Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Клеопатра VII 0 4373 1294560 1235590 2026-04-26T05:02:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294560 wikitext text/x-wiki {{Хаким |вазифа = |ил = |исем = Клеопатра VII Филопатор |төп исеме = Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ |тәртип = |ҡатындар-тәртибе = |портрет = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg |имза = Клеопатра, Клеопатра VII, Клеопатра VII Филопатор |хакимлыҡ башланғысы = б. э. т. 51-се йыл |хаҡимлыҡ тамамланыуы = б. э. т. 30-сы йыл, 12 август |алдағы хаким = [[Птолемей XII]] |вариҫ = юҡ |башҡа титулдар = |вице-президент = |фирҡә = |тыуған ваҡыты = б. э. т. 69 йылдың ғинуары |тыуған урыны = {{ТУ|Искәндәриә}}, [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] |үлем ваҡыты = б. э. т. 30-сы йыл, 12 август |үлем урыны = {{ВБУ|Искәндәриә}}, [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] |ир = [[Птолемей XIII]]<br /> [[Птолемей XIV]] <br /> [[Юлий Цезарь]] <br /> [[Марк Антоний]] |балалар = [[Птолемей XV Цезарион]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/ptolemy_xv.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Ptolemy XV Caesarion|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20031102194049/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/ptolemy_xv.htm|archivedate=2003-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927024049/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/ptolemy_xv.htm |date=2008-09-27 }}</ref> <br /> [[Александр Гелиос]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/helios.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Alexander Helios|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20031102220651/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/helios.htm|archivedate=2003-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031102220651/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/helios.htm |date=2003-11-02 }}</ref> <br /> [[Клеопатра Селена II]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/selene_ii.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Cleopatra Selene|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030912102916/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/selene_ii.htm|archivedate=2003-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925225424/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/selene_ii.htm |date=2009-09-25 }}</ref> <br /> [[Птолемей Филадельф]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/philadelphus.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Ptolemy Philadelphus|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030912110307/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/philadelphus.htm|archivedate=2003-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828150533/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/philadelphus.htm |date=2006-08-28 }}</ref> |династия = [[Птолемей династияһы|Птолемей]] |ата = [[Птолемей XII]] |әсә = [[Клеопатра V]] }} '''Клеопатра VII Филопатор''' ([[грек теле]]ндә ''Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ''; б. э. т. 69 йылдың ғинуары — б. э. т. 30 йыл, [[12 август]]) — [[Мысыр|Боронғо Мысырҙың]] [[эллинистик дәүер]] батшаһы, ҡустылары [[Птолемей XIII]] һәм [[Птолемей XIV]] менән (ул ваҡыттағы ҡанундар буйынса, ул ҡустылары менән рәсми никахта була), аҙаҡ килеп, үҙе хакимлыҡ итә. [[Фирғәүен]] булған дәүерендә ул [[Юлий Цезарь]], һуныңан [[Марк Антоний]]ҙы арбап, улар ярҙамында үҙенең тәхеттә хакимлығын нығытыуға ирешә. Клеопатраның үлеме менән, көнсығыш [[Урта диңгеҙ]] өлкәһендә эллинистик дәүер тамамланып, [[Боронғо Рим|Рим]] дәүере башлана. Клеопатра — Боронғо Мысырҙың һуңғы фирғәүене (уның улы [[Цезарион]] рәсми рәүештә генә [[Октавиан Август]] тарафынан үлтерелгәнгә тиклем фирғәүен була). == Тәхеткә ултырыуы == Клеопатраның атаһы — [[Птолемей XII|Птолемей XII Авлет]] [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]ҙең ғәскәр башлығы, [[Птолемей династияһы]]на нигеҙ һалыусы македон [[Птолемей I|Птолемей I Сотер]]ҙың тура вариҫы була. Б.э.т. 58—55 йылдарҙа Птолемей XII тәхеттән ҡолатыла һәм Мысырҙан ҡыуыла, уның урынына тәхеткә Клеопатраның апаһы [[Береника IV]] ултыра. Рим тарафынан [[Сүриә]]гә ҡуйылған башлыҡ Габиний Птолемейға тәхетен кире ҡайтарырға ярҙам иткәндән һуң, Птолеймей ҡыҙы Берениканы үлтертә. Птолемей XII хакимлығын Рим ярҙамы менән генә һаҡлай ала, был Мысыр иҡдисадын ярайһы ҡаҡшата. Птолемей XII б.э.т. 51 йылдың мартында 17 йәшлек Клеопатраны һәм Клеопатраның ҡустыһы [[Птолемей XIII]]-нө тәхеттә ҡалдырып, үлеп китә. Клеопатра ''Θεα Φιλοπατωρ'' (Теа Филопатор) — ''атаһын яратыусы алиһә'' — исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Тәүге йылдар иҡтисади ҡыйынлыҡтар, аслыҡ, сәйәси ыҙғыштар арҡаһында ауыр була. Ҡустыһына кейәүгә сыҡһа ла, ул бик тиҙ уның менән тәхет бүлешергә йыйынмауын күрһәтә. Б.э.т. 51 йылдың авгусында монархтар араһы бөтөнләй боҙола. Клеопатра рәсми ҡағыҙҙарҙан Птолемейҙың исемен алып ташлай, тәңкәләрҙә уның үҙенең генә йөҙө һүрәтләнә башлай. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙ [[монарх]] тәхеттә бергә ултырған ир монархтан өҫтөнлөк ала башлай, был ҡанундарға ҡаршы килә. Б.э.т. 48 йыл тирәләрендә Птолемей хакимиәт башлығында торған евнух Потиндың ярҙамы менән Клеопатраны тәхеттән ҡолатып, берҙән-бер фирғәүенгә әйләнә. Клеопатра Пелусий ҡәлғәһе янында ғәскәр йыйып, тәхетте ҡайтарырға маташа, әммә һуңынан Мысырҙан ҡасырға мәжбүр була. == Клеопатра һәм Юлий Цезарь == [[Файл:Cleopatra_and_Caesar_by_Jean-Leon-Gerome.jpg‎|thumb|left|Клеопатра һәм Цезарь. [[Жан-Леон Жером]] рәсеме]] Был ваҡытта Римда [[Помпей]] менән [[Юлий Цезарь|Цезарь]] араһында Римда хакимлыҡ өсөн һуғыш бара. Б.э.т. 48 йылда Попмей Юлий Цезарь ғәскәренән [[Александрия]]ға ҡаса. Б.э.т. 48 йылдың 28 сентябрендә Птолемейҙың ярҙамсылары Помпейҙың башын ҡатыны һәм балалары алдында киҫә. Птолемей, дошманын үлтергәне өсөн Юлий Цезарҙан мәрхәмәткә өмөт итә, етмәһә, был ваҡытта Мысырҙың Римға бурысы ла була. Был Птолемейҙың хәл иткес яңылышлығы була. Цезарь ике көн үткәс Мысырға килеп етә, Птолемей уға Помпейҙың киҫелгән башын күрһәтә. Цезарҙың быға фараздар буйынса, Помпей, сәйәси дошманы булһа ла, Римдың сит илдәрҙә вәкиле һәм Цезарҙың мәрхүмә ҡыҙы [[Юлия Цезарис|Юлияның]] ире булғанға, асыуы ҡуба. Цезарь Птолемей менән Клеопатра араһында тыуған ыҙғышты хәл итеүгә керешә. Цезарҙың Птолемейға булған асыуынан файҙаланырға теләп, Клеопатра Александрияға кире ҡайта. Уны Цезарға фарсы келәменә урап, ҡайһы бер фараздар буйынса, тоҡ эсендә килтерәр. Цезарҙы йәш фирғәүендең матурлығы арбай. Ул Клеопатраны тәхетенә ҡустыһы менән кире ултырта. Птолемей XIII был ҡарар менән ризалашмай, яу ҡуптара, әммә тиҙ арала еңелә, Цезарҙың ғәскәренән ҡасҡан ваҡытында ул [[Нил]] йылғаһында батып үлә. Цезарь Клеопатраны тәхеткә икенсе ҡустыһы [[Птолемей XIV]] менән ултырта. Б. э. т. 47 йылда 22 йәшлек Клеопатра менән 51 йәшлек Цезарҙың улы Птолемей XV Цезарь ([[Цезарион]]<ref>Бәләкәй Цезарь</ref>) тыуа. Клеопатра Цезарь улын үҙенең вариҫы итеп ҡалдырыуын теләй. Әммә цезарь вариҫы итеп ҡустыһы [[Октавиан Август|Октавианды]] ҡалдыра. Б. э. т. 46 йылдар тирәһендә Клеопатра Цезарь саҡырыуы буйынса Римға килә. Бында ул б. э. т. 44 йылдың 15 мартында Цезарҙың республикасылар тарафынан үлтерелеүенә тиклем була. Бынан һуң күп тә үтмәй, Птолемей XIV һаулығы ҡаҡшауы арҡаһында үлеп китә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡустыһын Клеопатра ағыулап үлтерә. Клеопатра улы Цезарион менән тәхеткә ултыра, ысынында иһә, хакимлыҡ тулыһынса уның ҡулында була. == Антоний һәм Клеопатра == [[Файл:AntonyAndCleopatraCoin.jpg|thumb|left|Антоний һәм Клеопатраның тәңкәләрҙәге рәсеме]] Цезарҙың үлеменән һуң [[Боронғо Рим|Рим]]да республикасылар һәм Цезарҙың вариҫтары [[Марк Антоний|Антоний]] һәм [[Октавиан Август|Октавиан]] араһында хакимлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Клеопатра хәрби көс менән һәм аҡсалата республикасыларға ла, цезариандарға ла ярҙам итә. Республикасылар еңелгәндән һуң, б. э. т. 42 йылда Рим ғәскәре башлығы Марк Антоний Клеопатраны [[Тарсус|Тарс]]ҡа һорау алыу өсөн саҡырта. Клеопатра карабын бик бай биҙәп, үҙе [[Афродита]] ҡиәфәтендә Антоний менән осрашыуға килә. Артабан ул Антоний өсөн мул мәжлес ойоштора. Үҙенә булған ғәйептәрҙе ул кире ҡаға, республикасыларға ойошторолған ярҙамды [[Кипр]]ҙа ҡуйылған башлығы Серапионға япһара. Клеопатра Антонийҙы тулыһынса үҙе менән арбай, һөҙөмтәлә Антоний б. э. т. 41—40 йылдар ҡышын Александрияла Клеопатра менән үткәрә. Б. э. т. 40 йылдың 25 декабрендә Клеопатра ике балаһына — [[Александр Гелиос]] һәм [[Клеопатра Селена]]ға ғүмер бирә. Шул уҡ йылда Антоний Октвиандың апаһы [[Октавия]]ға өйләнә. Б. э. т. 37 йылда Антоний менән Клеопатра ҡайтанан күрешә. Ул Мысыр йолалары буйынса Клеопатраға өйләнә. Клеопатра менән Антонийҙың өсөнсө балалары — [[Птолемей Филадельф]] тыуа. Б. э. т. 34 йылда Антоний Клеопатра һәм Цезарионды Мысыр һәм Кипрҙың хакимдары, Александр Гелиосты [[Армения]], [[Мидия]] һәм [[Парфия]]ның хакимы, Клеопатра Селена II-не [[Киренаика]] һәм [[Ливия]]ның хакимы, ә Птолемей Филадельфты [[Финикия]], [[Сүриә]] һәм [[Киликия]]ның хакимы тип иғлан итә. Антонийҙың был ҡылығы Римда оло ғауға ҡуптара, Октавиан [[Сенат (Боронғо Рим)|Сенат]]ты Мысырға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Б.э.т. 31 йылда Антоний менән Клеопатраның ғәскәре һәм Рим ғәскәре [[Акциумдағы яу|Акциум буйында]] алыша. Был яуҙа Антоний менән Клеопатраның насар ойошторолған ғәскәре еңелә, әммә ҡамауҙан ҡотолоп Мысырға сигенеүгә өлгәшә, был ваҡытта ғәскәрҙең күп өлөшө Октавиан яғына сыға. Б. э. т. 30 йылдың яҙында Октавиан Мысырға юллана. Октавиандың ғәскәре Александрияға килеп еткәс, Антоний ғәскәренең ҡалған өлөшө берәм-берәм Октавианға ҡушыла. Уға ҡаршы тороу файҙаһыҙ була. Антоний үҙен үҙе ҡылыс менән сәнсеп үлтерә. Клеопатра һаман Октавиан менән килешә алырына өмөтләнә. Әммә Римға [[триумф]] өсөн ебәреләсәген белеп, Рим сығанаҡтары раҫлауынса, Клеопатра үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә. Клеопатраның улы Цезарион Мысыр фирғәүене тип иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа Октавиан Мысырҙы баҫып алған була. Цезарионды тотоп үлтерәләр. Был Мысыр фирғәүендәренең эллинистик тамырын ҡоротоу ғына түгел, Мысыр фирғәүендәренең хакимлығына нөктә ҡуя. Антоний менән Клеопатраның өс балаһы Римға килтерелә, Октавиандың триумф парадында улар сипкә бәйләнгән килеш килә, әммә артабан Антонийҙың ҡатыны Октавия Минор уларҙы үҙенә ҡарауға ала. == Клеопатра шәхесе == Мысыр тәңкәләрендә һүрәтләнеүенсә, Клеопатра тулҡынлы сәсле, ҙур күҙле, алға сығып торған эйәкле, [[Птолемей династияһы|Плолемейҙарға]] хас көмрө танаулы була. Ул бик һөйкөмлө була һәм бының менән оҫта ҡуллана, бынан тыш, уның арбағыс матур тауышлы, үткер аҡыллы булыуы билдәле. Мысыр титулы — фирғәүен исемен йөрөтһә лә, уның төп теле — [[грек теле]] була. Уның тәхеткә ултырыуына тиклем бер нисә быуат дауамында Мысыр менән македондар ([[Эллинистик дәүер|эллинистар]]) хаким итә. 300 йылдар элек Мысырға [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] килеүенән һуң, бында грек теле [[аҡһөйәк]]тәр теленә әйләнә. Клеопатра 300 йыл дауамында Мысыр тәхетенә эйә булған ғаиләһендә беренсе булып [[мысыр теле]]н өйрәнеүсе булараҡ билдәле. Клеопатра шәхес булараҡ әлеге көндәргә тиклем донъя мәҙәниәтендә оло ҡыҙыҡһыныу уята. Уға арнап һанап бөткөһөҙ сәнғәт эштәре яҙыла, уның тарихы әҙәби әҫәрҙәрҙә, фильмдарҙа бәйән ителә (мәҫәлән, [[Уильям Шекспир|Шекспир]]ҙың ''«Антоний һәм Клеопатраһы»'', [[Бернард Шоу]]ҙың ''«Цезарь һәм Клеопатраһы»''). Әҫәрҙәрҙең күбеһендә уның донъялағы иң ҡеүәтле кешеләрҙгә йоғонто яһаусы матурлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Философ [[Блез Паскаль]] раҫлауынса, уның гүзәллеге донъя тарихын үҙгәртә. == Клеопатраның үлеме рәсемдәрҙә == <div style="text-align: center;"> <gallery> Рәсем:Cleopatra with the Asp (1630); Reni, Guido.jpg|[[Гвидо Рени]], [[1630]] File:Cléopâtre se donnant la mort.JPG|[[Клод Вигнон]], [[1640]] Рәсем:Regnault-Der Tod der Kleopatra.jpg|[[Жан Батист Реньо]], [[1799]] Рәсем:Death of Cleopatra by Rixens.jpg|[[Жан-Андре Риксан]], [[1874]] Рәсем:The Death of Cleopatra arthur.jpg|[[Реджинальд Артур]], [[1892]] </gallery> </div> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Хатшепсут]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == # {{ВТ-ЭСБЕ|Клеопатра}} # [http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html А. Петров. '''Несколько страниц в защиту Клеопатры'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702010639/http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html |date=2014-07-02 }} // Восток-Запад-Россия. Сб. статей. — М.: «Прогресс-Традиция», 2002, с. 383—390. # [http://www.sno.pro1.ru/lib/kravchuk/ А Кравчук. '''Закат Птолемеев'''] — М.: «Наука», Гл. ред. вост. литературы, 1973, 217 с. == Һылтанмалар == {{commons|Category:Cleopatra}} * [[Плутарх]], [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/caesar-f.htm «Цезарь»]; [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/antonius-f.htm «Антоний»] * [[Аппиан]], [http://ancientrome.ru/antlitr/appian/index.htm «Гражданские войны», кн. II, V] * [[Гай Светоний Транквилл|Светоний]], «Божественный Юлий», «Август» * [http://wars175x.narod.ru/f2/Html/Pervoistochnik3_1.htm «Записки об Александрийской войне»] неизвестного автора * Бенгтсон Г., Правители эпохи эллинизма, М., 1982 * Александр Кравчук, [http://annales.info/egipet/small/kleop.htm#7994 Закат Птолемеев]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/51*.html#11.5 Roman History], by Cassius Dio, Book 51 * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/egypt/cleopatra_VII/i.html Монеты Клеопатры VII] {{Яҡшы мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Б. э. т. 69 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 августа вафат булғандар]] [[Категория:Б. э. т. 30 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Боронғо Рим]] [[Категория:Б. э. т. I быуат хакимдары]] [[Категория:Боронғо Мысыр батшабикәләре]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Туғанын үлтереүселәр]] [[Категория:Үҙен үлтереүселәр]] cdpc5tf9t7ne6ctpa8lrvhd55c4b9ps Йәһүдилек 0 6288 1294546 1288057 2026-04-25T20:47:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294546 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Judaica.jpg|thumb|230px|Йәһүдилекға хас билдәләр: ''шофар'' (һарыҡ мөгөҙөнән эшләнгән музыка ҡоралы), ''яд'' ([[Тора]]ны уҡыу өсөн күрһәткес таяҡ), Танах, доғалыҡ, шәмдәл, тәһәрәт ҡомғаны.]] '''Йәһүдилек, Йәһүд дине, Иудаи́зм''' ({{lang-grc|Ἰουδαϊσμός}}) — йәһүд халҡының дини, милли һәм этик ҡараштары, кешелектең иң боронғо монотеистик диндәренең береһе. Йәһүд батшалығына исем биргән Йәһүдә ырыуы атамаһынан, һуңынан, Икенсе ҡорам осоронан (б.э.т. 516 — б.э. 70 бб.), йәһүд халҡының атамаһына әйләнә — {{lang-he|יהודה}}. Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври (еврей)» төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләшеү барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты йәһүдилекдағы аңлатыуға тап килә. Хәҙерге [[рус теле|урыҫ теле]]ндә «еврей» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырма бар, береһе иври (еврей) милләтен, икенсеһе йәһүдилек диненә ҡарағанлыҡты белдерә, [[грек теле]] һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар. [[Башҡорт теле]]ндә бындай бүленеш күҙәтелмәй. Йәһүдилек ивриҙан күпкә киңерәк төшөнсәгә эйә булған грек һүҙенән — Ioudaiosтан килеп сыҡҡан<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/judaic] Webster, judaic</ref>. '''Йәһүдтәр''' — йәһүд булып тыуған һәм йәһүдлекте ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм<ref name=Ethnoreligious>См., напр., Deborah Dash Moore, ''American Jewish Identity Politics'', University of Michigan Press, 2008, p. 303; Ewa Morawska, ''Insecure Prosperity: Small-Town Jews in Industrial America, 1890—1940'', Princeton University Press, 1999. p. 217; Peter Y. Medding, ''Values, interests and identity: Jews and politics in a changing world'', Volume 11 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, ''People of the city: Jews and the urban challenge'', Volume 15 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, ''Jews in American politics: essays'', Rowman & Littlefield, 2004, p. 158; Seymour Martin Lipset, ''American Exceptionalism: A Double-Edged Sword'', W. W. Norton & Company, 1997, p. 169.</ref>. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы тип иҫәпләнә. Уларҙың 42%-ы Израилдә, 42%-ы — [[АҠШ]] менән [[Канада]]ла, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй<ref name="populationdatabank">[http://www.jewishdatabank.org/Reports/World_Jewish_Population_2010.pdf World Jewish Population, 2010.] Sergio Della Pergola, Hebrew University of Jerusalem</ref>. Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — '''Йәһүд батшалығы''' кешеһе<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудей}}</ref>, һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил<ref>{{книга |автор=Ринекер Ф., Майер Г.|часть=Иудеи, йәһүдилек|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_bible/2018|заглавие=Библейская энциклопедия Брокгауза |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn |год=1999 |том= |страницы= |страниц=1226 |серия= |isbn= |тираж=|ref=Библейская энциклопедия Брокгауза}}</ref>. Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителә һәм Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/558/word/iudei Иудеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513205406/http://interpretive.ru/dictionary/558/word/iudei |date=2014-05-13 }} // ''Нюстрем Э.'' Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)</ref>. Йәһүдилек 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Йәһүдилек — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе<ref name="Religion & Ethics - Judaism">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/ |title=Religion & Ethics - Judaism |publisher=BBC |date= |accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68e5MjXDQ|archivedate=2012-06-24}}{{ref-en}}</ref>, бөгөн дә Йәһүдилек — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/globalconnections/mideast/themes/religion/ Religion: Three Religions, One God] Public Broadcasting Service {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.google.ru/search?q=%C2%ABJudaism+is+the+oldest+surviving+monotheistic+religion%C2%BB&hl=ru&newwindow=1&noj=1&prmd=imvnsfd&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ei=h5EZUO64F4fX0QWpo4D4CA&ved=0CE4Q_AUoAQ&prmdo=1 поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»]</ref>. Йәһүдилек тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә: * «Тәүрат» йәһүдилекы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.), * Икенсе ҡорам йәһүдилекы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптә эллин осоро йәһүдилекы (б.э.т. 323 йылдан һуң), * Талмуд йәһүдилекы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.)<ref name=Britannica>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/307197/Judaism Judaism] // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. <br />The history of Judaism here is viewed as falling into the following major periods of development: biblical Judaism (c. 20th-4th century BCE), Hellenistic Judaism (4th century BCE-2nd century CE), rabbinic Judaism (2nd-18th century CE), and modern Judaism (c. 1750 to the present).</ref>. Хәҙерге йәһүдилекға 19-20-се быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — '''ортодоксаль йәһүдилек''' (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикҡа тап килгән ағым либераль йә прогрессив йәһүдилек тип атала, ә консерватив йәһүдилек эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. Бынан тыш, «традицион» йәһүдилекға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль йәһүдилекды хуплаған кешеләр (тәү сиратта [[Израиль|Израилдә]]) атала. Элекке [[СССР]]-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: йәһүдилек динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде. Хәҙерге заман йәһүдилекында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль йәһүдилекдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Галаха, атап әйткәндә, йәһүдтәрҙең тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль йәһүдилекдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән. == Терминдың килеп сығышы == «Йәһүдилек» термины Ἰουδαϊσμός тигән грек һүҙенән (урыҫса әйтелеше — «иудаисмо́с») килеп сыҡҡан, ул йәһүд-эллин әҙәбиәтендә б.э.т. I б. күренә башлай<ref>В русском синодальном переводе термин отсутствует, но может быть найден в [[s:en:Bible (King James)/2 Maccabees#Chapter 2|английском переводе]] (Библия короля Якова)</ref>; {{Библия2|2Макк|8:1}}) һәм йәһүд динен эллин мәжүсилегенә ҡаршы ҡуя. Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә йәһүд динен белдергән «йәһүдилек» термины менән бер рәттән бөтә йәһүд цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: [[Урыҫтар|урыҫтарҙа]] — еврейство, [[Немецтар|алмандарҙа]] — Judentum, инглиздәрҙә — Jewry йәки Jewish People. Ивритса «йәһүдилек» һәм «иврилыҡ» терминдары — синонимдар. {{lang-he|יַהֲדוּת}} (Яһадут) термины Бабил әсирлегенән һуң барлыҡҡа килә. Идишта йәһүдилек ғәҙәттә {{lang-yi|ייִדישקײט}} (идишка́йт) термины менән йөрөтөлә, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә ул «иврилыҡ» (ивритса {{lang-yi|ייִדיש}}, ''еврейский''), йәғни ивриса йәшәү рәүеше тигәнде аңлата. == Символдар == Доға уҡыу, [[шаббат]] һәм кашрутты тотоу, кипа (баш кейеме) кейеп йөрөү символик мәғәнәгә эйә<ref>{{ЭЕЭ|13962|Суббота}}</ref>. XIX быуаттан мөһим символдарҙың береһе — алты ҡанатлы Дауыт йондоҙо<ref>{{ЭЕЭ|12556|Маген Давид}}</ref>. Йәһүдилекдың боронғораҡ символы — ете сатлы шәмдәл (Менора), [[Тәүрат]]ҡа һәм йолаға ярашлы, ул Изге Сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында торған. Өҫкө яғы түңәрәкләтелгән дүрт мөйөшлө ике йәнәш таш таҡта ла йәһүдилек билдәһе булып тора, был һын синагогалар биҙәлешендә йыш осрай. Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 ҡанун йә булмаһа йәһүд алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла. Тәүратта шулай уҡ 12 ырыуҙың һәр береһенең байрағы ла һүрәтләнә. Ғәҙәттә хәҙерге йәһүдтәр сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ йәһүдилек символы булып иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәлегендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай (Башл. 49:10). Таш таҡталарҙың ике яғында — «ҡанундар һағында» — торған ике арыҫлан һыны ла осрай. <gallery align=center> File:Star_of_David.svg|Дауыт йондоҙо File:Menora.svg|Менора </gallery> == Төп һыҙаттары == # Йәһүдилек [[монотеизм|бер аллалылыҡ]] иғлан итә<ref>{{ЭЕЭ|11877|Йәһүдилек}}</ref><ref>Некоторые исследователи считают древнейшей монотеистической религией [[зороастризм]]. Однако монотеистичность зороастризма до сих пор остаётся спорным вопросом. Существует также мнение, что первым был атонизм, провозглашенный египетским фараоном Эхнатон (1364—1347 годы до н. э.). Однако монотестичность атонизма, как и зороастризма, ставится под сомнение. Кроме того, есть версия, что [[Моисей]] мог жить раньше Эхнатона (правда, существование Моисея не является историческим фактом), и Эхнатон заимствовал монотеизм из йәһүдилека. Ряд исследователей (см. напр. Бертран Рассел, «История западной философии») считает, что религия евреев на ранних этапах своей истории имела форму монолатрии, а монотеизм начал оформляться в VI в. до н. э., после возвращения евреев из Вавилонского пленения (то есть значительно позже жизни Эхнатона).</ref>, уны кешенең Алла тарафынан Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтылыуы тураһындағы тәғлимәт менән тәрәнәйтә — Алланың кешене һөйөүе, Алланың кешегә ярҙам итергә тырышыуы һәм Изгелектең еңәсәгенә ышаныс бының һөҙөмтәһе булып тора. # Алла сикһеҙ Камиллыҡ, сикһеҙ Аҡыл һәм Ҡөҙрәтлелек, шулай уҡ Рәхимлек, Мөхәббәт һәм Ғәҙеллек сығанағы булып тора, ул кешене Яралтыусы ғына түгел, уға Атай ҙа итеп ҡарала. # Тормошто Алла менән Кеше араһында — айырым кеше кимәлендә лә, халыҡ кимәлендә лә (милләт тарихында Тәҡдир), «бер бөтөндө тәшкил иткән кешелек» кимәлендә лә — барған Әңгәмә тип аңлау. # Кешенең (һәр бәндәнең, һәр милләттең һәм тотош кешелектең) Алла Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтҡан рухи йән эйәһе булыуы тураһындағы тәғлимәт, кешенең сикһеҙ һәм бөтә яҡлап рухи камиллашыуынан ғибәрәт булған идеаль тәғәйенләнеше тураһындағы тәғлимәт. # Бөтә кешенең Аллаға мөнәсәбәттә тиң булыуы тураһында тәғлимәт: һәр бәндә Алла Улы булып тора, һәр кемгә Алла менән ҡушылыу йүнәлешендә камиллашыу өсөн юл асыҡ, һәр кемгә был тәғәйенләнешенә өлгәшеү өсөн саралар — ирекле ихтыяр һәм илаһи ярҙам — бирелә. # Шуның менән бергә иври халҡының айырым Миссияһы (йәғни Һайланмалығы) бар, ул Илаһи хәҡиҡәттәрҙе кешелеккә еткереүҙән һәм шуның аша уға Аллаға яҡынайырға ярҙам итеүҙән тора. Был бурысты тормошҡа ашырыу өсөн Алла иври халҡы менән Килешеү төҙөй һәм уға ҡанундар бирә. Алла менән Килешеү юҡҡа сығарыла алмай; ул йәһүд халҡына юғарыраҡ кимәлдәге яуаплылыҡты йөкмәтә. # Йәһүдтәргә [[Тәүрат]] аша кешелеккә бирелгән әхләҡи йөкләмәләрҙең мотлаҡ минимумын үтәргә тәҡдим итә: йәһүдтәр бойороҡтарҙы иғлан иткән Биш китаптан 613 өҙөмтәне (мицвот) мотлаҡ үтәргә тейеш булһа, Алланың Нух менән төҙөгән Килешеүенең ҡатнашыусыһы тип һаналған йәһүд түгелдәр Нух улдарының ете ҡанунын үтәргә бурыслы<ref>{{ЭЕЭ|13005|Ноевых сынов законы}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта йәһүдилек миссионерлыҡ менән шөғөлләнмәй, йәғни прозелитизмға ынтылмай (йәһүдсә — гиюр), һәм йәһүд халҡының милли дине булып тора. # Рухи башланғыстың матди донъя өҫтөнән тулы хакимлығы, шул уҡ ваҡытта матди донъяның да рухи ҡиммәте булыуы тураһында тәғлимәт: Алла — матдилыҡтың тулы Хакимы, уны Булдырыусы: һәм Ул Кешегә матди есеме аша матди донъяла үҙенең идеаль тәғәйенләнешен тормошҡа ашыра алһын өсөн матди донъяла өҫтөнлөк биргән; # Мәсих (Мессия, {{lang-he|מָשִׁיחַ}}, «мәсехләнгән», йәғни батша) килеүе тураһында тәғлимәт {{ВЗ2|И перекуют мечи свои на орала и копья свои — на серпы; не поднимет народ меча на народ, и не будут больше учиться воевать … и наполнится вся земля познанием Господа|Ис|2:4}}. (Мәсих — ул батша, Дауыт батшаның тура вариҫы булып торасаҡ, йәһүд йолаһына ярашлы, тереләй күккә алынған Ильяс (Элияһу) пәйғәмбәр тарафынан батшалыҡҡа мәсехләнәсәк.) # Үлеләрҙең донъя ахырында яңынан терелеүе (эсхатология) тураһында тәғлимәт, йәғни билдәле бер ваҡытта үлеләр үҙ кәүҙәләренә ҡайтасағына һәм ерҙә яңынан йәшәйәсәгенә ышаныу. Үлеләрҙең терелеүе тураһында йәһүд пәйғәмбәрҙәренең күптәре әйтә, мәҫәлән, Иезекииль (Йехәзкел), Даниил (Даниел) һ.