://www.hiphopmagz.com/diplo-and-mark-ronson-debut-silk-city-confirm-dua-lipa-collab-is-coming/ |date=2019-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.officialcharts.com/chart-news/diplo-confirms-his-new-silk-city-group-with-mark-ronson-will-release-a-single-with-dua-lipa-this-summer__22999/ Diplo &amp; Mark Ronson's new group Silk City are releasing a song with Dua Lipa&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/dua-lipas-new-single-electricity-with-mark-ronson-and-diplo-was-written-by-florence-welch-and-romy-from-the-xx__23408/|title=Dua Lipa's new single co-written by Florence Welch and The xx|publisher=Official Charts Company|date=17 July 2018|accessdate=18 July 2018}}&lt;/ref&gt;. Атаһы менән бергә үҙенең музыкаль фествалендә — SunnyHill Festival сығыш яһай. Августта Косовоға фестивалде уҙғарыу өсөн ҡайтҡанда [[Приштина]]ның мэры Шпенд Ахмети уға ҡала асҡысын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.mtv.co.uk/dua-lipa/news/dua-lipa-was-given-the-first-ever-key-to-hometown-in-kosovo|title=Dua Lipa Was Given The First Ever Key To Hometown In Kosovo|last=DeSantis|first=Marissa|work=MTV|access-date=19 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730063250/http://www.mtv.co.uk/dua-lipa/news/dua-lipa-was-given-the-first-ever-key-to-hometown-in-kosovo |date=30 July 2020 }}&lt;/ref&gt;. Сентябрҙә Липа 2018 йылғы Формула-1 [[Сингапур]] Гран-приһында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/dua-lipa-and-martin-garrix-share-the-stage-at-singapore-grand-prix-concert|title=Dua Lipa and Martin Garrix share the stage at Singapore Grand Prix concert|last=Raguraman|first=Anjali|work=The StraitsTime|access-date=19 October 2018}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20230516145911/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/dua-lipa-and-martin-garrix-share-the-stage-at-singapore-grand-prix-concert |date=16 May 2023 }}&lt;/ref&gt;. 19 октябрҙә үҙенең «Dua Lipa» тигән дебют студия альбомының Complete Edition исеме аҫтында суперэксклюзив сығарылышын сығара, уға яңы өс йыр өҫтәлә (улар өҫтөндә эшләгәндә ул төрлө башҡарыусылар менән хеҙмәттәшлек иткән&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/dua-lipa-will-release-a-super-deluxe-edition-of-her-debut-album-featuring-three-new-songs-this-october__23853/|title=Dua Lipa will release a super deluxe edition of her debut album featuring three new songs this October |last=White|first=Jack|work=Official Charts|access-date=25 October 2018}}&lt;/ref&gt;.
== Шәхси тормошо ==
2018 йылдың ғинуарында Липа биш ай дауамында осрашҡан үҙенең егете Пол Клейн менән айырылышҡан. Хәҙерге ваҡытта Айзек Кэрью менән мөнәсәбәттәрҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/5393263/dua-lipa-splits-boyfriend-paul-klein-new-rules/|title=Singer Dua Lipa splits with boyfriend Paul Klein — and is already back in contact with ex Isaac Carew|last=Wootton|first=Dan|date=January 21, 2018|website=The Sun|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-5295499/Dua-Lipa-splits-Paul-Klein-five-months.html|title=Dua Lipa 'splits' with musician boyfriend Paul Klein after five months|work=Mail Online|access-date=2018-01-27}}&lt;/ref&gt;.

=== Филантропия ===
2016 йылдың йәйендә Дуа атаһы менән бергә Sunny Hill Foundation фондын ойошторған, ул [[Косово Республикаһы]] халҡына ярҙамға йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.teenvogue.com/story/dua-lipa-interview-debut-album-foundation-in-kosovo|title=21-Year-Old Dua Lipa Is About to Blow Your Mind|last=DeSantis|first=Marissa|work=Teen Vogue|access-date=2018-01-27|language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Телевидение
! Йыл
! Атамаһы
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017
| ''[[:en:Sounds Like Friday Night|Sounds Like Friday Night]]''
| Үҙ үҙен уйнай
| 1 сезон, 6 эпизод
|-
| 2018
| ''[[:en:Saturday Night Live (season 43)|Saturday Night Live]]''
| Музыкаль ҡунаҡ
| Натали Портман/Дуа Липа
|}

== Дискография ==
* ''Dua Lipa'' (2017)

== Турҙар ==
;Хедлайнер
* 2016 UK Tour (2016)
* Hotter Than Hell Tour (Dua Lipa) (2016)
* US and Europe Tour (2017)
* The Self-Titled Tour (2017—2018)
;Концерттарҙа ҡатнашлығы
* Трой Сиван — Suburbia Tour (2016)
* Бруно Марс — 24K Magic World Tour (2017—2018)
* Coldplay — A Head Full of Dreams Tour (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Special guests announced for Argentina and Brazil dates|url=http://coldplay.com/special-guests-announced-for-argentina-and-brazil-dates/|publisher=Coldplay|accessdate=23 August 2017|date=27 июля 2017}}&lt;/ref&gt;

== Бүләктәр һәм номинациялар ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Йыл
! Ойошма
! Бүләк
! Номинацияланған эш
! Һөҙөмтә
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 2016
| [[BBC]]
| Sound of… 2016&lt;ref name=&quot;bbc1215&quot;/&gt;
| rowspan=&quot;2&quot;| Ул үҙе
| rowspan=&quot;3&quot; {{nom}}
|-
| [[:en:2016 MTV Europe Music Awards|MTV Europe Music Awards]]
| Best Push Act
|-
| [[:en:Popjustice £20 Music Prize|Popjustice £20 Music Prize]]
| Best British Pop Single
| «[[:en:Hotter than Hell (Dua Lipa song)|Hotter Than Hell]]»
|-
| rowspan=&quot;21&quot; | 2017
| rowspan=&quot;3&quot;| [[:en:Eurosonic Noorderslag|Eurosonic Noorderslag]]
| [[:en:European Border Breakers Award#Winners EBBA Awards 2017|European Border Breakers Awards: United Kingdom]]
| rowspan=&quot;10&quot; | Ул үҙе
| {{won}}
|-
| Public Choice
| {{won}}
|-
| Best Newcomer of the Year
| {{won}}
|-
| [[:en:2017 Brit Awards|Brit Awards]]
| [[:en:Critics' Choice (Brit Award)|Critics' Choice]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| NME Awards
| Best British Female Artist
| {{nom}}
|-
| Best New Artist
| {{won}}
|-
| [[:id:SCTV Music Awards 2017|SCTV Music Awards]]
| Young and Promising International Artist
| {{won}}
|-
| [[:en:Glamour Awards|Glamour Awards]]
| Next Breakthrough
| {{won}}
|-
| [[:en:2017 Teen Choice Awards|Teen Choice Awards]]
| Choice Breakout Artist
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|BBC Radio 1’s Teen Awards
| Best British Solo Artist
| {{nom}}
|-
| Best Single
| «New Rules»
| {{won}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|[[:en:2017 MTV Europe Music Awards|MTV Europe Music Awards]]
| [[:en:MTV Europe Music Award for Best UK &amp; Ireland Act|Best UK &amp; Ireland Act]]
| rowspan=&quot;4&quot; | Ул үҙе
| {{nom}}
|-
| [[:en:MTV Europe Music Award for Best New Act|Best New Act]]
| {{won}}
|-
| [[:en:MTV Europe Music Award for Best Look|Best Look]]
| {{nom}}
|-
| [[:en:Telehit Awards|Telehit Awards]]
| Emerging Artist in Networks
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[:en:UK Music Video Awards|UK Music Video Awards]]
| Best Pop Video — UK
| rowspan=&quot;3&quot; | «New Rules»
| {{won}}
|-
| VEVO Must See Award
| {{nom}}
|-
| BAMA Music Awards
| BAMA’s Best Video
| {{nom}}
|-
| Urban Music Awards
| Best Pop Act
| Ул үҙе
| {{nom}}
|-
| [[:en:BBC Music Awards|BBC Music Awards]]
| Album of the Year
| ''Dua Lipa''
| {{nom}}
|-
| [[:en:The Beano|The Beano Awards]]
| Pop Song of the Year
| «New Rules»
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;17&quot;|2018
| Wish 107.5 Music Awards
| Wishclusive Performance of the Year by an International Artist
| «[[:en:Blow Your Mind (Mwah)|Blow Your Mind (Mwah)]]»
| {{won}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|Global Awards&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.capitalfm.com/news/global-awards-2017-vote-now|title=Global Awards Vote Open |work=globalawards.com|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| Best Song
| «New Rules»
| {{nom}}
|-
| Best Female
| rowspan=&quot;3&quot;|Ул үҙе
| {{nom}}
|-
| Rising Star Award
| {{nom}}
|-
| Best Pop
| {{nom}}
|-
| rowspan=5|Brit Awards
| MasterCard British Album of the Year
| ''Dua Lipa''
|{{nom}}
|-
|[[:en:Brit Award for British Breakthrough Act|British Breakthrough Act]]
|rowspan=2|Ул үҙе
|{{won}}
|-
|[[:en:Brit Award for British Female Solo Artist|British Female Solo Artist]]
|{{won}}
|-
| British Single of the Year
|rowspan=4|«New Rules»
|{{nom}}
|-
|British Video
|{{eliminated}}
|-
| rowspan=1|Gaygalan Awards&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.qx.se/noje/gaygala/153771/dags-att-nominera-till-qx-gaygala-2018/|title=Dags att nominera till QX Gaygala 2018! – QX|work=QX|date=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| International Song of the Year
|{{nom}}
|-
| [[:en:iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]]&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2018-01-10-2018-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/ |title=2018 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominees |date=January 10, 2018 |work=iHeartRadio |access-date=January 10, 2018}}&lt;/ref&gt;
| Иң яҡшы музыкаль видео
| {{nom}}
|-
| rowspan=2 | [[:en:WDM Radio Awards|WDM Radio Awards]]
| Best Bass Track
| «[[:en:Scared to Be Lonely|Scared to Be Lonely]]»&lt;br&gt;{{small|(Мартин Гаррикс ҡатнашлығында)}}
| {{won}}
|-
| Иң яҡшы электрон вокалисы
| Ул үҙе
| {{won}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.dualipa.com/ Рәсми сайт]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zTLoxukoE2Q MusicFeeds Interview] (Апрель 2016)
* [https://www.youtube.com/watch?v=zxZPR4jxOM4 See in Blue] documentary ([[:en:The Fader|Fader]], Декабрь 2016).

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Бөйөк Британияның йырсылары]]</text>
      <sha1>ckrf3ljmlicg6r9us2rbj9mlp7ka8bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дакота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152347</id>
    <revision>
      <id>1294433</id>
      <parentid>894866</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3547" sha1="lubc2ob2dw8vgvwjpeg40ertselan19" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дакота''' ([[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Dakota&lt;/span&gt;, ''Lakota'') — америка [[Индеецтар|индейҙарының]] ҡәбиләләр (Сиу)|төркөмө һәм уларҙың теле/телдәре (сиуан ғаиләһе) атамаһы, шулай уҡ АҠШ-та уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән бер нисә топоним һүҙе:

* (Ысын) '''дакота''' — сиу теленең санти һәм сиссетон диалекттарын индергән һөйләшенең атамаһы
* Дакота — сиу теленең санти-сиссетон (асылдағы дакота), янктон-янктонаи (накота) һәм тетон (лакота) индергән икенсе исеме.
* '''Дакота теле''' (дакота телдәре) — сиу һәм ассинибойн, стони һәм дакота-башҡурти телдәрен индергән телдәр төркөмө.

== Штаттары ==
* Төньяҡ Дакота
* [[Көньяҡ Дакота]]

== Ҡалалары ==
* Дакота (Иллинойс)
* Дакота (Висконсин)
* Дакота (Миннесота)

== Исемдәр ==
* Джонсон Дакота — америка актрисаһы
* Блю Ричардс Дакота (1994 й. тыуған) — инглиз актрисаһы
* Гойо Дакота (1999 й. тыуған) — канада актёры.
* Фэннинг Дакота (1994 й. тыуған) — америка актрисаһы
* Дакота&lt;ref&gt;http://8go.ru/page/31370.html{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; — йырсы Маргарита Герасимовичтың  (1990 й. тыуған) псевдонимы, «Йондоҙҙар фабрикаһы-7» финалсыһы&lt;ref&gt;[http://dakota18.beon.ru/ Дакота] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731011253/http://dakota18.beon.ru/ |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;, [[MONROE(группа)|MONROE]] панк-рок төркөмө йырсыһы.
* Дакота — билдәле немец һәм диджейы һәм электрон музыка продюсеры Маркус Шульц (1975 й. тыуған) псевдонимы.
* Дакота — америка порноактирисаһы Линдмалдер Джаниндың (1968 й. тыуған) псевдонимы.
* Скай Дакота — америка порноактрисаһы ''Lauren Kaye Scottтың''. севдонимы.

== Башҡа мәғлүмәт ==
* Дакота — Нью-Йорктағы 1880 йылдарҙа төҙөлгән билдәле бина; бында Джон Леннон йәшәгән һәм уның алдында үлтерелгән. 
* Дуглас ДС-3 «Дакота» — билдәле америка самолёты 
* Dakota — Stereophonics синглы.
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Дакота (округы)
* Сиу
* [[Лакота Республикаһы|Лакота индейҙарының АҠШ составынан сығыуы]] 

== Һылтанмалар ==
* https://vk.com/club67647694 Китаптариум: дакота- башҡурти тигән аҙ һанлы халыҡ тураһында

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Алфавит буйынса күп мәғәнәле төшөнсә биттәре]]</text>
      <sha1>lubc2ob2dw8vgvwjpeg40ertselan19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурвич Илья Самуилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155496</id>
    <revision>
      <id>1294421</id>
      <parentid>1254043</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9645" sha1="qct0bta513ribqksgquexfvgquxp6m8" xml:space="preserve">{{ФШ|Гурвич}}
{{Ук}}
'''Гурвич Илья Самуилович''' ([[7 июль]] [[1919 йыл]] — [[12 март]] [[1992 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарих фәндәре докторы, төньяҡты өйрәнеүселәрҙең күренекле вәкилдәренең береһе.

Этногенездың төрлө аспекттары буйынса этнография һәм тарихы буйынса һәм Төньяҡ халыҡтарының этник тарихы буйынса 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы

== Биографияһы ==
Илья Самуилович Гурвич 1919 йылдың 7 июлендә [[Минск]] ҡалаһында инженер-тимер юлсы Самуил Константинович Гурвич һәм уның ҡатыны, табип Евгения Ильинична Гурвич ғаиләһендә тыуа. Шул уҡ йылда Гурвичтар ғаиләһе [[Мәскәү]] ҡалаһына күсеп килә, Ильяның бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. [[1928 йыл]]да, элекке техник интеллигенцияға ҡарата репрессиялар менән бәйле атаһы НКВД тарафынан ҡулға алына һәм 4 майҙа һәләк була. Артабан Ильяны һәм уның ҡустыһын әсәһе һәм инәйҙәре тәрбиәләп үҫтерә.&lt;ref&gt;[https://knigogid.ru/authors/111064-ilya-samuilovich-gurvich Илья Самуилович Гурвич]&lt;/ref&gt;

[[1937 йыл]]да урта мәктәпте яҡшы билдәләренә генә тамамлағандан һуң, Илья Гурвич [[Мәскәү университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның тарих факультетына уҡырға инә. Беренсе курстан М. О. Косвендың этнография түңәрәгенә йөрөй. [[1938 йыл]]да Мәскәү Үҙәк дингә ҡаршы музейҙа ғилми хеҙмәткәр булып эшләгән С. А. Токарев менән таныша&lt;ref&gt;[https://religion.wikireading.ru/77070 Центральный Антирелигиозный музей]&lt;/ref&gt; (1942 йылда Үҙәк дин һәм атеизм тарихы музейы тип үҙгәртелә).

1941 йылда, университетты тамамлағас, республиканың халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағына [[Якутия]]ға юллама ала. Оленек районында уҡытыусы, һуңынан тулы булмаған урта мәктәп директоры була. 1944 йылда уҡытыусылар союзы район комитетының рәйесе итеп һайлана. Илья Гурвич Тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институты менән бәйләнеш булдыра һәм был институттың ғилми корреспонденты сифатында эшләй, дин, фольклор, урындағы халыҡтың йолалары һәм көнкүреше буйынса материалдар йыя. [[1946 йыл]]да Мәскәүгә килә һәм СССР ФА этнография институтының аспирантураһына уҡырға инә, унда 1949 йылда «Оленекские и анабарские якуты (историко-этнографический очерк)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай; Сергей Александрович Токарев уның ғилми етәксеһе була.

[[1950 йыл]]да аспирантураны тамамлағандан һуң, Якутияға әйләнеп ҡайта, Тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтында кесе, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр сифатында алты йыл эшләй. 1956 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының этнография институтында эшләй. Был институтта ул ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй: тәүҙә бүлек мөдире була, артабан төп ғилми хеҙмәткәр. 1966 йылда «Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙең этник тарихы» эше өсөн тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.

Педагогик эшмәкәрлеге университеттарҙа, шул иҫәптән Мәскәү һәм Новосибирск университеттарының студенттары алдында лекциялар менән сығыш яһауҙы үҙ эсенә ала. Ун ике уҡыусыһы кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. СССР ФА Президиумының йәмәғәт фәндәре ҡарамағындағы Ғилми советтың ағзаһы булараҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, СССР Юғары Советының Милләтәр советында консультант, ВАСХНИЛ Төньяҡ проблемалары буйынса ведомство -ара комиссия ағзаһы, докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса СССР ФА этнография институтының Ғилми советында ағза булып тора&lt;ref name=&quot;iea-ras&quot;&gt;[http://iea-ras.ru/index.php?go=Afisha&amp;in=view&amp;id=35 ГУРВИЧ ИЛЬЯ САМУИЛОВИЧ (1919—1992)]&lt;/ref&gt;

1992 йылдың 12 мартында Мәскәүҙә вафат була; Дон зыяратында әсәһе менән йәнәш ерләнә.&lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/1992/gurvich_is.htm ГУРВИЧ Илья Самуилович (1919—1992)]&lt;/ref&gt; Уның ҡыҙы — Мария Ильинична Бойчук-Гурвич, Google компанияһының антропологы, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та йәшәй һәм эшләй.&lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/218691575 Посвящается выдающемуся североведу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116180546/https://news.myseldon.com/ru/news/index/218691575 |date=2019-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yakutia.info/article/192235 В Якутском музее открылась этнографическая выставка «Север: страна холодная, но живая»]&lt;/ref&gt;

Миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1946); СССР дәүләт премияһына лайыҡ була (1981, «Современные этнические процессы в СССР» коллектив монографияһының редколлегия ағзаһы булараҡ).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1992/no5/1992_5_167_Gurvich.pdf Илья Самуилович Гурвич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116141258/http://journal.iea.ras.ru/archive/1990s/1992/no5/1992_5_167_Gurvich.pdf |date=2019-11-16 }}
* [http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Гурвич Илья Самуилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921180551/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-09-21 }}

{{библиоинформация}}

[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Минскиҙа тыуғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>qct0bta513ribqksgquexfvgquxp6m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирекле ете сәнғәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163772</id>
    <revision>
      <id>1294502</id>
      <parentid>1286820</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T11:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11628" sha1="4wl2dqtxv10hxhq430fd04jio4yk7rp" xml:space="preserve">{{Ук}}[[Файл:Septem-artes-liberales_Herrad-von-Landsberg_Hortus-deliciarum_1180.jpg|мини|[[Фәлсәфә]] һәм ирекле ете сәнғәт. Геррада Ландсбергскаяның «Hortus Deliciarum» (1167—1185) тигән китабындағы миниатюра]]
'''Ирекле ете сәнғәт''' ({{Lang-la|septem artēs līberālēs}}) — стоиктарҙа, Логос аңлауында, «фәндәр», йәки «сәнғәттәр», даирәһе [источник не указан 215 дней], һуңынан [[Урта быуаттар]]ҙа христиан [[Көнбайыш Европа]]һы тарафынан үҙгәртелгән.

Был терминды «ирекле сәнғәт», «сәнғәт ирке» терминдары менән бутарға ярамай.

== Антик дәүерҙә ==
Антик дәүерҙә үк һуңғыраҡ осорҙарҙа ирекле сәнғәттәр тип йөрөтөлгән «фәндәр» (аҙағыраҡ уҡыу дисциплиналары йыйылмаһы) исемлеге эшләнә башлай. Был йыйылма [[фәлсәфә]] менән шөғөлләнеү өсөн кәрәкле әҙерлек баҫҡысын тәшкил итә.

Традиция буйынса, «ирекле сәнғәттәргә» нигеҙләнгән уҡытыу системаһына нигеҙ һалыусы булып софист Гиппий һанала&lt;ref&gt;[[Йейтс, Фрэнсис|Фрэнсис Йейтс]] [http://psylib.org.ua/books/yates02/txt03.htm Искусство памяти в Средние века] // Искусство памяти. / Перев. Е. Малышкин. СПб.: [[Университетская книга]], 1997.&lt;/ref&gt;.

[[Боронғо Рим]]да, физик хеҙмәт талап иткән һәм ҡолдар ҙа башҡара алған шөғөлдәрҙән (''mechanicae artes'', мәҫәлән, һынлы сәнғәт, скульптура, медицина) башҡа, ирекле кешегә лайыҡ шөғөлдәр һәм күнегеүҙәр ошо атама менән атап йөрөтөлгән. Луцилийҙың [[Луций Анней Сенека|Сенекаға]] яҙылған билдәле (88-се) хаты, мәҫәлән, уларға күҙәтеү яһаған. Айырым фәндәрҙе ''мотлаҡ белем циклы'' тип аңлау әкренләп Никомах, Секст Эмпирик, [[Аврелий Августин|Августин Аврелий]] («De ordine» трактатының 2-се китабы), Марциан Капелла, Боэций, Кассиодор, Исидор Севильский һәм антик дәүерҙең ахырына, Урта быуаттар башына ҡараған башҡа яҙыусылар хеҙмәттәрендә формалаша.

Ирекле сәнғәттәр тураһындағы тәғлимәт V быуатта Марциан Капелла тарафынан «Филология менән Меркурийҙың никахлашыуы тураһында»ғы трактатта системаға һалына. Хеҙмәт ирекле ете сәнғәткә бағышланған һәм уларҙы аллегорик йәш кәләштәр итеп күрһәткән.

«Сәнғәт» ({{Lang-la|ars}}) һүҙе был контекста «художество оҫталығы» (сәнғәтте былай аңлау Яңы дәүерҙә барлыҡҡа килә) түгел, ә донъяны һәм кешене берлектә аңлатыусы системалы тәртипкә һалынған ҡулланма фән тип аңлана.

Бөтәһе ете «ирекле сәнғәт» айырып ҡарала, улар белем алыу баҫҡысы булып тора: һүҙ сәнғәте (грамматика һәм риторика), фекерләү (диалектика) һәм һандар (арифметика, геометрия, астрономия, музыка).

Беренсе циклы (уҡытыла торған өс фән) — ''тривий'' (trivium), икенсе цикл (дүрт фән) ''квадривий'' (quadrivium) тип аталған&lt;ref&gt;У [[Боэций|Боэция]], который ввёл это слово в обиход, оно пишется несколько иначе — ''quadruvium''.&lt;/ref&gt;. Математика фәндәре циклы антик дәүер ахырында формалаша. [[Неоплатонизм]] сиктәрендә квадривий фәндәренең иң өлкәне тип арифметика таныла.
Тривий Урта быуаттар башында формалаша. Ете уҡыу фәне донъя тураһында фәлсәфәүи белем алыу өсөн мотлаҡ кәрәкле нигеҙ тип табыла.

Христиан авторҙар антик фәндәрҙе христиан белеме биреү ихтыяждарына ҡулайлаштыра. Грамматиканың файҙаһын, мәҫәлән, улар Изге яҙманы өйрәнеүҙә күрә, риториканы — вәғәз сәнғәтендә, астрономияны — пасхалияларҙы иҫәпләп сығарыуҙа, диалектиканы еретиктар менән бәхәсләшеү оҫтылығы өсөн кәрәк тип таба.

== Урта быуаттар ==
Гуманистар ғилемдәр иерархияһында ирекле сәнғәттәрҙе хатта медицина һәм юриспруденциянан да юғарыраҡ ҡуя.

Урта быуат университеттарында ете ирекле сәнғәт кесе факультетта — сәнғәт факультетында өйрәнелгән, уны тамамлағас, өлкән факультеттарҙың берәйһенә — дин тәғлимәте, медицина йәки юридик факультетҡа инергә мөмкин булған. Башҡа уҡыу дисциплиналары был йомоҡ циклға XII быуатта ғына үтеп инә башлай.

Ирекле сәнғәттәр урта быуаттар урта уҡыу йорттарында (монастырь һәм епископлыҡ мәктәптәрҙә, университеттарҙа урта быуат сәнғәте (монастырь һәм епископаль мәктәбенә, монах ордендары коллегиумдарында) һәм университеттарҙа уҡытыла.

== Хәҙерге осор ==
Урта быуаттарҙа ирекле сәнғәттәргә уҡытыу етдиерәк дисциплиналарҙы, мәҫәлән, медицинаны йәки дин ғилемен, өйрәнеүгә әҙерлек тип ҡабул ителә. Һуңынан ирекле сәнғәттәр үҙ аллы фән тип ҡарала башлай, ғәмәлдә гуманитар фәндәрҙең синонимына әйләнә. Беҙҙең заманда ирекле сәнғәттәр тип [[сәнғәт]], гуманитар һәм ижтимағи фәндәр ҡарала, ҡайһы берҙә башҡа дисциплиналар, мәҫәлән, математика индерелә. Ирекле сәнғәттәрҙе өйрәнеү мәғлүмәтте анализларға һәм аңларға, шулай уҡ үҙ фекереңде әйтә белергә өйрәтә тип ҡарала. 

Ирекле сәнғәттәр термины менән бәйле академик өлкәләргә түбәндәгеләр ҡарай:
* [[Гуманитар фәндәр]]
** [[Архитектура]], дизайн һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәт
** һынлы сәнғәттәр (һынлы сәнғәттәр тарихы, [[живопись]], [[фотография]], [[скульптура]])
** [[Музыка]] (музыка теорияһы һәм музыка ғилеме, [[бейеү]] һәм [[хореография]], музыка тарихы, композици һәм башҡалар)
** [[Кинематограф]] һәм [[телевидение]] (шул иҫәптән кино тәнҡите һәм кино ғилеме, телевидение теорияһы)
** [[Театр]] (актёрлыҡ сәнғәте, театр режиссураһы, театр тарихы һәм драматургия)
** [[Тарих]]
** [[Лингвистика]] һәм [[тел]]дәр
** [[Әҙәбиәт]] (шул иҫәптән [[әҙәбиәт ғилеме]] һәм әҙәбиәт теорияһы, {{не переведено 3|Бөйөк китаптар|бөйөк китаптар|en|Great Books}})
** Дин ғилеме
* Ижтимағи фәндәр
** [[Социология]]
** [[Культурология]] һәм этнология
** [[Политология]]
** [[Психология]] (медицинаға ҡарамаған)
* Абстракт фәндәр
** [[Логика]]
** [[Математика]]
* [[Фән]]
** Фән фәлсәфәһе
** Фән тарихы

== Комментарийҙар ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Cubberley E.P.'' The history of education. Boston, New York, 1920
* ''Marrou H.'' Geschichte der Erziehung im klassischen Altertum.- Freiburg, 1957; Neudruck München, 1977
* ''Адо И.'' Свободные искусства и философия в античной мысли / Пер. с франц. Е. Ф. Шичалиной. — М.: ГЛК Ю. А. Шичалина, 2002. — 475 с.

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Тема=Liberal arts}}
* Мәҡәләләр
** Симон К. Р. [http://rus.1september.ru/article.php?ID=200103404 Термины ''энциклопедия'' и ''свободные искусства'' в их историческом развитии]
** [https://web.archive.org/web/20060517024924/http://students.gf.nsu.ru/medieval/univer-f.html Средневековая система образования и университеты]
** [https://web.archive.org/web/20140831041405/http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-s/sv/semj-sv-isk.htm Семь свободных искусств: Символика.]
* Иллюстрациялар
** [https://web.archive.org/web/20050503152408/http://gallery.urc.ac.ru/ru/exhibitions/russia/gold/091.html Егоров? Алексей Егорович. Гений искусства, или Семь свободных искусств]
** [http://www.kontorakuka.ru/countries/europe/belgium/culture/arts.htm Ковёр «Семь свободных искусств»]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** [http://www.maecenas.ru/gai_spr.htm Дж. Батиста Тьеполо. Меценат представляет Августу свободные Искусства. 1742] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010184101/https://maecenas.ru/gai_spr.htm |date=2023-10-10 }}
{{вс}}

[[Категория:Урта быуаттар мәҙәниәте]]
[[Категория:Боронғо Рим мәҙәниәте]]
[[Категория:Мәғариф тарихы]]
[[Категория:Фәнни классификациялар]]</text>
      <sha1>4wl2dqtxv10hxhq430fd04jio4yk7rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильяс (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177721</id>
    <revision>
      <id>1294487</id>
      <parentid>1287739</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5786" sha1="kjq9l2llw1wvyu56df5zdeyj0qtdfn6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ильяс''' — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

== Этимологияһы ==
Ильяс (бор. йәһ.) ғәр. — бик ныҡ, еңелмәҫ&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
[[Вәлиев Ильяс Иштуған улы]] ([[25 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (2010), Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Халыҡ-ара педагогия академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2009), Рәсәй һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союздары ағзаһы (1998). &lt;br&gt;

[[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] ([[21 октябрь]] [[1951 йыл]]) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры.&lt;br&gt;

[[Хажин Ильяс Абдулғәни улы]] ([[1902 йыл]] — [[1966 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1945). &lt;br&gt;

[[Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы]] ([[28 ноябрь]] ([[11 декабрь]]) [[1895 йыл]] — [[27 октябрь]] [[1937 йыл]]) — сәйәси эшмәкәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт революцион комитеты ағзаһы, Башҡорт ғәскәрҙәре штабы начальнигы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның хеҙмәт халыҡ комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы, [[Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы]] ағзаһы. Профессор (1931). Сәйәси золом ҡорбаны&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/index1.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160219224934/http://lists.memo.ru/index1.htm |date=2016-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vostokoved.academic.ru&quot;&gt;[http://vostokoved.academic.ru/35/%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%98%D0%9D%2C_%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D1%81_%28%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81%29_%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4-%D0%93%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Ильяс]] ({{lang-ru|Ильяска}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл районы]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Оло Ҡараған]] йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.&lt;br&gt;

[[Ильяс (йыр)]] — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[оҙон көй]].&lt;br&gt;

[[Ильяс (хикәйә)]] — Лев Толстойҙың башҡорт Ильяс тураһындағы хикәйәһе&lt;ref&gt;[https://vsebasni.ru/tolstoi/ilyas.html Ильяс (Рассказ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916070703/https://vsebasni.ru/tolstoi/ilyas.html |date=2021-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>kjq9l2llw1wvyu56df5zdeyj0qtdfn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зодиак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181174</id>
    <revision>
      <id>1294469</id>
      <parentid>1282760</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T05:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23114" sha1="219ql93c1qzfgbyrrflx2fhjdc3xdkn" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Ecliptic_path.jpg|мини|300x300пкс|Ҡояштың күк көмбәҙе буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте (эклиптика, ҡыҙыл төҫтә күрһәтелгән), күк экваторы (аҡһыл зәңгәр төҫтә) һәм зодиак зонаһы. Эклиптика һәм күк экваторының киҫешкән урыны — төн менән көндөң тигеҙләнештәре нөктәһе]]
'''Зодиак '''(зодиак ҡулсаһы {{Lang-el|ζῷον}} — «тере йән»), үҙәге эклиптикала булған һәм ун ике бүлкәттән торған күктәге ҡулса. '''Зодиак '''һүҙе башта ''zōdiacus'' тигән латин һүҙенән килеп сыға, ә ул, үҙ сиратында, грексанан ζῳδιακὸς κύκλος (''zōdiakos kyklos'') — «хайуандар түңәрәге» (нигеҙендә ζῴδιον (''zōdion)'', ҡыҫҡартылған формаһы ζῷον (''zōon'') &quot;хайуан&quot;дан алына. Был шуның менән бәйле — классик грек зодиагында билдәләрҙең яртыһы хайуандар ҡиәфәтендә (мифологик йән эйәләренән тыш) һынландырыла.

* [[Астрономия]]ла — [[Ҡояш]], [[Ай (юлдаш)|Ай]] һәм [[Планета|планеталарҙың]] эклиптика буйлап күренгән юлдары үткән күк көмбәҙе билбауы. Шул уҡ ваҡытта Ҡояш ҡәтғи рәүештә эклиптика буйынса хәрәкәт итә, ә ҡалған яҡтыртҡыстар иһә зодиак буйлап хәрәкәт иткәндә, үҙ орбитаһы үҙәгенең ағымдағы торошона бәйле эклиптиканан төньяҡҡараҡ, йәки көньяҡҡараҡ шыла. [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)|Ҡуҙы]], [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға]], [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)|Игеҙәктәр]], [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)|Ҡыҫала]], [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)|Арыҫлан]], [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)|Ҡыҙ]], [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)|Үлсәү]], [[Саян (йондоҙлоҡ)|Саян]], [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)|Уҡсы]], [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)|Ылаҡ]], [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)|Һыуғояр]], [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)|Балыҡ]] зодиак йондоҙлоҡтарына ҡарай, шулай уҡ [[Змееносец (йондоҙлоҡ)|Змееносецты]] ла зодиак йондоҙлоғо тип атарға була, әммә уны йыш ҡына зодиак йондоҙлоғона индермәйҙәр, шул уҡ ваҡытта ул, башҡа яҡтыртҡыстар кеүек үк, эклиптика аша үтә. Ай һәм күренгән планеталарҙың эклиптик боролошо бер нисә градустан артмай, ғәҙәттә зодиак билбауының киңлеге эклиптиканың ике яғына ла шартлы рәүештә 9 градусҡа тигеҙ, тип иҫәпләнелә. Астрономик зодиакта хәрәкәт — ''сәғәт уғы буйынса''.
* Астрологияла — билбау участкаларға астрономиялағы кеүек, шундай уҡ эҙмә-эҙлелектә бүленә. Беҙҙең эраға тиклем I меңйыллыҡ уртаһында [[Яҡын Көнсығыш]]та барлыҡҡа килгән зодиак 30-ар градуслы ун ике зодиак билдәһенән тороуы билдәле. Билдәләрҙең исемдәре зодиак йондоҙлоҡтары менән бәйле, ул дәүерҙә шул йондоҙлоҡтарға тап килгән булалар, әммә артабанғы быуаттарҙа прецессия йоғонтоһо аҫтында йондоҙҙар һәм йондоҙлоҡтар эклиптика селтәренә бәйле билдәләр буйынса хәрәкәт итә. Астрологик зодиакта хәрәкәт ''сәғәт уғына ҡаршы башҡарыла.''

== Зодиак нөктәләре ==
[[Файл:St_Marks_Venice_Clock.jpg|мини|250x250пкс|&lt;small&gt;Венецияла Изге Марк майҙанындағы Сәғәт башняһының ҙур циферблатындағы астрономик зодиак (хәрәкәт сәғәт уғы буйынса).&lt;/small&gt;]]
Яҙғы көн менән төндөң тигеҙлек нөктәһе — зодиак ҡулсаһының башланған нөктәһе (эклиптика күк экваторын төньяҡ йүнәлештә киҫеп үткән нөктә, йәғни эклиптиканың үҫә барыусы үҙәге). Астрологияла был нөктә Ҡуҙы зодиак билдәһенең башланған осорона тап килә, Ҡуҙының (♈&amp;#xFE0E;) астрологик символы астрономияла ла яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнешен билдәләү өсөн ҡулланыла. Хәҙерге дәүерҙә эклиптиканың ошо нөктәһе астрономик зодиактың [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)|Балыҡ йондоҙлоғонда]] урынлаша.

Яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше нөктәһе тағы ла өс нөктә менән бергә зодиактың дүрт '''''мөйөш''''' (йәки '''''кардиналь''''') нөктәһен хасил итә. Уларға йәйге ҡояш торошо нөктәһе, көҙгө көн менән төндөң тигеҙлек нөктәһе һәм ҡышҡы ҡояш торошо нөктәһе ҡарай. Астрономияла улар шулай уҡ ярашлы рәүештә астрологик символдар менән: Ҡыҫала (♋&amp;#xFE0E;), Үлсәү (♎&amp;#xFE0E;) һәм Ылаҡ (♑&amp;#xFE0E;) тип билдәләнелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В.П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|часть=Эклиптика|издание=6-е изд|год=1984|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|страницы=48—49}}&lt;/ref&gt;. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Көн менән төндөң тигеҙләнештәре]] һәм [[Ҡояш торошо|ҡояш тороштары]] кеүек мөһим астрономик ваҡиғалар Ҡояш үҙ хәрәкәтендә мөйөш нөктәләрен үткән мәлгә тура килә.

Астрономияла зодиактың тағы ла бер символы күк есемдәре орбиталарының үҫә барыусы һәм кәмей барыусы узелдарын билдәләүҙә киң ҡулланыла, бының өсөн Арыҫлан (♌&amp;#xFE0E;) символы ярашлы рәүештә тура йәки түңкәрелгән килеш, йәки (йышыраҡ) уның яһалма һүрәттәре ☊ һәм ☋&lt;ref&gt;{{БСЭ3|заглавие=Знаки астрономические|том=9|страницы=548}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ астрологияла планеталар узелдарын аңлатҡан символдар(ғәҙәттә — ай символдары, улар Раху һәм Кету тип атала) алына.

Эклиптика системаһының бер төрө булған күк координаттарының зодиак системаһы ла зодиак менән бәйләнгән, унда күк есеменең торошо зодиак билдәләренә бәйле.

== Тропик һәм сидерик зодиак ==
Күк координаттары яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһенә бәйле булғанға күрә, ер күсәренең прецессияһы сәбәбе буйынса «хәрәкәт итмәгән йондоҙҙар» күк яҡтыртҡыстарының хәрәкәте йүнәлешендә үҙ урынынан 71,6 йылда бер градусҡа (1°) шыла. Шулай уҡ йондоҙлоҡтар ҙа зодиак булдырылғандан һуң үткән быуаттар барышында йүнәлешен бер ни тиклем үҙгәртә, шуға ла «зодиак йондоҙлоғо» һәм «зодиак билдәһе» төшөнсәләре мәғәнәләре торған һайын бер-береһенән күберәк айырыла бара. Хәҙер «йондоҙлоҡ» астрономик төшөнсә тип ҡабул ителә, йәғни күк көмбәҙенең бер участкаһын һәм унда урынлашҡан йондоҙҙо аңлата, ә «зодиак билдәһе» — астрологик төшөнсә, һәм ул эклиптикалағы билдәле бер дуғаны (һәм/йәки күк көмбәҙе секторын) аңлата, шулай итеп, әлеге ваҡытта астрономик ''зодиак йондоҙлоҡтарының'' күбеһе үҙ артынан килгән артабанғы ''зодиак билдәһендә'' сағылыш таба. Мәҫәлән, [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)|Ҡуҙы йондоҙлоғо]] тулыһынса Буға билдәһе зодиак секторында урынлаша.

Яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнешенән башланған ''зодиак'' '''''тропик''''' тип атала (йәғни ҡояш торошо менән бәйле — {{Lang-grc|τροπικός (κύκλος)}} — боролоу ҡулсаһы), ә билдәләренең координаттары яҡынса зодиак йондоҙлоҡтарына тап килһә — '''''сидерик''''' тип атала (йәғни, «йондоҙ» — {{Lang-la|sidus}} — ''йондоҙлоҡ, йондоҙҙар, күк көмбәҙе''). Сидерик зодиак астрологияла ла ҡулланыла, мәҫәлән, индуизм астрология мәктәбендә. Һиндостанда ҡулланылған сидерик зодиак тропик зодиактан яҡынса 24 градусҡа (24°) айырыла.
[[Файл:Anonimo,_disco_astrologico,_xvii_sec._01.JPG|мини|241x241пкс|&lt;small&gt;Һыуғояр билдәһе — Балыҡтан һулдан өҫкә һәм Арыҫланға ҡапма-ҡаршы яҡта тора. Астрологик зодиак (сәғәт уғына ҡаршы хәрәкәт). XVII быуат дискыһында, Флоренциялағы Галилей музейы.&lt;/small&gt;]]
Зодиак билдәләренең һәм зодиак йондоҙлоҡтарының тап килмәүе бик ҡыҙыҡлы ике өҫтәмә эффектта күренә.

=== Һыуғояр эраһы ===
Йәғни көсө тип Прецессияһы яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен яй ғына, ләкин бер туҡтауһыҙ урынынан шылдыра бара, йәғни ''тропик зодиак'' башлана, төрлө мистик ағымдар һәм хәрәкәттәр сиктәрендә ''♈&amp;#xFE0E; нөктәһенең'' хәрәкәтен ''сидерик зодиак'' буйынса ҡарау теләге тыуа. Шулай итеп, яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеш нөктәһе билдәле зодиак йондоҙлоғонда булған осор ''астрологик эра тип атала башлай''.

Көн менән төндөң тигеҙләнешен алдан белеү яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен эклиптика буйлап Ҡояш хәрәкәтенә ҡаршы йылына 50,3708&quot; тиҙлек менән шылдырыуға килтерә, йәғни бер йылда 0,01397° градусҡа, йәки үҙ урынынан ул 71,6 йылда 1 градусҡа тайпыла — пресессияның тулы ҡулсаһы буйлап хәрәкәт 25 776 йыл эсендә тамамлана, ә был циклдың 1/12 өлөшө 2148 йылға тиң.

Һуңғы ике меңйыллыҡтар [[христианлыҡ]]ты үҫтереү дәүере булыуын иғтибарға алһаҡ (ә Христос символдарының береһе — балыҡ), хәҙерге заман оккультизмының тамамланыусы дәүере «Балыҡ Эраһы» тип аңлатыла, ә яңынан тыуасаҡ дәүер «Һыуғояр Эраһы» буласаҡ.

== Зодиак тарихы ==
[[Файл:Dendera.jpg|мини|302x302пкс|12 билдәһе һәм, 36 деканы булған Дендер зодиагы]]

== Зодиак йондоҙлоҡтарының һүрәттәре ==
&lt;gallery caption=&quot;[[Гевелий, Ян|Ян Гевелийҙың]] «[[Күк йөҙө атласы|Күк йөҙө атласында]]»  (1690)&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Hemisphaerium Boreale - Prodromus astronomiae 1690 (435945).jpg|&lt;small&gt;[[Северное полушарие|Төньяҡ ярымшарҙа]] күк көмбәҙе билбауы&lt;/small&gt;
Aries - Prodromus astronomiae 1690 (5590435).jpg|Ҡуҙы (♈&amp;#xFE0E;)
Taurus - Prodromus astronomiae 1690 (5590444).jpg|Буға (♉&amp;#xFE0E;)
Gemini - Prodromus astronomiae 1690 (5590456).jpg|Игеҙәктәр (♊&amp;#xFE0E;)
Cancer - Prodromus astronomiae 1690 (5590465).jpg|Ҡыҫала (♋&amp;#xFE0E;)
Leo - Prodromus astronomiae 1690 (5590481).jpg|Арыҫлан (♌&amp;#xFE0E;)
Virgo - Prodromus astronomiae 1690 (5590489).jpg|Ҡыҙ (♍&amp;#xFE0E;)
Libra - Prodromus astronomiae 1690 (5590502).jpg|Үлсәү (♎&amp;#xFE0E;)
Scorpiius - Prodromus astronomiae 1690 (5590511).jpg|Саян (♏&amp;#xFE0E;)
Serpens et Serpentarius - Prodromus astronomiae 1690 (5590345).jpg|Змееносец (⛎&amp;#xFE0E;)
Sagittarius - Prodromus astronomiae 1690 (436253).jpg|Уҡсы (♐&amp;#xFE0E;)
Capricorn - Prodromus astronomiae 1690 (5590532).jpg|Ылаҡ (♑&amp;#xFE0E;)
Aquarius - Prodromus astronomiae 1690 (5590543).jpg|Һыуғояр (♒&amp;#xFE0E;)
Pisces - Prodromus astronomiae 1690 (5590556).jpg|Балыҡ (♓&amp;#xFE0E;)
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Зодиакальный свет]]
* [[Знаки зодиака]]
* [[Зодиакальный календарь]]
* [[Эклиптика]]
* [[Зодиакальные созвездия]]
* [[Инвариантная плоскость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Зодиак}}
* {{книга |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|Ван дер Варден Б.&amp;nbsp;Л.]] |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |ref=Ван дер Варден }}
* {{статья |автор=[[Гурштейн, Александр Аронович|Гурштейн А. А.]] |заглавие=Минувшие цивилизации в зеркале Зодиака |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |год=1991 |номер=10 |страницы=57—71 |ссылка= |ref=Гурштейн |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] }}
* {{статья |автор=[[Гурштейн, Александр Аронович|Гурштейн А. А.]] |заглавие=Реконструкция происхождения зодиакальных созвездий |издание=На рубежах познания Вселенной (Историко-астрономические исследования) |год=1992.— Вып. 23 |номер= |pages=19—63 |ref=Гурштейн }}
* {{статья |автор=[[Гурштейн, Александр Аронович|Гурштейн А. А.]] |заглавие=Археоастрономическое досье: когда родился Зодиак? |издание=Земля и Вселенная |год=2011 |номер=5 |pages=48-61 |ссылка=http://az.lib.ru/g/gurshtejn_a_a/text_2010_kogda_rodilsya_zodiaq.shtml |ref=Гурштейн |nodot=1 }}
* {{статья |автор=[[Куртик, Геннадий Евсеевич|Куртик Г. Е.]] |заглавие=История Зодиака согласно клинописным источникам |издание=[[Вестник древней истории]] |год=1995 |номер=1 |pages=175-188 |ссылка= |ref=Куртик }}
* {{статья |автор=[[Куртик, Геннадий Евсеевич|Куртик Г. Е.]] |заглавие=О происхождении названий греческих зодиакальных созвездий |издание=[[Вопросы истории естествознания и техники]] |год=2002 |том=23 |номер=1 |pages=76—106 |ссылка=http://ihst.ru/viet/2002%281%29/2002_1_html/Krtk%281%29.htm |ref=Куртик }}
* {{статья |автор=[[Куртик, Геннадий Евсеевич|Куртик Г. Е.]] |заглавие=Введение зодиака как полосы созвездий в месопотамской астрологии |издание=[[Вопросы истории естествознания и техники]] |год=2012 |номер=1 |pages=23-32 |ссылка= |ref=Куртик }}
* {{книга |автор=[[Нейгебауэр, Отто|Нейгебауер O.]] |заглавие=Точные науки в древности |ref=Нейгебауер |место=М. |издательство=Наука |год=1968 }}
* {{книга |автор=[[Щеглов, Пётр Владимирович|Щеглов П. В.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Отраженные в небе мифы Земли |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция физико-математической литературы |год=1986 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=112 |серия= |isbn= |тираж=300000 |ref= }}
* {{статья |автор=Brack-Bernsen L. |заглавие=The Path of the Moon, the Rising Points of the Sun, and the Oblique Great Circle on the Celestial Sphere |издание=Centaurus |год=2003 |volume=45 |pages=16–31 |ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0498.2003.450103.x/abstract |ref=Brack-Bernsen }}
* {{статья |автор=Panchenko D. |заглавие=Who found the Zodiac? |издание=Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption |год=1998 |volume=9 |pages=33-44 |ссылка= |ref=Panchenko |nodot=1 }}
* {{статья |автор=Rogers J. H. |заглавие=Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions |издание={{Нп3|Journal of the British Astronomical Association}} |год=1998 |том=108(1) |страницы=9—28 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998JBAA..108....9R |ref=Rogers |язык=en |издательство={{Нп3|British Astronomical Association}} }}
* {{статья |автор=Rogers J. H. |заглавие=Origins of the ancient constellations: II. The Mediterranean traditions |издание={{Нп3|Journal of the British Astronomical Association}} |год=1998 |том=108(2) |страницы=79—89 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998JBAA..108...79R |ref=Rogers |язык=en |издательство={{Нп3|British Astronomical Association}} }}
* {{статья |автор=Gurshtein A. A. |заглавие=On the Origin of the Zodiacal Constellations |издание=Vistas in Astronomy |год=1993 |volume=36 |pages=171—190 |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0083665693901209 |doi=10.1016/0083-6656(93)90120-9 |ref=Gurshtein }}
* {{статья |автор=Gurshtein A. A. |заглавие=On the Origin of the Zodiacal Constellations |издание=Journal of Indo-European Studies |год=2005 |volume=33(1/2) |pages=103—150 |ссылка=http://az.lib.ru/g/gurshtejn_a_a/text_2005_did_the_pre-indo-europeans_influence_the_formation_of_thewestern_zodiac.shtml |ref=Gurshtein }}
* {{статья |автор=Van der Waerden B. L. |заглавие=History of the Zodiac |издание=Archiv für Orientforschung |год=1952–1953 |volume=16 |pages=216–230 |ссылка=|bibcode=1953ArOri..16..216V |ref=Van der Waerden }}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* ''[[Куртик, Геннадий|Куртик Г. Е.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/76/ Открытие Зодиака]
* [http://www.wdl.org/ru/item/3204 «Трактат о знаках зодиака и созвездиях: уникальные перлы о преимуществах хронометрии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029080843/https://www.wdl.org/ru/item/3204/ |date=2021-10-29 }} (рукопись, которая восходит к 1831 с акцентом на арабский, коптский и сирийский календари)
* ''Powell R.'' [https://web.archive.org/web/20150612151818/http://www.astrogeographia.org/articles/BabylonianZodiac The Babylonian Zodiac]{{ref-en}}
* ''Thompson G. D.'' [http://members.westnet.com.au/gary-david-thompson/page9a.html The Origin of the Zodiac]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726132857/http://members.westnet.com.au/gary-david-thompson/page9a.html |date=2020-07-26 }}{{ref-en}}
* ''Thompson G. D.'' [http://members.westnet.com.au/gary-david-thompson/page9c.html Critique of Alexander Gurshtein’s Theory of Constellation Development]{{ref-en}}

{{ВС}}
{{Зодиак}}
{{Древнегреческая астрономия}}

[[Категория:Астрометрия]]
[[Категория:Күк механикаһы]]
[[Категория:Антик астрономия]]
[[Категория:Күк координаталары системаһы]]</text>
      <sha1>219ql93c1qzfgbyrrflx2fhjdc3xdkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ингуш теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183937</id>
    <revision>
      <id>1294501</id>
      <parentid>1272762</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T11:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16551" sha1="dcbam7l3kdq18ia5ammittbzsueb846" xml:space="preserve">{{Язык|имя=Ингуш теле|самоназвание=ГӀалгӀа́й мотт|страны=[[Россия]], [[Казахстан]], [[Төркиә]], [[Иордания]]|регионы=[[Чечня]], [[Ингушетия]], [[Төньяҡ Осетия — Алания]], һ.б.|официальный язык={{RUS}}:&lt;br&gt; {{Флаг|Ингушетия}} [[Ингушетия]]|регулирующая организация=[[Чах Ахриев исемендәге Ингуш гуманитар фәндәр ғилми-тикшеренеү институты]]&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://ingnii.ru/|title=Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук имени Чаха Ахриева |author= |date= |work= |publisher= ingnii.ru|accessdate=2016-02-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;|число носителей=444 833 (2010)&lt;ref name=&quot;2010.СРФ&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;этнорф2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2021-12-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html Росстат об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года — «Вот какие мы — россияне» — Российская Газета — Росстат об итогах Всероссийской переписи населения]&lt;/ref&gt;|рейтинг=|статус=Хәүефле&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1068.html NESCO Atlas of the World's Languages in Danger]&lt;/ref&gt;|вымер=|категория=[[Языки Евразии]]|классификация=[[Төньяҡ-кавказ телдәре|Төньяҡ Кавказ ғаиләһе]] (дөйөм танылмаған)
: [[Нах-дагестан телдәре|Нах-дагестан ғаиләһе]]
:: [[Нах телдәре|Нах бүлексәһе]]
::: [[Вайнах телдәре|Вайнах төркөмө]]|письмо=[[кириллица]] ([[ингуш яҙыуы]])|ISO2=inh|ISO3=inh}}
{{Interwiki|inh|Керттера оагӀув|ингуш|}}
[[Категория:Языки и диалекты по алфавиту]]
'''Ингуш теле''' (үҙатамаһы '''ГӀалгӀай мотт''', {{МФА2|ʁ|ə|l|ʁ|ɑ|j|пробел|m|o|t|t}}) — [[Ингуштар|ингуштарҙың]] милли теле, Төньяҡ Кавказда, башлыса [[Ингушетия|Ингушетия Республикаһында]] һәм Пригородный районында, шулай уҡ өлөшләтә Европаның, Яҡын Көнсығыштың һәм Урта Азияның ҡайһы бер илдәрендә таралған. 2010 йылғы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре]] буйынса Рәсәйҙә ингуш телендә 444 000 кеше һөйләшә (2010).

Ингуш теле [[Ингушетия|Ингушетия Республикаһында]] (рәсми) дәүләт теле булып тора.

== Ингуш алфавиты ==
XX быуат башында ингуш теле ғәрәп алфавиты нигеҙендә яҙыу системаһына эйә була. Һуң [[Октябрь революцияһы]]нан һуң ''Заурбек Мальсагов'' ҡатнашлығында [[латин алфавиты]] буйынса алфавит проекты эшләнә (1923—1928 йылдарҙа ингуш алфавиты үҙе бер нисә тапҡыр реформалана, ә 1928—1938 йылдарҙа дөйөм чечен-ингуш алфавиты ҡулланыла).

Ингуш алфавиты, 1928 йыл&lt;ref&gt;Мальсагов, З. Культурная работа в Чечне и Ингушетии в связи с унификацией алфавитов. Владикавказ, 1928&lt;/ref&gt;: '''A A, Æ æ, ä Ä, B b, C c, Č č, D d, e E, f F, G g h. H, Ꜧ ꜧ, I i, J j, k K, L l, M m, N n, Ņ ņ, o O, ö Ö, п п, q Q, r R, ' s 'S, š Š, t' T, U u, Ü ü, V v, X x X x, y Y, Z z, ž Ž, Ch ch, Čh čh, gh Gh, kh Kh, Ph ph, qh Qh, th Th.'''

1938 йылда ингуш теле алфавиты [[Кириллица|кириллицаға]] тәржемә ителә.

''Хәҙерге ингуш алфавиты''&lt;ref&gt;ГӀалгӀай-эрсий дошлорг (Ингушско-русский словарь). Нальчик, 2009. ISBN 978-5-88195-965-4&lt;/ref&gt;:
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Аь аь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ГӀ гӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Кх кх
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Къ къ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | КӀ кӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ПӀ пӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ТӀ тӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Хь хь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ХӀ хӀ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ЦӀ цӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ЧӀ чӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Яь яь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ӏ
|}

== Ингуш телендә киң мәғлүмәт саралары ==
[[Файл:Ingush_language_at_the_beginning_of_the_20th_century.webm|справа|мини|300x300пкс|Ингуш телендәге яҙма боронғо ингуш «Шаян ҡоҙалау» («бегаш зоахалол») йолаһы, XX быуат башы]]

* Телевидение

# «Ингушетия» милли телерадиокомпанияһы
# Ингушетия ДТРК-һы

* Гәзиттәр

# «Сердало» (республика гәзите, 1923 й.)
# «Ачалкхен колхозхо» (''Ачалук колхозсыһы'', Ачалукский районы, 1941 й.)
# «Байракх» (''Байраҡ'', Первомайский районы, 1958—1960 йй.)
# «Къахьегама байракх» (''Хеҙмәт байрағы'', Сунженский территориаль колхоз-совхоз идаралығы, 1962—1963 йылдарҙа)
# «Ленина байракх» (''Ленин байрағы'', [[Назрань районы|Назрановский районы]], 1958 й.)
# «Наьсарен колхозхо» (''Назранов колхозсыһы'', [[Назрань районы|Назрановский районы]], 1939—1943 йй.)

* Журналдар

# «СелаӀад» (''«Йәйғор»'' айлыҡ балалар журналы,1986 й.)
# «Молодёжь Ингушетии» ''(Ингушетия йәштәре)'' (2002 г.)
# «Даймохк», Пригородный районында аҙналыҡ журнал (2006 йылдан).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]]|часть=Из культурного прошлого ингушей|заглавие=Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР|место=Л.|год=1930|том=V}}
* {{Китап|автор=Имнайшвили Д. С.|часть=Основные и послеложные падежи в ингушском языке|заглавие={{comment|Изв. ИЯИМК|Известия Института языка, истории и материальной культуры им. Н. Я. Марра Грузинского филиала Академии наук СССР}}|место=Тбилиси|год=1942|том=XII}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Comment/styles.css&quot; /&gt;{{Китап|автор=Имнайшвили Д. С.|часть=Основные и послеложные падежи в ингушском языке|заглавие={{comment|Изв. ИЯИМК|Известия Института языка, истории и материальной культуры им. Н. Я. Марра Грузинского филиала Академии наук СССР}}|место=Тбилиси|год=1942|том=XII}}
* {{Китап|автор=Куркиев А. С.|заглавие=Основные вопросы лексикологии ингушского языка|место=Грозный|год=1979}}
* {{Китап|автор=[[Мальсагов, Заурбек Куразович|Мальсагов 3. К.]]|заглавие=Ингушская грамматика со сборником ингушских слов|место=Владикавказ|год=1925}}
* {{Китап|автор=Мальсагов 3. К.|заглавие=Грамматика ингушского языка|издание=Изд. 2-е|место=Грозный|год=1963}}
* {{Китап|автор=Мальсагов X. С.-Г.|заглавие=Происхождение ингушских фамилий, тейповых общин и роль ингушского языка в языковой семье мира|место=Назрань|год=2004}}
* {{Китап|автор=Оздоев И. А., Озиев С. А.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Грамматика ингушского языка|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=Ч. 1|место=Грозный|издательство=|год=1958|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Оздоев И. А.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Синтаксис ингушского литературного языка. (Простое предложение)|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Грозный|издательство=|год=1964|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* Johanna Nichols. ''Ingush Grammar.'' Berkeley: University of California Press, 2010. ISBN 0-520-09877-3. (Книга находится в открытом доступе: [http://escholarship.org/uc/item/3nn7z6w5])

=== Һүҙлек ===
* {{Китап|автор=Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Тариева Л. У.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Ингушско-русский словарь|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Нальчик|издательство=|год=2009|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Джамалханов 3. Д., [[Мациев, Ахмат Гехаевич|Мациев А. Г.]], Оздоев И. А.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Ингушско-чеченско-русский словарь|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Грозный|издательство=|год=1962|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Куркиев А. С.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Ингушско-русский словарь|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Магас|издательство=«Сердало»|год=2005|том=|страницы=|столбцы=|страниц=544|серия=|isbn=5-94452-054-X|тираж=5000|ref=}}
* {{Китап|автор=Оздоев И. А.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русско-ингушский словарь|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М|издательство=|год=1980|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* Johanna Nichols. ''Ingush-English and English-Ingush dictionary = Ghalghaai-ingalsii, ingalsii-ghalghaai lughat.'' London; New York: Routledge Curzon, 2004. ISBN 0-415-31595-6

== Һылтанмалар ==
* [http://ingush.narod.ru Чечен һәм ингуш теле: грамматика, һүҙлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401083547/http://ingush.narod.ru/ |date=2016-04-01 }}
* {{БРЭ|статья=Ингушский язык|id=2007922|автор=З. М. Молочиева}}
* [http://www.philology.ru/linguistics4/desheriev-desherieva-99.htm Донъя телдәре: Кавказ телдәре — Ингуш теле]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=inh Ethnologue report for Ingush]
* [http://linguistics.berkeley.edu/~ingush/ Ingush Language Project at UC Berkeley]
* [http://xn--l1aema.xn--p1ai/ Ингуш онлайн һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924213438/http://xn--l1aema.xn--p1ai/ |date=2018-09-24 }}
* [https://postnauka.ru/longreads/155717 Ингушский язык: Когда знание родного языка — синоним благородства]
[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Ингуш теле]]</text>
      <sha1>dcbam7l3kdq18ia5ammittbzsueb846</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Двигатель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185401</id>
    <revision>
      <id>1294436</id>
      <parentid>1252368</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T16:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21650" sha1="etk9lsvrir7nzmv8zb1vgcsyccjqobd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Двигатель (''мотор'') —''' [[энергия]]&lt;nowiki/&gt;ның ниндәй ҙә булһа төрөн механик эшкә әйләндереүсе ҡоролма. '''Мотор''' термины XIX быуаттың беренсе яртыһында немец теленән (нем.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шанский Н. М., Боброва Т. А.|часть=Кот|заглавие=Школьный этимологический словарь русского языка. Происхождение слов|издание=7-е изд., стереотип.|место={{М.}}|издательство=Дрофа|год=2004|страниц=398, [2]}}&lt;/ref&gt; &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Мотор&lt;/span&gt;, {{Lang-la|mōtor}}. ) ингән һәм башлыса был һүҙ менән электрик двигателдәр һәм [[Эске яныулы двигатель|эске яныулы двигателдәр]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Крысин Л. П.|часть=Мотор|ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Толковый%20словарь%20иноязычных%20слов/Мотор/|заглавие=Толковый словарь иноязычных слов|место={{М.}}|издательство=Эксмо|год=2008|страниц=944|серия=Библиотека словарей}}&lt;/ref&gt; атала.

Двигателдәр беренсел һәм икенсел двигателдәргә бүленә. Беренсел двигателдәр тәбиғи энергетик ресурстарҙы туранан-тура механик эшкә үҙгәртә , ә икенселдәр башҡа сығанаҡтар менән тупланған [[Энергия|энергияны]] үҙгәртәләр.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.dictionary.com/browse/motor|title=Definition of motor {{!}} Dictionary.com|website=www.dictionary.com|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127151514/https://www.dictionary.com/browse/motor|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Беренсел двигателдәргә (ПД- первичные двигатели) ел көсөн ҡулланған [[Ел тирмәне|ел тәгәрмәсе]], һыу тәгәрмәстәре һәм [[Сәғәт|гир механизмын]] ҡулланыусы механизмдар инә, улар [[гравитация]] көсөн ҡуллана (тартылыу көсө һыу ҡоя), йылылыҡ двигателдәре  яғыулыҡтың химик энергияһын йәки йәҙрә энергияһын башҡа энергия төрҙәренә әүерелдерә.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt; Икенсел двигателдәргә (ВД - вторичные двигатели) электр, пневматик һәм гидравлик двигателдәр инә.

== Беренсел двигателдәр ==
Елкән һәм һыу тәгәрмәсе беренсе беренсел двигателдәр булып иҫәпләнә. Елкән менән 7 мең йылдан ашыу файҙаланалар.

Һыу тәгәрмәсе Боронғо донъя илдәрендә: Мысырҙа, Ҡытайҙа, Һиндостанда [[Һуғарыу|һуғарыу системалары]] өсөн киң ҡулланылған. Урта быуаттарҙа Европала һыу һәм ел тәгәрмәстәре мануфактура етештереүҙең төп энергетик базаһы булараҡ киң ҡулланылған.

=== Пар машинаһы ===
{{Төп мәҡәлә|Пар машинаһы}}
[[Файл:Aeolipile illustration.png|мини|слева]]
[[XVII быуат]] уртаһында машина етештереүгә күсеүҙең тәүге ынтылыштары була, был урындағы энергия сығанаҡтарына (һыу, ел һәм башҡалар) бәйле булмаған двигателдәрҙе булдырыуҙы талап итә. Химик яғыулыҡтың йылылыҡ энергияһы ҡулланылған беренсе двигателе булып француз физигы Дени Папен һәм инглиз механигыТомас Севери проекты буйынса эшләнгән пар-атмосфера машинаһы тора. Был машина туранан-тура механик привод булып хеҙмәт итмәгән, уның комплектында һыу тирмәне тәгәрмәсе (хәҙерге ваҡытта гидротурбина) булған, пар ҡаҙанынан пар менән ҡыҫылған һыуҙы һыу башняһындағы һыуһаҡлағысҡа ҡыуған. Ҡаҙанды пар менән йылыталар, һуңынан һыуыталар: станок периодлап эшләй.

[[1763 йыл|1763]] йылда урыҫ механик Иван Иванович Ползунов үҙенең проекты буйынса өҙлөкһөҙ эшләүсе стационар пар машинаһын эшләй. Унда ике цилиндр  ҡуйылған, улар сиратлап пар менән тултырылған, шулай уҡ башняға даими рәүештә һыу ҡыуылған.

1784 йылда инглиз механигы [[Джеймс Уатт]] универсаль [[Пар машинаһы|пар двигателе]] тип аталған камиллаштырылған пар машинаһын уйлап таба. Уатт бала саҡтан Севери конструкцияһындағы машинала эшләй. Ҡаҙанға һыу һәм пар крандарын асып-ябып тороу уның бурысы була. Был монотон эш уйлап табыусыны ныҡ борсой һәм уны ике аҙымлы поршень һәм автоматик клапанлы коробка (һуңынан центрифугаль фюзеляж) уйлап табырға этәрә. Машинала цилиндр эсенлә поршень йөрөй, уның ике яғына ла сиратлап пар бирелә. Барыһы ла автоматик рәүештә һәм өҙлөкһөҙ башҡарыла. Поршень әйләнмә хәрәкәтте ынтылышлы хәрәкәткә әйләндереүсе (кривошипно-шатунный механиз)  маховикты әйләндереп  йөрөштө тәьмин итә. Пар машинаһы хәҙер төрлө механизмдарҙы эшләтә ала һәм һыу башняһына бәйле булыуҙан туҡтай. Уатт уйлап сығарған элементтар теге йәки был формала бөтә пар двигателдәрендә лә ҡулланыла. Пар двигателдәре камиллаштырыла һәм төрлө техник эштәрҙе башҡарыу өсөн ҡулланыла: станоктар, суднолар йөрөшө, юлда кешеләрҙе  ташыу өсөн экипаждар, тимер юлдарҙа тепловоздар. 1880 йылға пар двигателдәренең дөйөм ҡеүәте 26 млн кВт (35 млн ат көсө) тәшкил итә.

=== Стирлинг двигателе ===
1816 йылда шотланд Роберт Стирлинг тышҡы яныулы двигателде тәҡдим итә, хәҙер ул үҙенең исеме менән Стирлинга двигателе тип атала. Был двигателдә эшсе мөхит (һауа йәки башҡа газ) герметик ябылған күләмдә ята. Бында севери циклы төрө буйынса («Уаттҡа тиклем») цикл үткәрелә, әммә эшсе мөхитте йылытыу һәм уны һыуытыу машинаның төрлө күләмдәрендә һәм эш камералары стеналары аша башҡарыла. Йылытыу һәм һыуытыу  цикл өсөн  мөһим түгел, шуға күрә ул хатта йыһанда ла, теләһә ниндәй йылылыҡ сығанағынан да эшләй ала. Хәҙерге Стерлинг двигателдәрен КПД-һы бик түбән.

=== Пар турбинаһы ===
Пар ағымыгда әйләнгән ҡанатлы тәгәрмәс һүрәттәре боронғо замандарҙан уҡ билдәле. Әммә пар турбинаһының практик конструкциялары [[XIX быуат|XIX]] быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килә.