б. Әйтәйек, Даниел пәйғәмбәр был хаҡта шулай ти: {{ВЗ2|И многие из спящих в прахе земли пробудятся, одни для жизни вечной, другие на вечное поругание и посрамление|Дан|12:2}}. Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуғандарҙы ла, йәһүдилекды ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм<ref name="Ethnoreligious" />. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы, тип иҫәпләнә. Бөтә йәһүдтәрҙең 42%-ы Израилдә, 42%-ы АҠШ менән [[Канада]]ла, ҡалғандарының күпселеге [[Европа]]ла йәшәй<ref name="populationdatabank"/>. ''Йәһүд'' тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудей}}</ref>, һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил<ref>{{книга |автор=Ринекер Ф., Майер Г.|часть=Иудеи, йәһүдилек|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_bible/2018|заглавие=Библейская энциклопедия Брокгауза |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn |год=1999 |том= |страницы= |страниц=1226 |серия= |isbn= |тираж=|ref=Библейская энциклопедия Брокгауза}}</ref>. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолатылып, уның бөтә халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһүд батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «еврей» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/558/word/iudei Иудеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513205406/http://interpretive.ru/dictionary/558/word/iudei |date=2014-05-13 }} // ''Нюстрем Э.'' Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)</ref>. Йәһүдилек 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Йәһүдилек — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе<ref name="Religion & Ethics - Judaism"/>, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/globalconnections/mideast/themes/religion/ Religion: Three Religions, One God] PBS {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.google.ru/search?q=%C2%ABJudaism+is+the+oldest+surviving+monotheistic+religion%C2%BB&amp;hl=ru&amp;newwindow=1&amp;noj=1&amp;prmd=imvnsfd&amp;source=lnms&amp;tbm=bks&amp;sa=X&amp;ei=h5EZUO64F4fX0QWpo4D4CA&amp;ved=0CE4Q_AUoAQ&amp;prmdo=1 поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»]</ref>. Йәһүдилек тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә: * «Библия» йәһүдилекы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.), * Икенсе ҡорам йәһүдилекы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптән эллин осоро йәһүдилекы (б.э.т. 323 йылдан һуң), * Талмуд йәһүдилекы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.), * хәҙерге заман йәһүдилекы (1750 йылдан хәҙерге көнгә тиклем)<ref name="Britannica"/> Хәҙерге йәһүдилекға 19—20 быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль йәһүдилек (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив йәһүдилек тип атала, ә консерватив йәһүдилек эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. «Традицион» йәһүдилекға эйәреүселәр, йәғни «масорати»ҙар, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тота һәм ортодоксаль йәһүдилекды хуплай (тәү сиратта Израилдә). Был элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм әле лә шулай: йәһүдилек динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде. Хәҙерге заман йәһүдилекында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль йәһүдилекдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма [[Тора]]») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Йәһүдтәрҙә Галаха тормоштоң ғәҙәттә башҡа халыҡтарҙағы хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, йәмәғәт һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль йәһүдилекдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ йәһүдтәре уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән. == Танах == ''Танах'' — {{lang-he|תנ"ך}}, өс һүҙҙән яһалған аббревиатура: [[Тора|Тора́]] {{lang-he|תורה}}, Невии́м {{lang-he|נביאים}}, Ктуви́м {{lang-he|כתובים}} — Ҡанун, Тәғлимәт; Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар. Тора Мусаның Биш китабы тип тә йөрөтөлә, сөнки был биш китап, йолаға ярашлы, Муса тарафынан Алланан Синай тауында алынған. Танахты «Иври Библияһы» тип тә йөрөтәләр (христиандарҙа ул Иҫке Ғәһедтең ҡануни китаптарына инә). Унда донъя һәм кеше яратылмышы, Алла менән килешеү һәм ҡанундар, шулай уҡ иври халҡының барлыҡҡа килгәндән алып Икенсе Ҡорам осоро башланғанға тиклемге тарихы һүрәтләнә.<ref>{{ЭЕЭ|15449|Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру}}</ref> Йәһүдилек һәм уның дини-фәлсәфәүи тәғлимәте [[Христианлыҡ|христианлыҡ]] һәм [[Ислам|ислам]] барлыҡҡа килеү нигеҙе була<ref>{{ЭЕЭ|15449|Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру}}</ref>. Иври Библияһы төрлө контекстарҙа туранан-тура йәки ситләтеп Алланы аңлатҡан төрлө исемдәр һәм эпитеттар ҡуллана. Классик тәфсирселәр был исемдәрҙең һәр береһен ҡулланыу үҙенсәлектәренә ҡарата, мәҫәлән, ҡайһы осраҡта рәхимлелек сифаты ҡаты хөкөмдән өҫтөнлөк ала икәнлегенә, аңлатма бирә. Исемдәрҙе ҡулланыу менән бәйле текст үҙенсәлектәрен өйрәнеү хәҙерге заман Библия тәнҡитенең Документаль гипотезаһы нигеҙенә ятты. === Тора (Тәүрат) === {{Төп мәҡәлә|Тәүрат}} То́рa (ивр. תּוֹרָה — тора́, «тәғлимәт, ҡанун» мәғәнәһендә; ашкеназ әйтелешендә — То́йро), Ҡөрьәндә — Тәүрат * Ҡағиҙә булараҡ, Тора тип Мусаның Биш китабы (грек. πεντάτευχος) йәки Муса китаптары атала. * Биш китаптың үҙендә «Тора» тип йышыраҡ Алланың ҡайһы бер бойороҡтары (Сығ.15:25), ҡайһы бер ҡанундар (Башл.26:5) йәки теге йәки был әйбергә ҡағылышлы ҡанундар, мәҫәлән, «тотош яндырыу ҡануны (Тораһы)» (Лев.6:2), «ғәйеп ҡорбаны тураһында ҡанун (Тора)» (Лев.7:1) һ.б. атала. * «Тора» һүҙе шулай уҡ вәғәз йәки ата-әсә кәңәштәре мәғәнәһендә лә осрай. * Ҡайһы берҙә Тора тип тотош Танахты атайҙар. * Мәғәнәһенең артабан киңәйеүе Яҙма Ҡанун (Тора ше-би-хтав) һәм Ауыҙ-тел Ҡануны (Тора ше-бе-‘ал пе) айырылыуға бәйле: Биш китапта осрай торған күплек формаһындағы торот һүҙе Алла асылышының ошо ике яғына ҡарай тигән билдәләмә ала, ә традиция буйынса улар Мусаға Синай тауында бирелгән тип ҡарала. * Иң киң мәғәнәлә [[Тәүрат]] тип бөтә ийәһүди ҡанундар тупланмаһын атайҙар. * [[Тәүрат]] термины шулай уҡ тәғлимәтте лә аңлата — философик, ғилми һ.б. системаны (мәҫәлән, торат Кант — `Кант теорияһы, тәғлимәте, философияһы`; торат а-яхасут — `Сағыштырмалыҡ теорияһы`). === Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар === Тора тексы һәм асылы аңлау өсөн ауыр булғанлыҡтан (шул иҫәптән хатта уны өйрәнеүсе кешеләр өсөн дә), быуаттар буйы аҡыл эйәләре уның айырым положениеларын тәфсирләргә тырыша. Ҡайһы бер тәфсирселәр, мәҫәлән, Раши, Яҙма Тораның һәр һөйләменә тиерлек комментарий эшләгән. Йола мәғлүмәттәре буйынса, Муса Синай тауында Алланан Яҙма Тора менән бергә Ауыҙ-тел Тораһын да алған, ул тәрән, йәшерен мәғәнәләрҙе асып һала, Яҙма Тораны тулыландыра һәм «әйтеп еткерелмәгәнде» аңлата. Яҙма Торала телдән әйтелгән Тораның барлығына тура дәлил булмаһа ла, Шмот (Сығыу) китабында былай тиелгән: «Һәм Муса Раббының бөтә һүҙҙәрен яҙып ҡуйҙы…». Ауыҙ-тел Тораһы быуындан-быуынға телдән-телгә тапшырыла, был II быуатта уның Мишна рәүешендә, һуңынан Гемарала теркәлгәненә тиклем дауам итә, улар бергә Талмудты барлыҡҡа килтерә. Талмудтың хәҙерге баҫмаларына Тораны тәфсирләгән гаондарҙан (''геоним'') алып (иртә Урта быуат) XVII быуатҡа тиклемге төрлө быуын аҡыл эйәләренең комментарийҙарын индерәләр. Комментарийҙарҙың икенсе өлөшө Мидрашҡа инә. Яратылмыш (Брешит Рабба), Левиҙар (Вайикра Рабба) (иртә мидраштар), Сығыу (Шмот Рабба) китаптарына мидраштар бар. Шулай уҡ Тосефта (Мишнаға аңлатмалар һәм өҫтәмәләр) бар. == Тарих == Библия эҙләү археологияһы уңышлы барыуға ҡарамаҫтан, Танах ғәмәлдә исраилдарҙың иң боронғо тарихы тураһында мғлүмәт биреүсе берҙән-бер сығанаҡ булып тора, шунлыҡтан боронғо иври тарихының ҡайһы өлөштәре — ысын, ҡайһылары легенда икәнлеген асыҡлап булмай. Танахта ғына түгел, башҡа сығанаҡтарҙа ла телгә алынған беренсе шәхес — Исраил батшаһы Ахав; уның тураһында б.э.т. 853 й. ҡараған ассирий яҙмаһында һөйләнелә<ref name="izafil">Рассел, Бертран — [http://www.krotov.info/lib_sec/17_r/ras/rass_06.html История западной философии] — Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001</ref>. Шул уҡ ваҡытты Тәүраттан башҡа ике сығанаҡта (Меш батша стелаһы менән Тель-Дан стелаһы) таштағы был яҙыуҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем 100—150 йыл элек кенә йәшәгән Дауыт батша династияһы (Дауыт тоҡомо) телгә алына. Меш стелаһында Мештың Ғомри батша, Ахавтың атаһы, менән яуҙары тураһында әйтелә. === Барлыҡҡа килеүе тураһында фараздар === Ғалимдарҙың күбеһе документаль фараз яҡлы, улар раҫлауынса, [[Тора]] (Биш китап) бер-береһенә бәйһеҙ бер нисә әҙәби сығанаҡты берләштереү юлы менән төҙөлгән, ә тулыһынса Муса тарафынан яҙылған китап түгел<ref>Yehezkal Kauffman, ''The Religion of Israel'' </ref><ref>Robert Alter ''The Art of Biblical Poetry'' </ref><ref>E. A. Speiser ''Genesis'' (The Anchor Bible)</ref>. Күптәр фекеренсә, Беренсе Ҡорам осоронда Исраил кешеләре һәр халыҡтың үҙ аллаһы булыуына ышанған, ләкин уларҙың Аллаһы иң баш Алла тип һанаған, йәғни монолатрия ҡарашында торған<ref>John Bright ''A History of Israel'' </ref><ref>Martin Noth ''The History of Israel'' </ref>. Ҡайһы берәүҙәр, ҡәтғи монотеизм Бабилға ҡыуып алып кителеү осоронда зороастр дуализмына яуап булараҡ үҫешкән, тип иҫәпләй.<ref>Ephraim Urbach ''The Sages'' </ref>Танах текстарында гонаһҡа батыуҙа иблис шауҡымы булыуы телгә алына башлай, уға тиклемге сығанаҡтарҙа ул осрамай<ref>Ephraim Urbach ''The Sages'' </ref>. Был фаразға ярашлы, тик эллин дәүерендә генә күпселек йәһүдтәр үҙҙәренең Аллаһы берҙән-бер булыуына, ә уларҙың халҡын берҙәм дин туплап тороуына ышана башлай<ref>Shaye Cohen ''The beginnings of Jewishness'' </ref>. Джон Дей фекеренсә, Библиялағы Эль, Бәғел һ.б., бәлки, тамырҙары менән гректарҙың аллалар пантеонына нигеҙләнгән иртә ҡәнғән диненә барып тоташалыр<ref>John Day. ''Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan'' , Sheffield Academic Press, 2000. — 282 с.; [http://books.google.co.il/books?id=y-gfwlltlRwC&amp;pg=PA72&amp;dq=«Yahweh+and+the+Gods+and+Goddesses+of+Canaan»+intitle: «Yahweh+and+the+Gods+and+Goddesses+of+Canaan»&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=eOmgUJS4H6PR0QX0yYH4CA&amp;ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=canaanite&amp;f=false стр. 30-37, 68-73].</ref>. Нью-Йорк университетының иудаика кафедраһы профессоры Л. Шиффман былай тип яҙа: {{начало цитаты}} Ҡайһы бер ғалимдар, патриархтарҙың дин тәғлимәте бары тик монолатрияның бер формаһы ғына булған, тип раҫлай…, ләкин Библия шаһит — патриархтар ысын мәғәнәһендә бер аллалы булған. Шуның менән бергә, һуңғары библияса ҡорбан килтереү системаһының үҫеше иртә исраилдарҙың демонистик көстәргә ышаныуын дәлилләй.<ref>Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История йәһүдилека в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [http://jhist.org/code/shif02.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426113339/http://jhist.org/code/shif02.htm |date=2017-04-26 }}</ref> Күп аллалы [[Месопотамия]] менән Угарит пантеондарын хәтерләтә…<ref>Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История йәһүдилека в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [http://jhist.org/code/shif02.