1889 йылда швед инженеры Карл Густав де Лаваль киңәйә барған соплоны һәм тиҙ йөрөшлө турбинаны (32000 минутына әйләнеш тиклем) ҡулланырға тәҡдим итә, ә, унан айырмалы рәүештә, [[1889 йыл|1884]] йылда уҡ инглиз Чарлз Алджернон Парсонс сәнәғәттә ҡулланыу өсөн яраҡлы реактив турбинаны уйлап таба. Пар турбиналары диңгеҙ судноларында, ә XX быуат башынан электр станцияларында ҡулланыла башлай. 1960-сы йылдарҙа уларҙың ҡеүәте бер агрегатта 1000 МВт-тан ашыу була.

=== Эске яныулы двигатель ===
{{Төп мәҡәлә|Эске яныулы двигатель}}
[[Файл:4-Stroke-Engine.gif|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/4-Stroke-Engine.gif|мини|334x334пкс|4 тактлы эске яныулы двигатель схемаһы]]
Беренсе [[Эске яныулы двигатель|эске яныулы двигателде (ДВС)]] проектын билдәле сәғәт анкерын уйлап табыусы Карл Христиан Гюйгенсҡа уйлап тапған һәм XVII быуатта уҡ тәҡдим иткән. Двигатель идеяһын артиллерия орудияһынан ала, [[1897 йыл|1897]] йылда  яғыулыҡ сифатында дары ҡулланыла. Дени Папендың (өҫтәрәк беренсе пар машинаһын уйлап табыусы булараҡ телгә алынған инженеры) был принципты эшләүсе двигатель уңышлы булмай. Беренсе ышаныслы эшләүсе ДВС 1860 йылда француз инженеры Этьен Ленуар проекты буйынса эшләнгән. Ленуарҙың двигателе газ яғыулығында эшләгән. 16 йылдан һуң немец конструкторы Николай Отто алдынғыраҡ 4 тактлы газ двигателен уйлап тапҡан. Шул уҡ 1876 йылда шотланд инженеры Дюгальд Кларк беренсе уңышлы 2 тактлы двигателде эшләй. [[Эске яныулы двигатель|Эске яныулы двигателде]] камиллаштырыу менән күп инженерҙар һәм механиктар шөғөлләнә. Әйтәйек, 1883 йылда немец инженеры Карл Бенц  2 ДВС двигателен эшләй. 1897 йылда уның ватандашы һәм шулай уҡ инженеры Рудольф Дизель цилиндрҙағы эш ҡатнашмаһын тоҡандырған эске яныулы двигателде тәҡдим итә, һуңынан ул двигательдизель тип атала.


[[XX быуат|XX быуатта]] ДВС [[автомобиль]] транспортында ҡулланыла. 1970-се йылдарҙа бөтә булған ДВС-тарҙың дөйөм ҡеүәтенең 80 проценты тиерлек транспорт машиналарына (автомобилдәр, тракторҙар һәм башҡаларға) тура килә. Параллель рәүештә гидроэлектростанцияларҙа ҡулланылған гидротурбиналарҙы камиллаштырыу бара. 1970-се йылда уларҙың ҡеүәте 600 МВт-тан ашыу була.

XX быуаттың беренсе яртыһында беренсел двигателдәрҙең яңы төрҙәре эшләнә: газ турбиналары, реактив двигателдәр, ә 1950-се йылдарҙа ядро энергияһы ҡоролмалары. Беренсел двигателдәрҙе камиллаштырыу һәм уйлап табыу процесы дауам итә.

== Икенсел двигателдәр ==

=== Электровигателдәр ===
[[1834 йыл|1834]] йылда урыҫ ғалимы Борис Семенович Якоби  даими токта эшләүсе беренсе электр двигателен уйлап таба.

[[1888 йыл|1888]] йылда серб студенты һәм буласаҡ бөйөк уйлап табыусы [[Никола Тесла]] алмаш токта эшләүсе ике фазалы двигатель принцибын тәҡдим итә, ә бер йылдан һуң урыҫ инженеры Михаил Осипович Доливо-Добровольский донъяла беренсе 3 фазалы асинхрон электр двигателен эшләй, был двигатель иң киң таралған электр машинаһына әйләнә.

=== Гидромашина һәм пневмодвигателдәр ===
Пневмодвигателдәр һәм гидромашиналар,   һауа йәки шыйыҡсаның  (баллондарҙан) юғары баҫымы энергияһында эшләй. Был двигателдәр, башҡарыусы механизм булараҡ, төрлө ҡоролмаларҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, пневмолокомотивтар (бигерәк тә шартлау хәүефе янаған шарттарҙа, мәҫәлән, температура шарттары йылылыҡ двигателдәре ҡулланыу ярамаған  шахталарҙа, ә электодвигателдәрҙең осҡон хәүефе бар) эшләнә, гидромашиналар ярҙамында ҡайһы бер типтағы тракторҙарҙа һәм [[Танк|танктарҙа]] гусеницалар, бульдозерҙарҙың һәм экскаваторҙарҙың эшсе органдары хәрәкәткә килтерелә. Төрлө илдәрҙең инженерҙары тәҡдим иткән пневмоприводтарҙа экологик яҡтан таҙа ҡала автомобилдәренең дә конструкциялары төрлөсә. Икенсел двигателдәр техникала ҙур роль уйнай, әммә уларҙың ҡеүәте сағыштырмаса ҙур түгел. Улар шулай уҡ миниатюр һәм сверхминиатюр ҡоролмаларҙа ла киң ҡулланыла.

== Классификация ==

=== Энергия сығанағы буйынса ===
Двигателдәр энергия сығанаҡтарының түбәндәге төрҙәрен ҡуллана ала:

* электр;
** даими ток (двигателе, даими ток);
** алмаш ток (синхрон һәм асинхрон);
* электростатик;
* химик;
* ядро;
* гравитацион;
* пневматик;
* гидравлик;
* лазер.

=== Хәрәкәт тибы буйынса ===
Алынған энергияны двигателдәр түбәндәге хәрәкәт төрҙәренә үҙгәртергә мөмкин:

* Ҡаты есемдәрҙең әйләнеү хәрәкәтенә;
* Ҡаты есемдәрҙең ынтылышлы хәрәкәте (поступаьельное движение;
* Ҡаты есемдәрҙең ынтылышлы-ҡайтышлы  хәрәкәте (возвратно-поступательное движение);
* Реактив ағым хәрәкәте;
* хәрәкәттең башҡа төрҙәре.

Ҡаты есемдең хәрәкәтен тәьмин итеүсе электр двигателдәре:

* линиялы;
* индукциялы;
* пьезоэлектрик.

Электр ракета двигателдәренең ҡайһы бер төрҙәре:

* ион двигателдәре;
* Стационар плазма двигателдәре;
* Анод ҡатламы булған двигателдәр;
* Радиоионлаштырыу двигателдәре;
* коллоидлы двигателдәр;
* Электромагнит двигателдәр һ. б.

=== Төҙөлөшө буйынса ===
Тышҡы яныулы двигателдәр класы, унда йылылыҡ сығанағы йәки яғыулыҡтың яныу процесы эшсе мөхиттән айырыла:

* поршенлы пар двигателдәре;
* пар турбиналары;
* Стирлинг двигателдәре;
* [[Пар машинаһы|пар двигателе]].

[[Эске яныулы двигатель|Эске яныулы двигателдәр]] - эшсе мөхиттең барлыҡҡа килеүе һәм уға йылылыҡ килтереү бер процеста берләштерелгән һәм бер технологик күләмдә барған двигателдәр класы:

==== Реактив двигателдәр ====
Һауа-реактив двигателдәре:

==== Ракета двигателдәре ====

* Шыйыҡлыҡлы ракета двигателдәре;
* Ҡаты яғыулыҡлы ракета двигателдәре;
* Ядро ракета двигателдәре;
* Электр ракета двигателдәренең ҡайһы бер төрҙәре.

=== Ҡулланыу буйынса ===
Двигателгә тәғәйенләнеше буйынса принципиаль төрлө талаптар менән бәйле, хәрәкәт принцибы буйынса оҡшаш двигателдәрҙе корабль, авиация, автомобиль һәм башҡалар тип айырырға мөмкин.

Патент ғилемендә двигателдәр категорияһы иң әүҙем тулыландырылғандарҙың береһе. Йыл һайын бөтә донъя буйынса был класта 20-нән 50-гә тиклем ғариза бирелә. Уларҙың бер өлөшө принципиаль яңылыҡ менән айырыла, бер өлөшө билдәле элементтарҙың яңы нисбәте менән айырыла. Конструкцияһы буйынса яңы двигателдәр бик һирәк барлыҡҡа килә.

== Етештереү ==

== Күсмә мәғәнәлә ==
Двигателдең техникалағы мөһимлеге, беренселлеге арҡаһында кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрендә лә күсмә мәғәнәлә ҡулланыла (мәҫәлән, иҡтисадта «[[Реклама]] — сауҙа двигателе» тигән һүҙбәйләнеш билдәле)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Пар машинаһы]]
* [[Эске яныулы двигатель]]

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* Двигатель // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* U.S. Patent 194 047
* [https://web.archive.org/web/20170625160053/http://www.animatedpiston.com/ Detailed Engine Animations]
* [http://www.liveleak.com/view?i=73e_1192001762 Video from inside a four-stroke engine cylinder] Архивная копия от 25 апреля 2019 на Wayback Machine.
* [http://www.gbm.dk/gbm/Motor-e.htm Working 4-Stroke Engine — Animation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425010224/http://www.gbm.dk/gbm/Motor-e.htm |date=2019-04-25 }} Архивная копия от 25 апреля 2019 на Wayback Machine
* [http://www.animatedengines.com Animated illustrations of various engines] Архивная копия от 5 марта 2012 на Wayback Machine
* [http://www.popularmechanics.com/cars/news/industry/5-alternative-engine-architectures?click=main_sr 5 Ways to Redesign the Internal Combustion Engine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826120028/http://www.popularmechanics.com/cars/news/industry/5-alternative-engine-architectures?click=main_sr |date=2014-08-26 }} Архивная копия от 26 августа 2014 на Wayback Machine
[[Категория:Двигателдәр]]</text>
      <sha1>etk9lsvrir7nzmv8zb1vgcsyccjqobd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инфляция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186017</id>
    <revision>
      <id>1294450</id>
      <parentid>1287738</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T20:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geoffroi</username>
        <id>24667</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:World inflation rate October 2025.png]] → [[File:World inflation rate.png]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)</comment>
      <origin>1294450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10446" sha1="1g00pvils8i6hgfh3s1dwt882k9nl5q" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:World inflation rate.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/World_inflation_rate_April_2022.png/282px-World_inflation_rate_April_2022.png|мини|282x282пкс|[[2022 йыл]]да донъяла инфляция кимәле]]
'''Инфля́ция''' ({{Lang-la|inflatio}} «күбеү») — [[Тауар|тауарҙарға]] һәм хеҙмәттәргә хаҡтарҙың дөйөм кимәле күтәрелеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbr.ru/dkp/about_inflation/|title=Что такое инфляция {{!}} Банк России|website=www.cbr.ru|accessdate=2020-08-15|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812021845/http://cbr.ru/dkp/about_inflation/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Инфляция ваҡытында тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең баҙар хаҡтары даими арта бара, бер үк [[Аҡса|аҡсаға]] уларҙы элеккегә ҡарағанда аҙыраҡ һатып алып була&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ}}&lt;/ref&gt;. Асылда, аҡсаның һатып алыу һәләте кәмей, уның ҡиммәте арзаная&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/inflyatsiya|автор=Горшенина Е.В.|заглавие=Инфляция|год=2017|издание=Экономические исследования|номер=4}}&lt;/ref&gt;. Аҡсаның арзанайыуы баҙар иҡтисадында хаҡтарҙың күтәрелеүенә килтерә. Хужалыҡ итеүҙең административ-команда системаһында аҡсаның арзанайыуы хаҡтар үҫеүенә килтермәүе лә ихтимал, әммә ул ваҡытта тауар дефициты күҙәтелә&lt;ref&gt;''Латов Ю., Преображенский Д.'' {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/ekonomika_i_pravo/INFLYATSIYA_I_DEFLYATSIYA.html}}&lt;/ref&gt;.

Инфляция оҙайлы, тотороҡло процесс булараҡ ҡарала. Инфляция бөтә хаҡтарҙың да бер ваҡытта күтәрелеүен аңлатмай, сөнки айырым тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтарҙың түбәнәйеүе йәки үҙгәрешһеҙ ҡалыуы ихтимал. Хаҡтарҙың дөйөм кимәле, йәғни ВВП дефляторы&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ}}&lt;/ref&gt; үҫеүе инфляцияға килтерә.

== Инфляция сәбәптәре ==
[[Иҡтисад]] фәнендә инфляцияның түбәндәге сәбәптәре билдәләнә:&lt;ref&gt;''Семенихина В. А., Крючков С. А.'' Экономическая теория: макроэкономика: Учебное пособие. — Новосибирск: НГАСУ, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Архипов и др.|заглавие=Экономика|ссылка=https://books.google.com/books?id=O4kVYD4BmwIC|издание=3|год=2009|страницы=337|страниц=839|isbn=9785392003617}}&lt;/ref&gt;

# Дәүләтттең үҙ сығымдарын ҡаплау өсөн өҫтәмә аҡса эмиссияһын индерәүе, тауар әйләнеше ихтыяжынан күберәк булған аҡса күләмен арттырыуы инфляцияға килтерә. Хәрби хәрәкәттәр йәки иҡтисади көрсөк осоронда айырыуса сағыу күренә.
# Банктар тарафынан ҡуланыусыларҙы күпләп кредитлау иҫәбенә әйләнештәге аҡса күләмнең артыҡ күбәйеүе инфляцияға килтерә. Был бигерәк тә тауар менән тәьмин ителмәгән валюта эмиссияһы иҫәбенә эшләнгәндә һиҙелә.
# Эре, айырыуса сеймал тармаҡтарындағы, компанияларҙың, етештереү сығымдарын һәм тауар хаҡын үҙ аллы билдәләү монополияһы йыш ҡына инфляцияға килтерә.
# Профсоюздарҙың эш хаҡын кәметеүҙе сикләү монополияһы дөйөм сығымдарҙың артыуына һәм инфляцияға килтерә.
# Милли етештереүҙең реаль күләменең кәмеүе, әйләнештәге аҡса күләменең шул хәлдә ҡалған осраҡта, хаҡтарҙың артыуына килтерә. Сөнки тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең аҙыраҡ күләменә элекке аҡса күләме тура килә.
# Әйләнештәге аҡса күләменең тотороҡло осоронда дәүләттең яңы [[һалым]]дар, [[пошлина]]лар, [[акциз]]дар индереүе йәки арттырыуы хаҡтарҙың артыуына килтерә.

== Инфляцияны үлсәү ысулдары ==

=== Ҡулланыусылар хаҡтары индексы ===
Инфляцияны үлсәүҙең иң киң таралған ысулы булып ҡулланыусылар хаҡтары индексы (ИПЦ) тора. Ул алдан билдәләнгән тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтар кимәлен даими күҙәтеү аша иҫәпләнә. Билдәләнгән тауарҙар һәм хеҙмәттәр исемлеге ҡулланыусылар кәрзине тип атала. Ҡулланыусылар кәрзиненең дөйөм хаҡы үлсәнә һәм алдағы осорға ҡарата үҙгереү индексы билдәләнә.

Рәсәйҙә Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәте инфляция кимәлен даими күҙәтә, ҡулланыусылар хаҡтары индексын иҫәпләй һәм рәсми баҫтырып сығара&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/statistics/price Росстат сайтында «Хаҡтар һәм инфляция» бүлеге.] {{ref-ru}} &lt;/ref&gt;. Рәсми индекстар йыш ҡына кешеләр мәнфәғәтендә төҙәтеү коэффициенттары булараҡ, мәҫәлән, компенсация, зыян күләмен иҫәпләгәндә файҙаланыла.

Был индекстан тыш, шулай уҡ ҡулланыусылар хаҡтарының база индекстары (БИПЦ) ла иҫәпләнә. База инфляцияһы индексы ҡулланыусылар хаҡтары индексына инә. Был индекс хаҡтарҙың административ, осраҡлы ваҡиға, миҙгел йоғонтоһо аҫтында хаҡтарҙың ҡыҫҡа осорҙа киҫкен үҙгәрештәренән тыш иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|url=https://www.gks.ru/bgd/free/B99_10/IssWWW.exe/Stg/d040/6-1-2.htm|title=Росстат|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416190038/https://www.gks.ru/bgd/free/B99_10/IssWWW.exe/Stg/d040/6-1-2.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200416190038/https://www.gks.ru/bgd/free/B99_10/IssWWW.exe/Stg/d040/6-1-2.htm |date=2020-04-16 }}&lt;/ref&gt;. БИПЦ ғәҙәти ИПЦ кеүек, үк шул уҡ тауарҙар һәм хеҙмәттәр кәрзине өсөн иҫәпләнә. Әммә, хаҡтарҙың ваҡытлыса үҙгәреүенә йоғонтоло тауарҙар һәм хеҙмәттәр иҫәпкә алынмай.

=== Башҡа индекстар ===
Ҡулланыусылар хаҡтары индексынан тыш инфляцияны иҫәпләүҙең башҡа ысулдар ла бар. Ҡағиҙә булараҡ, бер нисә төп ысул ҡулланыла:

* '''Етештереүселәр хаҡтары индекс'''ы — дистрибуцияның өҫтәмә хаҡын һәм һатыу һалымдарын иҫәпкә алмайынса етештереүҙең үҙҡиммәте үҙгәреүен сағылдыра.
* '''Йәшәү сығымдар индексы''' — килемдәрҙең һәм сығымдарҙың үҫеш балансын иҫәпкә ала.
* '''Активтар хаҡы индексы''' — акцияларҙың, күсемһеҙ милектең, заем капиталы хаҡтары үҙгәреүен күрһәтеүсе индекс.
* '''ВВП дефляторы''' -  бер төрлө тауарҙар төркөмөнә хаҡтарҙың үҙгәреүе булараҡ иҫәпләнә. 
* Милли валютаның '''[[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|һатып алыу һәләте паритеты]]''' һәм валюталар курсы үҙгәреүен күрһәтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=В. Кизилов, Гр. Сапов.|заглавие=Инфляция и её последствия|ссылка=http://www.scilla.ru/works/knigi/infl.pdf|ответственный=под ред. Е. Михайловской|место={{М}}|издательство=Центр «Панорама»|год=2006|страниц=146|isbn=5-94420-025-1}}
* {{Китап|автор=Семёнов В. П.|заглавие=Инфляция: метрика причин и следствий|издание=1-е изд|место=М.|издательство=Российская экономическая академия им. Г. В. Плеханова|год=2005|страниц=383|isbn=5-94506-120-4}}

== Һылтанмалар ==
* [http://skokaskoka.ru/250/ Калькулятор инфляции в России]
* {{Мәҡәлә|заглавие=Инфляция|ссылка=http://abc.informbureau.com/html/eioessoess.html|издание=Экономический словарь}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Иҡтисади мәсьәләләр]]
[[Категория:Иҡтисад терминдары]]</text>
      <sha1>1g00pvils8i6hgfh3s1dwt882k9nl5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ООПТ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>187549</id>
    <revision>
      <id>1294447</id>
      <parentid>1209527</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T18:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nyuhn</username>
        <id>40901</id>
      </contributor>
      <comment>https://ooptaari.nextgis.ru</comment>
      <origin>1294447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2136" sha1="mee36brg4yfym5la7i8u0fbhktjcmog" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{id|{{{1|}}}}}}|{{cite web|lang=ru|url=https://ooptaari.nextgis.ru/oopt/{{{id|{{{1|}}}}}}|title={{{2|{{replace|{{{id|{{{1|}}}}}}|-| }}}}}|archivedate={{{archivedate|{{{5|}}}}}}|archiveurl={{{archiveurl|{{{6|}}}}}}|description=«Рәсәйҙең махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре» мәғлүмәт-аналитика сайты мәғлүмәте: (ИАС «ООПТ РФ») {{ref-ru}}|accessdate={{{3|}}}|ref={{{ref|{{{4|}}}}}} }}|Информационно-аналитическая система «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): (ИАС «ООПТ РФ»)}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc-inline}}{{Ярлык|oopt}}
== Параметрҙар ==
* {{para|1}} йәки {{para|id}} — идентификатор (һылтанманан алына, миҫал: http://oopt.aari.ru/oopt/Озеро-Великое, тимәк &lt;code&gt;|id=Озеро-Великое&lt;/code&gt; );
* {{para|2}} — атамаһы [[Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлеге|ООПТ]];
* {{para|3}} — тикшереү датаһы
* {{para|4}} йәки {{para|ref}} —  {{t|sfn}} ҡалыбы өсөн исем;
* {{para|5}} йәки {{para|archivedate}} — архивлау датаһы;
* {{para|6}} йәки {{para|archiveurl}} — документтың һаҡланған копияһына һылтанма;

== Күсереп алыу өсөн әҙерләмә ==
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{ООПТ|||&lt;/nowiki&gt;{{#time: Y-m-d}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;ООПТ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ООПТ&quot;&gt;{{ООПТ|||&lt;/nowiki&gt;{{#time: Y-m-d}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== Миҫал ==
{{таблица примеров|t=ООПТ|nobr=1
|
|Озеро-Великое
|Озеро-Великое\Озеро Великое\2019-03-12
}}

{{doc-end}}
[[Категория:Ҡалыптар:Сайттарға һылтанма]]
[[Категория:Ҡалыптар:Рәсәй:Источники информации]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mee36brg4yfym5la7i8u0fbhktjcmog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зайниев Гельсий Зайниевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199525</id>
    <revision>
      <id>1294455</id>
      <parentid>1283246</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T02:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7743" sha1="gkitt4kfmx4ufmzl24061xumcfeayhd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Зайниев Гельсий Зайниевич''' ([[8 ғинуар]] [[1940 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. 1967 йылдан [[Йошкар-Ола]] ҡалаһында нәшер ителгән «Марий коммуна» («Мари коммунаһы») [[гәзит]]е хеҙмәткәре, 1971 йылдан — бүлек мөдире, 1975 йылдан — яуаплы секретарь; 1991 йылдан «Кече» («Кесе») [[журнал]]ының, 1993—2005 йылдарҙа «Ончыко» («Алға») журналының баш мөхәррир урынбаҫары. [[Марий Эл|Мари АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[СССР]]-ҙың матбуғат отличнигы (1978). [[Марий-Эл Республикаһы]]ның әҙәбиәт өлкәһендәге С. Чавайн исемендәге дәүләт премияһы (2005), М. А. Кастрен фин мәҙәни йәмғиәте премияһы (2002) лауреаты.

== Биографияһы ==
Гельсий Зайниевич Зайниев 1940 йылдың 8 ғинуарында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. 1956 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң ике йыл Бөрө медицина училищеһында уҡып, фельдшер һөнәрен ала. Мишкә районының [[Сосновка (Мишкә районы)|Сосновка]] ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Гельсий Зайниев|url=https://15mishcbs.ru/literaturnaya-karta-rajona/gelsij-zajniev/|publisher=15mishcbs.ru|accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;. 1959—1962 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] сафында [[Венгрия]]ла хеҙмәт итә. Артабан [[Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты]]ның тарих-филология факультетында уҡый, уны [[1967 йыл]]да отличие менән тамамлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналист-профессионал Гельсий Зайниев|url=https://nbmariel.ru/content/oni-proslavili-nash-kray-zhurnalist-professional-gelsiy-zayniev|work=.|date=2024-10-29|publisher=nbmariel.ru|accessdate=2025-05-21}}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптә уҡыған сағында уҡ Гельсий район гәзитенең ауыл хәбәрсеһе була, шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. Журналист эшмәкәрлеге «Марий коммуна» (хәҙер «Марий Эл») гәзите редакцияһында башлана, унда 23 йылдан ашыу эшләй. Әҙәби хеҙмәткәр (корреспондент), мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, яуаплы секретарь, тәржемәсе вазифаһын башҡара. Һуңынан өс йыл тиерлек «Кече» журналында баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1993 йылдың декабренән 2005 йылдың мартына тиклем Гельсий Зайниевич «Ончико» (Верёд) журналының бүлек мөхәррире. 1993 йылдың ғинуарынан 2004 йылдың июленә тиклем «Кугарня» (Пятница) гәзитенең күҙәтеүсеһе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
«Марий коммуна» гәзите редакцияһының мәҙәниәт бүлегендә эшләгәндә, Г. Зәйниев очерктар, яңы китаптарға һәм спектаклдәргә рецензиялар, мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең ижади портреттарын яҙа. Бер үк ваҡытта үткән йылдарҙағы онотолған һәм аҙ билдәле әҙәбиәтселәр, күренекле мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, совет киноһында мари тематикаһының сағылышы тураһында материалдар йыя.
Мәҡәләләре бер нисә псевдоним аҫтында баҫыла: Чокмар, Г. Инин, И. Ванаев, И. Сергеев, Мух. Тар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Г. З. Зайниев «Марий АССР-ы яҙыусылары» (1988), «Марий Эл яҙыусылары» (2020) белешмәләрен, «Кто есть кто в Марий Эл» (2002) биографик һүҙлеге-белешмәһен, «Марий биографик энциклопедияһы» (2009, 2017) баҫтырыуға әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша.
Йыл һайын С. Г. Чавайна исемендәге Милли китапхана баҫтырып сығарған «Марий Эл: ваҡыт, ваҡиғалар, кешеләр» календарын әҙерләүҙә ҡатнаша. Зайниев 60 йыл элек юғалған тип иҫәпләнгән С. Чавай, Шабдар Осип һәм Олық Ипай яҙған «Чоткар патыр мур» («Чоткар батыр тураһында йыр») исемле эпик поэманы таба&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Мари телендә төрлө йылдарҙа ижад иткән «Бөтмәҫ эҙҙәр» (1987), «Тормош йыры» (2006) китаптарына тыуған яҡты өйрәнеүгә арналған әҙәби очерктар, мари мәҙәниәте, әҙәбиәте эшмәкәрҙәренең тормошо һәм ижады тураһында мәҡәләләр ингән. «Көнсығыш шишмәләре» (2001), «Таң иле» (2004), «Молох» (2013) китаптары Башҡортостанда тыуып үҫкән көнсығыш мариҙарына арналған. Тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Зайниев Гельсий Зайниевич|author=Абдрахманова Л. Н.|url=https://bashenc.online/ba/articles/85088/|work=Башҡорт энциклопедияһы|date=2018-10-10|publisher=|accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Мари АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* СССР-ҙың матбуғат отличнигы (1978)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Марий-Эл Республикаһының әҙәбиәт өлкәһендәге С. Чавайн исемендәге дәүләт премияһы (2005)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* М. А. Кастрен фин мәҙәни йәмғиәте премияһы (2002) лауреаты&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|85088|автор=Абдрахманова Л. Н.}}
* [https://15mishcbs.ru/literaturnaya-karta-rajona/gelsij-zajniev/ Гельсий Зайниев]
* [https://mari-lab.ru/index.php/ Гельсий_ЗайниевГельсий Зайниев ]</text>
      <sha1>gkitt4kfmx4ufmzl24061xumcfeayhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1294425</id>
      <parentid>1294417</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1294425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16863" sha1="m1ajv0909f6pceu74ydmtftsnmxhlxd" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|22
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|23
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>m1ajv0909f6pceu74ydmtftsnmxhlxd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294441</id>
      <parentid>1294425</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T17:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16913" sha1="chdnki1tvet806dp3unkdcf3prf0mxp" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|22
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|24
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>chdnki1tvet806dp3unkdcf3prf0mxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294464</id>
      <parentid>1294441</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T03:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16938" sha1="n02tdfkq6vuc3n684dt2cxjne6ibz5v" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|22
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>n02tdfkq6vuc3n684dt2cxjne6ibz5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырғыҙ (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200060</id>
    <revision>
      <id>1294429</id>
      <parentid>1293120</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Персонаждар */</comment>
      <origin>1294429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22655" sha1="gvlxqrbubugs6s0b2r3lnsfoq262q4p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ырғыҙ»''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ның [[1942 йыл|1942]]—[[1952 йыл]]дарҙа яҙылған романы. 1957 йылда әҫәр башҡорт телендә сыға, ә [[1961 йыл]]да, беренсе баҫмаға инмәгән айырым бүлектәрен һәм өҙөктәрен индереп, яңынан нәшер ителә. Шул уҡ йылда ул [[Мәскәү]]ҙә рус телендә сыға. [[1967 йыл]]да (үлгәндән һуң) яҙыусыға [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] бирелә. Романда яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Һәҙиә Дәүләтшина ижадының үҙенсәлеге шунда: һәр геройҙың тиерлек ысын тормоштағы прототиптары була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

«Ырғыҙ» романы — башҡорт халҡының XX быуаттың тәүге йылдарынан алып 20-се йылдар башына тиклемге ике тиҫтә йыл ваҡытты, өс революцияны, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Граждандар һуғышы]] ваҡиғаларын үҙ эсенә ала.

Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды яҙыу уйы (замысел) Һәҙиә Дәүләтшинала 30-сы йылдарҙың башында уҡ тыуа; егерме йылдан ашыу (1930—1952) әҙиптең күңелен биләп тора.
1932 йылда яҙыусы «Партизан» тигән хикәйәһен яҙа. Хикәйәлә «Ырҙыҙ»ҙың кульминацияһы булып торған ваҡиға — аҡ бандиттарҙың Гөлйөҙөмдө урлап китеүҙәре, Ныязғолдоң ҡыҙы Хаяттың күрһәтеүе буйынса Айбулатты тотоп алып язалап үлтереүҙәре тасуир ителә. «Партизан» хикәйәһенә 1932 йылғы баҫмала яҙыусы үҙе «Ялҡынлы йылдар» хикәйәһенә бер киҫәк тигән аңлатма бирә. «Ялҡынлы йылдар»ҙың төп уйы яҙыусы алдына яңынан-яңы ижади проблемалар ҡуя. 1937—1942 йылдарҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның ижад эше өҙөлөп тора. 1942 йылда ул Өфөгә ҡайта һәм «Ялҡынлы йылдар» өҫтөндә ныҡлап эшләй башлай. Әҫәрҙең бер нисә вариантын яҙа. Ул йөкмәткеһе яғынан киңәйә, повесть күп планлы романға әйләнә. «Ырғыҙ» романы (ул саҡта әле — «Ырғыҙ буйҙары») 1953 йылдың аҙағында [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның проза секцияһында тикшерелә, Һәҙиә Дәүләтшина унда әйтелгән иҫкәрмәләр буйынса эшләүен ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем дауам итә. Ҡулъяҙмала рецензенттар күрһәткән етешһеҙлектәрҙе төҙәтеү эшен, Һ. Дәүләтшина үлгәндән һуң, уның яҡташы, [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Рәшит Ниғмәти]] тамамлап ҡуя. Романдың беренсе баҫмаһы [[1957 йыл]]да нәшер ителә һәм әҫәр башҡорт әҙәбиәтендә ҙур ваҡиға тип ҡабул ителә. [[1961 йыл]]да, В. Василевский тарафынан рус теленә тәржемә ителеп, Мәскәүҙә баҫыла. [[1967 йыл]]да һәҙиә Дәүләтшинаның был әҫәре [[Салауат Юлаев премияһы|Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы]] менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Ваҡиғалар урыны һәм ваҡыты ===
Ваҡиғаларҙың урыны һәм ваҡыты мәсьәләһе мөһим идея-эстетик проблема булып күтәрелә.
Ырғыҙ буйҙарында барған ҡораллы көрәш Башҡортостан һәм Бәтә Рәсәй өсөн дә характерлы, типик булғанлыҡтан, яҙыусы ваҡиғаларҙың урыны итеп Ырғыҙ буйҙарын һайлай. Ваҡиғаларҙың урыны художество дөйөмләштереп алына. Ырғыҙ буйында Айҙаҡай исемле ауыл булмаған, ул ижади дөйөмләштереү булып әҫәргә ингән. Шул уҡ ваҡытта Ырғыҙ буйындағы [[Диңгеҙбай]], Бөрйән, Таллы, Никольский, Сергеевка, Ивановка ауылдары исемдәре үҙгәртелмәй алынған. Романдыың үҙәгенә Айҙаҡай ауылын ҡуйыу халыҡ тормошона яҡыныраҡ килергә, уның социаль, милли, көнкүреш үҙенсәлектәрен, ғөрөф-ғәҙәт һәм йолаларын да конкрет һүрәтләргә мөмкинлек бирә. Ваҡиғаларҙы яҙыусы башҡа ауылдарға, Имель волосына, [[Һамар]]ға, [[Петроград]]ҡа, Смольныйға күсереп, уларҙы киң ерлектә тасуирлай&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{китап |автор=Зиннәтуллинә Х. Ш.|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Ырғыҙ буйҙарында барған ҡанлы көрәштә төплөрәк аңлау өсөн, яҙыусыға ваҡиғаларҙың ваҡыт арауыҡтарын да киңәйтергә тура килә. Ырғыҙ романы ваҡиғаларға бай осорҙо, 1902—1922 йылдарҙы, эсенә ала: рус-япон һуғышы, беренсе рус революцияһы, унан һуң килгән ҡара реакцияның, беренсе империалистик һуғыш һәм бөтә Рәсәйҙә барған революцион күтәрелештең, Февраль буржуаз-демократик һәм Бөйөк Октябрь революцияһының Ырғыҙ буйҙары һәм Айҙаҡай ауылы тормошона килеп ҡағылыуын күрһәтә торған материалдар туплай&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Сюжет ==
Яҙыусы «Ырғыҙ» романында тарихи әһәмиәткә бай булған ҙур дәүерҙе ала. Автор [[1902 йыл|1902]]—[[1922 йыл]]дарҙағы башҡорт халҡының тормошон, революция йылдарында, Граждандар һуғышы осоронда иҙеүселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәшен, большевиктар партияһы етәкселегендә бәхетле тормошҡа сығыуын күрһәтә. Әҫәрҙең нигеҙендә — Айҙаҡай ауылы башҡорттарының ауыр тормошо һүрәтләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Сюжет үҙәгенә Айбулат ҡуйыла. Ваҡиғалар бүлектән бүлеккә уның тирәһенә туплана. Быны бүлекәрҙең исемдәре үк күрһәтеп тора: «Көтөүселәр», «Эш эҙләгәндә», «Йәш дуҫтар», «Дядя Гриша», «Гөлйөҙөм», «Тыуған ауылда», «Таныш булмаған дуҫтың бүләге», «Иҫтәлктәр», «Баш эйгәндә», «Барыбер яттарға ҡалдырмам», «Самарканан үткәндә», «Ялҡын йәйелә», «Яңынан байҙар тупһаһында». Һ. Дәүләтшина Айбулаттың донъя менән бәйләнештәрен киңәйтә бара, башҡа сюжет ептәрен дә үҫтерә. Әҫәрҙең төп сюжет һыҙығы тамамланмаҫ элек үк,-үҙәк герой — Айбулат үлеп ҡала. Ләкин был хәл романдың композицияһын тарҡатмай. Уның эшен көрәштәш дуҫы Зөфәр Мурзин һәм башҡалар дауам итә. Романдың композицияһы төп геройҙарҙың характры үҫеүен асыуға буйһондоролған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

;Сюжеттың ҡайһы бер үҙенсәлектәре

«Ырғыҙ» романында яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй. Уларҙың һәр береһенең тиерлек ысын тормоштағы прототибы булған. Быны Һәҙиә Дәүләтшина ижадының төп үҙенсәлеге тип әйтергә мөмкин: уның әҫәрҙәрен биографик, ҡайһы берҙә автобиографик тип атау яраҡлы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Персонаждар ==
Төп герой — Айбулат Айҙаров. Уның образы аша яҡты киләсәккә ышаныс, фиҙаҡәрлек, революция эшенә һәм халыҡ мәнфәғәттәренә тоғролоҡ бирелә. Айбулат образын яҙыусы үҫештә һүрәтләй, уның рухи эволюцияһын, эске биографияһын тасуирлауға баҫым яһай&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Гөлйөҙөм — матур, эшсән, ҡыйыу. Ул хеҙмәтсән халыҡтың яҡшы һыҙаттары, рухи юғарылығын сағылдырған образ. Айбулат менән Гөлйөҙөмдөң мәхәббәтен тасуирлауға романда киң урын бирелә. Мөхәббәт темаһы романдың идея-художество йөкмәткеһен асыуҙа мөһим урын тота. Гөлйөҙөмдө Айбулат ҡасырып алып китә. «Был ғүмерҙә ғөрөф-ғәҙәттә  булмаған, дингә лә, законга ла һыймай торған ғәжәп хәл бөтә ауылдың иҫен китәрә».
Айбулат менән Гөлйөҙөмдән тыш романда байтаҡ башҡа колоритлы характерҙар бирелгән. Айбулаттың ағаһы Ҡотлояр, еңгәһе Мәғфүрә, Тимерғәле ҡарт, Үмәр ҡарт, Әхмәҙи образдары бай социаль-психологик йөкмәткеле булыуҙары менән айырылып торалар.

Ныязғол — [[Һамар губернаһы]]ның иң эре алпауыты. Ныязғол — төптән фекер йөрөтөүсе, аҡыллы дошман. Ҡәрҙәш, ырыуҙаш, үҙ кеше тип, аптыраған саҡтарында аҙ-маҙ ярҙам итеп, ауылдаштарын аҡрынлап үҙенә буйһондора, юҡ ҡына хаҡ менән ерҙәрен ала. Ата-әсәһе үлеп, етем ҡалғас, Айбулаттың да опекуны булып алып, ерҙәрен биләй. Быларҙың барыһына ла ҡәрҙәшлек, яҡындарына ярҙам итеү төҫөн бирә. Ныязғол улус старшинаһы Йәнғол Йомағол улы Йомағоловтан күсерелгән йәки прототибы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Нызғолдоң өс ҡатыны бар; һәр ҡатынының ғаиләлә үҙ урыны һәм романда үҙ характеры бар. Бөтәһе лә Ныязғолға һүҙһеҙ буйһона. Яҙыусы уларҙың һәр береһен билдәле социаль-психологик һыҙаттар менән һүрәтләгән. Бай ошондай мөнәсәбәтте һаҡлау һәм нығытыу хәстәрен күрә. Уртансы бисәһе Ғәзимә тәү килеп төшкән йылдарҙа үҙенең йәш кәләш булыуы менән маһайып ҡарағанда, Ныязғол уны тиҙ өйрәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;: &lt;blockquote&gt;Сөйҙә элеүле торған бөҙөргәле ҡамсыға ҡырын ғына күҙ һалған да бик тыныс тауыш менән: «Ғәзимә, абай бул! Минең өйөм эсендә тауыш сығыр булмаһын. Мин һине Рәхимәнән артыҡ икән, һылыу икән, тип алғаным юҡ. Ирҙең быуыны һайын ҡатын тигән мәҡәл бар. Ләкин ирҙең һәр бер ҡатынының үҙ урыны бар, шуны белергә кәрәк!» — ти.&lt;/blockquote&gt;

''Имай ''— Ныязғолдың улы. Ул патриархаль-феодаль ҡараштарҙан һәм йолаларҙан ситләшкән. Күберәк ваҡытын ҡалала үткәрә, бөтә ҡала эштәрен, иген эштәрен ул йөрөтә. Имай ул хужалыҡты хәҙерге заман талаптарына ярашлы алып барыу, игенде машина менән эшкәртеү, яҡшы сортлы орлоҡ сәсеп, ерҙән күберәк килем алыу юлын ҡыуа. Имайға буржуаз эшҡыуарлыҡ, сослоҡ хас&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

''Шаһиҙә әбей'' һәм ''Асҡар'' образдары романдың төп ваҡиғаларына оҫта үрелә. Романда Урал әбейе тигән махсус бүлек тә бирелгән. Шаһиҙә әбей улынан ҡалған изге яҙыуҙарҙы муҡсаһы менән һәр саҡ эргәһендә йөрөтә, һөйләгәндә, кешеләргә күрһәтә, уларҙы мираҫ итеп тапшырыу өсөн, улы кеүек батыр. ҡыйыу егетте көтә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Ғәҙел һәм хаҡлы баһа ==
Рус яҙыусыһы Леонид Соболевтың Рәсәй Федерацияһы яҙыусыларының Беренсе съезында һөйләгән докладында (1958) ошо мәшһүр әҫәр хаҡында әйткән һүҙҙәре хәҙер ҙә актуаль яңғырай. «һәҙиә Дәүләтшинаның „Ырғыҙ“ романын белмәй тороп, — тине ул, — башҡорт халҡының тормошон аңлау мөмкин түгел».

Күренекле әҙәбиәт белгесе [[Әнүр Вәхитов|Әнүр Вахитов]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;: {{Цитата|«Ырғыҙ» романын «башҡорт тормошоноң егерме йыллыҡ хроникаһы» тип атай. Әҫәр «егерме йыл эсендә башҡорт халҡының эволюцияһын күрһәтә». Халыҡ бында тарихтың төп көсө, ысын ижадсыһы булып күҙ алдына баҫа. Роман ысын-ысынында тарихилыҡ принцибына ҡоролған, тарихи оптимизм тойғоһо менән һуғарылған. Әҫәр иң элек лексик байлығы, телмәр төҙөлөшөнөң камиллығы, музыкаллеге, һығылмалығы менән таң ҡалдыра. «Ырғыҙ»ҙың теле, халыҡсан, образлы һөйләү стиле беҙҙең әҙәбиәтебеҙҙә тел оҫталығының классик өлгөһө булып ҡала. «Ырғыҙ» романы милли әҙәбиәтебеҙҙә роман жанрында күп планлы һүрәтләүҙе нығытты, ваҡиға романынан характер романына булған үҫештә этап әҫәре ролен уйнаны.}}

Күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Баязит Бикбай]]: «Ырғыҙ» романының авторын, үҙенең оло йөрәкле ҡәләмдәшен, «прозала ысын шағир, тормошта оло йөрәкле кеше» тип атай, «һәҙиә Дәүләтшина, барыһынан элек, гүзәл тел оҫтаһы. Ул һүҙҙәрҙе туп кеүек уйната. Бай, ғәжәп һутлы тел. Яҙыусы китаптың һәр битендә тип әйтерлек, халыҡ араһында булып та, әлегә әҙәбиәттә ҡулланылмай килгән яңы һүҙҙәр ҡуллана. Шуның арҡаһында уның образдары, һүрәтләнгән ваҡиғалары ысын булып күҙ алдына баҫа, һине ышандыра».

[[Ҡаҙаҡтар|Ҡаҙаҡ]] яҙыусыһы, Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы академигы Сабит Моҡанов үҙ ваҡытында һәҙиә Дәүләтшинаны Совет Шәреғе ҡатын-ҡыҙҙары араһынан сыҡҡан беренсе талантлы романсы тип атаны һәм уның, үҙ яҙмышындағы ҙур ауырлыҡтарҙы еңеп сығып, халыҡ тормошо тураһында монументаль роман тыуҙырыуын ысын мәғәнәһендә ижад батырлығы тип баһаланы. Сабит Моҡанов әйтеүенсә, «шуның менән яҙыусы үҙенә мәңгелек һәйкәл ҡойоп ҡалдырҙы»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Театрҙа һәм операла ==
XX быуаттың 60-сы йылдарында [[Салауат драма театры]] романдағы ваҡиғаларға нигеҙләнеп, шул уҡ исемле спектакль сәхнәләштерә (реж. [[Вәлиев Лек Вәли улы|Л. В.Вәлиев]]). Был спектакль 1967 йылда Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй драма, музыкаль һәм балалар театрҙары спектаклдәрен ҡарау конкурсында лауреат исемен яулай; Романға нигеҙләнеп [[Рәүеф Мортазин]] һәм [[Рәғиҙә Янбулатова]] «Дауыл» тигән опера ижад итә һәм ул [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет  театры]]нда ҡуйыла&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{БЭ2013|101279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6  }}
* {{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}
* {{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|101279}}
* [https://belsk.ruspole.info/node/1900 РУсское поле. [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]] «Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары]
* {{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}}
*  [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3163  Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы]

[[Категория:Әҙәбиәт]]
[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Опералар ижад ителгән романдар]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>gvlxqrbubugs6s0b2r3lnsfoq262q4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Словакия на Олимпийских играх</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200084</id>
    <revision>
      <id>1294462</id>
      <parentid>1292864</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T03:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2718" sha1="e9fgnzf5bg8962jqezota3ocw4ercw2" xml:space="preserve">{{Страна на Олимпийских играх
| имя          = Словакия Олимпия уйындарында
| from         = {{{from|}}}
| код МОК      = SVK
| имя НОК      = [[Словакия олимпия комитеты]] &lt;br&gt;[http://www.olympic.sk/ Рәсми сайт]
| игры         = {{{Игры|}}}
| спортсмены   = {{{Спортсмены|}}}
| видах спорта = {{{видах спорта|}}}
| знаменосец   = {{{Знаменосец|}}}
| официальные  = {{{Официальные|}}}
| золото       = {{{Золото|0}}}
| серебро      = {{{Серебро|0}}}
| бронза       = {{{Бронза|0}}}
| всего        = {{{Всего|0}}}
| место        = {{{Место|}}}
| йәйге уйындар  =
* [[Словакия 1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|1996]]
* [[Словакия 2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2000]]
* [[Словакия 2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2004]]
* [[Словакия 2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2008]]
* [[Словакия 2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2012]]
* [[Словакия 2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2016]]
* [[Словакия 2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2020]]
* [[Словакия 2024 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2024]]

| ҡышҡы уйындар  =
* [[Словакия 1994 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|1994]]
* [[Словакия 1998 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|1998]]
* [[Словакия 2002 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2002]]
* [[Словакия 2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2006]]
* [[Словакия 2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2010]]
* [[Словакия 2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2014]]
* [[Словакия 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2018]]
* [[Словакия 2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2022]]
* [[Словакия 2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2026]]
| Шулай уҡ ҡарағыҙ     =
* {{СтранаОИ|HUN||1896 йылғы йәйге|}} (1896—1912)
* {{СтранаОИ|TCH}} (1920—1992)
}}&lt;includeonly&gt;
{{#if: {{NAMESPACE}} || [[Категория:Словакия Олимпия уйындарында]] }}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>e9fgnzf5bg8962jqezota3ocw4ercw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зәңгәр флаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200142</id>
    <revision>
      <id>1294471</id>
      <parentid>1293195</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T06:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6886" sha1="glqwceam2nrj8tzt6o7f9ifjugd9owq" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Blue Flag Logo.svg|200px|right]]
[[Файл:Blaue Flagge 2007.jpg|thumb|250px|Зәңгәр флаг, 2007 йыл]]
'''Зәңгәр флаг''' — халыҡ-ара награда, 1987 йылдан алып йыл һайын юғары сифат стандарттарына яуап биргән һәм хәүефһеҙ һыу инеү өсөн яраҡлы пляждарға һәм причалдарға тапшырыла. Зәңгәр флагтың тыуған иле — [[Франция]], унда беренсе тапҡыр бүләкләү 1985 йылда үткәрелә. Зәңгәр флаг номинацияһы экологик белем биреү фонды ({{lang-en|FEE}}), ул коммерцияға ҡарамаған ойошма. Фонд донъяның 60 илендә — [[Европа]], [[Африка]], [[Океания]], [[Азия]], [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]]ла урынлашҡан 65 ойошманан тора.

Зәңгәр флаг критерийҙарына тап килеү өсөн, [[һыу]] сифаты, хәүефһеҙлек һәм экологик мәғрифәтселектең ҡәтғи стандарттары үтәлергә тейеш. [[Европа берлеге]] илдәрендә урынлашҡандар өсөн ҡабул ителгән директиваларҙы тулыһынса үтәү ҙә кәрәк.

Бүләкләү йыл һайын 5 июндә (Европа илдәре, [[Канада]], [[Мәғриб (ил)|Марокко]], [[Тунис]] һәм географик урыны буйынса оҡшаш илдәрҙә) һәм 1 ноябрҙә (Кариб бассейны илдәрендә, [[Яңы Зеландия]], [[Көньяҡ Африка]] һәм Көньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан илдәрҙә) үтә.

2009 йылда Зәңгәр флаг 3450-нән ашыу пляжға һәм причалға тапшырыла.

Әлеге ваҡытта Зәңгәр флаг программаһында донъяның түбәндәге илдәре ҡатнаша: [[Багам Утрауҙары]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Бразилия]], Канада, [[Хорватия]], [[Ҡыпрыҫ|Кипр]], [[Дания]], [[Доминика Республикаһы|Доминикан Республикаһы]], [[Англия]], [[Эстония]], [[Франция]], [[Әлмәниә|Германия]], [[Юнанстан|Греция]], [[Исландия]], [[Ирландия]], [[Исраил|Израиль]], [[Италия]], [[Үрдүн|Иордания]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Мексика]], [[Мальта]], [[Черногория]], [[Мәғриб (ил)|Марокко]], [[Нидерланд]], [[Яңы Зеландия]], [[Төньяҡ Ирландия]], [[Норвегия]], [[Польша]], [[Португалия]], [[Пуэрто-Рико]], [[Румыния]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Шотландия]], [[Сербия]], [[Словения]], [[Көньяҡ Африка]], [[Испания]], [[Швеция]], [[Тринидад һәм Тобаго]], [[Тунис]], [[Төркиә]], [[Украина]], [[Уэльс]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], Виргин Утрауҙары, [[Синт-Мартен]]. Программа [[Аруба]]ла эксперименталь кимәлдә эшләй.

Бөтә донъя буйынса ял итеүселәрҙең күбеһе сәйәхәт итеүҙе планлаштырғанда буласаҡ ял итеү урынын Зәңгәр флаг менән баһаһына ҡарап һайлай.

Рәсәйҙә Зәңгәр флаг менән бүләкләнгән беренсе пляж — (2016 йылда) [[Калининград өлкәһе]]нең Янтарный ҡасабаһындағы пляж зонаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.blueflag.global/new-blog/2016/7/25/the-first-russian-blue-flag-beach-provides-comfortable-vacation-for-people-with-disabilities|title=The first Russian Blue Flag beach provides comfortable vacation for people with disabilities — Blue Flag|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231142734/http://www.blueflag.global/new-blog/2016/7/25/the-first-russian-blue-flag-beach-provides-comfortable-vacation-for-people-with-disabilities|archive-date=2016-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| author=Светлана Песоцкая| url=https://rg.ru/2016/04/20/reg-szfo/baltijskij-pliazh-pervym-v-rossii-poluchil-goluboj-flag.html| title=Янтарный песок. Балтийский пляж первым в России получил «Голубой флаг»| publisher=// [[Российская газета]]. Федеральный выпуск № 85(6953), 20.04.2016| access-date=2016-06-26| archive-date=2016-07-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20160701221122/https://rg.ru/2016/04/20/reg-szfo/baltijskij-pliazh-pervym-v-rossii-poluchil-goluboj-flag.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда флаг менән Ялтала урынлашҡан Ҡырымдың Массандровский пляжы бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite news| title=В России появился второй удостоенный «Голубого флага» пляж| url=https://lenta.ru/news/2017/06/20/blueflag/| publisher=// [[Lenta.ru]], 20 июня 2017| access-date=2017-12-22| archive-date=2017-12-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20171222010715/https://lenta.ru/news/2017/06/20/blueflag/}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда [[Сочи]]ҙағы 6 пляж Зәңгәр флагҡа лайыҡ була, 2019 йылда улар 13 була, ә 2020 йылда уларҙың һаны 21-гә тиклем арта&lt;ref&gt;''Ирина Белова.'' [https://rg.ru/2020/04/28/reg-ufo/v-sochi-21-pliazh-udostoen-golubogo-flaga.html В Сочи 21 черноморский пляж удостоен «Голубого флага»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200705222219/https://rg.ru/2020/04/28/reg-ufo/v-sochi-21-pliazh-udostoen-golubogo-flaga.html |date=2020-07-05 }} // Российская газета, 28.04.2020.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Lexikon Tourismus|Blaue Flagge|107—108}}
* {{Книга:Tourismus, Hotellerie und Gastronomie von A bis Z|Blaue Flagge|126—127}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline|Blue Flag beach|Пляжи с голубым флагом}}
* [http://www.blueflag.org/ Официальный сайт]
{{ВС}}

[[Категория:Флагтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса наградалар]]
[[Категория:Пляждар]]</text>
      <sha1>glqwceam2nrj8tzt6o7f9ifjugd9owq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гонолулу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200313</id>
    <revision>
      <id>1294419</id>
      <parentid>1293829</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T12:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15095" sha1="lc2naiohzpgdr7sxupt1cm545f82gob" xml:space="preserve">{{НП
|статус                   = Ҡала
|русское название         = Гонолулу
|оригинальное название    = {{lang2|en|haw|Honolulu}}
|изображение              = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 | photo1a                   = Downtown Honolulu from Pūowaina (Punchbowl Crater).jpg
 | photo2a                   = Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG
 | photo2b                   = 160701-N-SI773-264 (28109201982) (slight cropped).jpg
 | photo3b                   = Waikiki-Vacation.JPG
 | photo3a                   = King Kamehameha I Statue - Honolulu (4 by 3).jpg
 | photo4a                   = Diamond Head (cropped).jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
|подчинение               = штаттың административ үҙәге;
округтың административ үҙәге
|герб                     = Seal of Honolulu, Hawaii.svg
|ширина герба             = 
|флаг                     = Flag of Honolulu, Hawaii.svg
|ширина флага             = 
|страна                   = АҠШ
|карта страны             = 0
|вид региона              = Штат
|регион                   = Гавайи
|регион в таблице         = 
|вид района               = 
|район                    = 
|район в таблице          = 
|вид общины               = 
|община                   = 
|община в таблице         = 
|внутреннее деление       = 
|вид главы                = Мэр
|глава                    = {{iw|Блангиарди Рик|Рик Блангиарди||Rick Blangiardi}}
|первое упоминание        = XI век
|прежние имена            = 
|статус с                 = 1907
|lat_dir                  = N
|lat_deg                  = 21
|lat_min                  = 18
|lat_sec                  = 32
|lon_dir                  = W
|lon_deg                  = 157
|lon_min                  = 49
|lon_sec                  = 34
|CoordScale               = 
|площадь                  = 177,2
|вид высоты               = 
|высота центра НП         = 6
|климат                   = тропик
|официальный язык         = 
|официальный язык-ref     = 
|население                = 390 738
|год переписи             = 2010
|плотность                = 2 152,2
|население агломерации    = 953 207
|национальный состав      = 
|конфессиональный состав  = 
|этнохороним              = 
|часовой пояс             = -10
|DST                      = 
|телефонный код           = 808
|почтовый индекс          = 96801–96850
|вид идентификатора       = 
|цифровой идентификатор   = 
|автомобильный код        = 
|сайт                     = http://www.honolulu.gov/
|язык сайта               = en
}}
'''Гонолу́лу'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|168—169|Соединенные Штаты Америки}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|93|Гонолу́лу}}&lt;/ref&gt; ({{lang2|en|haw|Honolulu}} — [[Гавай утрауҙары|Гавай архипелагы]]ның Оаху утрауындағы ҡала, [[Гавай (штат)|Гавай]] штатының һәм [[Гонолулу (округ)|Гонолулу]] округының [[баш ҡала]]һы һәм иң ҙур ҡалаһы.&lt;ref name=&quot;Викитека ВЭС&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Гонолулу}}&lt;/ref&gt;.

Гонолулу биҫтәһенең Перл-Харбор ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ көстәренең төп базаһы урынлашҡан.

== Тарихы ==
Хәҙерге Гонолулу территорияһында беренсе полинезия ултыраҡтарының барлыҡҡа килеүе археологик дәлилдәр һәм ҡайһы бер ауыҙ-тел ижады өлгөләре буйынса XI быуатҡа ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.hellohonolulu.com/history.cfm |title = Honolulu History — HelloHonolulu.com  |archive-url = https://archive.today/20130104055251/http://www.hellohonolulu.com/history.cfm |archive-date = 2013-01-04 }}&lt;/ref&gt;. Оаху утрауын яулап алғандан һуң, король Камеамеа I король һарайын 1804 йылда Гавай утрауынан Вайкикиға (Хәҙер Гонолулу районы) күсерә. Уның ихатаһы тағы ла 1809 йылда ҡаланың эшлекле үҙәге урынлашҡан урынға күсерелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.city-data.com/world-cities/Honolulu-History.html |title=History — Honolulu |access-date=2026-04-18 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214064653/http://www.city-data.com/world-cities/Honolulu-History.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Port d'Hanarourou by Louis Choris.jpg|220px|left|thumb|Гонолулу порты, 1816 йыл. Һүрәтте рәссам [[Хорис Логгин Андреевич|Логгин Андреевич Хорис]] 1815—1818 йылдарҙа донъя буйлап сәйәхәте ваҡытында эшләй]] Гонолулу ҡултығына европалыларҙан беренсе булып 1794 йылда британ офицеры Уильям Браун килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.travelgrove.com/travel-guides/United-States/Hawaii-Honolulu-History-c2089416.html |title=Honolulu History, Hawaii {{!}} Travelgrove.com |access-date=2026-04-18 |archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015065417/http://www.travelgrove.com/travel-guides/United-States/Hawaii-Honolulu-History-c2089416.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Урыҫтарҙан беренсе булып [[Крузенштерн Иван Фёдорович|Иван Федорович Крузенштерн]] һәм [[Лисянский Юрий Федорович|Юрий Федорович Лисянский]] килә.

Һуңынан ҡалала [[Төньяҡ Америка]] менән [[Азия]] араһында йөрөгән сауҙа караптары туҡтай башлай. 1815—1817 йылдарҙа [[Шеффер Егор Николаевич|Егор Николаевич Шеффер]]ҙың рус колонияһына нигеҙ һалыу һәм бөтә архипелагты Рәсәй подданныйлығына күсерергә тырышыуы башта уңышлы була, ләкин артабан [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хөкүмәте тарафынан хуплау тапмай.

1845 йылда Камеамеа III Гавай короллегенең баш ҡалаһын Лахайнанан Гонолулаға күсерә. Ҡала мөһим сауҙа үҙәгенә әйләнә; Америка миссионерҙары Гонолулу үҙәгендә ҙур предприятиелар төҙөй. 1893 йылда Гавай короллеге йәшәүҙән туҡтай, утрауҙар 1898 йылда АҠШ составына күсә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында ҡала [[Икенсе донъя һуғышының Тымыҡ океан хәрби хәрәкәттәр театры|Тымыҡ океанда]] Америка көстәрен тәьмин итеү буйынса төп үҙәктәренең береһе була.

Ҡаланың артабанғы үҫеше [[туризм]] индустрияһы менән бәйле.

== Географияһы һәм климаты ==
[[Файл:Гонолулу в свете сумерек.jpg|мини|300пкс|Гонолулу төндә]]
Гонолулу Оаху утрауының ел иҫкән яғында урынлашҡан һәм океан һәм Коолау һырты араһындағы бөтә территорияны биләй. Кеппендың климат классификацияһына ярашлы, ҡала саванналарҙың тропик климат зонаһында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;koppen&quot;&gt;{{статья|заглавие=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated|издание=Meteorol. Z.|том=15|страницы=259—263|ссылка=http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|access-date=2026-04-19|номер=3|язык=en|тип=journal|автор=Kottek, M.; J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, and F. Rubel|год=2006|archive-date=2019-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412021016/http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf}}&lt;/ref&gt;. Гонолулала йыл әйләнәһенә тиерлек ҡояшлы. 12 ай дауамында температура бик аҙ үҙгәрә; уртаса айлыҡ максималь температура 27 — 32 °C, ә уртаса айлыҡ минималь температура 18 — 24 °C. бик һирәк осраҡта термометр бағанаһы 35 °C билдәһенә тиклем күтәрелә, ә төндә минималь температура йылына 14 — 15 °C тиклем ике тапҡырҙан артыҡ төшмәй. Иң юғары температура (35 °C) 1998 йылдың сентябрендә аномаль эҫе осорҙа теркәлә. Иң түбән температура 1902 йылдың 16 февралендә һәм 1969 йылдың 20 ғинуарында 11,7 °C етә. Яр буйындағы һыу температураһы йәйге айҙарҙа 27 °C һәм ҡышҡы осорҙа 25 °C тәшкил итә.

Йыллыҡ яуым-төшөм — уртаса 434 мм, күпселек осраҡта ҡышҡы айҙарға октябрҙән апрель уртаһына тиклем тура килә. Йәйгеһен яуым-төшөм бик аҙ була. Гонолулала йылына уртаса 278 [[ҡояш]]лы һәм 90 [[ямғыр]]лы көн иҫәпләнә.

Ҡала тропик зонала булһа ла, [[тропик циклон]] һирәк күренеш тип һанала. Торнадо ла һирәк һәм ғәҙәттә улар утрауҙарға 15 йылға бер тапҡыр ябырыла. Яр буйынан алыҫ түгел барлыҡҡа килгән һыу ҡойондары ҡалаға биш йыл һайын ябырыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=28119&amp;refer=&amp;units=us|title=Weatherbase.com|publisher=Weatherbase.com|date=|access-date=2026-04-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6Ein3QHze?url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=28119|archive-date=2013-02-26}}&lt;/ref&gt;.

{{Климат города
|Город_род=Гонолулу (норма 1981-2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/usclimate/PHNL.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~111~91182~index.htm Туристический портал]
| Янв_ср=22.9          | Янв_ср_осад=60
| Фев_ср=22.8          | Фев_ср_осад=60
| Мар_ср=23.6          | Мар_ср_осад=62
| Апр_ср=24.5          | Апр_ср_осад=16
| Май_ср=25.4          | Май_ср_осад=14
| Июн_ср=26.8          | Июн_ср_осад=7
| Июл_ср=27.3          | Июл_ср_осад=13
| Авг_ср=27.7          | Авг_ср_осад=14
| Сен_ср=27.5          | Сен_ср_осад=18
| Окт_ср=26.7          | Окт_ср_осад=60
| Ноя_ср=25.3          | Ноя_ср_осад=60
| Дек_ср=23.8          | Дек_ср_осад=60
| Год_ср=25.4          | Год_ср_осад=436
| Янв_ср_мин=19.1      | Янв_ср_макс=26.7
| Фев_ср_мин=18.9      | Фев_ср_макс=26.8
| Мар_ср_мин=19.8      | Мар_ср_макс=27.3
| Апр_ср_мин=20.8      | Апр_ср_макс=28.2
| Май_ср_мин=21.6      | Май_ср_макс=29.2
| Июн_ср_мин=23.0      | Июн_ср_макс=30.6
| Июл_ср_мин=23.6      | Июл_ср_макс=31.1
| Авг_ср_мин=23.9      | Авг_ср_макс=31.3
| Сен_ср_мин=23.6      | Сен_ср_макс=31.4
| Окт_ср_мин=23.0      | Окт_ср_макс=30.4
| Ноя_ср_мин=21.9      | Ноя_ср_макс=28.8
| Дек_ср_мин=20.2      | Дек_ср_макс=27.3
| Год_ср_мин=21.6      | Год_ср_макс=29.1
| Янв_а_макс=31.1      | Янв_а_мин=11.7
| Фев_а_макс=31.1      | Фев_а_мин=11.7
| Мар_а_макс=31.7      | Мар_а_мин=12.8
| Апр_а_макс=32.8      | Апр_а_мин=13.3
| Май_а_макс=33.9      | Май_а_мин=15.6
| Июн_а_макс=33.3      | Июн_а_мин=18.3
| Июл_а_макс=34.4      | Июл_а_мин=18.9
| Авг_а_макс=33.9      | Авг_а_мин=18.3
| Сен_а_макс=35.0      | Сен_а_мин=18.9
| Окт_а_макс=34.4      | Окт_а_мин=16.1
| Ноя_а_макс=34.4      | Ноя_а_мин=13.9
| Дек_а_макс=31.7      | Дек_а_мин=12.2
| Год_а_макс=35.0      | Год_а_мин=11.7
| Янв_вода=22.5
| Фев_вода=23.0
| Мар_вода=24.2
| Апр_вода=23.5
| Май_вода=24.8
| Июн_вода=26.4
| Июл_вода=27.0
| Авг_вода=27.5
| Сен_вода=28.0
| Окт_вода=26.6
| Ноя_вода=25.8
| Дек_вода=25.5
| Год_вода=25.4
|}}

== Дипломатик вәкиллектәр ==
[[Файл:Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG|200px|мини|справа|Мэрия һәм ҡала советы бинаһы]]
Ҡалала түбәндәге дәүләттәрҙең дипломатик миссиялары (консуллыҡтары) урынлашҡан:
* {{Флагификация|Австралия}}
* {{Флагификация|Маршалловы острова}}
* {{Флагификация|Федеративные Штаты Микронезии}}
* {{Флагификация|Филиппины}}
* {{Флагификация|Южная Корея}}
* {{Флагификация|Япония}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.honolulu.gov Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405065807/http://www.honolulu.gov/ |date=2018-04-05 }}

{{ВС}}
{{Окружные центры Гавайев}}
{{Столицы штатов США}}
{{Гавайи}}

[[Категория:АҠШ штаттарының баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>lc2naiohzpgdr7sxupt1cm545f82gob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Хакимдар һайлау/Баныу</title>
    <ns>4</ns>
    <id>200419</id>
    <revision>
      <id>1294490</id>
      <parentid>1294080</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тутыйғош</username>
        <id>13835</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Риза}} */</comment>
      <origin>1294490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5834" sha1="mo7wj0atzljrlqkmw8bht7ij0brdrg7" xml:space="preserve">== [[Ҡатнашыусы:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}]] ==
&lt;!-- Ғариза тексты. Кандидаттың көслө һәм йомшаҡ яҡтарын ҡыҫҡаса яҙып үтегеҙ. --&gt;  

&lt;!-- үҙ-үҙеңде үрләткәндә түбәндәге ике юлды төшөрөп ҡалдырырға мөмкин --&gt;
:''Кандидатҡа ризалығығыҙҙы раҫлағыҙ:'' &lt;!-- Риза/Ҡаршы ~~~~ --&gt;
::&lt;span style=&quot;font-weight:bold;font-size:smaller;color:#E00&quot;&gt;Кандидат ризалығын бирмәйсә, тауыш бирмәгеҙ!&lt;/span&gt;

===Ҡатнашыусы хаҡында мәғлүмәттәр===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|style=&quot;background:#DDF&quot;|
|style=&quot;background:#ECECEC&quot;|
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Төҙәтәү һаны
| [http://stable.toolserver.org/editcount/result?projectname=ruwiki&amp;username={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} –––– төҙәтеү (барыһына ла), унан –––– (––,–– %) мәҡәләләр исемдәр арауығында]
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Беренсе төҙәтеү датаһы
| –– –– ––––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Бер көндә уртаса төҙәтеү
| ––,––
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Википедия:IRC|IRC]] ҡатнашыусы исеме
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[ICQ UIN]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Jabber]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Skype]]
| 
|-
!style=&quot;text-align:left;&quot;|Һайлау ваҡыты:
|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y}} — {{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;#time:d m Y|+14 days}}
|}

=== Аңлатмалар ===
[[User:Баныу|Баныу]] ханым, тәүҙә ризалығын белдермәһә лә, һуңынан фекерен үҙгәртеп, риза булды. Шуның өсөн дә, хаким статусы бирелһен тип, бында тауыш биреүҙе ойошторабыҙ. Рәхим итеп ҡатнашығыҙ. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 10:05, 21 апрель 2026 (UTC) 

=== Һайланыусыларға талаптар ===
{{subst:&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;Wikipedia:Хәкимдәр һайлау/Һайлаусыларға талаптар ҡалыбы}}

=== {{Риза}} ===
* {{Риза}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:09, 21 апрель 2026 (UTC)
* {{Риза}} --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 10:15, 21 апрель 2026 (UTC)
*{{Риза}}-[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 12:27, 21 апрель 2026 (UTC)
*{{Риза}}-[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 15:20, 21 апрель 2026 (UTC)
*{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 16:42, 21 апрель 2026 (UTC)
*{{Риза}}----[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 10:34, 25 апрель 2026 (UTC)

=== {{Ҡаршы}} ===

=== Икеләнделәр ===

===[[Рәсем:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Кандидатҡа һорауҙар]] Кандидатҡа һорауҙар ===

==== Стандарт һорауҙар ====
* [[Википедия:Памятка администратору|Хаким бурыстары]]ның ҡайһыһын үтәй алаһығыҙ?
* Википедияла үҙегеҙҙең[[Special:Contributions/{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|ҡатнашыусы өлөшө]]н нисек баһалайһығыҙ?
* Башҡа ҡатнашыусылар менән бәхәс булдымы? Әгәр булһа, бәхәсте нисек хәл иттегеҙ һәм киләсәктә ҡаршылыҡтан нисек сығырға уйлайһығыҙ?
*Һеҙҙең өҫтәмә иҫәп яҙмалары бармы? &lt;small&gt;Иҫкәртмә: һеҙ был һорауға яуап бирергә һәм сәбәбен аңлатырға тейеш түгел.&lt;/small&gt;
* Википедияла һеҙгә блок ҡуйылғаны булдымы ? Әгәр булһа, ниндәй сәбәп менән? &lt;small&gt;({{p|1=[http://ba.wikipedia.org/wiki/Special:Log/block?page=User:{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAMEE}} журнал блокировок]}})&lt;/small&gt;
* Википелияла башҡа әүҙем ҡатнашыусылар менен танышһығыҙмы?
* Башҡа ресурстарҙа администратор, модератор тәжрибәһе бармы? 