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426113339/http://jhist.org/code/shif02.htm |date=2017-04-26 }}</ref>. {{конец цитаты}} == Ортодоксаль йәһүдилек == [[Файл:Prayers in Synagogue.jpg|thumb|right|250px|Минха, Одессаның Баш синагогаһында көндөҙгө ғибәҙәт ҡылыу. ]] Ортодоксаль йәһүдилек ({{lang-grc|ὀρθοδοξία}} — «дөрөҫ фекер» мәғ.) — йәһүдилекда классик йәһүд диненә эйәргән ағымдарҙың уртаҡ атамаһы. Ортодоксаль йәһүдилек, йәһүд дине ҡануниәте (Галаха) Талмудта нисек теркәлгән һәм Шулхан арухта нисек нығытылған булһа, мотлаҡ шулай үтәлергә тейеш, тип һанай. Ортодоксаль йәһүдилекда бер нисә йүнәлеш бар — литвак, төрлө төркөмдәргә бүленгән хәсидлек, модернистик ортодоксаль йәһүдилек (ингл. Modern Orthodox Judaism), дини сионизм. Диндарҙарҙың дөйөм һаны — 4 миллиондан ашыу кеше. === Литвактар === Хәҙерге заман йәһүдилекының ашкеназ тармағындағы классикаға нығыраҡ бирелгән йүнәлеше. Литвактар тип аталалар, сөнки уларҙың төп дини үҙәктәре — йешивалары — [[Икенсе бөтә донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышына]] тиклем нигеҙҙә Литвала (Бөйөк Литва кенәзлегенә хәҙерге [[Литва]], [[Беларусь]] һәм өлөшләтә [[Польша]] менән [[Украина]] ерҙәре инә). «Литва Мәктәбе» хәсидлеккә һәм дини сионизмға ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә. Литвактар бөйөк Талмуд ғалимы булып танылған Вильна Гаонының (Элияһу бен Шлоймэ Залман раввиндың) эйәрсендәре булып тора. Уның фатихаһы менән Воложинда заманса өлгөлө литвак йешиваһы ойошторола. Рәсәйҙә литвактар РИДООК (Рәсәй йәһүд дини общиналар һәм ойошмалар конгресы) составына инә. Литвак ағымына ингән билдәле раввиндар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре: раввин Исроэль Мейр а-Коэн (Хафец Хаим), рав Шах. === Хәсидлек === XVIII быуатта барлыҡҡа килгән дини-мистик хәрәкәт. Әлеге осорҙа хәсидлек үҙәктәре [[Израиль Дәүләте|Израилдә]], АҠШ-та, [[Бөйөк Британия]]ла һәм [[Бельгия]]ла урынлашҡан. === Ортодоксаль модернизм === '''Ортодоксаль модернизм''' ортодоксаль йәһүдилекдың бөтә принциптарына тоғро ҡала, шул уҡ ваҡытта уларҙы хәҙерге мәҙәниәт һәм цивилизация, сионизмды дини аңлау менән яраҡлаштыра. Израилдә йәшәгән ортодоксаль динле йәһүдтәрҙең яртыһынан ашыуы уға эйәрә. XIX быуатта "Заман ортодоксияһы"н раввиндар Азриэль Хильдесхаймер (1820—1899) менән Шимшон-Рафаэль Гирш (1808—1888) эшләй башлай, улар ''Тора вэ дэрех эрец'' — [[Тора]]ның тирә-яҡ (хәҙерге) донъя менән гармонияла булыу принцибын иғлан итә. === Дини сионизм === "Заман ортодоксияһы"ның тағы бер йүнәлеше — дини сионизм — 1850 йылда рав Цви Калишер тарафынан нигеҙләнә, XX быуат башында рав Авраам-Ицхак Кук уны тәрәнәйтеп эшләй. XX быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәттең төп идеологтары — р. Цви-Иехуда Кук ([[Израиль Дәүләте|Израиль]]) менән р. Йосеф-Дов Соловейчик (АҠШ). Хәҙерге замандың күренекле вәкилдәре: р. Авраам Шапира (вафаты — 2007 йыл), р. Элиезер Беркович (вафаты — 1992 йыл), р. Мордехай Элон, р. Шломо Рискин, р. Йехуда Амиталь, р. Аарон Лихтенштейн, р. Ури Шерки, р. Шломо Авинер. Урыҫ телле йәһүд общинаһында заман ортодоксияһы һәм дини сионизм принциптарына Зеев Дашевский һәм Пинхас Полонский етәкселек иткән Маханаим ойошмаһы эйәрә. == Реформистик (прогрессив) йәһүдилек == XIX быуат башында рационализм һәм ҡағиҙәләр системаһын үҙгәртеү — «этик» ҡағиҙәләрҙе һаҡлап, «йола» ҡағиҙәләренән баш тартыу идеяһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте — ул йәһүдилекдағы либераль ағым. Прогрессив (заманса) йәһүдилек ҡарашынса, йәһүд йолалары даими үҙгәрә һәм үҫә, һәр яңы быуын уға яңы мәғәнә һәм яңы йөкмәтке өҫтәй. Прогрессив йәһүдилек дини йолаларҙы бөгөнгөгә яраҡлаштырып үҙгәртергә ынтыла һәм Галаханы кире ҡаға. Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте үҙен Исраил пәйғәмбәрҙәренең эшен дауам итеүсе тип иҫәпләй һәм ғәҙеллек, рәхимлелек, яҡыныңды хөрмәт итеү юлынан бара. Прогрессив йәһүдилек хәрәкәте хәҙерге заман тормошон йәһүд Тәғлимәте менән бәйләргә тырыша; уның эйәрсендәре меңйыллыҡтар арауығында ла йәһүд йолалары менән йәһүд тәрбиәһе үҙенең көнүҙәклеген юғалтмағанлығына инана. 200 йыл самаһы элек Европала барлыҡҡа килгән прогрессив йәһүдилекдың бөгөн 5 ҡитғала, 36 илдә йәшәгән бер миллиондан ашыу эйәрсене бар. Эйәрсендәрҙең күпселеге АҠШ-та йәшәй, унда ивриҙар өсөн генә түгел, ә универсаль тәғәйенләнешле әхләҡи-этик тәғлимәт сифатындағы реформистик йәһүдилек барлыҡҡа килә. Реформистик йәһүдилек теләгән бер формалағы йәһүдилекды ҡабул иткән йәһүд булмағандарҙы ла, атаһы йә әсәһе яҡлап йәһүд милләтенән булғандарҙы ла йәһүд тип таный. Бөйөк Британияла идея йәһәтенән реформистик йәһүдилекға яҡын торған хәрәкәт либераль йәһүдилек тип атала. Ә Бөйөк Британиялағы реформистик йәһүдилек идея яғынан АҠШ-тағы консерватив хәрәкәткә оҡшаш. Либераль, реформистик һәм реконструктивистик хәрәкәттәр йәмғеһе бергә прогрессив йәһүдилек тип йөрөтөлә. == Консерватив йәһүдилек == Йәһүдилекда хәҙерге осор хәрәкәте, XIX быуат уртаһында [[Германия]]ла барлыҡҡа килә, ойошҡан формалары XX быуат башында [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та ла яһала. Тәүҙән үк реформистик йәһүдилек тармағы булып тора. Консерватив йәһүдилек АҠШ-ҡа йәһүдтәр Көнсығыш Европанан күпләп күскәндән һуң көсәйә, сөнки улар нигеҙҙә реформистик общиналарға береккән традицион (йәғни ортодоксаль) ғаиләләрҙән сыҡҡан йәһүдтәр була. Уларға немец классик реформистик йәһүдилекы ят була, шул уҡ ваҡытта улар йолаларҙы көн дә үтәүҙе күпселек ортодокстар кеүек мотлаҡ тип һанамай. Һөҙөмтәлә, консерватив йәһүдилек айырым хәрәкәт булып китә, шул уҡ ваҡытта уның йоғонтоһо аҫтында күп кенә традицион йолалар реформистик йәһүдилекға кире ҡайта. АҠШ-та тағы ла Conservadox тип йөрөтөлгән ҡатлам бар, уның дини ғәмәлиәте консерватив һәм ортодоксаль (модернистик) йәһүдилек араһындағы урталыҡта ята. Уның ҡатнашыусылары — ғәҙәттә дини йолаларҙың үтәлешенә ортодоксаль общиналарҙағыса уҡ ҡәтғи ҡарамаған, ләкин консервативтарҙан ҡәтғирәк мөнәсәбәттә булған һәм консерваторҙарҙың реформистарҙан күсергән ғәмәлиәттәрен үҙҙәренә алмаған ғаиләләрҙән сыҡҡан диндарҙар. Шул уҡ төркөмдө йыш ҡына «традицион» йәһүдтәр тип тә атайҙар (уларҙы ультраортодокстарға ла, реформистарға ла, консерваторҙарға ла ҡаршы ҡуйып). Шулай итеп, консерватив йәһүдилек төрлө ҡараштарҙан тора. == Реконструктивистик йәһүдилек == Раввин Мордехай Капландың йәһүдилекға цивилизация тип ҡарау идеяһына нигеҙләнә, барлыҡҡа килгән сағында — консерватив йәһүдилек тармағы. Реформистик йәһүдилек менән бергә World Union for Progressive Judaismға инә. == Йәһүдилекдың башҡа ағымдары == * [http://www.teena.org.il/index.php?a=st&amp;id=368 Гуманистик йәһүдилек хәрәкәте ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813192557/http://www.teena.org.il/index.php?a=st&id=368 |date=2006-08-13 }} * Раввин Майкл Лернерҙың яңырыусы йәһүдилекы == Изге урындар == Изге ҡала — Йәрүсәлим, унда Ҡорам булған. Ҡорам тауы йәһүдилекда мөҡәддәс урын һанала. Йәһүдилекдың башҡа изге урындары — Хеврондағы Махпела мәмерйәһе, унда Библиялағы тәү ата-бабалар ерләнгән; Бет-Ләхәм (урыҫ. Вифлеем) — был ҡалаға барғанда мәрхүм булған тәү әсә Рәхилә (урыҫ. Рахель) юл буйына ерләнгән; Наблус (йәки Шхем; урыҫ. Сихем), унда Йософ (урыҫ. Иосиф) ерләнгән; Цфат (урыҫ. Сафед), унда мистик Каббала үҫеш алған; Тверия, унда оҙаҡ йылдар Синедрион ултырыштары үткәрелгән. == Израилдә йәһүдилекдың статусы == <gallery align="center"> Файл:Flag_of_Israel.svg|Израиль Дәүләте флагында Дауыт йондоҙо, йәһүд билгеләренең береһе Файл:Coat_of_arms_of_Israel.svg|Израиль Дәүләтенең гербында Менора, йәһүдилек билгеләренең береһе </gallery> [[Израиль]] халҡының (5,3 млн) 25 % самаһы ортодоксаль йәһүдилекдың тулы эйәрсендәре булып тора (уларҙың бер яртыһы — литвак йүнәлеше һәм хәсидселек яҡлы, икенсе яртыһы — дини сионизм яҡлы), тағы 35 % самаһы үҙҙәрен өлөшләтә ортодоксаль йәһүдилекға индерә<ref>[http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/.premium-1.528994 Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative]</ref><ref>[http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/.premium-1.528994 Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative]</ref>. Израилдә дин дәүләткә ҡарамай (йәғни граждандар өсөн мотлаҡ түгел), ләкин ул дәүләттән айырылмаған. Тик дини учреждениелар ҡарамағында ғына булған мәсьәләләр бар (өйләнешеү, айырылышыу, үлем, гиюр — йәһүдилекға күсеү). Шулай уҡ ике яҡтың килешеүе менән «Бет дин» дин хөкөмө суды тарафынан ҡарала ала торған башҡа мәсьәләләр ҙә бар. Һәр осраҡта ла Юғарғы судҡа апелляция бирергә мөмкин. Израилдең ҡайһы бер закондары традицион дин хоҡуғы — Галаха нигеҙендә ҡабул ителгән. Израилдә шулай уҡ — [[Шаббат|шәмбе]] һәм йәһүдилекдағы бөтөн байрамдар (Песах, Шавуот, Рош а-Шана, Йом Кипур, Суккот) ял көнө булып тора. == Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр == === Йәһүдилек һәм мәжүсилек === Йәһүдилекдың мәжүси диндәргә мөнәсәбәтен ''Алейну Лешабе́ах'' доғаһы күрһәтеп тора (хәҙерге тексын Бабил талмудсыһы Рав Аба Арика яҙған, III быуат), йәһүдтәҙең тәүлек әйләнәһендәге дини хеҙмәттәре барыһы ла ошо доға менән тамамлана: {{начало цитаты}} Бөтөн донъя Раббыһын данлау, бар донъяны Яралтыусының бөйөклөгөн иғлан итеү беҙгә йөкмәтелгән. Сөнки ул беҙҙе донъя халыҡтарына оҡшаш итмәгән, ерҙәге ҡәбиләләр кеүек булыуҙы мөмкин итмәгән. Ул беҙгә уларҙың тәҡдирен бирмәгән, уларҙың барыһына биргән яҙмышты беҙгә бирмәгән. Сөнки улар бушлыҡҡа һәм юҡлыҡҡа табына һәм улар ҡотҡармай торған илаһтарға доға ҡыла <…>. {{конец цитаты|источник=«Сидур ''Врата молитвы''», урыҫсаға [[Пинхас Полонский]] етәкселегендә тәржемә ителгән — М., 1993, 144—145 биттәр.}} Йәһүд общинаһына эллиндар динен тағырға маташыу Мәккәбиҙар һуғышына сәбәпсе була. === Йәһүдилек һәм христианлыҡ === Тотош алғанда, йәһүдилек [[христианлыҡ]]ҡа йәһүдилекдың нигеҙен донъя халыҡтарына еткерергә тейешле «үҙенән сыҡҡан», йәғни «бүлендек дин», тип ҡарай: {{начало цитаты}}{{ВЗ2|||}}«<…> һәм Йешуа Ганоцри һәм дә унан һуң килгән исмәғилдәр пәйғәмбәре менән булған хәлдәр Мәсих батша өсөн юл һалыу, бөтә донъяны Бөйөктәрҙән-Бөйөккә хеҙмәт итеүгә әҙерләү булып торҙо, был хаҡта ошолай тип әйтелгән: {{ВЗ2|Тогда Я вложу в уста всех народов ясные речи, и станут люди призывать имя Господа и будут служить Ему все вместе|Соф|3:9}} Ни рәүешле [теге икәү быға йоғонто яһаны]? Улар арҡаһында бөтә донъяға Мәсих, Тора һәм ҡағиҙәләр тураһында хәбәр таралды. Был хәбәрҙәр алыҫ утрауҙарға ла барып етте, һәм сөннәтләнмәгән йөрәкле күп халыҡтар Мәсих тураһында, Торалағы ҡағиҙәләр хаҡында фекерләшә башланы. Был кешеләрҙең ҡайһылары ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ, ләкин беҙҙең осорҙа көсөн юғалтҡан, сөнки билдәле бер мөҙҙәткә генә бирелгән булған тип һанай. Икенселәр, ҡағиҙәләрҙе тура мәғәнәһендә түгел, ситләтеп аңларға кәрәк, ти, һәм бына Мәсих килде лә уларҙың йәшерен мәғәнәһен аңлатты. {{конец цитаты|источник=[http://www.machanaim.org/philosof/mishne/tzar.htm Рамбам. [[Мишне Тора]], Законы о царях, гл. 11:4]}}Ләкин ысын Мәсих килгәс, уңышҡа һәм бөйөклөккә өлгәшкәс, бөтәһе лә ата-бабалары яңылыш өйрәткәнен һәм пәйғәмбәрҙәре хата юлға төшөргәнен аңлар.''»{{конец цитаты|источник=[http://www.machanaim.org/philosof/mishne/tzar.htm Рамбам. [[Мишне Тора]], Законы о царях, гл. 11:4]}} Христианлыҡты уның IV быуатта эшләнгән тринитар һәм христологик догматикаһы менән бергә илаһҡа табыныу (мәжүсилек) тип аңларғамы, әллә Тосефта ''шитуф'' («өҫтәмәләр» менән бергә ысын Аллаға ла табыныу) булараҡ билдәле булған йәһүд түгелдәр өсөн яраҡлы монотеизм формаһы тип ҡабул итергәме — абруйлы раввин әҙәбиәтендә был хаҡта берҙәм фекер юҡ<ref>J. David Bleich. ''Divine Unity in Maimonides, the Tosafists and Me’iri'' (in ''Neoplatonism and Jewish Thought'' , ed. by L. Goodman, State University of New York Press, 1992), pp. 239—242.</ref>. Христианлыҡ тарихи йәһәттән йәһүдилек эсенән яралған: [[Ғайса]] ({{lang-he|יֵשׁוּעַ}}) үҙе һәм уның эйәрсендәре (апостолдар) йәһүд булып тыуған һәм тәрбиәләнгән; ивриҙар христианлыҡты күп һанлы йәһүд секталарының береһе тип иҫәпләй. Мәҫәлән, апостол Павел өҫтөнән судта Павел үҙен фарисей тип атай, шуның менән бергә был баш ҡаһин менән йәһүд аҡһаҡалдары тарафынан әйтелә. Йәһүдилек фекеренсә, Насратта (ивр. Нацрат, урыҫ. Назарет) йәшәгән [[Ғайса]] бер ниндәй дини әһәмиәткә эйә түгел, һәм уның мәсихлек статусын таныу (шуға ярашлы, «Христос» (Мәсих) тигән титулды ҡулланыу) дөрөҫ түгел<ref>[http://www.skeptik.net/religion/christ/jews_chr.htm Пинхас Полонский. ''Евреи и христианство'' ]</ref>. Ул осорҙоң дини йәһүд текстарында [[Ғайса|Иисус]] (Ғайса) тип танырлыҡ шәхес бер тапҡыр ҙа телгә алынмай. === Йәһүдилек һәм ислам === [[Ислам]] менән йәһүдилекдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре VII быуатта Ғәрәп ярымутрауында ислам барлыҡҡа килеү һәм таралыу менән башлана. Ислам менән йәһүдилек Ибраһим диндәренә ҡарай һәм Ибраһимдан башланған боронғо дөйөм нигеҙгә эйә. Шунлыҡтан был ике дин араһында уртаҡлыҡтар күп. [[Мөхәммәт]] раҫлауынса, ул иғлан иткән дин — саф Ибраһим дине, һуңынан уны йәһүдиҙәр һәм христиандар боҙған.<ref>Энциклопедия ''«Britannica»'' , 1987, Том 22, стр. 475.</ref> Йәһүдтәр, христианлыҡтан айырмалы, исламды эҙмә-эҙлекле монотеистик дин тип таный<ref>{{ЭЕЭ|12576|Маймонид}}</ref>. Ҡағиҙә булараҡ, мосолман илдәрендә йәшәгән йәһүдтәргә үҙ динен тоторға һәм үҙҙәренең эске эштәренә идара итергә рөхсәт бирелгән.