&lt;!-- һорауҙарығыҙҙы был аңлатманы өҫтөнә яҙығыҙ:

==== Ҡатнашыусы &lt;һеҙҙең исемегеҙ&gt; һораузары====
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
* …? — ~~~~
…

--&gt;

===[[Рәсем:Nuvola apps korganizer.svg|20px|Итог]] Һөҙөмтә ===

{{Хәким һайлауы һөҙөмтәһе
 |1={{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}
 |риза={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|+}}
 |ҡаршы={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|-}}
 |икеләнделәр={{ХСҒ/data|{{&lt;includeonly&gt;subst:&lt;/includeonly&gt;SUBPAGENAME}}|~}}
}}</text>
      <sha1>mo7wj0atzljrlqkmw8bht7ij0brdrg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боролош (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200423</id>
    <revision>
      <id>1294430</id>
      <parentid>1294295</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Романдың яҙылыу тарихы */</comment>
      <origin>1294430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19412" sha1="l2qr85640gxx5r9ylmwrspy63adyyt0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан.

Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84736}}&lt;/ref&gt; тарафынан тәржемә итеп сығарыла&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]&lt;/ref&gt;. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың проблематикаһы ==
Романда Беренсе донъя һугышы башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, Февраль һәм Октябрь революциялары, Граждандар һуғышы, илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт
үҙенә үтә ауырлыҡ менэн юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Үҙәк образдар ==
Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы Ғафур. Ғафурҙы ауырыу балаһына ҡарар өсөн эштән бушаталар. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ.

''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа  - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}}.

''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц
эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең
ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә.

=== Ҡатын-ҡыҙ образдары ===
Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай.

Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алғас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}
* {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>l2qr85640gxx5r9ylmwrspy63adyyt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294431</id>
      <parentid>1294430</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Романдың проблематикаһы */</comment>
      <origin>1294431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19412" sha1="bqgn1lqsub965eq7gx4qx9d3i2ywclg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан.

Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84736}}&lt;/ref&gt; тарафынан тәржемә итеп сығарыла&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]&lt;/ref&gt;. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың проблематикаһы ==
Романда Беренсе донъя һугышы башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, Февраль һәм Октябрь революциялары, Граждандар һуғышы, илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт
үҙенә үтә ауырлыҡ менән юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Үҙәк образдар ==
Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы Ғафур. Ғафурҙы ауырыу балаһына ҡарар өсөн эштән бушаталар. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ.

''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа  - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}}.

''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц
эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең
ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә.

=== Ҡатын-ҡыҙ образдары ===
Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай.

Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алғас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}
* {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>bqgn1lqsub965eq7gx4qx9d3i2ywclg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294432</id>
      <parentid>1294431</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үҙәк образдар */</comment>
      <origin>1294432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19410" sha1="rykubboepzekutlmxkkho7p7w452ykd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан.

Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84736}}&lt;/ref&gt; тарафынан тәржемә итеп сығарыла&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]&lt;/ref&gt;. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың проблематикаһы ==
Романда Беренсе донъя һугышы башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, Февраль һәм Октябрь революциялары, Граждандар һуғышы, илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт
үҙенә үтә ауырлыҡ менән юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Үҙәк образдар ==
Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы Ғафур. Ғафурҙы ауырыу балаһын ҡарар өсөн эштән бушаталар. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ.

''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа  - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}}.

''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц
эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең
ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә.

=== Ҡатын-ҡыҙ образдары ===
Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай.

Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алғас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}
* {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>rykubboepzekutlmxkkho7p7w452ykd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294434</id>
      <parentid>1294432</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T16:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үҙәк образдар */</comment>
      <origin>1294434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19512" sha1="i7glzym95pxz72jabzsoplinhcfxj3o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан.

Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84736}}&lt;/ref&gt; тарафынан тәржемә итеп сығарыла&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]&lt;/ref&gt;. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың проблематикаһы ==
Романда Беренсе донъя һугышы башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, Февраль һәм Октябрь революциялары, Граждандар һуғышы, илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт
үҙенә үтә ауырлыҡ менән юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Үҙәк образдар ==
Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы — Ғафур. Ғафур балаһың ҡаты ауырыуы тураһында хәбәр ала. Ул ашығып ауылға ҡайтып китә, икенсе көндө эштән ҡыуыла. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ.

''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа  - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}}.

''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц
эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең
ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә.

=== Ҡатын-ҡыҙ образдары ===
Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай.

Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алғас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}
* {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>i7glzym95pxz72jabzsoplinhcfxj3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294435</id>
      <parentid>1294434</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T16:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үҙәк образдар */</comment>
      <origin>1294435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19523" sha1="sser17gjhpgria49kir7syu4iyxnl08" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан.

Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84736}}&lt;/ref&gt; тарафынан тәржемә итеп сығарыла&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]&lt;/ref&gt;. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың проблематикаһы ==
Романда Беренсе донъя һугышы башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, Февраль һәм Октябрь революциялары, Граждандар һуғышы, илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт
үҙенә үтә ауырлыҡ менән юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Үҙәк образдар ==
Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы — Ғафур. Ғафур балаһың ҡаты ауырыуы тураһында хәбәр ала. Ул ашығып ауылға ҡайтып китә, икенсе көндө эштән ҡыуыла. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ.

''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа  - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}}

''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц
эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә.

=== Ҡатын-ҡыҙ образдары ===
Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай.

Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алып ҡайтҡас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}
* {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>sser17gjhpgria49kir7syu4iyxnl08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гипатия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200451</id>
    <revision>
      <id>1294449</id>
      <parentid>1294415</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T19:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179505" sha1="0p45d1fnqkm084q371kmvibqbr68bcv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. У этого поступка было две цели: одна — усмирить в зародыше возможное восстание, другая — показать власть Ореста над Кириллом&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197-198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239-240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, үҙе лә иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында, &lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt; Петр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}} 
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй»{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;. 

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. 

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесию]], [[Асклепигения|Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодора]]ны индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
По сведениям [[Тихон (Лященко)|Т. Лященко]], существует мнение, что сообщение Сократа Схоластика содержит намёки на вину архиепископа Кирилла, но он побоялся открыто назвать его имя. Лященко на это возражает, что в других случаях Сократ не боялся приписывать Кириллу небезупречные деяния, а реакция Кирилла не могла привести к серьёзным последствиям для жителей Константинополя. Сомнительно участие парабаланов в убийстве: Сократ, будучи юристом, не употребил этот устоявшийся в текстах законов термин. Пётр-чтец, будучи [[анагност]]ом, мог быть оглашенным и не принадлежать к клиру. Но, если бы он и был клириком, то несправедливо возлагать ответственность за отдельную личность на главу клира, а тем более на весь клир, хотя авторитет Александрийской церкви закономерно пострадал. «Люди с горячими головами» — это александрийская толпа, известная склонностью к беспорядкам и насилию, а мотив зависти следует приписывать не Кириллу, а, скорее, народу, завидующему влиянию Гипатии на Ореста. Вероятно, к этому примешивался мотив суеверия: астрономы часто занимались [[Астрология|астрологией]] и [[Магия|магией]], и вышеназванное влияние приписано колдовству{{Sfn|Лященко|1913|с=156—161}}.

К доказательствам невиновности архиепископа Кирилла Лященко относил: 1) депутацию александрийцев к императору Феодосию с просьбой пресечь производимые парабаланами беспорядки, усилившиеся во время отъезда Кирилла, причём император усомнился в способности предстоятеля церкви справиться в одиночку — из чего следует, что влияние архиепископа на парабаланов было недостаточным, тем более во время вынужденного отъезда; 2) Орест, стремившийся очернить архиепископа, не смог предоставить большего обвинения, чем слабость надзора; 3) трудно допустить, что Церковь единодушно почтила бы совершившего нераскаянный смертный грех, при том, что в окружении Кирилла было много ревнителей благочестия (напр., святой [[Исидор Пелусиот]]) и откровенных недоброжелателей и клеветников, особенно из числа несториан{{Sfn|Лященко|1913|с=161—164}}.

[[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]] отмечает, что Гипатия могла быть принята за [[магия|мага]], что и стало причиной её смерти:

{{начало цитаты}}
Одного нельзя сказать ни о смерти [[Сопатр]]а, ни о смерти [[Максим Эфесский|Максима]], ни даже о много более трагической и несправедливой смерти Ипатии: нельзя сказать, что суеверные современники по невежеству приняли учёных за магов. Учёные сами выдавали себя за магов, и притом с глубоким внутренним убеждением. Конечно, они были жертвами суеверия, однако того суеверия, которое сами обосновывали и распространяли. Чем они не были, так это мучениками науки. В лучшем случае они были мучениками языческой религии&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Аверинцев С. С. |часть=Эволюция философской мысли |заглавие=Культура Византии. IV — первая половина VII века |место=М. |год=1984 |страницы=59}}&lt;/ref&gt;.
{{конец цитаты}}

Автор двух беллетризованных жизнеописаний Гипатии (''Selene of Alexandria'' и ''Hypatia: Her Life and Times''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.amazon.com/Faith-L.-Justice/e/B003FWNP9S |title=Faith L. Justice at Amazon.com |website=Amazon |access-date=2017-09-29 |archive-date=2022-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216071357/https://www.amazon.com/Faith-L.-Justice/e/B003FWNP9S |url-status=live }}&lt;/ref&gt;), Фейт Джастис (Faith L. Justice) считает, что согласно имеющимся данным, Гипатия приняла смерть не вследствие того, что она была язычницей, или учёным, или женщиной, а вследствие вовлечённости в политику&lt;ref name=&quot;Faith L. Justice&quot;&gt;Faith L. Justice. [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216071359/https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ |date=2022-02-16 }}, 2010.&lt;/ref&gt;{{Проверить авторитетность|24|09|2023}}.

[[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенский]] отмечает:

{{начало цитаты}}
… Христианская церковь чувствовала некоторую неловкость за кровавую расправу с Ипатией. Приходилось тщательно выгораживать Кирилла Александрийского, чтобы снять с этого признанного авторитета клеймо погромщика… По странной иронии судьбы Кирилл, этот ревностный и неутомимый борец за достоинство христианской Богоматери, как Девы и Матери не человека, а именно Бога, оказался идеологическим вдохновителем гнусного растерзания девушки…&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot;&gt;{{Книга |автор=[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]] |часть=Вступление |заглавие=Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия |место=Харьков |издательство=ИКП «Паритет» ЛТД |год=1994}}&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}

По мнению Преображенского, «образцовая жизнь и мученическая смерть Гипатии послужила прообразом для жития христианской мученицы [[Екатерина Александрийская|Екатерины Александрийской]], составленного около X века. Житие св. Екатерины Александрийской почти в точности повторяет жизнь Гипатии. Обе женщины занимаются философией, математикой, астрономией, отличаются редкой красотой, чистотой, красноречием и обе погибают мучительной смертью в руках разъярённой толпы. Таким образом, жертва христианского фанатизма и изуверства превратилась в христианскую святую»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. В то же время другие исследователи оспаривают гипотезу Преображенского, связывая образ святой Екатерины Александрийской с безымянной александрийской мученицей эпохи Диоклетиана, описанной в «Церковной истории» Евсевия Кесарийского&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, где также присутствует мотив блестящей образованности, но кроме того имеется ряд мотивов, имеющихся в житии Екатерины Александрийской, но отсутствующих в биографии Гипатии (неудачное сватовство императора)&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Кроме того, параллели в обстоятельствах гибели, на которые ссылается Преображенский, не соответствуют источникам — согласно житию Екатерины Александрийской, мученица была казнена через отсечение головы императорским воином, а не от рук толпы&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

В XXI веке представители Церкви отрицают гипотезу о вине епископа Кирилла в трагической гибели Гипатии. [[Дворкин, Александр Леонидович|А. Л. Дворкин]] в «Очерках по истории Вселенской Православной Церкви» и церковный историк Г. Захаров указывают на отсутствие документальных источников, подтверждающих версию об ответственности св. Кирилла за гибель Гипатии&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Дворкин А. Л. |заглавие=Очерки по истории Вселенской Православной Церкви |место=Нижний Новгород |издательство=Издательство Братства во имя св. князя Александра Невского |год=2005 |страниц=928}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Захаров&quot;&gt;{{Статья |автор=Захаров Г. |ссылка=https://foma.ru/pravda-i-lozh-agoryi.html |заглавие=Правда и ложь «Агоры» |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405161632/https://foma.ru/pravda-i-lozh-agoryi.html |archive-date=2022-04-05 |издание=Фома |номер=4 (84) |месяц=апрель |год=2010}}&lt;/ref&gt;. [[Мень, Александр Владимирович|Александр Мень]] отмечает, что «Кирилл не был непосредственным виновником этих преступлений, но нитрийцы ссылались на его авторитет»&lt;ref name='БС' /&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия писала на греческом языке, бывшим в то время языком науки на пространстве всего Средиземноморья{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия была описана как [[энциклопедист]]ка&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, и, вероятно, была более учителем и комментатором, чем новатором{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Не найдено никаких доказательств тому, что Гипатия когда-либо публиковала какие-либо независимые работы по философии{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, и, похоже, она не сделала никаких математических открытий{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Во времена Гипатии учёные сохраняли классические математические работы и комментировали их вместо публикации оригинальных работ{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Также было высказано предположение, что Гипатия и её отец сосредоточили свои усилия на сохранении математических трактатов для своих учеников{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. В словаре ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' ошибочно утверждается, что все труды Гипатии были утеряны{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, но современная наука идентифицировала несколько сохранившихся работ{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Такого рода авторская неопределённость типична для женщин-философов древности{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Известно, что Гипатия отредактировала существующий текст третьей книги ''«[[Альмагест]]»'' Птолемея{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Когда-то считалось, основываясь на названии ''«Комментарий Теона Александрийского к третьей книге Альмагест Птолемея, издание, переработанное моей дочерью Гипатией, философом»'', что Гипатия просто пересмотрела комментарий Теона к ''«Альмагесту»''{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=45}}, но, основываясь на анализе названий других комментариев Теона и аналогичных названий того периода, учёные пришли к выводу, что Гипатия исправила не комментарий отца, а сам текст ''«Альмагеста»''{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Её вкладом считается улучшенный метод [[Деление столбиком|деления столбиком]], необходимый для астрономических вычислений. В «Альмагесте» Птолемей предложил задачу деления для вычисления количества градусов, пройденных солнцем за один день, когда оно вращается вокруг Земли. В своём раннем комментарии Теон попытался улучшить метод деления Птолемея. В тексте, отредактированном Гипатией, подробно описан табличный метод{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Этот табличный метод может быть той «астрономической таблицей», которую исторические источники приписывают Гипатии{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон считает, что Гипатия редактировала не только третью книгу комментариев, но и все девять сохранившихся книг ''«Альмагеста»''{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия написала комментарий к ''«Арифметике»'' [[Диофант Александрийский|Диофанта]], состоящей из 13 книг и написанной около 250 года новой эры{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. В этом комментарии было изложено более ста математических задач, для решения которых предлагается использование [[алгебра|алгебры]]{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. На протяжении веков считалось, что комментарий утрачен{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, причём только первоначальные тома ''«Арифметики»'', с первого по шестой, сохранились в греческом оригинале{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, но как минимум четыре дополнительных тома были сохранены в арабском переводе, выпущенном примерно в 860 году{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Арабский текст содержит многочисленные расширения,{{sfn|Booth|2017|p=109}} которых нет в греческом тексте, включая проверку примеров Диофанта и дополнительные задачи{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А. Камерон заявляет, что наиболее вероятным источником этого дополнительного материала является сама Гипатия, поскольку Гипатия — единственный древний писатель, который написал комментарий к ''«Арифметике»'', и дополнения, по-видимому, следуют тем же методам, которые использовал её отец Теон{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. В 1885 году сэр [[Томас Хит]] опубликовал первый английский перевод сохранившейся части ''«Арифметики»''. Хит утверждал, что сохранившийся текст ''«Арифметики»'' на самом деле является школьным пособием, изданным Гипатией для своих же учеников{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. По словам М. Уэйт, Гипатия использовала необычный алгоритм для деления (в тогдашней стандартной [[Шестидесятеричная система счисления|шестидесятиричной системе счисления]]), что теперь позволяет учёным легко отыскивать части текста, написанные ею{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Консенсус в отношении того, что комментарий Гипатии является источником дополнительного материала в арабских рукописях ''«Арифметики»'', был оспорен историком математики Уилбуром Кнорром, который утверждает, что «[[Интерполяция|интерполяции]] такого низкого уровня не требуют какого-либо реального математического понимания» и что автор интерполяций «мог быть только тривиальным умом … в прямом противоречии с древними свидетельствами о высоком уровне Гипатии как философа и математика». А. Камерон также отметил, что хотя Теон также имел высокую репутацию, его сохранившиеся работы совершенно неоригинальны. Он настаивает и на том, что работа Гипатии о Диофанте была школьным изданием, предназначенным для учеников, а не профессиональных математиков{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия также написала комментарий (в 8 книгах) к работе [[Аполлоний Пергский|Аполлония Пергского]] ''«Коники»'' (о конических сечениях){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, который не сохранился{{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}. Считается также, что она создала ''«Астрономический канон»'': либо новое издание ''«Удобных таблиц»'' Клавдия Птолемея, либо вышеупомянутый комментарий к ''«Альмагесту»''{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основываясь на внимательном прочтении и сравнивая её предполагаемый вклад в работу Диофанта, Кнорр предполагает, что Гипатия, возможно, также редактировала [[Архимед]]ово ''«Измерение круга»'', анонимный текст об изометрических фигурах, и текст, позже использованный [[Джон из Тайнмута|Иоанном Тайнмутским]], учёным богословом и историком XIII века, в его работе об измерении сферы Архимедом{{sfn|Knorr|1989}}. Для комментариев к работам Аполлония или ''«Астрономическому канону»'' требовалась хорошая подготовка, отчего некоторые современные учёные признают Гипатию неплохим математиком своей эпохи{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Известно, что Гипатия конструировала плоские астролябии{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, такие как показанная на фото, датируется XI веком.]]
Согласно одному из писем Синезия, Гипатия научила его, как сконструировать серебряную плоскую [[Астролябия|астролябию]] в качестве подарка для чиновника{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|pp=111–113}}. «Маленькая астролябия» или «плоская астролябия» использует [[Стереографическая проекция|стереографическую проекцию]] небесной сферы на плоскость, в отличие от [[Армиллярная сфера|армиллярной сферы]], которая имеет форму шара{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Армиллярные сферы были громоздкими, тогда как плоская астролябия была портативным и практичным прибором{{sfn|Booth|2017|p=111}}.

Утверждение из письма Синезия иногда ошибочно интерпретируется как изобретение плоской астролябии Гипатией{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, но плоская астролябия использовалась по крайней мере за 500 лет до её рождения{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия научилась строить плоские астролябии у Теона{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}, который написал о них два трактата{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Трактат Теона ныне утерян, но он был хорошо известен сирийскому епископу Северу Себохту (575—667 годы), который описывает его содержание в своём собственном трактате об астролябиях{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия и Теон, возможно, также изучали «Planisphaerium» Птолемея, в которой описываются вычисления, необходимые для построения астролябии{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Формулировка Синезия указывает на то, что Гипатия сама не проектировала и не конструировала астролябию, а просто выступила в качестве наставника в процессе её конструирования{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

В другом письме Синезий просит Гипатию сконструировать ему «гидроскоп», устройство, ныне известное как [[ареометр]], для определения плотности или удельного веса жидкостей{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}, на основании чего Гипатии приписывают изобретение и этого прибора{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Но, напротив, Синезий описывает гидроскоп в мельчайших деталях, будто Гипатия никогда не слышала об этом устройстве{{sfn|Deakin|2007|p=105}}{{sfn|Booth|2017|pp=114–115}}, но Синезий полагает, что она сможет воспроизвести его по описанию. Гидрометры были основаны на законе Архимеда (III в. до н. э.), возможно, были изобретены им и описаны ещё во II в. н. э. в стихотворении римского учёного Ремния&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хотя современные исследователи часто приписывают Гипатии разработку множества других изобретений, все эти и другие приписывания могут быть смело отброшены как ложные{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. [[Бут, Шарлота|Шарлота Бут]], британский [[египтолог]], заключает: «Современная репутация Гипатии как философа, математика, астронома и изобретателя-механика непропорциональна количеству сохранившихся свидетельств о работах из её жизни. Эта репутация основана либо на мифе, либо на слухах, а не на реальных доказательствах»{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>0p45d1fnqkm084q371kmvibqbr68bcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294470</id>
      <parentid>1294449</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T05:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169270" sha1="8cfyhcoa5h0pe1cz5ao39ywiqeuapcs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. У этого поступка было две цели: одна — усмирить в зародыше возможное восстание, другая — показать власть Ореста над Кириллом&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, үҙе лә иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында, &lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt; Петр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесию]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия написала комментарий к ''«Арифметике»'' [[Диофант Александрийский|Диофанта]], состоящей из 13 книг и написанной около 250 года новой эры{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. В этом комментарии было изложено более ста математических задач, для решения которых предлагается использование [[алгебра|алгебры]]{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. На протяжении веков считалось, что комментарий утрачен{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, причём только первоначальные тома ''«Арифметики»'', с первого по шестой, сохранились в греческом оригинале{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, но как минимум четыре дополнительных тома были сохранены в арабском переводе, выпущенном примерно в 860 году{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Арабский текст содержит многочисленные расширения,{{sfn|Booth|2017|p=109}} которых нет в греческом тексте, включая проверку примеров Диофанта и дополнительные задачи{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А. Камерон заявляет, что наиболее вероятным источником этого дополнительного материала является сама Гипатия, поскольку Гипатия — единственный древний писатель, который написал комментарий к ''«Арифметике»'', и дополнения, по-видимому, следуют тем же методам, которые использовал её отец Теон{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. В 1885 году сэр [[Томас Хит]] опубликовал первый английский перевод сохранившейся части ''«Арифметики»''. Хит утверждал, что сохранившийся текст ''«Арифметики»'' на самом деле является школьным пособием, изданным Гипатией для своих же учеников{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. По словам М. Уэйт, Гипатия использовала необычный алгоритм для деления (в тогдашней стандартной [[Шестидесятеричная система счисления|шестидесятиричной системе счисления]]), что теперь позволяет учёным легко отыскивать части текста, написанные ею{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Консенсус в отношении того, что комментарий Гипатии является источником дополнительного материала в арабских рукописях ''«Арифметики»'', был оспорен историком математики Уилбуром Кнорром, который утверждает, что «[[Интерполяция|интерполяции]] такого низкого уровня не требуют какого-либо реального математического понимания» и что автор интерполяций «мог быть только тривиальным умом … в прямом противоречии с древними свидетельствами о высоком уровне Гипатии как философа и математика». А. Камерон также отметил, что хотя Теон также имел высокую репутацию, его сохранившиеся работы совершенно неоригинальны. Он настаивает и на том, что работа Гипатии о Диофанте была школьным изданием, предназначенным для учеников, а не профессиональных математиков{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия также написала комментарий (в 8 книгах) к работе [[Аполлоний Пергский|Аполлония Пергского]] ''«Коники»'' (о конических сечениях){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, который не сохранился{{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}. Считается также, что она создала ''«Астрономический канон»'': либо новое издание ''«Удобных таблиц»'' Клавдия Птолемея, либо вышеупомянутый комментарий к ''«Альмагесту»''{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основываясь на внимательном прочтении и сравнивая её предполагаемый вклад в работу Диофанта, Кнорр предполагает, что Гипатия, возможно, также редактировала [[Архимед]]ово ''«Измерение круга»'', анонимный текст об изометрических фигурах, и текст, позже использованный [[Джон из Тайнмута|Иоанном Тайнмутским]], учёным богословом и историком XIII века, в его работе об измерении сферы Архимедом{{sfn|Knorr|1989}}. Для комментариев к работам Аполлония или ''«Астрономическому канону»'' требовалась хорошая подготовка, отчего некоторые современные учёные признают Гипатию неплохим математиком своей эпохи{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Известно, что Гипатия конструировала плоские астролябии{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, такие как показанная на фото, датируется XI веком.]]
Согласно одному из писем Синезия, Гипатия научила его, как сконструировать серебряную плоскую [[Астролябия|астролябию]] в качестве подарка для чиновника{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|pp=111–113}}. «Маленькая астролябия» или «плоская астролябия» использует [[Стереографическая проекция|стереографическую проекцию]] небесной сферы на плоскость, в отличие от [[Армиллярная сфера|армиллярной сферы]], которая имеет форму шара{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Армиллярные сферы были громоздкими, тогда как плоская астролябия была портативным и практичным прибором{{sfn|Booth|2017|p=111}}.

Утверждение из письма Синезия иногда ошибочно интерпретируется как изобретение плоской астролябии Гипатией{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, но плоская астролябия использовалась по крайней мере за 500 лет до её рождения{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия научилась строить плоские астролябии у Теона{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}, который написал о них два трактата{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Трактат Теона ныне утерян, но он был хорошо известен сирийскому епископу Северу Себохту (575—667 годы), который описывает его содержание в своём собственном трактате об астролябиях{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия и Теон, возможно, также изучали «Planisphaerium» Птолемея, в которой описываются вычисления, необходимые для построения астролябии{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Формулировка Синезия указывает на то, что Гипатия сама не проектировала и не конструировала астролябию, а просто выступила в качестве наставника в процессе её конструирования{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

В другом письме Синезий просит Гипатию сконструировать ему «гидроскоп», устройство, ныне известное как [[ареометр]], для определения плотности или удельного веса жидкостей{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}, на основании чего Гипатии приписывают изобретение и этого прибора{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Но, напротив, Синезий описывает гидроскоп в мельчайших деталях, будто Гипатия никогда не слышала об этом устройстве{{sfn|Deakin|2007|p=105}}{{sfn|Booth|2017|pp=114–115}}, но Синезий полагает, что она сможет воспроизвести его по описанию. Гидрометры были основаны на законе Архимеда (III в. до н. э.), возможно, были изобретены им и описаны ещё во II в. н. э. в стихотворении римского учёного Ремния&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хотя современные исследователи часто приписывают Гипатии разработку множества других изобретений, все эти и другие приписывания могут быть смело отброшены как ложные{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. [[Бут, Шарлота|Шарлота Бут]], британский [[египтолог]], заключает: «Современная репутация Гипатии как философа, математика, астронома и изобретателя-механика непропорциональна количеству сохранившихся свидетельств о работах из её жизни. Эта репутация основана либо на мифе, либо на слухах, а не на реальных доказательствах»{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>8cfyhcoa5h0pe1cz5ao39ywiqeuapcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294472</id>
      <parentid>1294470</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T06:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Диофант «Арифметика»һы */</comment>
      <origin>1294472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168674" sha1="fijw8gvbs3hebcyk9tdru4q7aclkub6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. У этого поступка было две цели: одна — усмирить в зародыше возможное восстание, другая — показать власть Ореста над Кириллом&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, үҙе лә иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында, &lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt; Петр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесию]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия также написала комментарий (в 8 книгах) к работе [[Аполлоний Пергский|Аполлония Пергского]] ''«Коники»'' (о конических сечениях){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, который не сохранился{{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}. Считается также, что она создала ''«Астрономический канон»'': либо новое издание ''«Удобных таблиц»'' Клавдия Птолемея, либо вышеупомянутый комментарий к ''«Альмагесту»''{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Основываясь на внимательном прочтении и сравнивая её предполагаемый вклад в работу Диофанта, Кнорр предполагает, что Гипатия, возможно, также редактировала [[Архимед]]ово ''«Измерение круга»'', анонимный текст об изометрических фигурах, и текст, позже использованный [[Джон из Тайнмута|Иоанном Тайнмутским]], учёным богословом и историком XIII века, в его работе об измерении сферы Архимедом{{sfn|Knorr|1989}}. Для комментариев к работам Аполлония или ''«Астрономическому канону»'' требовалась хорошая подготовка, отчего некоторые современные учёные признают Гипатию неплохим математиком своей эпохи{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Известно, что Гипатия конструировала плоские астролябии{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, такие как показанная на фото, датируется XI веком.]]
Согласно одному из писем Синезия, Гипатия научила его, как сконструировать серебряную плоскую [[Астролябия|астролябию]] в качестве подарка для чиновника{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|pp=111–113}}. «Маленькая астролябия» или «плоская астролябия» использует [[Стереографическая проекция|стереографическую проекцию]] небесной сферы на плоскость, в отличие от [[Армиллярная сфера|армиллярной сферы]], которая имеет форму шара{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Армиллярные сферы были громоздкими, тогда как плоская астролябия была портативным и практичным прибором{{sfn|Booth|2017|p=111}}.

Утверждение из письма Синезия иногда ошибочно интерпретируется как изобретение плоской астролябии Гипатией{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, но плоская астролябия использовалась по крайней мере за 500 лет до её рождения{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия научилась строить плоские астролябии у Теона{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}, который написал о них два трактата{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Трактат Теона ныне утерян, но он был хорошо известен сирийскому епископу Северу Себохту (575—667 годы), который описывает его содержание в своём собственном трактате об астролябиях{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия и Теон, возможно, также изучали «Planisphaerium» Птолемея, в которой описываются вычисления, необходимые для построения астролябии{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Формулировка Синезия указывает на то, что Гипатия сама не проектировала и не конструировала астролябию, а просто выступила в качестве наставника в процессе её конструирования{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

В другом письме Синезий просит Гипатию сконструировать ему «гидроскоп», устройство, ныне известное как [[ареометр]], для определения плотности или удельного веса жидкостей{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}, на основании чего Гипатии приписывают изобретение и этого прибора{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Но, напротив, Синезий описывает гидроскоп в мельчайших деталях, будто Гипатия никогда не слышала об этом устройстве{{sfn|Deakin|2007|p=105}}{{sfn|Booth|2017|pp=114–115}}, но Синезий полагает, что она сможет воспроизвести его по описанию. Гидрометры были основаны на законе Архимеда (III в. до н. э.), возможно, были изобретены им и описаны ещё во II в. н. э. в стихотворении римского учёного Ремния&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хотя современные исследователи часто приписывают Гипатии разработку множества других изобретений, все эти и другие приписывания могут быть смело отброшены как ложные{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. [[Бут, Шарлота|Шарлота Бут]], британский [[египтолог]], заключает: «Современная репутация Гипатии как философа, математика, астронома и изобретателя-механика непропорциональна количеству сохранившихся свидетельств о работах из её жизни. Эта репутация основана либо на мифе, либо на слухах, а не на реальных доказательствах»{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>fijw8gvbs3hebcyk9tdru4q7aclkub6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294473</id>
      <parentid>1294472</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T06:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡа математик хеҙмәттәре */</comment>
      <origin>1294473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168547" sha1="j824t76o0xztadi7cfrij9bm6h0iomh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. У этого поступка было две цели: одна — усмирить в зародыше возможное восстание, другая — показать власть Ореста над Кириллом&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, үҙе лә иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында, &lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt; Петр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесию]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Известно, что Гипатия конструировала плоские астролябии{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, такие как показанная на фото, датируется XI веком.]]
Согласно одному из писем Синезия, Гипатия научила его, как сконструировать серебряную плоскую [[Астролябия|астролябию]] в качестве подарка для чиновника{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|pp=111–113}}. «Маленькая астролябия» или «плоская астролябия» использует [[Стереографическая проекция|стереографическую проекцию]] небесной сферы на плоскость, в отличие от [[Армиллярная сфера|армиллярной сферы]], которая имеет форму шара{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Армиллярные сферы были громоздкими, тогда как плоская астролябия была портативным и практичным прибором{{sfn|Booth|2017|p=111}}.

Утверждение из письма Синезия иногда ошибочно интерпретируется как изобретение плоской астролябии Гипатией{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, но плоская астролябия использовалась по крайней мере за 500 лет до её рождения{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия научилась строить плоские астролябии у Теона{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}, который написал о них два трактата{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Трактат Теона ныне утерян, но он был хорошо известен сирийскому епископу Северу Себохту (575—667 годы), который описывает его содержание в своём собственном трактате об астролябиях{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия и Теон, возможно, также изучали «Planisphaerium» Птолемея, в которой описываются вычисления, необходимые для построения астролябии{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Формулировка Синезия указывает на то, что Гипатия сама не проектировала и не конструировала астролябию, а просто выступила в качестве наставника в процессе её конструирования{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

В другом письме Синезий просит Гипатию сконструировать ему «гидроскоп», устройство, ныне известное как [[ареометр]], для определения плотности или удельного веса жидкостей{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}, на основании чего Гипатии приписывают изобретение и этого прибора{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Но, напротив, Синезий описывает гидроскоп в мельчайших деталях, будто Гипатия никогда не слышала об этом устройстве{{sfn|Deakin|2007|p=105}}{{sfn|Booth|2017|pp=114–115}}, но Синезий полагает, что она сможет воспроизвести его по описанию. Гидрометры были основаны на законе Архимеда (III в. до н. э.), возможно, были изобретены им и описаны ещё во II в. н. э. в стихотворении римского учёного Ремния&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хотя современные исследователи часто приписывают Гипатии разработку множества других изобретений, все эти и другие приписывания могут быть смело отброшены как ложные{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. [[Бут, Шарлота|Шарлота Бут]], британский [[египтолог]], заключает: «Современная репутация Гипатии как философа, математика, астронома и изобретателя-механика непропорциональна количеству сохранившихся свидетельств о работах из её жизни. Эта репутация основана либо на мифе, либо на слухах, а не на реальных доказательствах»{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>j824t76o0xztadi7cfrij9bm6h0iomh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294474</id>
      <parentid>1294473</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T06:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар */</comment>
      <origin>1294474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168547" sha1="92mye38qaj51ywrnvphyujmjyfwnua8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. У этого поступка было две цели: одна — усмирить в зародыше возможное восстание, другая — показать власть Ореста над Кириллом&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, үҙе лә иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында, &lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt; Петр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Известно, что Гипатия конструировала плоские астролябии{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, такие как показанная на фото, датируется XI веком.]]
Согласно одному из писем Синезия, Гипатия научила его, как сконструировать серебряную плоскую [[Астролябия|астролябию]] в качестве подарка для чиновника{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|pp=111–113}}. «Маленькая астролябия» или «плоская астролябия» использует [[Стереографическая проекция|стереографическую проекцию]] небесной сферы на плоскость, в отличие от [[Армиллярная сфера|армиллярной сферы]], которая имеет форму шара{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Армиллярные сферы были громоздкими, тогда как плоская астролябия была портативным и практичным прибором{{sfn|Booth|2017|p=111}}.

Утверждение из письма Синезия иногда ошибочно интерпретируется как изобретение плоской астролябии Гипатией{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, но плоская астролябия использовалась по крайней мере за 500 лет до её рождения{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия научилась строить плоские астролябии у Теона{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}, который написал о них два трактата{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Трактат Теона ныне утерян, но он был хорошо известен сирийскому епископу Северу Себохту (575—667 годы), который описывает его содержание в своём собственном трактате об астролябиях{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия и Теон, возможно, также изучали «Planisphaerium» Птолемея, в которой описываются вычисления, необходимые для построения астролябии{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Формулировка Синезия указывает на то, что Гипатия сама не проектировала и не конструировала астролябию, а просто выступила в качестве наставника в процессе её конструирования{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

В другом письме Синезий просит Гипатию сконструировать ему «гидроскоп», устройство, ныне известное как [[ареометр]], для определения плотности или удельного веса жидкостей{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}, на основании чего Гипатии приписывают изобретение и этого прибора{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Но, напротив, Синезий описывает гидроскоп в мельчайших деталях, будто Гипатия никогда не слышала об этом устройстве{{sfn|Deakin|2007|p=105}}{{sfn|Booth|2017|pp=114–115}}, но Синезий полагает, что она сможет воспроизвести его по описанию. Гидрометры были основаны на законе Архимеда (III в. до н. э.), возможно, были изобретены им и описаны ещё во II в. н. э. в стихотворении римского учёного Ремния&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хотя современные исследователи часто приписывают Гипатии разработку множества других изобретений, все эти и другие приписывания могут быть смело отброшены как ложные{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. [[Бут, Шарлота|Шарлота Бут]], британский [[египтолог]], заключает: «Современная репутация Гипатии как философа, математика, астронома и изобретателя-механика непропорциональна количеству сохранившихся свидетельств о работах из её жизни. Эта репутация основана либо на мифе, либо на слухах, а не на реальных доказательствах»{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>92mye38qaj51ywrnvphyujmjyfwnua8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294475</id>
      <parentid>1294474</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T06:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар */</comment>
      <origin>1294475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168535" sha1="tpf0ufqdlgdjxnsbzk4t85ysfxg5kpo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Известно, что Гипатия конструировала плоские астролябии{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, такие как показанная на фото, датируется XI веком.]]
Согласно одному из писем Синезия, Гипатия научила его, как сконструировать серебряную плоскую [[Астролябия|астролябию]] в качестве подарка для чиновника{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|pp=111–113}}. «Маленькая астролябия» или «плоская астролябия» использует [[Стереографическая проекция|стереографическую проекцию]] небесной сферы на плоскость, в отличие от [[Армиллярная сфера|армиллярной сферы]], которая имеет форму шара{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Армиллярные сферы были громоздкими, тогда как плоская астролябия была портативным и практичным прибором{{sfn|Booth|2017|p=111}}.

Утверждение из письма Синезия иногда ошибочно интерпретируется как изобретение плоской астролябии Гипатией{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, но плоская астролябия использовалась по крайней мере за 500 лет до её рождения{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия научилась строить плоские астролябии у Теона{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}, который написал о них два трактата{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Трактат Теона ныне утерян, но он был хорошо известен сирийскому епископу Северу Себохту (575—667 годы), который описывает его содержание в своём собственном трактате об астролябиях{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия и Теон, возможно, также изучали «Planisphaerium» Птолемея, в которой описываются вычисления, необходимые для построения астролябии{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Формулировка Синезия указывает на то, что Гипатия сама не проектировала и не конструировала астролябию, а просто выступила в качестве наставника в процессе её конструирования{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

В другом письме Синезий просит Гипатию сконструировать ему «гидроскоп», устройство, ныне известное как [[ареометр]], для определения плотности или удельного веса жидкостей{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}, на основании чего Гипатии приписывают изобретение и этого прибора{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Но, напротив, Синезий описывает гидроскоп в мельчайших деталях, будто Гипатия никогда не слышала об этом устройстве{{sfn|Deakin|2007|p=105}}{{sfn|Booth|2017|pp=114–115}}, но Синезий полагает, что она сможет воспроизвести его по описанию. Гидрометры были основаны на законе Архимеда (III в. до н. э.), возможно, были изобретены им и описаны ещё во II в. н. э. в стихотворении римского учёного Ремния&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хотя современные исследователи часто приписывают Гипатии разработку множества других изобретений, все эти и другие приписывания могут быть смело отброшены как ложные{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. [[Бут, Шарлота|Шарлота Бут]], британский [[египтолог]], заключает: «Современная репутация Гипатии как философа, математика, астронома и изобретателя-механика непропорциональна количеству сохранившихся свидетельств о работах из её жизни. Эта репутация основана либо на мифе, либо на слухах, а не на реальных доказательствах»{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>tpf0ufqdlgdjxnsbzk4t85ysfxg5kpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294476</id>
      <parentid>1294475</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T07:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Механизмдарҙы конструкциялауы */</comment>
      <origin>1294476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166471" sha1="lx0esv82yextlhh6jq39p97ttgxcbx6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]]

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575-667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә Гипатия был приборҙы ла уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}.  Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нимәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: «» Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>lx0esv82yextlhh6jq39p97ttgxcbx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294477</id>
      <parentid>1294476</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T07:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1294477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166473" sha1="ny3316riof2pi49nu3a0eqthz1aspeg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]]

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575-667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә Гипатия был приборҙы ла уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}.  Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нимәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: «» Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
В течение XIX в. сложился историографический миф, восходящий к английскому писателю Чарльзу Кингсли: Гипатия представлялась [[Язычество|языческой]] мученицей, которая была растерзана толпой за религиозную нетерпимость. Эта «легенда нового времени» подробно разобрана в 1 главе монографии [[Дзельска, Мария|Марии Дзельской]]{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Тем не менее историк поздней античности доктор Эдвард Дж. Уоттс, в своём исследовании показал, что Гипатия, хотя и не была убита из-за религиозной нетерпимости, но стала рассматриваться среди язычников именно как мученица, и её убийство заставило философов [[неоплатонизм|неоплатонников]] принять взгляды, которые всё больше подчёркивали языческие аспекты их системы верований{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} и помогли создать чувство идентичности для философов как языческих традиционалистов, отделённых от христианских масс{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Ныне преобладает мнение о том, что Гипатия была веротерпима, не акцентировала внимания на религиозных вопросах и признавала примат разума над религиозными верованиями, при этом сближалась с [[Порфирий (философ)|Порфирием]] по вопросу об отсутствии субординации в трактовке трёх основных [[Ипостась|ипостасей]] неоплатонизма, и расходилась с прочими неоплатониками в высокой оценке гражданских добродетелей. Сохранившиеся источники чётко показывают нам, что Ипатия не была атеисткой, как это стали преподносить в последнее время{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, она была практикующей язычницей и приверженкой [[неоплатонизм]]а, являясь при этом последовательницей учения [[Плотин]]а в том, что целью философии было «[[Мистицизм|мистическое]] единение с божественным»{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. В поздней античности [[астрономия]] рассматривалась как часть математической науки по своему характеру{{sfn|Castner|2010|p=49}}, тогда не проводилось никакого различия между математикой и [[Нумерология|нумерологией]] или астрономией и [[Астрология|астрологией]]{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия не участвовала в [[Флавий Клавдий Юлиан|юлианской]] реставрации язычества. В её школе не культивировались теургические практики [[ямвлих]]овского религиозного неоплатонизма (как, например, в Афинской школе неоплатонизма), что позволяло христианам там обучаться&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. При жизни Гипатии в Александрии и её округе были активны многие неоплатоники ямвлиховского толка; наиболее известным из них был Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, учивший в Канопе (20 км от Александрии). Это были самые последовательные защитники религиозных практик язычества. Разгром [[Серапеум]]а в 391 году христианами не вызвал изменений в деятельности школы Теона — Гипатии. Её школа регулярно посещалась императорскими чиновниками, нёсшими службу в Александрии. Упоминания Сократа Схоластика о тесных отношениях, которые связывали её с двумя губернаторами и местными городскими советниками дали Дамаскию повод определить, что Гипатия имела такую хорошую репутацию, что правители города всегда почитали её первой&quot;, когда они приезжали в город&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>ny3316riof2pi49nu3a0eqthz1aspeg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294482</id>
      <parentid>1294477</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T08:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1294482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165951" sha1="r5b6w0l7scfw3lde7s3sddriw6djaxe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала).

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты  һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле  үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына  таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. 
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр &lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&amp;pg=32 |date=20200928082648 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}&lt;/ref&gt;. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; оригинального текста.}}
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй&quot;{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]]

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575-667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә Гипатия был приборҙы ла уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}.  Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нимәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: «» Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн халыҡ тарафынан өҙөлгән мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларының мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмау буйынса [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәү фекере өҫтөнлөк итә. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тота{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡарала{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмай{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлихов йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡыта. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Титульный лист трактата Джона Толанда]]

Философ-[[Деизм|деист]] XVIII века [[Толанд, Джон|Джон Толанд]] использовал убийство Ипатии в качестве основы для антикатолического трактата{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;, изображая смерть Ипатии в наихудшем свете, изменяя историю и выдумывая подробности, которых нет ни в одном из древних источников{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}. Свою героиню он характеризовал как «… добродетельнейшую, учёнейшую и достойнейшую даму, разорванную на куски александрийским духовенством, чтобы удовлетворить гордость, завистливость и жестокость своего архиепископа, обычно, но незаслуженно называемого святым Кириллом»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Английский протестант Томас Льюис в своём ответе 1721 года защищал Кирилла{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, отверг рассказ Дамаския на основании того, что Дамаский был язычник и предвзят{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, и утверждал, что Сократ Схоластик «пуританин», который был последовательно предубеждён по отношению к Кириллу{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатию он назвал «самым бесстыдным школьным преподавателем Александрии»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] в своём «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 год) упомянул Ипатию как верующую в «законы рациональной природы» и «способности человеческого разума, свободного от догм»{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} и описал её смерть как «зверское убийство, совершённое гончими Кирилла с [[Пострижение|тонзурой]], с фанатичной бандой по пятам»{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Чтобы яснее представить читателю облик Гипатии, он переносит александрийскую трагедию в современный ему [[Париж]], где [[Кармелиты|кармелитские]] монахи якобы растерзали некую парижскую красавицу за то, что она предпочитала [[Гомер]]а поэме кармелита, посвящённой [[Мария Магдалина|Магдалине]]&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Позже, в записи для философского словаря (1772 года), Вольтер снова изобразил Ипатию как свободомыслящего деистического гения, жестоко убитого невежественными христианами{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Большая часть записи полностью игнорирует саму Ипатию и вместо этого рассматривает спор о том, был ли Кирилл ответственен за её смерть{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер заканчивает текст ехидным замечанием: «Красивых женщин раздевают догола, конечно, не для того, чтобы их убивать»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

В «[[История упадка и разрушения Римской империи|Истории упадка и разрушения Римской империи]]» английский историк-антихристианин [[Эдуард Гиббон]] расширил взгляды Толанда и Вольтера, объявив Кирилла «единственной причиной всего зла в Александрии в начале пятого века»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} и истолковав убийство Ипатии как доказательство в поддержку своего тезиса о том, что возникновение христианства ускорило упадок Римской империи{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Он отмечает продолжающееся почитание Кирилла как христианского святого, отметив, что «суеверие [христианство], возможно, более мягко искупило бы кровь девственницы, чем изгнание святого»{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. В ответ на эти обвинения католические авторы, а также некоторые французские протестанты настаивали на том, что Кирилл не имел абсолютно никакого отношения к убийству Ипатии и что полную ответственность несёт чтец Пётр. В ходе этих жарких дебатов саму Ипатию, как правило, игнорировали, сосредоточившись на том, действовал ли чтец Пётр в одиночку или по приказу Кирилла{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
В девятнадцатом веке европейские литературные авторы превратили легенду о Гипатии в часть [[неоэллинизм]]а, движения, которое романтизировало древних греков и их ценности{{sfn|Castner|2010|p=50}}. Начал расти интерес к «литературной легенде о Гипатии»{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро в своей работе «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) предположила, что Кирилл обратил Гипатию в христианство, и что она была убита вероломным священником&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

В стихотворениях «Hypatie» (1852) и «Hypathie et Cyrille» (1857) французский поэт [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] изобразил Гипатию как воплощение уязвимой истины и красоты{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Первое стихотворение Леконта де Лиля изображает Гипатию как женщину, родившуюся с опозданием, жертву законов истории{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Второе стихотворение вернулось к деистическому изображению Гипатии по образцу XVIII века как жертвы христианской жестокости{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, но с тем поворотом, что Гипатия пытается и не может убедить Кирилла в том, что неоплатонизм и христианство на самом деле в корне одинаковы{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Роман [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]] «Ипатия» или «Новые враги со старым лицом» (1853) изначально задумывался как исторический трактат, но вместо этого стал типичным романом середины викторианской эпохи с воинственно антикатолическим посланием{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}{{sfn|Booth|2017|p=15}}Гипатия изображена в нём беспомощная, претенциозная и эротическая героиня&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt; с духом Платона в теле Афродиты{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Роман Кингсли был чрезвычайно популярен{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, переведён на несколько европейских языков{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} и постоянно печатался до конца столетия{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Он пропагандировал романтическое видение Ипатии как «последней из эллинов»{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} и был быстро адаптирован к широкому спектру сценических постановок, первой из которых была пьеса Элизабет Бауэрс, поставленная в [[Филадельфия|Филадельфии]] в 1859 году с самой писательницей в главной роли{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 2 января 1893 года в театре [[Хеймаркет]] в [[Лондон]]е вышла гораздо более известная сценическая адаптация, написанная Дж. Стюарт Огилви и поставленная продюсером [[Герберт Бирбом Три|Гербертом Бирбом Три]]. Главную роль первоначально играла Джулия Нилсон, и в нём была тщательно продуманная музыка Хьюберта Парри{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Роман Кингсли также породил произведения изобразительного искусства{{sfn|Watts|2017|p=142}}, в том числе фотографию 1867 года, изображающую Ипатию в образе молодой женщины, сделанную ранним фотографом [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулией Маргарет Камерон]]{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелла]] 1885 года, на которой изображена обнажённая Ипатия, стоящая перед алтарём в церкви{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|Актриса, возможно, [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], в главной роли пьесы «Гипатия», около 1900 года.]]В то же время европейские философы и учёные описывали Гипатию как последнего представителя науки и свободного исследования перед «долгим средневековым упадком»{{sfn|Castner|2010|p=50}}. В 1843 году немецкие авторы Солдан и Хеппе в своей «Истории испытаний колдовства» утверждали, что Гипатия, возможно, была, по сути, первой знаменитой «ведьмой», наказанной христианской властью (см. [[Охота на ведьм]])&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.

{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.&lt;/blockquote&gt;|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]].
* В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году.
* В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>r5b6w0l7scfw3lde7s3sddriw6djaxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илона Кутни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200470</id>
    <revision>
      <id>1294486</id>
      <parentid>1294317</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T09:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7553" sha1="rzoh7ec3k3i961usqc8r7pamybv149q" xml:space="preserve">{{Ғалим|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист в области лингвистики и [[эсперанто]]логии|Сайт=}}'''Илона Кутный''' ( [[1 март]] [[1953 йыл|1953]] йыл [[Будапешт]] ) — [[Венгрҙар|венгр]] тел белгесе, эсперантолог, уҡытыусы һәм тел ғилеме докторы. Ул 1997 йылдан бирле Польшала йәшәй. Ул Познаньды Адам Мицкевич исемендәге университетта интралингвистика курстарына нигеҙ һалыусы һәм директоры.

== Биографияһы ==
1953 йылдың 1 мартында [[Будапешт|Будапештта]] тыуған.

1977 йылда Будапешт университетының математика, француз филологияһы һәм эсперанто факультетын тамамлай, унда профессор Иштван Шердахей ҡулында уҡый. Һуңыраҡ дөйөм һәм ғәмәли тел ғилемен өйрәнә башлай һәм 1990 йылда тыуған университетында тел ғилеме докторы дәрәжәһен ала, «Венгер һәм эсперанто телдәрен компьютерҙа уҡытыуҙа телмәр синтезын ҡулланыу» диссертацияһы менән. 2009 йылда Познань ҡалаһында Адам Мицкевич исемендәге университетта абилитация тамамлай.

Ғилми-тикшеренеү институттарында информатика буйынса эшләй, артабан мөхәррир булып эшләй, шулай уҡ Будапешттағы элекке УЭА ғилми нәшриәт үҙәгендә эшләй (1983—1985). «Интеркомпуто» һәм «Фокусо» журналдарының мөхәррирҙәренең береһе була. 1986 йылдан Будапешт технология һәм иҡтисад университеты менән берлектә телмәрҙе эшкәртеү өлкәһендә эшләй.

1987 йылда профессор Иштван Шердахей вафат булғас, ул Будапешт университетының тел ғилеме кафедраһының эсперанто кафедраһында эсперанто һәм тел ғилемен уҡытыуҙы үҙ өҫтөнә ала. Халыҡ-ара эсперанто өйрәнеү кафедраһын ойоштороусыларҙың береһе була, унда бер нисә йыл эшләй. Ул иҫәпләү һәм ғәмәли тел ғилеме буйынса курстар уҡыта.

1997 йылда ул Польшаға күсенә, унда уның ире Збигнев Гало университетта социология һәм эсперанто телен уҡыта. Теге Адам Мицкевич исемендәге университеттың Этнолингвистика институтында венгр теле һәм лингвистикаһын уҡыта. Венгрҙарҙы өйрәнеү кафедраһы мөдире (2010 йылдан 2019 йылға тиклем фин-угор фәндәре кафедраһы) вазифаһын биләй.

1997 йылда тел-ара тикшеренеүҙәр буйынса халыҡ-ара аспирантура программаһына нигеҙ һала һәм етәкләй, эсперанто лингвистикаһы, халыҡ-ара һәм мәҙәниәт-ара аралашыу, эсперанто телен уҡытыу буйынса лекциялар уҡый.

1998—2016 йылдарҙа эсперанто академияһы ағзаһы.

== Наградалар һәм почет грамоталары ==

* 1989 йыл — Венгр эсперантоһы ассоциацияһының Почет билдәһе
* 2008 йыл — Грабовский исемендәге премия
* 2008 йыл — Йылдың иң яҡшы эсперантисы тип һайлана
* 2015 йыл — УЭА-ның «Отличные достижения» премияһы
* 2016 йыл — ИЛЭИ-ның почетлы ағзаһы
* 2018 йыл — FAME премияһы лауреаты

== Библиография ==

* 1996: Венгр-Эсперанто сүзлеге (баш мөхәррир, Иштван Шердахейи белән берлектә)
* 2003: (лекция) Европада мәдәниятара коммуникация: инглиз һәм эсперанто альтернатив коммуникация чарасы буларак, Кисельман К., Мәдәниятара коммуникация буенча симпозиум, Прага: KAVA-PECH 2005
* 2018: Эсперантоның табигый тел буларак типологик характеристикасы, Кристер Кисельманда, Ренато Корсеттида һәм Пробаль Дасгуптада (ред.), Эсперанто, Добřичовица: Кава-Пек, 129–146.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* Aleksander Korĵenkov (2023-03-01). Jubileoj kaj memordatoj en marto 2023 (eo). La Ondo de Esperanto.
* [http://www.ais-sanmarino.org/isd/html/isd_ano.html?lingvo=&amp;jaro=1685&amp;aldono=AD&amp;numero=5 KOUTNY Ilona]
* [https://interl.amu.edu.pl/interlingvistiko/Intervjuo_IK_IPR-1-2023.pdf Интервью Илоны Кутни]
* [http://interl.amu.edu.pl/interlingvistiko/Ilona.html ILONA KOUTNY]
* Видео на YouTube, dum la 52-aj [[Baltiaj Esperanto-Tagoj]]
* Ilona Koutny (eo). Adam Mickiewicz University in Poznan.
* Publications of Ilona Koutny / Publikaĵoj de Ilona Koutny. Adam Mickiewicz University in Poznan.
* [http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&amp;tab=onb_sondersammlungen&amp;mode=Basic&amp;vl(freeText0)=Ilona+koutny&amp;vid=ONB&amp;fn=search Libroj kaj aliaj dokumentoj]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) de kaj pri Ilona Koutny en la [http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221233948/http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm |date=2007-12-21 }}
* [http://www.esperantoland.org/ebea/ Artikoloj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062042/http://www.esperantoland.org/ebea/ |date=2008-05-09 }} de kaj pri Ilona Koutny en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA)
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Будапешт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Венгрия тел белгестәре]]
[[Категория:Будапештта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>rzoh7ec3k3i961usqc8r7pamybv149q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брезовица (тау саңғыһы курорты)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200476</id>
    <revision>
      <id>1294422</id>
      <parentid>1294362</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T15:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1294422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9636" sha1="5bdescpudpkdtdrecswzewv47rxpb3b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Брезовица тау саңғыһы курорты''', йәки ''' Брезовица саңғы үҙәге''' ({{Lang-sr|Ски центар Брезовица|Ski centar Brezovica}}) — тау [[курорт]]ы һәм [[Косово Республикаһы|Косово]]ның иң ҙур ҡышҡы [[туризм]] үҙәге, Шар-Планин тауҙары битләүендә урынлашҡан.

[[Саңғы]]ла һәм [[Сноуборд (спорт төрө)|сноуборд]]та шыуыу өсөн тәғәйенләнгән.

Йәйгеһен экотуризм мөмкинлектәренә йәйәү йөрөү, тау велосипедында шыуыу, гольф һәм башҡа асыҡ һауалағы күңел асыу саралары инә. Походтар өсөн һуҡмаҡтар яҡын-тирәләге Ливадици күленә тиклем һуҙылған.

== Тарихы ==
Брезовица тау саңғыһы курортына 1954 йылда нигеҙ һалына. Курорт Шар-Планин милли паркының төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан.

Курорттың биш күтәргесенең беренсеһе 1979 йылда ҡуйыла. Курорттың төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә 16 километр саңғы трассаһы бар. Бында 1980 һәм 1990 йылдарҙа бер нисә халыҡ-ара саңғы ярыштары үткәрелә, һәм шул ваҡыттан алып ул туристик үҙәккә әйләнә. Брезовица 1984 йылда [[Сараево]]ла [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]ның тау саңғыһы ярыштары өсөн альтернатив урын булһа ла һәм 1980 һәм 1990 йылдарҙа Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһының бер нисә сараһын ҡабул итһә лә, курорт инфраструктураһына ике тиҫтә йылдан ашыу ҙур инвестициялар һалынммай&lt;ref name=&quot;nytreview2016&quot;&gt;{{Cite news|author=Neville|first=Tim|title=Skiing Kosovo, Abandoned Lifts and All|url=https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&amp;action=click&amp;pgtype=Homepage&amp;clickSource=story-heading&amp;module=photo-spot-region&amp;region=top-news&amp;WT.nav=top-news|lang=en|accessdate=2018-12-23|website=nytimes.com|date=2016-02-24|archivedate=2021-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425141537/https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&amp;action=click&amp;pgtype=Homepage&amp;clickSource=story-heading&amp;module=photo-spot-region&amp;region=top-news&amp;WT.nav=top-news}}&lt;/ref&gt;. Брезовица тау саңғыһы курортының хоҡуҡи статусы буйынса бәхәс 1999 йылда Косово һуғышынан һуң башлана, сөнки Сербия хөкүмәте лә, Косово хөкүмәте лә уға үҙ хоҡуғын белдерә&lt;ref name=&quot;brezovicalegalstatus2013&quot;&gt;{{Cite news|title=Čiji je ski centar Brezovica?|url=https://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2013&amp;mm=05&amp;dd=08&amp;nav_id=711851|accessdate=2018-12-23|website=b92.net|publisher=Danas|date=2013-05-08|lang=sr|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183922/https://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2013&amp;mm=05&amp;dd=08&amp;nav_id=711851}}&lt;/ref&gt;. Шуға ла ике тиҫтә йылдан ашыу инвестициялар һалынмай.

2014 йылдың ноябрендә Косово хөкүмәте compagnie des Alpes етәкселегендәге француз консорциумы менән киләһе ике тиҫтә йыл дауамында брезовица тау саңғыһы курортын үҫтереү тураһында 410 миллион евроға контракт төҙөй&lt;ref name=&quot;frenchconsortium2014&quot;&gt;{{Cite news|title=Kosovo appoints French consortium to develop ski resort|url=https://www.reuters.com/article/kosovo-investment-idUSL6N0T750H20141117|lang=en|accessdate=2018-12-23|website=reuters.com|date=2014-11-17|archivedate=2021-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219164459/https://www.reuters.com/article/kosovo-investment-idUSL6N0T750H20141117}}&lt;/ref&gt;. Әммә 2016 йылдың июнендә контракт өҙөлә, сөнки француз консорциумы инвестициялар буйынса банк гарантиялары бирә алмай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Koha: Propao projekat &quot;Brezovica&quot;|url=https://www.blic.rs/vesti/drustvo/koha-propao-projekat-brezovica/hyvpq12|accessdate=2018-12-23|website=blic.rs|date=2016-06-17|lang=sr|archivedate=2021-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219164505/https://www.blic.rs/vesti/drustvo/koha-propao-projekat-brezovica/hyvpq12}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылға ҡарата туристарҙың күпселеге Косовонан һәм күрше Албаниянан килә&lt;ref name=&quot;kosovotourov2018&quot;&gt;{{Cite news|author=Džodan|first=N.|title=PUTEVIMA CRVENIH BOŽURA, SKIJANJE I VIA FERATA Kako izgleda turistička ponuda Kosova i ko tamo najčešće putuje|url=https://www.blic.rs/vesti/drustvo/putevima-crvenih-bozura-skijanje-i-via-ferata-kako-izgleda-turisticka-ponuda-kosova-i/gqw81qc|accessdate=2018-12-23|website=blic.rs|date=2018-03-06|lang=sr|archivedate=2021-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211219164501/https://www.blic.rs/vesti/drustvo/putevima-crvenih-bozura-skijanje-i-via-ferata-kako-izgleda-turisticka-ponuda-kosova-i/gqw81qc}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:White Sahara.jpg|Брезовица тау саңғыһы курортының түбәһе
Файл:Brezovica3.JPG|Брезовица тау саңғыһы курортында күтәргес
Файл:Shterpce..JPG|Брезовица тау саңғыһы курортында күтәргес
Файл:The Nature in Kosovo.jpg|Күтәргес
Файл:Lone skier.jpg|Саңғыла шыуыу
Файл:Snowboarding in Brezovica Kosovo.jpg|Трассала сноубординг 
&lt;/gallery&gt;

== Инфраструктура ==
[[Файл:Brezovica_run.jpg|справа|мини|Брезовица тау саңғыһы курортының пейзажы]]
Ике халыҡ-ара [[аэропорт]]ҡа тиклем 90 минутта барып етеп була (Приштина халыҡ-ара аэропорты һәм [[Скопье (аэропорт)|Скопье]] халыҡ-ара аэропорты).

Брезовица курорт зонаһы — Көньяҡ-Көнсығыш Европала етерлек кимәлдә үҫешмәгән һуңғы тау саңғыһы курорттарының береһе. Бында уртаса оҙонлоғо 4 километр (2 миль) һәм [[диңгеҙ кимәле]]ндә уртаса 38 % ауышлыҡлыҡтағы 1718 метр оҙонлоғондағы тау саңғыһы трассалары урынлашҡан.

Үҙәк саңғыла шыуыу өсөн өҫтө ҡар менән ҡапланған йәйге миҙгелдә асыҡ.

2008 йылда өс яңы күтәргес асыла. Brezovica FIS трассаларында [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, тиҙлек менән төшөү һәм «Super G» өсөн бер үк ваҡытта 50 000 саңғысы шыуа ала.

Курортта бер нисә милли һәм халыҡ-ара ярыш үткәрелә&lt;ref name=&quot;nytreview2016&quot; /&gt;.

Саңғы трассаларының уртаса оҙонлоғо 4 километр һәм йылына уртаса 128 көн шыуырға мөмкин.

== Ҡунаҡханалар ==
Тау саңғыһы үҙәгендә 700-гә яҡын урынлыҡ дүрт [[ҡунаҡхана]] бар, шул уҡ ваҡытта өҫтәмә рәүештә айырым ҡунаҡханаларҙа һәм шәхси объекттарҙа урынлашырға мөмкин. Әммә был ҡунаҡханалар йә минималь режимда эшләй, йә Сербия хөкүмәте менән Косово хөкүмәте араһындағы юридик бәхәстәр арҡаһында ябыла&lt;ref name=&quot;brezovicalegalstatus2013&quot; /&gt; Клиенттарына бушлай транспорт һәм күтәргестәргә бушлай инеү мөмкинлеге бирелә. Тәбиғәт паркы булыуына ҡарамаҫтан, был районда шәхси йорттар төҙөлөшө тиҙ үҫешә&lt;ref name=&quot;viewkosova&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.viewkosova.com/municipalities/shterpca/places-to-visit/brezovica.html|title=Brezovica Ski Resort|lang=en|publisher=viewkosova.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306123559/http://www.viewkosova.com/municipalities/shterpca/places-to-visit/brezovica.html|archivedate=2014-03-06|accessdate=2014-03-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{горизонтальная прокрутка|VelikaLivada.jpg|1000px|Panoramic view of Velika livada}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Косовола туризм]]
* [[Сербияла туризм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Косово]]
[[Категория:Сербияла туризм]]
[[Категория:Тау саңғыһы курорттары]]</text>
      <sha1>5bdescpudpkdtdrecswzewv47rxpb3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовола спорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200483</id>
    <revision>
      <id>1294438</id>
      <parentid>1294375</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T17:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9844" sha1="oh7p7lyksgf6aemyflm6b65blfnenxb" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:ALBANIADA sporte tradicionale shqiptare (34).jpg|мини|248x248пкс|Косовола традицион спорт төрҙәре]]
'''[[Косово Республикаһы|Косово]]ла спорт''' күптәнге традицияларға эйә һәм йәмғиәттә ҙур роль уйнай. Косовола популяр спорт төрҙәре булып [[футбол]], [[баскетбол]], [[волейбол]], [[гандбол]], көрәш тора. [[Дзюдо]], [[йөҙөү]], [[бокс]], [[карате]] һәм [[саңғы спорты]] үҫешкән.

Косовонан донъя һәм Европа чемпионаттарында ҙур уңыштарға өлгәшкән билдәле спортсылар: [[Азиз Салигу]], [[Мехмет Богуевци]], [[Сами Бузоли]], [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] һәм [[Гякова Нора|Нора Гякова]]. 1989 һәм 1999 йылдар араһында спортсылар ҡайһы бер ярыштарҙа ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыштан һуң улар футбол майҙансыҡтарына һәм боксерҙар рингтарына ҡайта башлай, хәҙерге спорт федерацияларының күбеһе формалаша башлай. Уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара федерацияларға ингән: тхэквондо федерацияһы, бокс федерацияһы, гандбол федерацияһы, дзюдо федерацияһы һәм саңғы спорты федерацияһы. Ҡайһы бер косово спортсылары башҡа илдәрҙең флагтары аҫтында сығыш яһай. Мәҫәлән, боксер Луан Красничи, Германия флагы аҫтында сығыш яһап, Европа чемпионы титулын яулап, күп уңыштарға өлгәшә.

Өлөшләтә танылған Косово Республикаһы йыйылма командаһы беренсе тапҡыр 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]ла үткән [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]нда ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2026-04-23|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.