<ref>Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton: Princeton University Press. стр.10,20</ref> Улар торор урын һәм һөнәр һайлауҙа ирекле булған<ref>Lewis, стр. 8,62</ref> Ислам Андалусияһында (Испания) 712—1066 йылдар йәһүд мәҙәниәтенең алтын быуаты тип аталған. Лев Поляков яҙыуынса, мосолман илдәрендә иври общиналары ҙур ташламалар менән файҙаланған һәм сәскә атҡан. Уларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә аяҡ салған закондар һәм социаль кәртәләр булмаған. Күп йәһүдтәр мосолмандар яулап алған төбәктәргә күсенер һәм үҙҙәренең общиналарын ҡорор булған<ref>Поляков, Лев. The History of Anti-semitism. стр.68-71</ref>. [[Ғосман империяһы]] [[Испания]]нан католик сиркәүе тарафынан ҡыуылған йәһүдтәрҙе һыйындырған. Ғәҙәттә, мосолман булмағандар, шул иҫәптән йәһүдтәр ҙә, мосолман илдәрендә подданный сифатында йәшәгән. Был халыҡтар өсөн Ғәббәсиҙәр осороноң абруйлы мосолмандары тарафынан эшләнгән ҡанундарға нигеҙләнгән зимми статусы булған<ref name="Зимми">{{книга |автор = Бат Йеор. |часть = Исторический очерк |заглавие = «Зимми»: христиане и евреи под властью ислама |оригинал = The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam |ссылка = http://jhist.org/lessons7/zimmi02.htm |издание = |место = |издательство = Fairleigh Dickinson University Press |год = 1985 |страницы = |страниц = |серия = |isbn = 0-8386-3233-5 |тираж = }}</ref>. Ғүмерҙәре һәм мөлкәттәренең яҡлаулығы менән файҙаланып, улар, йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә бары тик ислам хакимлығын бер һүҙһеҙ танырға һәм махсус һалым (джизйә) түләргә тейеш булған<ref name="Зимми"></ref>. Шуның менән бергә улар башҡа һалымдарҙан ([[Зәкәт]]) һәм ғәскәри хеҙмәттән азат ителгән. === Йәһүдилек динен тотоусы халыҡтар === Быуаттар ағышында йәһүд диаспораһында мәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре буйынса айырымланған төркөмдәр барлыҡҡа килгән. Күптәре айырым йәһүд этнолекттарында, диалекттарында һәм телдәрендә һөйләшә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Тора]] * [[Шаббат]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://verigi.ru/?book=205 Алов А. А., Владимиров Н. Г. — Йәһүдилек в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225045448/http://verigi.ru/?book=205 |date=2014-02-25 }}. М.: Институт Наследия, 1997 * [http://lib.ru/PSIHO/FREUD/moisej.txt Фрейд З. — «Этот человек Моисей»] * [http://monotheism.narod.ru/religionknowledge/nicolsky.djvu Никольский Н. М. «Политеизм и монотеизм в еврейской религии» (на белорус. яз., Минск, 1931; рус. вариант в кн.: Никольский Н. М. Избр. произведения по истории религии, М., 1974)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://monotheism.narod.ru/religionknowledge/nicolsky.djvu}} * Фишбейн М. Религиозные традиции йәһүдилека // Религиозные традиции мира. Т. 1. М., 1996. * Йәһүдилек от А до Я./ сост. Н. Б. Антонов. М.: АСТ: Восток-Запад, 2007—288 с. === Йәһүдилек тураһындағы ресурстар === * [http://toldot.ru/ Йәһүдилек и Евреи] * [http://www.istok.ru/ Йәһүдилек — книги, статьи, лекции] * [http://www.ejwiki.org/ ЕЖеВика — Академическая Вики-энциклопедия по еврейским и израильским темам] * [http://www.chagsameach.ru/ Еврейские праздники и традиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028182426/http://www.chagsameach.ru/ |date=2011-10-28 }} * [http://ru.chabad.org/ Хабад Любавич] * [http://www.jewradio.net/ Еврейское Радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220095900/http://www.jewradio.net/ |date=2014-12-20 }} Уроки Йәһүдилека в прямом эфире. * [http://www.chassidus.ru/ «Хасидус по-русски»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821232530/http://chassidus.ru/ |date=2013-08-21 }} Еврейский портал по изучению йәһүдилека. Более ста книг по йәһүдилеку он-лайн. * [http://jewish-library.ru/ Еврейская электронная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003235825/http://www.jewish-library.ru/ |date=2012-10-03 }} * [http://www.evreyatlanta.org/ «Рассказывает рав Исроэль Зельман»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224175936/http://www.evreyatlanta.org/ |date=2014-02-24 }}. * [http://5thdimension.org/wp/lectures Лекции по Торе и Каббале в формате MP3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818062527/http://5thdimension.org/wp/lectures |date=2014-08-18 }} * [http://www.machanaim.org/ Маханаим — еврейский культурно-религиозный центр] * http://www.evrey.com/ * [http://www.jewish.ru/ Глобальный еврейский on-line центр] * [http://iudaizm.com/ Аудио и видео онлайн лекции по йәһүдилеку] * [http://www.machonmeir.org.il/Russian/ Махон Меир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702050926/http://www.machonmeir.org.il/Russian/ |date=2010-07-02 }} * [http://sinagoga.jeps.ru/iudaizm/praktika-evrejskoj-zhizni/ Практика йәһүдилека] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4450-iudaizm|автор=Шкурко Э. А.}} * {{ЭЕЭ|11877|Йәһүдилек}} * [http://www.istok.ru/ "''Йәһүдилек'' "] . Книги по йәһүдилеку * [http://www.krugosvet.ru/articles/52/1005265/1005265a1.htm Статья "''Йәһүдилек'' "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303043348/http://www.krugosvet.ru/articles/52/1005265/1005265a1.htm |date=2009-03-03 }}. Энциклопедия «Кругосвет». * [http://www.religio.ru/lecsicon/09/237.html Статья "''Йәһүдилек'' "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414232558/http://www.religio.ru/lecsicon/09/237.html |date=2006-04-14 }}. «Мир религий». * [http://lvov.judaica.spb.ru/judaism.shtml Статья «Йәһүдилек (краткий очерк)»]. Сайт А. Львова. * [http://www.machanaim.org/yearroun/inb_trad.htm «Еврейская традиция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904225009/http://www.machanaim.org/yearroun/inb_trad.htm |date=2016-09-04 }} Школьный учебник * [http://www.svob.narod.ru/bibl/judaism.htm «История йәһүдилека до нашей эры»] Обзорно-аналитическая статья Юрия Клименковского * [http://toldot.ru/tora/articles/articles_757.html?template=83 «Йәһүдилек и Ислам»] Обзорно-аналитическая статья * [http://www.spiritualportal.ru/viewtopic.php?p=1842#p1810 Словарь терминов, используемых в текстах Йәһүдилека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120125844/http://www.spiritualportal.ru/viewtopic.php?p=1842#p1810 |date=2012-11-20 }} * [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%B8%D0%B7%D0%BC Новейший философский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111115407/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%B8%D0%B7%D0%BC |date=2012-01-11 }} {{Һайланған мәҡәлә|дин}} [[Категория:Йәһүдилек]] fl61pc0pmugmnuco2a8go4v72qvoaqv Википедия:Bar 4 14997 1294547 1292452 2026-04-26T00:57:42Z MediaWiki message delivery 9284 /* Request for comment (global AI policy) */ яңы бүлек 1294547 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> p2ff71e3ys5eyqbu50xohmrh35pyhuc Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы 0 25009 1294505 1288409 2026-04-25T12:43:20Z ~2026-25306-62 47631 /* Һылтанмалар */ 1294505 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Яҙыусы |Исеме = Аҫылғужа Баһуманов |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов |Псевдонимдары = Аҫылғужа |Тыуыу датаһы = 20.10.1945 |Тыуған урыны = [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай ауылы]],{{ТыуғанУрыны|Баймаҡ районы}}, [[Башҡорт АССР-ы]] |Вафат булыу датаһы = 25.02.2005 |Вафат булған урыны = [[Өфө]] ҡалаһы |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = 1964 — 2005 |Йүнәлеше = [[журналистика]], әҙәбиәт |Жанр = публицистика, очерк-портрет, шиғриәт, проза |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт |Дебют = ''«Ҡояшлы таң»'' шиғыр йыйынтығы (1982) |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викитека = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы''' ([[20 октябрь]] [[1945 йыл]] — [[25 февраль]] [[2005 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов 1945 йылдың 20 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай ауылында]] колхозсы ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылында ете класс тамамлағас, [[Темәс]] урта мәктәбендә уҡый. Унан һуң ошо уҡ райондың [[Ишмырҙа мәктәбе|Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Күп йылдар [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылдың апрелендә Аҫылғужа Баһумановты [[«Китап» нәшриәте]] директоры итеп һайлайҙар. 1994 йылдан ул Сибайҙа төбәк яҙыусылар ойошмаһына етәкселек итә. Һуңынан [[«Китап» нәшриәте]]ндә мөхәррир булып эшләй. == Ижади эшмәкәрлеге == Аҫылғужа Баһумановтың һәләте башта журналистика өлкәһендә нығыраҡ күренә. Ул республика матбуғатында очерктар, публицистик мәҡәләләр баҫтыра. Уның «Ҡояшлы таң», «Боҙ киткәндә» исемле шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның бик күп проза, шул иҫәптән балалар өсөн әҫәрҙәре лә билдәле. == Китаптары == * Ҡояшлы таң: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 32 бит. * Боҙ киткәндә: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 56 бит. * Мәңгелек тупһаһында: Шиғырҙар, поэмалар, либретто. — Өфө: Китап, 1994. — 144 бит. * Повестары «Ниндәй көн был», «Бирешмә Бәҙри!» — Өфө: Китап, 1992— 324 бит. * Роман-эпопея «Салауаттың йәше» — Өфө: Китап, 2004. — 404 бит. == Сығанаҡтар == * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [https://t.me/AsylguzhaBagumanov Аҫылғужа ижады] [https://t.me/asylguzha_translate Аҫылғужа тәржемәләр] (танылған шағирҙарҙың шиғырҙарын яҙыусы Аҫылғужа Баһуманов башҡорт теленә тәржемә иткән). [https://t.me/Asylguzha Поэзия Асылгужы] (рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙары). {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1197-a-yl-uzha-ba-umanov-a-yl-uzha-ishem-uzha-uly|Аҫылғужа|автор=Баһуманова М. Х.}} [https://agideljurn.ru/news/novosti/2020-10-19/a-yl-uzha-ba-umanov-i-t-legen-k-rg-m-1316653 Аҫылғужа Баһуманов иҫтәлегенә күргәҙмә] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] 955451crluivgdm0a9534khynnji654 1294506 1294505 2026-04-25T12:54:40Z ~2026-25306-62 47631 /* Һылтанмалар */ 1294506 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Яҙыусы |Исеме = Аҫылғужа Баһуманов |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов |Псевдонимдары = Аҫылғужа |Тыуыу датаһы = 20.10.1945 |Тыуған урыны = [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай ауылы]],{{ТыуғанУрыны|Баймаҡ районы}}, [[Башҡорт АССР-ы]] |Вафат булыу датаһы = 25.02.2005 |Вафат булған урыны = [[Өфө]] ҡалаһы |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = 1964 — 2005 |Йүнәлеше = [[журналистика]], әҙәбиәт |Жанр = публицистика, очерк-портрет, шиғриәт, проза |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт |Дебют = ''«Ҡояшлы таң»'' шиғыр йыйынтығы (1982) |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викитека = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} '''Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы''' ([[20 октябрь]] [[1945 йыл]] — [[25 февраль]] [[2005 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов 1945 йылдың 20 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай ауылында]] колхозсы ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылында ете класс тамамлағас, [[Темәс]] урта мәктәбендә уҡый. Унан һуң ошо уҡ райондың [[Ишмырҙа мәктәбе|Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Күп йылдар [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылдың апрелендә Аҫылғужа Баһумановты [[«Китап» нәшриәте]] директоры итеп һайлайҙар. 1994 йылдан ул Сибайҙа төбәк яҙыусылар ойошмаһына етәкселек итә. Һуңынан [[«Китап» нәшриәте]]ндә мөхәррир булып эшләй. == Ижади эшмәкәрлеге == Аҫылғужа Баһумановтың һәләте башта журналистика өлкәһендә нығыраҡ күренә. Ул республика матбуғатында очерктар, публицистик мәҡәләләр баҫтыра. Уның «Ҡояшлы таң», «Боҙ киткәндә» исемле шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның бик күп проза, шул иҫәптән балалар өсөн әҫәрҙәре лә билдәле. == Китаптары == * Ҡояшлы таң: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 32 бит. * Боҙ киткәндә: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 56 бит. * Мәңгелек тупһаһында: Шиғырҙар, поэмалар, либретто. — Өфө: Китап, 1994. — 144 бит. * Повестары «Ниндәй көн был», «Бирешмә Бәҙри!» — Өфө: Китап, 1992— 324 бит. * Роман-эпопея «Салауаттың йәше» — Өфө: Китап, 2004. — 404 бит. == Сығанаҡтар == * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [https://t.me/AsylguzhaBagumanov Аҫылғужа ижады] [https://t.me/asylguzha_translate Аҫылғужа тәржемәләр] (танылған шағирҙарҙың шиғырҙарын яҙыусы Аҫылғужа Баһуманов башҡорт теленә тәржемә иткән). [https://t.me/Asylguzha Поэзия Асылгужы] (рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙары). {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1197-a-yl-uzha-ba-umanov-a-yl-uzha-ishem-uzha-uly|Аҫылғужа|автор=Баһуманова М. Х.