== Дзюдо ==
Косово дзюдо федерацияһы 2012 йылда таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.intjudo.eu/News/cikk2180|title=International Judo Federation|author=|website=Intjudo.eu|date=|publisher=|lang=en|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427214556/http://www.intjudo.eu/News/cikk2180|archive-date=2012-04-27}}&lt;/ref&gt;. Был спорт төрөнөң иң билдәле вәкиле — [[Пхёнчхан]]да үткән [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] чемпионы [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]]. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Косовола 1000 дзюдосы (шул иҫәптән 750 ир-егет) менән 25 тренер шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kosovajudo.com/kontakti.html|title=Information about Kosovo Judo Federation|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929233531/http://www.kosovajudo.com/kontakti.html|archive-date=2017-09-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Был спорт төрөндә халыҡ-ара миҙалсылар араһында шулай уҡ 2015 йылғы Европа уйындарының бронза миҙал яулаусыһы — Нора Гякова. Ул илгә ҙур ярыштарҙа тәүге миҙалдарҙың береһен килтерә&lt;ref&gt;{{Cite news|access-date=2026-04-23|title=Europa-Spiele: Historische Judoka-Medaille in Baku|url=https://www.faz.net/1.3669633|author=|website=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|date=2015-06-26|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Әммә быға тиклем Кельменди [[Бразилия]]нан Эрика Миранданы еңеп, донъя чемпионы була (2013 йылда). Был ҡаҙанышы шулай уҡ уға 53 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында дзюдосыларҙың йыллыҡ рейтингында беренсе булырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kosovodiaspora.org/2013/08/28/majlinda-kelmendi-kosovos-first-judo-world-title/|title=Majlinda Kelmendi: Kosovo’s First Judo World Title {{!}} Kosovo Diaspora|author=|website=|date=2013-08-28|publisher=Kosovo Diaspora|lang=en|access-date=2026-04-23|archive-url=https://archive.today/20140303212629/http://kosovodiaspora.org/2013/08/28/majlinda-kelmendi-kosovos-first-judo-world-title/|archive-date=2014-03-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Футбол ==
Косовола футбол спорттың мөһим төрҙәренең береһе булып тора. 2016/2017 йылдар миҙгелендә өлөшләтә танылған республика чемпионатында 12 команда уйнай. Косовоның иң уңышлы уйнаусы клубтар — «[[Приштина (футбол клубы)|Приштина]]» һәм «[[Трепча (футбол клубы)|Трепча]]».

2016 йылда Косово Республикаһы [[УЕФА]]-ға 55-се ағзаһы булып инә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espnfc.com/european-championship/story/2864161/kosovo-accepted-as-55th-member-of-uefa-after-congress-vote |title=Kosovo accepted as 55th member of UEFA after congress vote |publisher=Espn Fc |date=2016-05-03 |access-date=2016-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031524/http://www.espnfc.com/european-championship/story/2864161/kosovo-accepted-as-55th-member-of-uefa-after-congress-vote |archive-date=2016-06-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/football/36290169 |title=Fifa: Kosovo and Gibraltar become members of world governing body - BBC Sport |website=Bbc.com |date=2016-05-13 |access-date=2016-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817193903/http://www.bbc.com/sport/football/36290169 |archive-date=2016-08-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бынан һуң [[Футбол буйынса Косово йыйылма командаһы|Косовоның футбол буйынса йыйылма командаһы]] [[Футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионаты|2018 йылғы донъя чемпионаты]]на квалификацияның I төркөмөнә эләгә, Унда [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]], [[Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]], [[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]], [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]] һәм [[Футбол буйынса Украина йыйылма командаһы|Украина]] менән уйнай.

2019 йылдың яҙында башланған 2020 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу турнирында Косово йыйылма командаһы А төркөмөнә эләгә, Унда [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]], [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]], [[Футбол буйынса Черногория йыйылма командаһы|Черногория]] Һәм Чехия менән осраша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/standings/round=2001086/index.html#grp-2006678|title=European Qualifiers - Standings|website=|date=2019-03|publisher=UEFA.com|lang=en|access-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401175133/https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/standings/round=2001086/index.html#grp-2006678|archive-date=2019-04-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Беренсе уйында уҡ Косово футболсылары [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]] йыйылма командаһы менән 1:1 иҫәбе менән тамамланған тигеҙ иҫәптән һуң бер мәрәй яулай, тупты 61-се минутта [[Зенели Арбер|Арбер Зенели]] индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026052/?iv=true|title=European Qualifiers - Kosovo-Bulgaria|website=|date=2019-03-25|publisher=UEFA.com|lang=en|access-date=2019-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://noc-kosovo.org/ Олимпийский комитет Косова]
* [http://www.mkrs-ks.org/?page=2,1 Министерство культуры, молодёжи и спорта]

{{Республика Косово в темах}}

[[Категория:Косовола спорт]]</text>
      <sha1>oh7p7lyksgf6aemyflm6b65blfnenxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294439</id>
      <parentid>1294438</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T17:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9844" sha1="dfyh0bijxneidrv1w9958oqh53tk4yf" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:ALBANIADA sporte tradicionale shqiptare (34).jpg|мини|248x248пкс|Косовола традицион спорт төрҙәре]]
'''[[Косово Республикаһы|Косово]]ла спорт''' күптәнге традицияларға эйә һәм йәмғиәттә ҙур роль уйнай. Косовола популяр спорт төрҙәре булып [[футбол]], [[баскетбол]], [[волейбол]], [[гандбол]], көрәш тора. [[Дзюдо]], [[йөҙөү]], [[бокс]], [[карате]] һәм [[саңғы спорты]] үҫешкән.

Косовонан донъя һәм Европа чемпионаттарында ҙур уңыштарға өлгәшкән билдәле спортсылар: [[Азиз Салигу]], [[Мехмет Богуевци]], [[Сами Бузоли]], [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] һәм [[Гякова Нора|Нора Гякова]]. 1989 һәм 1999 йылдар араһында спортсылар ҡайһы бер ярыштарҙа ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыштан һуң улар футбол майҙансыҡтарына һәм боксерҙар рингтарына ҡайта башлай, хәҙерге спорт федерацияларының күбеһе формалаша башлай. Уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара федерацияларға ингән: тхэквондо федерацияһы, бокс федерацияһы, гандбол федерацияһы, дзюдо федерацияһы һәм саңғы спорты федерацияһы. Ҡайһы бер Косово спортсылары башҡа илдәрҙең флагтары аҫтында сығыш яһай. Мәҫәлән, боксер Луан Красничи, Германия флагы аҫтында сығыш яһап, Европа чемпионы титулын яулап, күп уңыштарға өлгәшә.

Өлөшләтә танылған Косово Республикаһы йыйылма командаһы беренсе тапҡыр 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]ла үткән [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]нда ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2026-04-23|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.

== Дзюдо ==
Косово дзюдо федерацияһы 2012 йылда таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.intjudo.eu/News/cikk2180|title=International Judo Federation|author=|website=Intjudo.eu|date=|publisher=|lang=en|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427214556/http://www.intjudo.eu/News/cikk2180|archive-date=2012-04-27}}&lt;/ref&gt;. Был спорт төрөнөң иң билдәле вәкиле — [[Пхёнчхан]]да үткән [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] чемпионы [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]]. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Косовола 1000 дзюдосы (шул иҫәптән 750 ир-егет) менән 25 тренер шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kosovajudo.com/kontakti.html|title=Information about Kosovo Judo Federation|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929233531/http://www.kosovajudo.com/kontakti.html|archive-date=2017-09-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Был спорт төрөндә халыҡ-ара миҙалсылар араһында шулай уҡ 2015 йылғы Европа уйындарының бронза миҙал яулаусыһы — Нора Гякова. Ул илгә ҙур ярыштарҙа тәүге миҙалдарҙың береһен килтерә&lt;ref&gt;{{Cite news|access-date=2026-04-23|title=Europa-Spiele: Historische Judoka-Medaille in Baku|url=https://www.faz.net/1.3669633|author=|website=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|date=2015-06-26|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Әммә быға тиклем Кельменди [[Бразилия]]нан Эрика Миранданы еңеп, донъя чемпионы була (2013 йылда). Был ҡаҙанышы шулай уҡ уға 53 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында дзюдосыларҙың йыллыҡ рейтингында беренсе булырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kosovodiaspora.org/2013/08/28/majlinda-kelmendi-kosovos-first-judo-world-title/|title=Majlinda Kelmendi: Kosovo’s First Judo World Title {{!}} Kosovo Diaspora|author=|website=|date=2013-08-28|publisher=Kosovo Diaspora|lang=en|access-date=2026-04-23|archive-url=https://archive.today/20140303212629/http://kosovodiaspora.org/2013/08/28/majlinda-kelmendi-kosovos-first-judo-world-title/|archive-date=2014-03-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Футбол ==
Косовола футбол спорттың мөһим төрҙәренең береһе булып тора. 2016/2017 йылдар миҙгелендә өлөшләтә танылған республика чемпионатында 12 команда уйнай. Косовоның иң уңышлы уйнаусы клубтар — «[[Приштина (футбол клубы)|Приштина]]» һәм «[[Трепча (футбол клубы)|Трепча]]».

2016 йылда Косово Республикаһы [[УЕФА]]-ға 55-се ағзаһы булып инә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espnfc.com/european-championship/story/2864161/kosovo-accepted-as-55th-member-of-uefa-after-congress-vote |title=Kosovo accepted as 55th member of UEFA after congress vote |publisher=Espn Fc |date=2016-05-03 |access-date=2016-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031524/http://www.espnfc.com/european-championship/story/2864161/kosovo-accepted-as-55th-member-of-uefa-after-congress-vote |archive-date=2016-06-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/football/36290169 |title=Fifa: Kosovo and Gibraltar become members of world governing body - BBC Sport |website=Bbc.com |date=2016-05-13 |access-date=2016-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817193903/http://www.bbc.com/sport/football/36290169 |archive-date=2016-08-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бынан һуң [[Футбол буйынса Косово йыйылма командаһы|Косовоның футбол буйынса йыйылма командаһы]] [[Футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионаты|2018 йылғы донъя чемпионаты]]на квалификацияның I төркөмөнә эләгә, Унда [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]], [[Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]], [[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]], [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]] һәм [[Футбол буйынса Украина йыйылма командаһы|Украина]] менән уйнай.

2019 йылдың яҙында башланған 2020 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу турнирында Косово йыйылма командаһы А төркөмөнә эләгә, Унда [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]], [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]], [[Футбол буйынса Черногория йыйылма командаһы|Черногория]] Һәм Чехия менән осраша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/standings/round=2001086/index.html#grp-2006678|title=European Qualifiers - Standings|website=|date=2019-03|publisher=UEFA.com|lang=en|access-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401175133/https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/standings/round=2001086/index.html#grp-2006678|archive-date=2019-04-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Беренсе уйында уҡ Косово футболсылары [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]] йыйылма командаһы менән 1:1 иҫәбе менән тамамланған тигеҙ иҫәптән һуң бер мәрәй яулай, тупты 61-се минутта [[Зенели Арбер|Арбер Зенели]] индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026052/?iv=true|title=European Qualifiers - Kosovo-Bulgaria|website=|date=2019-03-25|publisher=UEFA.com|lang=en|access-date=2019-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://noc-kosovo.org/ Олимпийский комитет Косова]
* [http://www.mkrs-ks.org/?page=2,1 Министерство культуры, молодёжи и спорта]

{{Республика Косово в темах}}

[[Категория:Косовола спорт]]</text>
      <sha1>dfyh0bijxneidrv1w9958oqh53tk4yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Хакимдар һайлау/Il Nur</title>
    <ns>4</ns>
    <id>200488</id>
    <revision>
      <id>1294494</id>
      <parentid>1294399</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тутыйғош</username>
        <id>13835</id>
      </contributor>
      <comment>/* Риза */</comment>
      <origin>1294494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="avt7lkzgr1cbhx4v8v2pftepzpnnqio" xml:space="preserve">== Инеш һүҙ ==
Йәмәғәт, Ҡоролтайҙағы фекерләшеү барышында {{u|Il Nur}} ҡатнашыусыһына ярты йылға хаким һәм интерфейс хакимы статусын бирергә тигән тәҡдим яңғырағайны, үҙе лә ризалығын белдерҙе. Ғәмәлдәге ҡағиҙәнән айырым осраҡ тип һанап, ул ҡатнашыусыға хоҡуҡтарҙы бер айға түгел, алты айға биреүҙе хуп күрһәгеҙ, тауыш бирергә саҡырам. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 17:20, 23 апрель 2026 (UTC)

{{Тауыш биреү ваҡыты/table|start=23 апрель 2026 17:20:58|stop=7 май 2026 17:20:58|startU=1776964858|stopU={{#expr:1776964858+14*86400}}|||}}


{{ambox|text='''Һорау:''' {{u|Il Nur}} ҡатнашыусыһына хаким һәм интерфейс хакимы статусын алты айға бирергә ризаһығыҙмы?}}


=== Риза ===
# {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 17:42, 23 апрель 2026 (UTC)
# {{Риза}} --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 22:14, 23 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 01:56, 24 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 09:30, 24 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}----[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 10:38, 25 апрель 2026 (UTC)

=== Ҡаршы ===

=== Икеләнәм ===

=== Фекерҙәр, тәҡдимдәр, һорауҙар ===</text>
      <sha1>avt7lkzgr1cbhx4v8v2pftepzpnnqio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Maris Dreshmanis</title>
    <ns>2</ns>
    <id>200489</id>
    <revision>
      <id>1294452</id>
      <parentid>1294405</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T21:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maris Dreshmanis</username>
        <id>47622</id>
      </contributor>
      <comment>Update babel to lv|ru-4 (remove en-3, de-1)</comment>
      <origin>1294452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="593" sha1="1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4" xml:space="preserve">{{#babel:lv|ru-4}}
== Maris Dreshmanis ==
Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata.

* '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,400+ edits
* '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (27 national registries + ESCO, 57,000+ occupation entries, 26,991 Wikidata items, 152,000+ multilingual labels across 53 languages)
* '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 27 source languages

[[Category:Wikipedians]]</text>
      <sha1>1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:«Вики-яҙ 2026» конкурсы өсөн яҙылған мәҡәләләр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200492</id>
    <revision>
      <id>1294423</id>
      <timestamp>2026-04-24T15:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026]]</comment>
      <origin>1294423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="deoyojpcfadgyf0hvotdzh8c5bpk0oi" xml:space="preserve">[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026]]</text>
      <sha1>deoyojpcfadgyf0hvotdzh8c5bpk0oi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Кнопка</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200493</id>
    <revision>
      <id>1294424</id>
      <timestamp>2026-04-24T15:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{#if:{{{url|}}}  |{{{url}}}  |[{{{1|}}}{{!}} }}&lt;span class=&quot;{{#switch:{{lc:{{{class|}}}}}|ui-button-green|ui-button-blue|ui-button-red=submit ui-button ui-widget ui-state-default ui-corner-all ui-button-text-only ui-button-text|#default=mw-ui-button}} {{{class|}}}&quot; role=&quot;button&quot; aria-disabled=&quot;false&quot; style=&quot;{{#ifeq:{{FULLPAGENAME:{{{1}}}}}|{{FULLPAGENAME}}|cursor: default;  {{#switch:{{{class|}}}   | ui-button-blue | mw-ui-progressive =...</comment>
      <origin>1294424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="g5yi50p8o57hd1kh76ikrxbe24lfbq4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{#if:{{{url|}}}
 |{{{url}}}
 |[{{{1|}}}{{!}}
}}&lt;span class=&quot;{{#switch:{{lc:{{{class|}}}}}|ui-button-green|ui-button-blue|ui-button-red=submit ui-button ui-widget ui-state-default ui-corner-all ui-button-text-only ui-button-text|#default=mw-ui-button}} {{{class|}}}&quot; role=&quot;button&quot; aria-disabled=&quot;false&quot; style=&quot;{{#ifeq:{{FULLPAGENAME:{{{1}}}}}|{{FULLPAGENAME}}|cursor: default;
 {{#switch:{{{class|}}}
  | ui-button-blue | mw-ui-progressive = background-color: #2962CB;
  | ui-button-green | mw-ui-constructive = background-color: #008B6D;
  | ui-button-red | mw-ui-destructive = background-color: #A6170F;
  | #default = background-color: #CCC; color: #666;
 }}}} {{{style|}}}&quot;&gt;{{#if:{{{url|}}}
 |{{#if:{{{1|}}}
  |{{{1}}}
  |{{{url}}}
 }}&lt;/span&gt;|{{#if:{{{2|}}}|{{{2|}}}|{{{1|}}}}}&lt;/span&gt;]
}}]&lt;/span&gt;{{#switch:{{lc:{{{class}}}}}|ui-button-green|ui-button-blue|ui-button-red=[[Категория:Википедия]]|#default=}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>g5yi50p8o57hd1kh76ikrxbe24lfbq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ҡан (роман)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200494</id>
    <revision>
      <id>1294426</id>
      <timestamp>2026-04-24T15:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="m82rqc6vrw2ql3btucizz9tt2bwmt8o" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>m82rqc6vrw2ql3btucizz9tt2bwmt8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Каспранский Рауил Рухулбаян улы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200495</id>
    <revision>
      <id>1294427</id>
      <timestamp>2026-04-24T15:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=шәхест |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="9x3bmhocnr1w4mui10wgdgqrt4kyhla" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=шәхест |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>9x3bmhocnr1w4mui10wgdgqrt4kyhla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Боролош (роман)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200496</id>
    <revision>
      <id>1294428</id>
      <timestamp>2026-04-24T15:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="m82rqc6vrw2ql3btucizz9tt2bwmt8o" xml:space="preserve">{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>m82rqc6vrw2ql3btucizz9tt2bwmt8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-04-25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200497</id>
    <revision>
      <id>1294437</id>
      <timestamp>2026-04-24T17:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Pig heads in a market.jpg</comment>
      <origin>1294437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="2oc4hffk5i2xafcb35wlrhggtb5z193" xml:space="preserve">Pig heads in a market.jpg</text>
      <sha1>2oc4hffk5i2xafcb35wlrhggtb5z193</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косово Олимпия уйындарында</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200498</id>
    <revision>
      <id>1294440</id>
      <timestamp>2026-04-24T17:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Косово на Олимпийских играх}}  '''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/...</comment>
      <origin>1294440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="771" sha1="2pzaynmdhvfu95259k2forcuj96ksxh" xml:space="preserve">{{Косово на Олимпийских играх}}

'''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2014-12-09|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>2pzaynmdhvfu95259k2forcuj96ksxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294445</id>
      <parentid>1294440</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T18:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5806" sha1="raocf4du0wretee4yw7od88k8yg5yt7" xml:space="preserve">{{Косово на Олимпийских играх}}

'''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2014-12-09|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.

== Миҙал яулаусылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!style=&quot;width:6em&quot;| Миҙал
!style=&quot;width:10em&quot;| Спортсы
!style=&quot;width:9em&quot;| Уйындар
!style=&quot;width:6em&quot;| Спорт төрө
!style=&quot;width:10em&quot;| Дисциплина
|-
| {{золотая медаль}} || [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] || [[Летние Олимпийские игры 2016|2016 Рио-де-Жанейро]] || {{Спорт|Дзюдо|Дзюдо на летних Олимпийских играх 2016}} || до 52 кг, женщины
|-
| {{золотая медаль}} || [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] || [[Летние Олимпийские игры 2020|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|Дзюдо на летних Олимпийских играх 2020}} || до 48 кг, женщины
|-
| {{золотая медаль}} || [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] || [[Летние Олимпийские игры 2020|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|Дзюдо на летних Олимпийских играх 2020}} || до 57 кг, женщины
|}

== Миҙалдар таблицаһы ==
{{См. также|Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе}}

{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Золото
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Серебро
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Бразилия}} [[Летние Олимпийские игры 2016|2016 Рио-де-Жанейро]] || [[Косово на летних Олимпийских играх 2016|8]] || 1 || 0 || 0 || 1 || [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2016|54]]
|-
|align=left| {{флаг|Япония}} [[Летние Олимпийские игры 2020|2020 Токио]]
| 11
| 2
| 0
| 0
| 2
| [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2016|42]]
|-
|align=left| {{флаг|Франция}} [[Летние Олимпийские игры 2024|2024 Париж]] || [[Косово на летних Олимпийских играх 2024|9]] || 0 || 1 || 1 ||2 || [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2024|73]]
|-
!colspan=2 align=right| Всего !! 3 !! 1 !! 1 !! 5 !!
|}
{{col-2}}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Алтын
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Көмөш
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Южная Корея}} [[Зимние Олимпийские игры 2018|2018 Пхёнчхан]] || [[Косово на зимних Олимпийских играх 2018|1]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2018|—]]
|-
|align=left| {{флаг|Китай}} [[Зимние Олимпийские игры 2022|2022 Пекин]] || [[Косово на зимних Олимпийских играх 2022|2]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2022|—]]
|-
|align=left| {{флаг|Италия}} [[Зимние Олимпийские игры 2026|2026 Милан, Кортина-д’Ампеццо]] || [[Косово на зимних Олимпийских играх 2026|2]] ||  ||  ||  ||  || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2026|-]]
|-
!colspan=2| Всего !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !!
|}
{{col-end}}

== Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ==

=== Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Виды спорта}}
|-
|align=left|{{Спорт|Дзюдо|Олимпия уйындарында дзюдо}} || 3 || 1 || 1 || 5
|-
! Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.noc-kosovo.org/ Official website]
* [http://www.olympic.org/kosovo Kosovo Profile] at the [[International Olympic Committee]]

{{Страны на Олимпийских играх}}
{{Национальные спортивные сборные Косова}}</text>
      <sha1>raocf4du0wretee4yw7od88k8yg5yt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294456</id>
      <parentid>1294445</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T03:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7903" sha1="2cf0lmvq6npc5djhzwnhl7234cwou1f" xml:space="preserve">{{Косово на Олимпийских играх}}

'''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2014-12-09|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.

Косово Республикаһының олимпия комитеты 1992 йылда уҡ ойошторола, әммә [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] тарафынан 2014 йылдың 9 декабрендә генә таныла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2014 йылдан һуң, Косово спортсылары Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала. 2016 йылда йәйге Олимпия уйындарында йыйылма команданың байраҡ йөрөтөүсеһе [Майлинда Кельменди]] була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Majlinda Kelmendi carries the flag of Kosovo at Rio 2016|url=http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|publisher=100Judo.com|access-date=2014-12-09|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507002303/http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ул — Косовонан 52 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында [[дзюдо]] буйынса беренсе олимпия алтын миҙалы яулаусы.

2021 йылда [[Токио]]ла үткән ([[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары]] COVID-19 пандемияһы арҡаһында күсерелә) уйындарҙа Косово спортсылары дзюдо категорияһында ике миҙал яулай: [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] 57 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында, ә [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] 48 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында алтын яулай.

Дөйөм алғанда, 2016 Йылғы уйындарҙан башлап, Косово спортсылары Олимпия уйындарында 5 миҙал яулай (3 алтын, 1 көмөш һәм 1 бронза).

== Миҙал яулаусылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!style=&quot;width:6em&quot;| Миҙал
!style=&quot;width:10em&quot;| Спортсы
!style=&quot;width:9em&quot;| Уйындар
!style=&quot;width:6em&quot;| Спорт төрө
!style=&quot;width:10em&quot;| Дисциплина
|-
| {{золотая медаль}} || [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] || [[Летние Олимпийские игры 2016|2016 Рио-де-Жанейро]] || {{Спорт|Дзюдо|Дзюдо на летних Олимпийских играх 2016}} || до 52 кг, женщины
|-
| {{золотая медаль}} || [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] || [[Летние Олимпийские игры 2020|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|Дзюдо на летних Олимпийских играх 2020}} || до 48 кг, женщины
|-
| {{золотая медаль}} || [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] || [[Летние Олимпийские игры 2020|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|Дзюдо на летних Олимпийских играх 2020}} || до 57 кг, женщины
|}

== Миҙалдар таблицаһы ==
{{См. также|Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе}}

{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Золото
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Серебро
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Бразилия}} [[Летние Олимпийские игры 2016|2016 Рио-де-Жанейро]] || [[Косово на летних Олимпийских играх 2016|8]] || 1 || 0 || 0 || 1 || [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2016|54]]
|-
|align=left| {{флаг|Япония}} [[Летние Олимпийские игры 2020|2020 Токио]]
| 11
| 2
| 0
| 0
| 2
| [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2016|42]]
|-
|align=left| {{флаг|Франция}} [[Летние Олимпийские игры 2024|2024 Париж]] || [[Косово на летних Олимпийских играх 2024|9]] || 0 || 1 || 1 ||2 || [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2024|73]]
|-
!colspan=2 align=right| Всего !! 3 !! 1 !! 1 !! 5 !!
|}
{{col-2}}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Алтын
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Көмөш
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Южная Корея}} [[Зимние Олимпийские игры 2018|2018 Пхёнчхан]] || [[Косово на зимних Олимпийских играх 2018|1]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2018|—]]
|-
|align=left| {{флаг|Китай}} [[Зимние Олимпийские игры 2022|2022 Пекин]] || [[Косово на зимних Олимпийских играх 2022|2]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2022|—]]
|-
|align=left| {{флаг|Италия}} [[Зимние Олимпийские игры 2026|2026 Милан, Кортина-д’Ампеццо]] || [[Косово на зимних Олимпийских играх 2026|2]] ||  ||  ||  ||  || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2026|-]]
|-
!colspan=2| Всего !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !!
|}
{{col-end}}

== Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ==

=== Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Виды спорта}}
|-
|align=left|{{Спорт|Дзюдо|Олимпия уйындарында дзюдо}} || 3 || 1 || 1 || 5
|-
! Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.noc-kosovo.org/ Official website]
* [http://www.olympic.org/kosovo Kosovo Profile] at the [[International Olympic Committee]]

{{Страны на Олимпийских играх}}
{{Национальные спортивные сборные Косова}}</text>
      <sha1>2cf0lmvq6npc5djhzwnhl7234cwou1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294459</id>
      <parentid>1294456</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T03:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10243" sha1="b6lhdwhgaxcnsluenln66zjnoewbqmz" xml:space="preserve">{{Косово на Олимпийских играх}}

'''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2014-12-09|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.

Косово Республикаһының олимпия комитеты 1992 йылда уҡ ойошторола, әммә [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] тарафынан 2014 йылдың 9 декабрендә генә таныла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2014 йылдан һуң, Косово спортсылары Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала. 2016 йылда йәйге Олимпия уйындарында йыйылма команданың байраҡ йөрөтөүсеһе [Майлинда Кельменди]] була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Majlinda Kelmendi carries the flag of Kosovo at Rio 2016|url=http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|publisher=100Judo.com|access-date=2014-12-09|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507002303/http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ул — Косовонан 52 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында [[дзюдо]] буйынса беренсе олимпия алтын миҙалы яулаусы.

2021 йылда [[Токио]]ла үткән ([[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары]] COVID-19 пандемияһы арҡаһында күсерелә) уйындарҙа Косово спортсылары дзюдо категорияһында ике миҙал яулай: [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] 57 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында, ә [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] 48 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында алтын яулай.

Дөйөм алғанда, 2016 йылғы уйындарҙан башлап, Косово спортсылары Олимпия уйындарында 5 миҙал яулай (3 алтын, 1 көмөш һәм 1 бронза).

[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Ҡышҡы уйындар]]ҙа Косово спортсылары 2018 йылда [[Пхёнчхан|Пхенчханда]] үткән уйындарҙа тәү башлап сығыш яһай. [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|Пхенчханда ҡышҡы уйындар]]ҙы асыу тантанаһында тау саңғысыһы [[Тахири Альбин|Альбин Тахири]] байраҡ йөрөтөүсе була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qz.com/1189058/winter-olympics-debuts-ecuador-eritrea-kosovo-malaysia-nigeria-singapore/|title=These are the six countries making their debut in the Winter Olympics|date=2018-02-06|access-date=2023-09-16|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607155619/https://qz.com/1189058/winter-olympics-debuts-ecuador-eritrea-kosovo-malaysia-nigeria-singapore|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ул — Пхенчханда үткән ҡышҡы уйындарҙа Косово исеменән сығыш яһаусыларҙың берҙән-бер спортсы. 2022 Йылда Пекинда үткән ҡышҡы уйындарҙа Косово исеменән ике спортсы сығыш яһай: бер ир-ат һәм бер ҡатын-ҡыҙ. Альбин Тахири [[Тау саңғыһы спорты|тау саңғыһы]] буйынса дүрт ярышта ҡатнаша. Киана Криезиу — Косовоның олимпия йыйылма командаһы тарихында ҡатын-ҡыҙҙар слаломында ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apnews.com/article/winter-olympics-Kiana-Kryeziu-skiing-d1d469476f107905cdafb8f6fc42914d|title=Olympic dreams come true for Kosovo skier Kiana Kryeziu|date=2022-01-24|publisher=AP News|access-date=2022-03-14|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308125805/https://apnews.com/article/winter-olympics-Kiana-Kryeziu-skiing-d1d469476f107905cdafb8f6fc42914d|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Миҙал яулаусылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!style=&quot;width:6em&quot;| Миҙал
!style=&quot;width:10em&quot;| Спортсы
!style=&quot;width:9em&quot;| Уйындар
!style=&quot;width:6em&quot;| Спорт төрө
!style=&quot;width:10em&quot;| Дисциплина
|-
| {{золотая медаль}} || [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] || [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || {{Спорт|Дзюдо|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 52 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{золотая медаль}} || [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] || [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 48 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{золотая медаль}} || [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] || [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 57 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар
|}

== Миҙалдар таблицаһы ==
{{См. также|Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе}}

{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Алтын
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Көмөш
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || [[Косово 2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|8]] || 1 || 0 || 0 || 1 || [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2016|54]]
|-
|align=left| {{флаг|Япония}} [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]]
| 11
| 2
| 0
| 0
| 2
| [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2016|42]]
|-
|align=left| {{флаг|Франция}} [[2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2024 Париж]] || [[Косово 2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|9]] || 0 || 1 || 1 ||2 || [[Медальный зачёт на летних Олимпийских играх 2024|73]]
|-
!colspan=2 align=right| Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5 !!
|}
{{col-2}}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Алтын
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Көмөш
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Южная Корея}} [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] || [[Косово 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|1]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2018|—]]
|-
|align=left| {{флаг|Китай}} [[2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2022 Пекин]] || [[Косово 2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2022|—]]
|-
|align=left| {{флаг|Италия}} [[2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2026 Милан, Кортина-д’Ампеццо]] || [[Косово 2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2]] ||  ||  ||  ||  || [[Медальный зачёт на зимних Олимпийских играх 2026|-]]
|-
!colspan=2| Бөтәһе !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !!
|}
{{col-end}}

== Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ==

=== Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Спорт төрҙәре}}
|-
|align=left|{{Спорт|Дзюдо|Олимпия уйындарында дзюдо}} || 3 || 1 || 1 || 5
|-
! Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.noc-kosovo.org/ Official website]
* [http://www.olympic.org/kosovo Kosovo Profile] at the [[International Olympic Committee]]

{{Страны на Олимпийских играх}}
{{Национальные спортивные сборные Косова}}</text>
      <sha1>b6lhdwhgaxcnsluenln66zjnoewbqmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294460</id>
      <parentid>1294459</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T03:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Миҙалдар таблицаһы */</comment>
      <origin>1294460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9697" sha1="osys2ut6tmn1f70qypju4u8jgxvvi3d" xml:space="preserve">{{Косово на Олимпийских играх}}

'''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2014-12-09|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}}&lt;/ref&gt;.

Косово Республикаһының олимпия комитеты 1992 йылда уҡ ойошторола, әммә [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] тарафынан 2014 йылдың 9 декабрендә генә таныла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2014 йылдан һуң, Косово спортсылары Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала. 2016 йылда йәйге Олимпия уйындарында йыйылма команданың байраҡ йөрөтөүсеһе [Майлинда Кельменди]] була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Majlinda Kelmendi carries the flag of Kosovo at Rio 2016|url=http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|publisher=100Judo.com|access-date=2014-12-09|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507002303/http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ул — Косовонан 52 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында [[дзюдо]] буйынса беренсе олимпия алтын миҙалы яулаусы.

2021 йылда [[Токио]]ла үткән ([[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары]] COVID-19 пандемияһы арҡаһында күсерелә) уйындарҙа Косово спортсылары дзюдо категорияһында ике миҙал яулай: [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] 57 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында, ә [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] 48 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында алтын яулай.

Дөйөм алғанда, 2016 йылғы уйындарҙан башлап, Косово спортсылары Олимпия уйындарында 5 миҙал яулай (3 алтын, 1 көмөш һәм 1 бронза).