}} [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2025-10-22/shul-shyrpylay-yna-ba-alan-a-osho-erg-s-sk-n-t-kk-nem-4437300 Аҫылғужа Баһумановтың тыуыуына 80 йыл] [https://agideljurn.ru/news/novosti/2020-10-19/a-yl-uzha-ba-umanov-i-t-legen-k-rg-m-1316653 Аҫылғужа Баһуманов иҫтәлегенә күргәҙмә] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] ejfg1zly6ztptz8mj9b6uvo23395i51 Кострома өлкәһе 0 72783 1294573 1231879 2026-04-26T09:06:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294573 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации |RuNm = Кострома өлкәһе |FSCtrWhat = Административ үҙәк |FSCtrNm = [[Кострома]] |FSFlag = [[Файл:Flag of Kostroma Oblast.svg|200px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|150px]] |FSMap = [[Файл:Kostroma in Russia.svg|350px|Кострома өлкәһе]] |AreaRnk = 47-се |TotArea = 60 211 |WaterPrcnt = 1,1 |PopRnk = 65-се |PopQty = 656 389 |PopCtDate = 2014 |PopDens = 10.9 |GDP = 92,3 млрд. [[Һум]] |GDPCtDate = 2010 |GDP(PPP) = 116,7 мең [[Һум]] |GDPRnk = 67-се |FedDistrNm = [[Үҙәк федераль округы]] |EcRegNm = Алыҫ Көнсығыш |CadNo = 44 |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = Сергей Константинович Ситников |LegislTtl = |LegislNm = |награды = {{орден Ленина|тип=регион}} }} [[Файл:Oblast-government-kostroma.jpg|thumb|Кострома өлкәһе хакимиәте йорто]] ''' Кострома өлкәһе ''' — [[Рәсәй]] регионы. Халыҡ — 656 389 кеше. == Билдәле шәхестәре == * [[Кулагина Антонина Алексеевна]] (6.03.1926—28.10.2010, [[фән|ғалим]]-табип, [[медицина]] [[тарих]]сыһы. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан санитария‑гигиена факультетының һәм дауалау факультетының киске бүлеге деканы, 1974 йылдан — Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтының ойоштороу‑методик бүлеге етәксеһе, 1988 йылдан — Республика һаулыҡ үҙәгендә, 1990—1994 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Медицина фәндәре кандидаты (1967). [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981). Головино ауылынан, районы билдәһеҙ<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/86144/ Башҡорт энциклопедияһы — Кулагина Антонина Алексеевна]{{V|6|03|2021}}</ref>. * [[Мазов Николай Юрьевич]] (13.07.1969—31.01.2014), [[спорт]]сы, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2009). Грек‑рим көрәше буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР‑ҙың спорт мастеры (1991) һәм халыҡ‑ара категориялы судья (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның физик культура һәм спорт отличнигы (1997). Нея ҡалаһынан<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/87109/ Башҡорт энциклопедияһы — Мазов Николай Юрьевич]{{V|6|03|2021}}</ref>. * [[Морозов Николай Андреевич]] (21.01.1941), хеҙмәт ветераны. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның физик культура уҡытыусыһы, доцент (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Буй районынан<ref>[http://bgmy.ru/350-sostav-kafedry.html Главная страница » СОСТАВ КАФЕДРЫ: Морозов Николай Андреевич. Башкирский госдуарственный медицинский университет, официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123171608/http://bgmy.ru/350-sostav-kafedry.html |date=2021-01-23 }}{{V|19|01|2021}}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == Кострома өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === Кострома өлкәһе Губернаторы — Кострома өлкәһе башлығы һәм Кострома өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Кострома өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Кострома өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Кострома өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. 2012 йылдан өлкәлә губернатор — Сергей Константинович Ситников. === Суд власы === Кострома өлкәһе суд системаһы составында: # Кострома өлкәһе өлкә суды, Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды # Кострома өлкәһе арбитраж суды, Рәсәй Юғары арбитраж судының түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === Өлкә Парламенты — Кострома өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы. == Ҡалалар == * [[Кострома]] * [[Волгореченск]] * [[Буй (ҡала)|Буй]] * [[Галич (Кострома өлкәһе)|Галич]] * [[Мантурово (Кострома өлкәһе)|Мантурово]] * [[Шарья]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor=#5297FC | '''№''' | Исем | Халыҡ, 2002 йылда (2013 йылда) |- | 1 | [[Кострома]] | align="right" | 278 750 (271 445) |- | 2 | [[Буй (город)|Буй]] | align="right" | 27 392 (24 796) |- | 3 | [[Волгореченск]] | align="right" | 18 164 (16 868) |- | 4 | [[Галич (Кострома өлкәһе)|Галич]] | align="right" | 19 151 (16 825) |- | 5 | [[Мантурово (Кострома өлкәһе)|Мантурово]] | align="right" | 19 457 (16 699) |- | 6 | [[Нерехта (ҡала)|Нерехта]] | align="right" | 26 002 (22 138) |- | 7 | [[Нея (ҡала)|Нея]] | align="right" | 11 506 (9 377) |- | 8 | [[Шарья]] | align="right" | 36 659 (23 709) |} === Муниципаль райондар === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor=#5297FC | '''№''' | Район | Халыҡ 2002 йылда (2013 йылда), район үҙәге халҙы инмәғән | Үҙәк | Район үҙәге халҡы |- | align="center" | 1 | Антроповский район |align="right" | 9 088 (6 655) | Антропово |align="right" | 3 834 |- | align="center" | 2 |[[Буйский район Костромской области|Буйский район]] |align="right" | 8 847 (11 330) | г. [[Буй (город)|Буй]] |align="right" | 26 500 (25 763) |- | align="center" | 3 |[[Вохомский район]] |align="right" | 13 444 (9 375) |пос. [[Вохма (посёлок)|Вохма]] |align="right" | 4 785 |- | align="center" | 4 |[[Галичский район Костромской области|Галичский район]] |align="right" | 11 503 (8 233) |г. [[Галич (Костромская область)|Галич]] |align="right" | 18 500 (17 346) |- | align="center" | 5 |[[Кадыйский район Костромской области|Кадыйский район]] |align="right" | 10 341 (7 867) | пгт [[Кадый]] |align="right" | 3 882 (3 595) |- | align="center" | 6 |[[Кологривский район Костромской области|Кологривский район]] |align="right" | 8 566 (6 070) | г. [[Кологрив]] |align="right" | 3 700 (3 314) |- | align="center" | 7 |[[Костромской район Костромской области|Костромской район]] |align="right" | 43 904 (46 091) |г. [[Кострома]] |align="right" | 275 900 (268 617) |- | align="center" | 8 |[[Красносельский район Костромской области|Красносельский район]] |align="right" | 19 580 (18 272) |пгт.[[Красное-на-Волге]] |align="right" | 8 162 (7 706) |- | align="center" | 9 |[[Макарьевский район Костромской области|Макарьевский район]] |align="right" | 19 523 (15 004) |г. [[Макарьев]] |align="right" | 7 847 (7 114) |- | 10 |[[Мантуровский район Костромской области|Мантуровский район]] |align="right" | 6 796 (4 586) |г. [[Мантурово (Костромская область)|Мантурово]] |align="right" | 18 900 (17 479) |- | 11 |[[Межевской район Костромской области|Межевской район]] |align="right" | 5 851 (4 119) | село [[Георгиевское (Межевской район)|Георгиевское]] |align="right" | 2 816 |- | 12 |[[город Нея и Нейский район|Нейский район]] |align="right" | 6 018 (13 436) |г. [[Нея (город)|Нея]] |align="right" | 11 200 (9 827) |- | 13 |[[город Нерехта и Нерехтский район|Нерехтский район]] |align="right" | 13 447 (33 697) |г. [[Нерехта (город)|Нерехта]] |align="right" | 25 400 (22 817) |- | 14 |[[Октябрьский район Костромской области|Октябрьский район]] |align="right" | 6 289 (4 557) |село [[Боговарово]] |align="right" | 2 388 |- | 15 |[[Островский район Костромской области|Островский район]] |align="right" | 14 758 (11 991) |пос. [[Островское (Костромская область)|Островское]] |align="right" | 5 273 |- | 16 |[[Павинский район Костромской области|Павинский район]] |align="right" | 6 217 (4 785) | село [[Павино (Костромская область)|Павино]] |align="right" | 3 024 |- | 17 |[[Парфеньевский район Костромской области|Парфеньевский район]] |align="right" | 7 857 (6 139) | село [[Парфеньево (Парфеньевский район)|Парфеньево]] |align="right" | 2 936 |- | 18 |[[Поназыревский район Костромской области|Поназыревский район]] |align="right" | 10 496 (7 896) |пгт [[Поназырево]] |align="right" | 4 988 (4 839) |- | 19 |[[Пыщугский район Костромской области|Пыщугский район]] |align="right" | 6 176 (4 949) | село [[Пыщуг]] |align="right" | 3 311 |- | 20 |[[Солигаличский район Костромской области|Солигаличский район]] |align="right" | 12 304 (9 689) | г. [[Солигалич]] |align="right" | 6 996 (6 438) |- | 21 |[[Судиславский район Костромской области|Судиславский район]] |align="right" | 15 184 (12 832) | пгт [[Судиславль]] |align="right" | 5 373 (4 913) |- | 22 |[[Сусанинский район Костромской области|Сусанинский район]] |align="right" | 9 184 (7 316) | пгт [[Сусанино (Костромская область)|Сусанино]] |align="right" | 4 065 (3 406) |- | 23 |[[Чухломский район Костромской области|Чухломский район]] |align="right" | 13 574 (10 817) | г. [[Чухлома]] |align="right" | 5 464 (5 209) |- | 24 |[[Шарьинский район Костромской области|Шарьинский район]] |align="right" | 12 851 (9 863) | г. [[Шарья]] |align="right" | 38 300 (36 645) |} == Иҡтисад == Өлкәлә юғары килемле ойошмалар юҡ. Кострома өлкәһендә машиналар төҙөү сәнәғәте күрһәтелғән («Галичский автокрановый завод» ААЙ, «Костромской завод автокомпонентов» [[ЯСЙ]], «Стромнефтемаш» ЯСЙ, "Электромеханический завод «Пегас» ЯАЙ, «Газпромтрубинвест» ААЙ, «Костромской судомеханический завод» ААЙ, «Костромской судостроительно-судоремонтный завод» ААЙ), ДСП һәм ДВП етештерғән урман хужалығы ойошмалары («Фанплит», «Мантуровский фанерный комбинат» ААЙ). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.adm44.ru/index.aspx Официальный портал государственных органов Костромской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513163826/http://adm44.ru/index.aspx |date=2012-05-13 }} * [http://events44.ru/sobytiya Новости Костромской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730072211/http://events44.ru/sobytiya |date=2014-07-30 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=44 Костромская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013101513/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=44 |date=2012-10-13 }} * [http://www.region44.ru/ Сайт Костромы и Костромской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123013854/http://www.region44.ru/ |date=2017-11-23 }} * [http://enckostr.ru Электронная энциклопедия «Памятники истории и культуры Костромы»] * [http://kostromskoj-kraj.ru/ Краеведческий сайт посвящённый районам Костромской области] * Белоруков Д. Ф. [http://kostromka.ru/belorukov/derevni/1.php Деревни, сёла и города Костромского края:] материалы для истории. — Кострома: Костромской общественный фонд культуры, ISBN 5-89362-016-X * [http://www.panoramio.com/photo/74655681 Схема дорог Костромской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213212532/http://www.panoramio.com/photo/74655681 |date=2017-02-13 }} * [http://xn----dtbfccaqgkavuda3aihdp.xn--p1ai/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE Подробное описание демографических процессов, протекающих на территории Костромской области. Данные о численности населения муниципальных образований и районных центров Костромской области. Плотность населения] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы өлкәләре]] [[Категория:Кострома өлкәһе]] roruf37nlw20aq6i6h81xqo0bsfvvg6 Кокимбо (өлкә) 0 78372 1294561 1279704 2026-04-26T06:47:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294561 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Кокимбо (мәғәнәләр) }} {{Административная единица |Цвет1 = {{цвет|Чили}} |Русское название = Кокимбо өлкәһе |Оригинальное название = {{lang-es |Región de Coquimbo}} |Герб = Coat_of_arms_of_Coquimbo_Region%2C_Chile.svg |Флаг = Flag_of_Coquimbo_Region%2C_Chile.svg |Страна = [[Чили]] |lat_dir = S |lat_deg = 29 |lat_min = 54 |lat_sec = 28 |lon_dir = W |lon_deg = 70 |lon_min = 15 |lon_sec = 15 |Гимн = |Статус = өлкә |Входит в = |Включает = 3 провинция<br />15 коммуна |Столица = [[Ла-Серена (Чили)|Ла-Серена]] |Дата = |Глава = Рикардо Сифуэнтес |Название главы = Өлкә башлығы |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык =[[Испан теле]] |Языки = |Население = 603 210 |Год переписи = 2002 |Процент от населения = 3,99 |Место по населению = 8 |Плотность = 14,86 |Место по плотности = 8 |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 40 579,9 |Процент от площади = 5,37 |Место по площади = 7 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Coquimbo in Chile (equirectangular projection) (zoom).