[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Ҡышҡы уйындар]]ҙа Косово спортсылары 2018 йылда [[Пхёнчхан|Пхенчханда]] үткән уйындарҙа тәү башлап сығыш яһай. [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|Пхенчханда ҡышҡы уйындар]]ҙы асыу тантанаһында тау саңғысыһы [[Тахири Альбин|Альбин Тахири]] байраҡ йөрөтөүсе була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://qz.com/1189058/winter-olympics-debuts-ecuador-eritrea-kosovo-malaysia-nigeria-singapore/|title=These are the six countries making their debut in the Winter Olympics|date=2018-02-06|access-date=2023-09-16|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607155619/https://qz.com/1189058/winter-olympics-debuts-ecuador-eritrea-kosovo-malaysia-nigeria-singapore|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ул — Пхенчханда үткән ҡышҡы уйындарҙа Косово исеменән сығыш яһаусыларҙың берҙән-бер спортсы. 2022 Йылда Пекинда үткән ҡышҡы уйындарҙа Косово исеменән ике спортсы сығыш яһай: бер ир-ат һәм бер ҡатын-ҡыҙ. Альбин Тахири [[Тау саңғыһы спорты|тау саңғыһы]] буйынса дүрт ярышта ҡатнаша. Киана Криезиу — Косовоның олимпия йыйылма командаһы тарихында ҡатын-ҡыҙҙар слаломында ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apnews.com/article/winter-olympics-Kiana-Kryeziu-skiing-d1d469476f107905cdafb8f6fc42914d|title=Olympic dreams come true for Kosovo skier Kiana Kryeziu|date=2022-01-24|publisher=AP News|access-date=2022-03-14|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308125805/https://apnews.com/article/winter-olympics-Kiana-Kryeziu-skiing-d1d469476f107905cdafb8f6fc42914d|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Миҙал яулаусылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!style=&quot;width:6em&quot;| Миҙал
!style=&quot;width:10em&quot;| Спортсы
!style=&quot;width:9em&quot;| Уйындар
!style=&quot;width:6em&quot;| Спорт төрө
!style=&quot;width:10em&quot;| Дисциплина
|-
| {{золотая медаль}} || [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] || [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || {{Спорт|Дзюдо|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 52 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{золотая медаль}} || [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] || [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 48 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{золотая медаль}} || [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] || [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 57 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар
|}

== Миҙалдар таблицаһы ==
{{См. также|Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе}}

{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Алтын
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Көмөш
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || [[Косово 2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|8]] || 1 || 0 || 0 || 1 || 54
|-
|align=left| {{флаг|Япония}} [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]]
| 11
| 2
| 0
| 0
| 2
| 42
|-
|align=left| {{флаг|Франция}} [[2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2024 Париж]] || [[Косово 2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|9]] || 0 || 1 || 1 ||2 || 73
|-
!colspan=2 align=right| Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5 !!
|}
{{col-2}}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:15em;&quot;|{{{type|Уйындар}}}
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Спортсылар
!style=&quot;{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Алтын
!style=&quot;{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Көмөш
!style=&quot;{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;&quot;|Бронза
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Бөтәһе
!style=&quot;width:4.5em;&quot;|Урын
|-
|align=left| {{флаг|Южная Корея}} [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] || [[Косово 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|1]] || 0 || 0 || 0 || 0 || —
|-
|align=left| {{флаг|Китай}} [[2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2022 Пекин]] || [[Косово 2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2]] || 0 || 0 || 0 || 0 || —
|-
|align=left| {{флаг|Италия}} [[2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2026 Милан, Кортина-д’Ампеццо]] || [[Косово 2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2]] ||  ||  ||  ||  || -
|-
!colspan=2| Бөтәһе !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !!
|}
{{col-end}}

== Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ==

=== Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Спорт төрҙәре}}
|-
|align=left|{{Спорт|Дзюдо|Олимпия уйындарында дзюдо}} || 3 || 1 || 1 || 5
|-
! Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.noc-kosovo.org/ Official website]
* [http://www.olympic.org/kosovo Kosovo Profile] at the [[International Olympic Committee]]

{{Страны на Олимпийских играх}}
{{Национальные спортивные сборные Косова}}</text>
      <sha1>osys2ut6tmn1f70qypju4u8jgxvvi3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Косово на Олимпийских играх</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200499</id>
    <revision>
      <id>1294444</id>
      <timestamp>2026-04-24T17:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Страна на Олимпийских играх | имя          = Косово на Олимпийских играх | from         = {{{from|}}} | код МОК      = KOS | имя НОК      = [[Косово Республикаһының олимпия комитеты]] | игры         = {{{Игры|}}} | спортсмены   = {{{Спортсмены|}}} | видах спорта = {{{видах спорта|}}} | знаменосец   = {{{Знамено...</comment>
      <origin>1294444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2247" sha1="cjsj6z2wssc5qhr4kyhu6ymjdd6kd91" xml:space="preserve">{{Страна на Олимпийских играх
| имя          = Косово на Олимпийских играх
| from         = {{{from|}}}
| код МОК      = KOS
| имя НОК      = [[Косово Республикаһының олимпия комитеты]]
| игры         = {{{Игры|}}}
| спортсмены   = {{{Спортсмены|}}}
| видах спорта = {{{видах спорта|}}}
| знаменосец   = {{{Знаменосец|}}}
| официальные  = {{{Официальные|}}}
| золото       = {{{Золото|0}}}
| серебро      = {{{Серебро|0}}}
| бронза       = {{{Бронза|0}}}
| всего        = {{{Всего|0}}}
| место        = {{{Место|}}}
| йәйге уйындар  =
* [[Косово 2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2016]]
* [[Косово 2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2020]]
* [[Косово 2024 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2024]]

| ҡышҡы уйындар  =
* [[Косово 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2018]]
* [[Косово 2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2022]]
* [[Косово 2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2026]]

| Шулай уҡ ҡарағыҙ   =
* {{СтранаОИ|YUG}} ([[Югославия 1920 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|1920]]-[[1992 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|1992 З]])
* {{СтранаОИ|SCG}} ([[Югославия 1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|1996]]-[[Сербия һәм Черногория 2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2006]])
* {{СтранаОИ|SRB}} ([[Сербия 2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2008]]-[[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2012]])
* {{СтранаОИ|ALB}} ([[Албания 2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында|2012]])
}}&lt;includeonly&gt;
[[Категория:Косово Олимпия уйындарында]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>cjsj6z2wssc5qhr4kyhu6ymjdd6kd91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Косово Олимпия уйындарында</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200500</id>
    <revision>
      <id>1294457</id>
      <timestamp>2026-04-25T03:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Косово на Олимпийских играх|24 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=спорт |тема2=Олимпия уйындары |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="5h50x3nqf4xg1rott5wzip1b5pch7rf" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Косово на Олимпийских играх|24 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=спорт |тема2=Олимпия уйындары |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>5h50x3nqf4xg1rott5wzip1b5pch7rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Косово Олимпия уйындарында</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200501</id>
    <revision>
      <id>1294461</id>
      <timestamp>2026-04-25T03:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Основная статья по теме категории}} [[Категория:Олимпия уйындарында илдәр|Косово]] [[Категория:Косово спорт ярыштарында|Олимпия уйындары]]</comment>
      <origin>1294461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253" sha1="a84fuv7v2n1fj31kd0vru8w1w4f9gln" xml:space="preserve">{{Основная статья по теме категории}}
[[Категория:Олимпия уйындарында илдәр|Косово]]
[[Категория:Косово спорт ярыштарында|Олимпия уйындары]]</text>
      <sha1>a84fuv7v2n1fj31kd0vru8w1w4f9gln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тахири Альбин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200502</id>
    <revision>
      <id>1294463</id>
      <timestamp>2026-04-25T03:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ФИО}} {{Горнолыжник | КМ дебют = 4 марта 2017 }}  '''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — Косовоң тау саңғысыһы. 2017 йылда тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы.</comment>
      <origin>1294463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="flewsy73upskntzfmg6sct1juvalyhh" xml:space="preserve">{{ФИО}}
{{Горнолыжник
| КМ дебют = 4 марта 2017
}}

'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — Косовоң тау саңғысыһы. 2017 йылда тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы.</text>
      <sha1>flewsy73upskntzfmg6sct1juvalyhh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294492</id>
      <parentid>1294463</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="a88odti67r29f0tvdzwifrj7k9jmz87" xml:space="preserve">{{Горнолыжник
| Км дебют = 4 март 2017
}}

'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — Косовоң тау саңғысыһы. 2017 йылда тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы.</text>
      <sha1>a88odti67r29f0tvdzwifrj7k9jmz87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294496</id>
      <parentid>1294492</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1466" sha1="ky10vli9hf1lzqn725y0dvpbcluoghd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла.

== Биографияһы ==
Альбин Тахири Словенияла тыуғае, атаһы Вехби&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}</text>
      <sha1>ky10vli9hf1lzqn725y0dvpbcluoghd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294497</id>
      <parentid>1294496</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса спортсылар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1541" sha1="kev519jo2f8q7410aiok0tgleea2s2h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла.

== Биографияһы ==
Альбин Тахири Словенияла тыуғае, атаһы Вехби&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>kev519jo2f8q7410aiok0tgleea2s2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294498</id>
      <parentid>1294497</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1611" sha1="l4wyh3z9tebnbq7ehultun70jbwh26p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла.

== Биографияһы ==
Альбин Тахири Словенияла тыуғае, атаһы Вехби&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>l4wyh3z9tebnbq7ehultun70jbwh26p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294499</id>
      <parentid>1294498</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса тау саңғысылары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="nudunbpuoa26df7di12uhok9yung2ax" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла.

== Биографияһы ==
Альбин Тахири Словенияла тыуғае, атаһы Вехби&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау саңғысылары]]</text>
      <sha1>nudunbpuoa26df7di12uhok9yung2ax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294500</id>
      <parentid>1294499</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1294500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="hpjajywn8n3clsqfyjl084b0sbertos" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла.

== Биографияһы ==
Альбин Тахири [[Словения]]ла тыуған, атаһы Вехби&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]]. Ул Словенияла үҫә, Әммә 2009 йылдан Косово исеменән сығыш яһарға ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://klankosova.tv/albin-tahiri-shpresa-e-kosoves-per-medalje-video/ |title=Архивированная копия |access-date=2021-05-09 |archive-date=2017-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109192614/http://klankosova.tv/albin-tahiri-shpresa-e-kosoves-per-medalje-video/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Спорттан тыш [[Стоматология|стоматолог]] булып эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.pyeongchang2018.com/jp/game-time/results/OWG2018/en/alpine-skiing/athlete-profile-n3017235-albin-tahiri.htm|title=Albin Tahiri|website=Pyeongchang 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208235007/https://www.pyeongchang2018.com/jp/game-time/results/OWG2018/en/alpine-skiing/athlete-profile-n3017235-albin-tahiri.htm|archive-date=2018-02-08|access-date=2021-05-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Любляны университетытын тамамлай&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Тахири [[словен теле|словен]], [[албан теле|албан]], [[инглиз теле|инглиз]], [[хорват теле|хорват]] һәм [[Әлмән телe|немец]] телдәрен белә. Һыу спорты төрҙәре, [[шахмат]], [[сквош]], сәйәхәт һәм йәйәүле [[туризм]] менән мауыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Карьера ==
Альбин Тахириҙың FIS эгидаһы аҫтында тәүге ярышы 2004 йылда [[Брессаноне]]ла була&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау саңғысылары]]</text>
      <sha1>hpjajywn8n3clsqfyjl084b0sbertos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Тахири Альбин</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200503</id>
    <revision>
      <id>1294465</id>
      <timestamp>2026-04-25T03:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Тахири, Альбин|25 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=спорт |тема2=тау саңғыһы |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="1p39kdqv9o68ixzg05q7n2e5x07qn1o" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Тахири, Альбин|25 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=спорт |тема2=тау саңғыһы |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>1p39kdqv9o68ixzg05q7n2e5x07qn1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Горнолыжник</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200504</id>
    <revision>
      <id>1294466</id>
      <timestamp>2026-04-25T03:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Карточка |имя              = Горнолыжник |автозаголовки    = нет |from             = {{{from|}}}  |стиль_вверху      = background: #b0c4de; |стиль_заголовков  = background: #b0c4de; |стиль_внизу       = background: #b0c4de;  |вверху           = {{Спортсмен/имя|{{{Имя|}}}|иконка=Alpine skiing pictogram.svg|подпись=Горнолыжник|инвертировать=1}} |...</comment>
      <origin>1294466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7583" sha1="ccg995uyhitbnefr5kt7cpgyomnbq0w" xml:space="preserve">{{Карточка
|имя              = Горнолыжник
|автозаголовки    = нет
|from             = {{{from|}}}

|стиль_вверху      = background: #b0c4de;
|стиль_заголовков  = background: #b0c4de;
|стиль_внизу       = background: #b0c4de;

|вверху           = {{Спортсмен/имя|{{{Имя|}}}|иконка=Alpine skiing pictogram.svg|подпись=Горнолыжник|инвертировать=1}}
|изображение      = {{wikidata|p18|{{{Изображение|}}}{{{Фотография|}}}|caption={{{Описание изображения|}}}|size={{{Ширина|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка1           = Полное имя
|текст1           = {{{Полное имя|}}}
|викиданные1      = 

|метка2           = Гражданство
|текст2           = {{wikidata|p1532|{{{Гражданство|}}}|from={{{from|}}}}}
|викиданные2      = p27

|метка3           = Дата рождения
|текст3           = {{wikidata/p569|{{{Дата рождения|}}}|{{{Дата смерти|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка4           = Место рождения
|текст4           = {{{Место рождения|}}}
|викиданные4      = p19

|метка5           = Дата смерти
|текст5           = {{wikidata/p570|{{{Дата смерти|}}}|{{{Дата рождения|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка6           = Место смерти
|текст6           = {{{Место смерти|}}}
|викиданные6      = p20

|метка7           = Рост
|текст7           = {{{Рост|}}}
|викиданные7      = p2048

|метка8           = Вес
|текст8           = {{{Вес|}}}
|викиданные8      = p2067

|метка9           = Профессия
|текст9           = {{{Профессия|}}}
|викиданные9      = 

|заголовок10      = Карьера

|метка11          = Дисциплина
|текст11          = {{#if: {{{Дисциплина|}}} | {{#ifexist: {{{Дисциплина}}}|[[{{{Дисциплина}}}]]|{{{Дисциплина|}}}}} }}
|викиданные11     = 

|метка12          = Клуб
|текст12          = {{{Клуб|}}}
|викиданные12     = p54

|метка13          = Тренер
|текст13          = {{{Тренер|}}}
|викиданные13     = p286

|метка14          = В сборной
|текст14          = {{{В сборной|}}}
|викиданные14     = 

|метка15          = Статус
|текст15          = {{{Статус|}}}
|викиданные15     = 

|метка16          = Конец карьеры
|текст16          = {{{Конец карьеры|}}}
|викиданные16     = 

|заголовок17      = Медали
|текст18          = {{#if:{{{Медали|}}}|{{(!}} style=&quot;width:100%;
{{!}}
{{{Медали|}}}
{{!)}}}}

|заголовок19      = {{#if: {{{ОИ|}}}{{{ЧМ|}}}{{{КМ побед|}}}{{{КМ дебют|}}}{{{КМ позиция|}}}{{{КМ скорспуск|}}}{{{КМ комб|}}}{{{КМ суперг|}}}{{{КМ слалом-г|}}}{{{КМ слалом|}}}{{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}}|Результаты}}

|метка20          = Олимпийские&amp;nbsp;игры
|текст20          = {{{ОИ|}}}
|викиданные20     = 

|метка21          = Чемпионат&amp;nbsp;мира
|текст21          = {{{ЧМ|}}}
|викиданные21     = 

|заголовок22      = {{#if: {{{КМ побед|}}}{{{КМ дебют|}}}{{{КМ позиция|}}}{{{КМ скорспуск|}}}{{{КМ комб|}}}{{{КМ суперг|}}}{{{КМ слалом-г|}}}{{{КМ слалом|}}}{{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}} | [[Кубок мира по горнолыжному спорту|Кубок мира]] }}

|метка23          = Дебют в Кубке мира
|текст23          = {{{КМ дебют|}}}
|викиданные23     = 

|метка24          = Победы на этапах
|текст24          = {{{КМ побед|}}}
|викиданные24     = 

|метка25          = Общий зачёт
|текст25          = {{{КМ позиция|}}}
|викиданные25     = 

|метка26          = Скоростной спуск
|текст26          = {{{КМ скорспуск|}}}
|викиданные26     = 

|метка27          = Супергигант
|текст27          = {{{КМ суперг|}}}
|викиданные27     = 

|метка28          = Гигантский слалом
|текст28          = {{{КМ слалом-г|}}}
|викиданные28     = 

|метка29          = Слалом
|текст29          = {{{КМ слалом|}}}
|викиданные29     = 

|метка30          = Паралл. виды
|текст30          = {{{КМ парал|}}}
|викиданные30     = 

|метка31          = Комбинация
|текст31          = {{{КМ комб|}}}
|викиданные31     = 

|текст32          = {{#if: {{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}} | {{(!}} border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border:1px solid #C0C0C0; border-collapse:collapse; text-align:center; width:100%&quot; {{!!}}
! align=&quot;left&quot; {{!}} Позиции на подиуме
! style=&quot;background-color:gold;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 1
! style=&quot;background-color:silver;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 2
! style=&quot;background-color:#cc9966;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 3

{{!-}}
{{#if: {{{КМ 3 скорспуск|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Скоростной спуск'''
{{{КМ 3 скорспуск|}}}
{{!-}}
}}

{{#if: {{{КМ 3 суперг|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Супергигант'''
{{{КМ 3 суперг|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 слалом-г|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Гигантский слалом'''
{{{КМ 3 слалом-г|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 слалом|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Слалом'''
{{{КМ 3 слалом|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 парал|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Параллельные виды'''
{{{КМ 3 парал|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 комб|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Комбинация'''
{{{КМ 3 комб|}}}
{{!-}}
}}
{{!)}}
}}

|метка33          = Награды и премии
|текст33          = {{{Награды и премии|}}}

|внизу1           = {{#if:{{{Обновление|}}}|Последнее обновление: {{{Обновление}}}}}
|внизу2           = {{карточка/Викисклад|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[категория:Персоналии по алфавиту]]&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Спортсмены по алфавиту]]&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Горнолыжники по алфавиту]]&lt;!--
  --&gt;{{Сортировка: по изображениям|{{{Изображение|{{{Фотография|}}}}}}|from={{{from|}}}|nocat={{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}|default-type=человек|default-occupation=горнолыжник}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ccg995uyhitbnefr5kt7cpgyomnbq0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294488</id>
      <parentid>1294466</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7681" sha1="t49sgzeztyipho9hoe3i05q763ghpvi" xml:space="preserve">{{Карточка
|имя              = Горнолыжник
|автозаголовки    = нет
|from             = {{{from|}}}

|стиль_вверху      = background: #b0c4de;
|стиль_заголовков  = background: #b0c4de;
|стиль_внизу       = background: #b0c4de;

|вверху           = {{Спортсмен/имя|{{{Имя|}}}|иконка=Alpine skiing pictogram.svg|подпись=Горнолыжник|инвертировать=1}}
|изображение      = {{wikidata|p18|{{{Изображение|}}}{{{Фотография|}}}|caption={{{Описание изображения|}}}|size={{{Ширина|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка1           = Тулы исеме
|текст1           = {{{Полное имя|}}}
|викиданные1      = 

|метка2           = Гражданлығы
|текст2           = {{wikidata|p1532|{{{Гражданство|}}}|from={{{from|}}}}}
|викиданные2      = p27

|метка3           = Тыуған көнө
|текст3           = {{wikidata/p569|{{{Дата рождения|}}}|{{{Дата смерти|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка4           = Тыуған урыны
|текст4           = {{{Место рождения|}}}
|викиданные4      = p19

|метка5           = Вафат булыу датаһы
|текст5           = {{wikidata/p570|{{{Дата смерти|}}}|{{{Дата рождения|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка6           = Вафат булыу урыны
|текст6           = {{{Место смерти|}}}
|викиданные6      = p20

|метка7           = Буйы
|текст7           = {{{Рост|}}}
|викиданные7      = p2048

|метка8           = Ауырлығы
|текст8           = {{{Вес|}}}
|викиданные8      = p2067

|метка9           = Һөнәре
|текст9           = {{{Профессия|}}}
|викиданные9      = 

|заголовок10      = Карьера

|метка11          = Дисциплина
|текст11          = {{#if: {{{Дисциплина|}}} | {{#ifexist: {{{Дисциплина}}}|[[{{{Дисциплина}}}]]|{{{Дисциплина|}}}}} }}
|викиданные11     = 

|метка12          = Клуб
|текст12          = {{{Клуб|}}}
|викиданные12     = p54

|метка13          = Тренер
|текст13          = {{{Тренер|}}}
|викиданные13     = p286

|метка14          = Йыйылма командала
|текст14          = {{{В сборной|}}}
|викиданные14     = 

|метка15          = Статус
|текст15          = {{{Статус|}}}
|викиданные15     = 

|метка16          = Карьераһы аҙағы
|текст16          = {{{Конец карьеры|}}}
|викиданные16     = 

|заголовок17      = Миҙалдар
|текст18          = {{#if:{{{Медали|}}}|{{(!}} style=&quot;width:100%;
{{!}}
{{{Медали|}}}
{{!)}}}}

|заголовок19      = {{#if: {{{ОИ|}}}{{{ЧМ|}}}{{{КМ побед|}}}{{{КМ дебют|}}}{{{КМ позиция|}}}{{{КМ скорспуск|}}}{{{КМ комб|}}}{{{КМ суперг|}}}{{{КМ слалом-г|}}}{{{КМ слалом|}}}{{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}}|Результаты}}

|метка20          = Олимпия&amp;nbsp;уйындары
|текст20          = {{{ОИ|}}}
|викиданные20     = 

|метка21          = Донъя&amp;nbsp;чемпионаттары
|текст21          = {{{ЧМ|}}}
|викиданные21     = 

|заголовок22      = {{#if: {{{КМ побед|}}}{{{КМ дебют|}}}{{{КМ позиция|}}}{{{КМ скорспуск|}}}{{{КМ комб|}}}{{{КМ суперг|}}}{{{КМ слалом-г|}}}{{{КМ слалом|}}}{{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}} | [[Тау саңғыһы спорты буйынса донъя кубогы|Донъя кубогы]] }}

|метка23          = Донъя кубогында тәү тапҡыр
|текст23          = {{{КМ дебют|}}}
|викиданные23     = 

|метка24          = Этап тарҙа еңеү
|текст24          = {{{КМ побед|}}}
|викиданные24     = 

|метка25          = Дөйөм иҫәп
|текст25          = {{{КМ позиция|}}}
|викиданные25     = 

|метка26          = Тиҙлеккә төшөү
|текст26          = {{{КМ скорспуск|}}}
|викиданные26     = 

|метка27          = Супергигант
|текст27          = {{{КМ суперг|}}}
|викиданные27     = 

|метка28          = Гигант слалом
|текст28          = {{{КМ слалом-г|}}}
|викиданные28     = 

|метка29          = Слалом
|текст29          = {{{КМ слалом|}}}
|викиданные29     = 

|метка30          = Паралл. төрҙәр
|текст30          = {{{КМ парал|}}}
|викиданные30     = 

|метка31          = Комбинация
|текст31          = {{{КМ комб|}}}
|викиданные31     = 

|текст32          = {{#if: {{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}} | {{(!}} border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border:1px solid #C0C0C0; border-collapse:collapse; text-align:center; width:100%&quot; {{!!}}
! align=&quot;left&quot; {{!}} Позиции на подиуме
! style=&quot;background-color:gold;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 1
! style=&quot;background-color:silver;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 2
! style=&quot;background-color:#cc9966;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 3

{{!-}}
{{#if: {{{КМ 3 скорспуск|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Тиҙлеккә төшөү'''
{{{КМ 3 скорспуск|}}}
{{!-}}
}}

{{#if: {{{КМ 3 суперг|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Супергигант'''
{{{КМ 3 суперг|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 слалом-г|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Гигант слалом'''
{{{КМ 3 слалом-г|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 слалом|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Слалом'''
{{{КМ 3 слалом|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 парал|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Параллель төрҙәр'''
{{{КМ 3 парал|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 комб|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Комбинация'''
{{{КМ 3 комб|}}}
{{!-}}
}}
{{!)}}
}}

|метка33          = Наградалар һәм премиялар
|текст33          = {{{Награды и премии|}}}

|внизу1           = {{#if:{{{Обновление|}}}|Последнее обновление: {{{Обновление}}}}}
|внизу2           = {{карточка/Викисклад|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Алфавит буйынса тау саңғысылары]]&lt;!--
  --&gt;{{Сортировка: по изображениям|{{{Изображение|{{{Фотография|}}}}}}|from={{{from|}}}|nocat={{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}|default-type=человек|default-occupation=горнолыжник}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t49sgzeztyipho9hoe3i05q763ghpvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294489</id>
      <parentid>1294488</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7674" sha1="kp1slf6mryah42d9wqtt4bvan54rljc" xml:space="preserve">{{Карточка
|имя              = Горнолыжник
|автозаголовки    = нет
|from             = {{{from|}}}

|стиль_вверху      = background: #b0c4de;
|стиль_заголовков  = background: #b0c4de;
|стиль_внизу       = background: #b0c4de;

|вверху           = {{Спортсмен/имя|{{{Имя|}}}|иконка=Alpine skiing pictogram.svg|подпись=Горнолыжник|инвертировать=1}}
|изображение      = {{wikidata|p18|{{{Изображение|}}}{{{Фотография|}}}|caption={{{Описание изображения|}}}|size={{{Ширина|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка1           = Тулы исеме
|текст1           = {{{Полное имя|}}}
|викиданные1      = 

|метка2           = Гражданлығы
|текст2           = {{wikidata|p1532|{{{Гражданство|}}}|from={{{from|}}}}}
|викиданные2      = p27

|метка3           = Тыуған көнө
|текст3           = {{wikidata/p569|{{{Дата рождения|}}}|{{{Дата смерти|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка4           = Тыуған урыны
|текст4           = {{{Место рождения|}}}
|викиданные4      = p19

|метка5           = Вафат булыу датаһы
|текст5           = {{wikidata/p570|{{{Дата смерти|}}}|{{{Дата рождения|}}}|from={{{from|}}}}}

|метка6           = Вафат булыу урыны
|текст6           = {{{Место смерти|}}}
|викиданные6      = p20

|метка7           = Буйы
|текст7           = {{{Рост|}}}
|викиданные7      = p2048

|метка8           = Ауырлығы
|текст8           = {{{Вес|}}}
|викиданные8      = p2067

|метка9           = Һөнәре
|текст9           = {{{Профессия|}}}
|викиданные9      = 

|заголовок10      = Карьера

|метка11          = Дисциплина
|текст11          = {{#if: {{{Дисциплина|}}} | {{#ifexist: {{{Дисциплина}}}|[[{{{Дисциплина}}}]]|{{{Дисциплина|}}}}} }}
|викиданные11     = 

|метка12          = Клуб
|текст12          = {{{Клуб|}}}
|викиданные12     = p54

|метка13          = Тренер
|текст13          = {{{Тренер|}}}
|викиданные13     = p286

|метка14          = Йыйылма командала
|текст14          = {{{В сборной|}}}
|викиданные14     = 

|метка15          = Статус
|текст15          = {{{Статус|}}}
|викиданные15     = 

|метка16          = Карьераһы аҙағы
|текст16          = {{{Конец карьеры|}}}
|викиданные16     = 

|заголовок17      = Миҙалдар
|текст18          = {{#if:{{{Медали|}}}|{{(!}} style=&quot;width:100%;
{{!}}
{{{Медали|}}}
{{!)}}}}

|заголовок19      = {{#if: {{{ОИ|}}}{{{ЧМ|}}}{{{КМ побед|}}}{{{КМ дебют|}}}{{{КМ позиция|}}}{{{КМ скорспуск|}}}{{{КМ комб|}}}{{{КМ суперг|}}}{{{КМ слалом-г|}}}{{{КМ слалом|}}}{{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}}|Результаты}}

|метка20          = Олимпия&amp;nbsp;уйындары
|текст20          = {{{ОИ|}}}
|викиданные20     = 

|метка21          = Донъя&amp;nbsp;чемпионаттары
|текст21          = {{{ЧМ|}}}
|викиданные21     = 

|заголовок22      = {{#if: {{{КМ побед|}}}{{{КМ дебют|}}}{{{КМ позиция|}}}{{{КМ скорспуск|}}}{{{КМ комб|}}}{{{КМ суперг|}}}{{{КМ слалом-г|}}}{{{КМ слалом|}}}{{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}} | [[Тау саңғыһы спорты буйынса донъя кубогы|Донъя кубогы]] }}

|метка23          = Донъя кубогында тәү тапҡыр
|текст23          = {{{КМ дебют|}}}
|викиданные23     = 

|метка24          = Этап тарҙа еңеү
|текст24          = {{{КМ побед|}}}
|викиданные24     = 

|метка25          = Дөйөм иҫәп
|текст25          = {{{КМ позиция|}}}
|викиданные25     = 

|метка26          = Тиҙлеккә төшөү
|текст26          = {{{КМ скорспуск|}}}
|викиданные26     = 

|метка27          = Супергигант
|текст27          = {{{КМ суперг|}}}
|викиданные27     = 

|метка28          = Гигант слалом
|текст28          = {{{КМ слалом-г|}}}
|викиданные28     = 

|метка29          = Слалом
|текст29          = {{{КМ слалом|}}}
|викиданные29     = 

|метка30          = Паралл. төрҙәр
|текст30          = {{{КМ парал|}}}
|викиданные30     = 

|метка31          = Комбинация
|текст31          = {{{КМ комб|}}}
|викиданные31     = 

|текст32          = {{#if: {{{КМ 3 скорспуск|}}}{{{КМ 3 комб|}}}{{{КМ 3 суперг|}}}{{{КМ 3 слалом-г|}}}{{{КМ 3 слалом|}}} | {{(!}} border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border:1px solid #C0C0C0; border-collapse:collapse; text-align:center; width:100%&quot; {{!!}}
! align=&quot;left&quot; {{!}} Подиумда урыны
! style=&quot;background-color:gold;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 1
! style=&quot;background-color:silver;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 2
! style=&quot;background-color:#cc9966;&quot; width=&quot;15%&quot; {{!}} 3

{{!-}}
{{#if: {{{КМ 3 скорспуск|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Тиҙлеккә төшөү'''
{{{КМ 3 скорспуск|}}}
{{!-}}
}}

{{#if: {{{КМ 3 суперг|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Супергигант'''
{{{КМ 3 суперг|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 слалом-г|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Гигант слалом'''
{{{КМ 3 слалом-г|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 слалом|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Слалом'''
{{{КМ 3 слалом|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 парал|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Параллель төрҙәр'''
{{{КМ 3 парал|}}}
{{!-}}
}}
{{#if: {{{КМ 3 комб|}}} |
{{!}} align=&quot;left&quot; {{!}} '''Комбинация'''
{{{КМ 3 комб|}}}
{{!-}}
}}
{{!)}}
}}

|метка33          = Наградалар һәм премиялар
|текст33          = {{{Награды и премии|}}}

|внизу1           = {{#if:{{{Обновление|}}}|Последнее обновление: {{{Обновление}}}}}
|внизу2           = {{карточка/Викисклад|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]&lt;!--
  --&gt;[[Категория:Алфавит буйынса тау саңғысылары]]&lt;!--
  --&gt;{{Сортировка: по изображениям|{{{Изображение|{{{Фотография|}}}}}}|from={{{from|}}}|nocat={{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}|default-type=человек|default-occupation=горнолыжник}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kp1slf6mryah42d9wqtt4bvan54rljc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-04-26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200505</id>
    <revision>
      <id>1294467</id>
      <timestamp>2026-04-25T04:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Parco Regionale dei Colli Euganei 2.jpg</comment>
      <origin>1294467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="rtmmlo9ydoywjhtey2eksdicqegnoua" xml:space="preserve">Parco Regionale dei Colli Euganei 2.jpg</text>
      <sha1>rtmmlo9ydoywjhtey2eksdicqegnoua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Спортсмен/имя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200506</id>
    <revision>
      <id>1294491</id>
      <timestamp>2026-04-25T10:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{#if: {{{иконка|}}}  | &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Спортсмен/имя/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts_Спортсмен_имя&quot;&gt;&lt;div class=&quot;icon {{#if:{{{инвертировать|}}}|skin-invert-image}}&quot; style=&quot;{{{стиль иконки|}}}&quot;&gt;[[Файл:{{{иконка|}}}|{{{ширина иконки|20px}}}|class=noviewer noresize|link=|{{{подпись|}}}]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;label&quot;&gt;{{карточка/имя|{{{1|}}}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt; | {{карточка/...</comment>
      <origin>1294491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="531" sha1="8y49nvr41byjmpsvgcu3nv62udtwxre" xml:space="preserve">{{#if: {{{иконка|}}} 
| &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Спортсмен/имя/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts_Спортсмен_имя&quot;&gt;&lt;div class=&quot;icon {{#if:{{{инвертировать|}}}|skin-invert-image}}&quot; style=&quot;{{{стиль иконки|}}}&quot;&gt;[[Файл:{{{иконка|}}}|{{{ширина иконки|20px}}}|class=noviewer noresize|link=|{{{подпись|}}}]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;label&quot;&gt;{{карточка/имя|{{{1|}}}}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
| {{карточка/имя|{{{1|}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8y49nvr41byjmpsvgcu3nv62udtwxre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Спортсмен/имя/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200507</id>
    <revision>
      <id>1294493</id>
      <timestamp>2026-04-25T10:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: .ts_Спортсмен_имя { 	position: relative; }  .ts_Спортсмен_имя .icon { 	display: flex; 	align-items: center; 	position: absolute; 	top: 0; 	bottom: 0; 	left: 0; }  .ts_Спортсмен_имя .icon img { 	display: block; }  .ts_Спортсмен_имя .label { 	margin: 0 2em; }  @media (min-width: 720px) { 	.ts_Спортсмен_имя { 		margin: .15em; 	} }  body.skin-minerva .ts_Спортсмен_имя { 	margin: 0; } /* [[Категория:...</comment>
      <origin>1294493</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="527" sha1="kao6uobso456d6rjrqufhr0seticn6n" xml:space="preserve">.ts_Спортсмен_имя {
	position: relative;
}

.ts_Спортсмен_имя .icon {
	display: flex;
	align-items: center;
	position: absolute;
	top: 0;
	bottom: 0;
	left: 0;
}

.ts_Спортсмен_имя .icon img {
	display: block;
}

.ts_Спортсмен_имя .label {
	margin: 0 2em;
}

@media (min-width: 720px) {
	.ts_Спортсмен_имя {
		margin: .15em;
	}
}

body.skin-minerva .ts_Спортсмен_имя {
	margin: 0;
}
/* [[Категория:Ҡалыптар:Подстраницы CSS]] */</text>
      <sha1>kao6uobso456d6rjrqufhr0seticn6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294495</id>
      <parentid>1294493</parentid>
      <timestamp>2026-04-25T10:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Ҡалып:Шаблон:Спортсмен/имя/styles.css]] битенең исемен [[Ҡалып:Спортсмен/имя/styles.css]] тип, йүнәлтеү ҡуймайынса Вәхит алыштырҙы</comment>
      <origin>1294493</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="527" sha1="kao6uobso456d6rjrqufhr0seticn6n" xml:space="preserve">.ts_Спортсмен_имя {
	position: relative;
}

.ts_Спортсмен_имя .icon {
	display: flex;
	align-items: center;
	position: absolute;
	top: 0;
	bottom: 0;
	left: 0;
}

.ts_Спортсмен_имя .icon img {
	display: block;
}

.ts_Спортсмен_имя .label {
	margin: 0 2em;
}

@media (min-width: 720px) {
	.ts_Спортсмен_имя {
		margin: .15em;
	}
}

body.skin-minerva .ts_Спортсмен_имя {
	margin: 0;
}
/* [[Категория:Ҡалыптар:Подстраницы CSS]] */</text>
      <sha1>kao6uobso456d6rjrqufhr0seticn6n</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>