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Часовой пояс = [[UTC-4]] |Аббревиатура = |ISO = CL-CO |FIPS = |Телефонный код = 51,53 |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = http://www.gorecoquimbo.cl/ |Категория в Commons = |Примечания = }} '''Кокимбо''' ({{lang-es|Coquimbo}}) — [[Чили]]ҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 15 коммуна һәм 3 провинция берләштерә. Майҙаны — 40 579,9 км². Халыҡ һаны — 603 210 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 14,86 кеше/км². Административ үҙәге — [[Ла-Серена (Чили)|Ла-Серена]]. == Географик урыны == Өлкәнең сиктәштәре: * төньяҡта — [[Атакама (өлкә)|Атакама]] өлкәһе * көнсығышта — [[Аргентина]] республикаһы * көньяҡта — [[Валпараисо (өлкә)|Валпараисо]] өлкәһе * көнбайышта — [[Тымыҡ океан]] === Төп йылғалар === * [[Эльки (йылға)|Эльки]] * [[Лимари (йылға)|Лимари]] * [[Чоапа (йылға)|Чоапа]] == Демографик мәғлүмәттәр == Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны: {| border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:95%; empty-cells:show; text-align:center;" |- ! colspan="5" bgcolor=#D6DAF0| Бөтә халыҡ|| 603 210 |- | шул иҫәптән: ||bgcolor=#D0D0D0| Ҡала халҡы|| 470 922||bgcolor=#D0D0D0| Ҡала халҡы өлөшө, %|| 78,07 |- | ||bgcolor=#C5F4B9| Ауыл халҡы|| 132 288||bgcolor=#C5F4B9| Ауыл халҡы өлөшө, %|| 21,93 |- | ||bgcolor=#A6D6F6| Ир-егеттәр|| 297 157||bgcolor=#A6D6F6| Ир-егеттәр өлөшө , %|| 49,26 |- | ||bgcolor=#F6D6F6| Ҡатын-ҡыҙҙар|| 306 053||bgcolor=#F6D6F6| Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , %|| 50,74 |- ! colspan="5" bgcolor=#D6DAF0| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км²|| 14,86 |- ! colspan="5" bgcolor=#D6DAF0| Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , %|| 3,99 |} == Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары) == {| border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:95%; empty-cells:show; text-align:center;" |-bgcolor="#FBC994" !№ !Торама !Категория !Халыҡ һаны (2002) !Ир-егеттәр !Ҡатын-ҡыҙҙар !Майҙаны км² |- |1||bgcolor="#F9CAD0"| Кокимбо|| ҡала|| 148 438|| 71 180|| 76 482|| 41,82 |- |2|| Ла-Серена|| ҡала|| 147 815|| 71 179|| 76 636|| 65,59 |- |3|| Овалье|| ҡала|| 66 405|| 31 396|| 35 009|| 11,46 |- |4|| Ильяпель|| ҡала|| 21 826|| 10 395|| 11 431|| 7,39 |- |5|| Викунья|| ҡала|| 12 910|| 6284|| 6626|| 4,68 |- |6|| Саламанка|| ҡала|| 11 615|| 5739|| 5876|| 4,37 |- |7|| Лос-Вилос|| ҡала|| 10 966|| 5385|| 5581|| 4,11 |- |8|| Андакольо|| ҡала|| 9444|| 4671|| 4773|| 3,34 |- |9|| Комбарбала|| ҡала|| 5494|| 2664|| 2830|| 2,2 |- |10|| Эль-Пальки || ҡала|| 5266|| 2621|| 2645|| 1,36 |- |11|| Монте-Патрия|| ҡала|| 5219|| 2565|| 2654|| 2,35 |- |12|| Тонгой|| ҡасаба|| 4435|| 2232|| 2203|| 2,17 |- |13|| Пунитаки|| ҡасаба|| 3615|| 1726|| 1889|| 3,79 |- |14|| Сотаки|| ҡасаба|| 3320|| 1667|| 1653|| 1,89 |- |15|| Ла-Чимба|| ҡасаба|| 2949|| 1443|| 1506|| 4,33 |- |16|| Чаньяраль-Альто|| ҡасаба|| 2855|| 1429|| 1426|| 1,54 |- |17|| Канела-Баха|| ҡасаба|| 1744|| 865|| 879|| 1,11 |- |18|| Серрильос|| ауыл|| 1674|| 830|| 844|| |- |19|| Гуанакерос|| ҡасаба|| 1395|| 732|| 663|| 2,62 |- |20|| Серрильос-де-Тамайя|| ауыл|| 1349|| 696|| 653|| 0 |- |21|| Пичиданги|| ҡасаба|| 1226|| 619|| 607|| 2,8 |- |22|| Альтовальсоль|| ауыл|| 1169|| 594|| 575|| |- |23|| Гуамалата|| ҡасаба|| 1116|| 546|| 570|| 0,5 |- |24|| Лимари|| ауыл|| 1090|| 559|| 531|| |- |25|| Ла-Игера|| ҡасаба|| 1080|| 553|| 527|| 0,62 |- |26|| Ривадавия|| ауыл|| 1075|| 562|| 513|| |- |27|| Чильепин|| ҡасаба|| 1074|| 546|| 528|| 2,72 |- |28|| Эль-Тамбо|| ауыл|| 1054|| 540|| 514|| |} == Административ бүленеш == Өлкә үҙенә 15 коммуна һәм 3 провинция берләштерә. {| cellpadding="4" cellspacing="0" style="align:; margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=60 % align= |- !colspan=2|Кокимбо өлкәһенең административ бүленеше |- |width=75 %| {| width=100 % {{prettytable}} |- !Провинция !Административ үҙәг !Коммуна |- | rowspan=4 align="center"|'''1''' [[Чоапа (провинция)|Чоапа]] | rowspan=4 align="center"|[[Ильяпель]] | '''1''' [[Канела (Чили)|Канела]] |- | '''2''' [[Ильяпель]] |- | '''3''' [[Лос-Вилос]] |- | '''4''' [[Саламанка (Чили)|Саламанка]] |- | rowspan=6 align="center"|'''2''' [[Эльки (провинция)|Эльки]] | rowspan=6 align="center"|[[Кокимбо (город)|Кокимбо]] | '''5''' [[Андакольо (Чили)|Андакольо]] |- | '''6''' [[Кокимбо (коммуна)|Кокимбо]] |- | '''7''' [[Ла-Игера (Чили)|Ла-Игера]] |- | '''8''' [[Ла-Серена (Чили)|Ла-Серена]] |- | '''9''' [[Пайгуано]] |- | '''10''' [[Викунья (Чили)|Викунья]] |- | rowspan=5 align="center"|'''3''' [[Лимари (провинция)|Лимари]] | rowspan=5 align="center"|[[Овалье]] | '''11''' [[Комбарбала]] |- | '''12''' [[Монте-Патрия]] |- | '''13''' [[Овалье]] |- | '''14''' [[Пунитаки]] |- | '''15''' [[Рио-Уртадо (коммуна)|Рио-Уртадо]] |} |width=25 % align="center"|[[Файл:Coquimbo Comunas.png|250px]] |} == Һылтанмалар == * [http://www.gorecoquimbo.cl/ Рәсми сайт (исп.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150726020728/http://www.gorecoquimbo.cl/ |date=2015-07-26 }} [[Категория:Чили өлкәләре]] 0swys6gf0vpf0f2lg96jw9lwiy3fwtr Ағиҙел (хоккей клубы) 0 79702 1294536 1291143 2026-04-25T17:39:06Z Башҡорт хоккейы 12777 1294536 wikitext text/x-wiki {{Хоккей клубы |Исем = Ағиҙел |фон = #009335 |текст = |Эмблема = [[File:ХК Ағиҙел (яңы лого).jpg|250px]] |Ил = {{Флаг|Башкортостан}} [[Башҡортостан]] |Регион = |Ҡала = {{Флаг|Уфа}} [[Өфө]] |Нигеҙләнгән = [[2010]] |Таратылған = |Элекке исемдәре = |Өй аренаһы = [[Салауат Юлаев спорт һарайы]] (3 501 урын) |Төҫтәр = {{color box|green}} {{color box|white}} {{color box|blue}} |Лига = [[ҠҠХЛ]] |Дивизион = |Конференция = |Баш тренеры = {{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафик улы|Валерий Дәүләтшин]] |Эйә = |Президент = |Менеджер = |Капитан = {{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] |Спонсор = |Аффилир-клубы = |Трофейҙар =ҠҠХЛ чемпионы ([[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]], [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]], [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]], [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]], [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]], [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]]) |Конференцияла еңеүҙәр = |Сезонда еңеүҙәр = 6 ([[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]], [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]], [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]], [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]], [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]], [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]], [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]]) |Дивизионда еңеүҙәр = |Рәсми сайт = [https://hcsalavat.ru/agidel/ hcsalavat.ru] |КМС = [[БСТ|БЮТ]] |Форма1 = |Форма2 = | <!-- Форма --> }} '''«Ағиҙел»''' ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы — [[Өфө|Өфө ҡалаһының]] шайбалы хоккей командаһы. Клуб [[Башҡортостан]]дың төп йылғаһы булған [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] исеме менән аталған. Ул [[2010]] йылда ойошторола. Алты тапҡыр [[ҠҠХЛ]] кубогын еңә һәм ете тапҡыр Рәсәй чемпионы була. [[Рәсәй]] чемпионатының биш бронза миҙалын һәм [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның өс көмөш миҙалын еңеүсе. == Тарихы == [[File:ХК Ағиҙел.jpg|thumb|right|200px|2018 йылға тиклем логотибы]] Команда 2010 йылда «Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында хоккейҙы үҫтереү» программаһы сиктәрендә барлыҡҡа килә. Башҡортостан республикаһының төп һыу артерияһы — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы исеме менән аталған. [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] һәм Рәсәй хоккей федерацияһы президенты [[Владислав Третьяк]] араһында һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 2010 Йылдың 31 авгусында команда булдырыу тураһында приказ ҡабул ителә, ә шул йылдың сентябрь айында команда йыйыла. 23 сентябрҙә «Ағиҙел» командаһы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша башлай. Тәүге состав тулыһынса элек туп менән хоккей уйнаған спортсмендар менән йыйылған була. Тәүге миҙгелдә «Ағиҙел» бөтә уйындарында еңелә, бер мәрәй ҙә йыймай һәм Рәсәй чемпионатында һуңғы урынға төшә. 2011/2012 йылдар миҙгеле алдынан составтың яртыһы яңыртыла. Шул миҙгелдә «Ағиҙел» бронза миҙалдарын еңә. Артабан команда 2012/2013, 2013/2014 һәм 2014/2015 йылдар миҙгелдәрендә бронза миҙалын тағы ла еңә. === [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы|ҠҠХЛ]] === «Ағиҙел» [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]на 2015 йылда күскән ете командаларҙың береһе була. Яңы лигала сығыш яһауын «Ағиҙел» яҡшы башлай. 22 декабрҙә команданың баш тренеры [[Малмыгин Владимир Александрович|Владимир Малмыгин]] эшенән китергә була. 2016 йылдың 11 ғинуарына тиклем [[Трудаков Сергей Николаевич|Сергей Трудаков]] команданың ваҡытлыса баш тренеры була. 11 ғинуарҙа «[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]» хоккей клубының элекке хоккейсыһы [[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] команданы етәкләй<ref>[http://hcsalavat.ru/news/agidel/denis-afinogenov-vozglavil-agidel-/?dateFrom=08.02.2015&dateTo=08.02.2016 Денис Афиногенов «Ағиҙелде» етәкләне!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шул миҙгелдә команда үҙ тарихында дүрт миҙгел дауамында бронза отҡас, тәүгегә көмөш миҙалдарын еңә. Киләһе йылда команда шул уҡ күрһәткесте яңынан ҡабатлай. 2017/2018 йылдар миҙгеленең тәүге уйынында «Ағиҙел» [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев исемендәге спорт һарайында]] 3 350 тамашасы йыя һәм лиганың был күрһәткесе буйынса үткән рекордын ике меңгә уҙа<ref>[http://hcsalavat.ru/news/agidel/triumf-pri-perepolnennykh-tribunakh/ Триумф при переполненных трибунах!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926180539/http://hcsalavat.ru/news/agidel/triumf-pri-perepolnennykh-tribunakh/ |date=2017-09-26 }}</ref>. Өфө хоккейсылары тәүге тапҡыр даими миҙгелде беренсе урында тамамлай. Артабан плей-оффтың ярымфиналында «СКИФ» (2-0) һәм финалда «Торнадо» (3-0) хоккей клубтарын ота һәм беренсегә ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. 2018/2019 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» тағы ла даими миҙгелдә беренсе була. ҠҠХЛ ярымфиналында «СКИФ» командаһын ота (2-1), ә финалда Санкт-Петербургтан «Динамо» клубынан көслөрәк була (3-0). Шулай итеп, Өфө ҡыҙҙары икенсе йыл рәттән ҠҠХЛ чемпиондары була. 2019/2020 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» өсөнчө йыл рәттән даими миҙгелдә беренсе урынды яулай. ҠҠХЛ плей-офф ярымфиналында Красноярскиҙан «Бирюса» хоккей клубын серияла 2-0 иҫәбе менән ота. Финалда иһә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» хоккей клубына отола, өсөнсөгә ҠҠХЛ көмөш һәм Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдарын яулай. 2020/21 йылдар миҙгеленең даими чемпионатында «Ағиҙел» икенсе урын яулай, ярымфиналда «СКИФ» командаһын ота (2-1), ә финал серияһы 2021 йылдың сентябрендә үтә. Шунда Өфө ҡыҙҙары «КРС Ванке Рэйз» клубын серияла 2-1 иҫәбе менән отоп өсөнсө тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. 2021/22 йылдар миҙгелендә Өфө клубы даими чемпионатты өсөнсө урында тамамлай. «Ағиҙел» ҠҠХЛ кубогының сирекфиналында Санкт-Петербургтан «Динамо-Нева» командаһына серияла 1-2 иҫәбе менән еңелә һәм 2011 йылдан тәүгегә миҙалдарһыҙ ҡала. Шул һөҙөмтә өсөн команданың баш тренеры Денис Афиногенов һәм спорт директоры Александр Семак менән хушлашалар. Яңы тренер итеп Валерий Дәүләтшин тәғәйенләнә. 2022/23 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» дүртенсе тапҡыр даими чемпионатта беренсе урынды яулай, плей-оффта бер-бер артлы «7.62» (2-0), «Торпедо» (2-1) һәм «Динамо-Нева» (3-2) командаларын отоп дүртенсегә ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. 2023/24 йылдар миҙгеленең даими беренселегендә Өфө ҡыҙҙары тағы ла беренсе урынға менәләр, ҠҠХЛ тарихында 100 артыҡ мәрәй йыйған тәүге клуб була. Плей-оффтың сирекфиналында СӨЙК командаһын үтәләр (3-0), ә ярымфиналда буласаҡ чемпионға «Динамо-Нева» хоккейсыларына еңеләләр һәм беренсегә ҠҠХЛ бронза миҙалдарын яулайҙар. 2024/25 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» алтынсы тапҡыр даими чемпионатта беренсе урынды яулай, регламент буйынса Өфө хоккейсылары ҠҠХЛ кубогының ярымфиналына тура үтәләр. Бер-бер артлы «Бирюса» (4-3) һәм «Динамо-Нева» (4-0) клубтарын еңә һәм бишенсе тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы титулын яулай. == Стадион == {{main|Салауат Юлаев спорт һарайы}} [[Файл:Дворец_Спорта_Уфа.JPG|thumb|«Салауат Юлаев» спорт һарайы]] «Салауат Юлаев» спорт һарайы Өфө ҡалаһында, Зорге урамында 41 адресы буйынса урынлашкан. «Салауат Юлаев» спорт һарайы беренсе тамашасыларҙы 1967 йылдың 28 ноябрҙә аренаны асыу матчы [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] менән [[Казцинк-Торпедо (хоккей клубы)|Торпедо]]-[[Усть-Каменогорск]] командалары осрошҡанда ҡабул итә. (3 501 урын) == Команданың ҡаҙаныштары == * [[Файл:Gold medal icon.svg]] [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның чемпионы ([[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]], [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]], [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]], [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]], [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]], [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]]). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионы (2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2022/23, 2024/25, 2025/26). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] ҠҠХЛ даими чемпионатының еңеүсеһе (2017/18, 2018/19, 2019/20, 2022/23, 2023/24, 2024/25). * [[Файл:Gold medal icon.svg]] «EURO WOMEN'S HOCKEY CHALLENGE - 2017» турнирында беренсе урын (2017) * [[Файл:Gold medal icon.svg]] «Ағиҙел» кубогы (2015, 2016) * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көсләтеүҙе бөтөрөү өсөн көрәшеү халыҡ-ара көнөнә бағышланған турнирҙа беренсе урын (2011) * [[Файл:Gold medal icon.svg]] ҠҠХЛ асыҡ кубогын еңеүсе (2019) * [[Файл:Silver medal icon.svg]] [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] көмөш миҙалсыһы ([[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]], [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]], [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]) * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙ чемпионатының көмөш миҙалһысы – 2015/16, 2016/17 * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Czech Womens Cup турнирында икенсе урын (2011, 2013) * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] бронза миҙалсыһы (2023/24) * [[Файл: Bronze medal icon.svg]] Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙ чемпионатының бронза миҙалын алыусы (2011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2023/24). * [[Файл: Bronze medal icon.svg]] Ҡытайҙа миҙгел алдынан үткән турнирҙа бронза миҙалын алыусы (2019) === Шәхси еңеүҙәр === * ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы тренеры — [[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] (2017/18<ref>[https://vk.com/rb_hockey?w=wall-124933427_933 Денис Афиногенов – лучший тренер ЖХЛ сезона 2017-2018]</ref>, 2020/21), [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] (2022/23<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1043282/ Сосина − MVP плей-офф ЖХЛ, Давлетшин − лучший тренер чемпионата]</ref>, 2024/25<ref>[https://whl.fhr.ru/news/20061/1048419/ В Москве состоялась церемония закрытия сезона ЖХЛ 2024/25]</ref>) * ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы уйынсыһы — [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] (2017/18<ref>[https://whl.khl.ru/article/2340-olyga-sosina-luchshiy-igrok-zhhl Ольга Сосина - лучший игрок ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904214408/http://whl.khl.ru/article/2340-olyga-sosina-luchshiy-igrok-zhhl |date=2018-09-04 }}</ref>), [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] (2018/19<ref>[https://whl.khl.ru/article/2707-anna-prugova-luchshiy-igrok-zhhl-2018-2019 Анна Пругова – Лучший игрок ЖХЛ 2018/2019]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 2022/23<ref>[https://whl.khl.ru/news/20061/1046041/ Анна Пругова – лучшая хоккеистка сезона 2022/2023]</ref>), [[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]] (2024/25). * ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы ҡапҡасыһы — [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] (2019/20<ref>[https://www.instagram.com/p/B89AWAtgAUP/ Анна Пругова — лучший вратарь сезона]</ref>, 2022/23). * ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы һаҡсыһы — [[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]] (2019/20<ref>[https://www.instagram.com/p/B88_--BALJZ/ Мария Баталова - ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы һаҡсыһы тип танылды]</ref>, 2022/23, 2023/24, 2024/25), [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] (2020/21) * ҠҠХЛ плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы — Ольга Сосина (2021, 2023), Виктория Кулишова (2024/25) * ҠҠХЛ даими миҙгеленең иң яҡшы бомбардиры — Ольга Сосина (2015/16, 2022/23) * ҠҠХЛ даими миҙгеленең иң мәргән уйынсыһы — [[Роднова Елизавета Александровна|Елизавета Роднова]] (2022/23) == Статистика == {|class="wikitable" |+ '''«Ағиҙел» шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар чемпионатында''' !Миҙгел !Урын !У !Е !ЕО !ЕБ !БО !ОО !О !ШИ !ШҮ !М |- |2010/11||'''6'''||30||0||0||0||0||0||30||22||288||bgcolor="#ccffcc"|'''0''' |- |2011/12||{{3}}||30||13||0||2|||0||0||15||95||114||bgcolor="#ccffcc"|'''43''' |- |2012/13||{{3}}||48||30||1||0|||0||1||16||182||107||bgcolor="#ccffcc"|'''93''' |- |2013/14||{{3}}||40||32||2||0||0||0||6||215||75||bgcolor="#ccffcc"|'''100''' |- |2014/15||{{3}}||32||18||2||2||0||1||9||117||95||bgcolor="#ccffcc"|'''63''' |- align="center" bgcolor="#dddddd" !Бөтәһе!! !!180!!93!!5!!4!!0!!2!!76!!631!!679!!bgcolor="#ccffcc"|'''299''' |} {|class="wikitable" |+ '''«Ағиҙел» [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]нда''' !Миҙгел !Урын !У !Е !ЕО !ЕБ !БО !ОО !О !ШИ !ШҮ !М |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]||{{2}}||24||16||1||1||1||1||4||117||61||bgcolor="#ccffcc"|'''54''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]||{{2}}||36||24||2||2||1||1||6||184||80||bgcolor="#ccffcc"|'''82''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]||{{1}}||24||18||3||0||1||0||2||105||39||bgcolor="#ccffcc"|'''61''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]||{{1}}||36||26||1||1||0||2||6||164||61||bgcolor="#ccffcc"|'''84''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]||{{1}}||28||22||1||0||0||0||5||95||33||bgcolor="#ccffcc"|'''68''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]]||{{2}}||28||19||0||1||0||1||7||127||47||bgcolor="#ccffcc"|'''60''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]]||{{3}}||36||24||2||1||1||2||6||171||60||bgcolor="#ccffcc"|'''81''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]]||{{1}}||32||24||2||1||2||1||2||136||54||bgcolor="#ccffcc"|'''81''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]]||{{1}}||42||33||0||0||3||0||6||184||68||bgcolor="#ccffcc"|'''102''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]]||{{1}}||42||31||0||1||2||1||7||155||67||bgcolor="#ccffcc"|'''67''' |- align="center" |[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]]|| ||33||22||2||0||0||2||7||140||60||bgcolor="#ccffcc"|'''50''' |- align="center" bgcolor="#dddddd" !Бөтәһе | |361 |259 |14 |8 |11 |11 |58 |1578 |630 |790 |} ''Иҫкәрмә'': У — уйындар, Е — төп ваҡытта еңеү, ЕО — овертаймда еңеү, ЕБ —буллитта еңеү, ОО — овертаймда отолош, БО — буллитта отолош, О — төп ваҡытта отолош, ШИ — шайба индергән, ШҮ — шайба үткәргән, М — мәрәйҙәр. {{col-begin}} {{col-2}} * 2017/2018 : Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[СКИФ (хоккей клубы)|«СКИФ»]] 2-0 ''(6:4, 6:1)'' : Финал: '''«Ағиҙел»''' — [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] 3-0 ''(2:0, 3:2, 4:1)'' * 2018/2019 : Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — «СКИФ» 2-1 ''(1:2, 4:2, 4:3 ө.в.)'' : Финал: '''«Ағиҙел»''' — [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] 3-0 ''(4:1, 2:1, 4:1)'' * 2019/2020 : Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]] 2-0 ''(4:1, 3:0)'' : Финал: «Ағиҙел» — '''[[КРС Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз»]]''' 0-3 ''(1:3, 2:3, 2:4)'' * 2020/2021 : Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — «СКИФ» 2-1 ''(2:3 Б, 2:1 Б, 3:2 Б)'' : Финал: '''«Ағиҙел»''' — «КРС Ванке Рэйз» 2-1 ''(5:2, 1:4, 3:2 Б)'' * 2021/2022 : Сирекфинал: «Ағиҙел» — '''[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|«Динамо-Нева»]]''' 1-2 ''(3:0, 0:2, 3:4 Б)'' {{col-2}} * 2022/2023 : Сирекфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[7.62 (хоккей клубы)|«МСМО 7.62»]] 2-0 ''(2:0, 4:2)'' : Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|«Торпедо»]] 2-1 ''(3:2, 0:1, 1:0)'' : Финал: '''«Ағиҙел»''' — «Динамо-Нева» 3-2 ''(4:0, 1:2 ө.в., 3:2, 2:3 Б, 3:2)'' * 2023/2024 : Сирекфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[СӨЙК (хоккей клубы)|СӨЙК]] 3-0 ''(5:1, 10:0, 10:1)'' : Ярымфинал: «Ағиҙел» — '''«Динамо-Нева»''' 1-3 ''(3:4, 3:4 Б, 4:2, 2:3 Б)'' * 2024/2025 : Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — «Бирюса» 4-3 ''(1:2, 4:3, 2:3, 2:1, 1:2, 2:1 ө.в., 4:1)'' : Финал: '''«Ағиҙел»''' — «Динамо-Нева» 4-0 ''(5:0, 7:5, 7:4, 5:2)'' * 2025/2026 : Ярымфинал: {{col-end}} == Баш тренерҙар == «Ағиҙел» командаһының бөтә тренерҙары: * [[Малмыгин Владимир Александрович]] (2010 — 2015) * [[Трудаков Сергей Николаевич]] (22 декабрь 2015 — 11 ғинуар 2016) * [[Афиногенов Денис Александрович]] (2016 — 30 апрель 2022) * [[Дәүләтшин Валерий Рафикович]] (25 июнь 2022<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1042138/ Валерий Давлетшин возглавил «Агидель»]</ref> — ә.в.) == Составы == {| width=83% !colspan=7 |<big>Ҡапҡасылар |- bgcolor="#dddddd" !width=4%|# !width=7%|Ил !!width=15%|Уйынсы !width=20%|Тыуған йыл !width=25%|Тыуған урыны |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''1''' |align=center|{{Флаг|Рәсәй}} |[[Тараканова Валерия Дмитриевна|Валерия Тараканова]] |align=center|[[20 июнь]] [[1998]] |[[Заволжье]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''30''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Губарева Ева Алексеевна|Ева Губарева]] |align=center|[[30 апрель]] [[2002]] |[[Һамар]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''50''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Васильева Әминә Алексеевна|Әминә Васильева]] |align=center|[[5 сентябрь]] [[2010]] |[[Стәрлетамаҡ]], [[Рәсәй]] |} {| width=83% !colspan=7 |<big>Һаҡсылар |- bgcolor="#dddddd" !width=4%|# !width=7%|Ил !!width=15%|Уйынсы !width=20%|Тыуған йыл !width=25%|Тыуған урыны |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''2''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]] |align=center|[[3 май]] [[1996]] |[[Междуречье]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''12''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] {{капитан спорт}} |align=center|[[8 июнь]] [[1992]] |[[Ижевск]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''15''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Махмутова Ангелина Артуровна|Ангелина Махмутова]] |align=center|[[2 август]] [[2004]] |[[Силәбе]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''19''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Свиридова Анна Игоревна|Анна Свиридова]] |align=center|[[20 октябрь]] [[2004]] |[[Воскресенск (Мәскәү өлкәһе)|Воскресенск]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''70''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] |align=center|[[10 ноябрь]] [[1994]] |[[Омск]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''91''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Чазова Анна Алексеевна|Анна Чазова]] |align=center|[[12 февраль]] [[2009]] |[[Ижевск]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''96''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Козырь Александра Сергеевна|Александра Козырь]] |align=center|[[9 октябрь]] [[2007]] |[[Белгород]], [[Рәсәй]] |} {| width=83% !colspan=7 |<big>Һөжүмселәр |- bgcolor="#dddddd" !width=4%|# !width=7%|Ил !!width=15%|Уйынсы !width=20%|Тыуған йыл !width=25%|Тыуған урыны |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''10''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Ғәлиханова Камилла Илшат ҡыҙы|Камилла Ғәлиханова]] |align=center|[[22 ноябрь]] [[2006]] |[[Өфө]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''13''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Тюрина Ксения Дмитриевна|Ксения Тюрина]] |align=center|[[28 декабрь]] [[2004]] |[[Серов]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''16''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Хизбуллина Әминә Эдуардовна|Әминә Хизбуллина]] |align=center|[[28 июнь]] [[2009]] |[[Өфө]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''18''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] |align=center|[[19 декабрь]] [[1972]] |[[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''24''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Әбделмәнова Екатерина Дамировна|Екатерина Әбделмәнова]] |align=center|[[25 ноябрь]] [[2008]] |[[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''27''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Коржакова Вероника Евгеньевна|Вероника Коржакова]] |align=center|[[9 июнь]] [[2003]] |[[Силәбе]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''45''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Банникова Кристина Вадимовна|Кристина Банникова]] |align=center|[[31 ғинуар]] [[2005]] |[[Түбәнге Новгород]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''71''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Дубей Елизавета Александровна|Елизавета Дубей]] |align=center|[[11 февраль]] [[2007]] |[[Красновишерск]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''87''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Лучникова Полина Евгеньевна|Полина Лучникова]] |align=center|[[30 ғинуар]] [[2002]] |[[Серов]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''93''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Роднова Елизавета Александровна|Елизавета Роднова]] |align=center|[[12 июль]] [[1999]] |[[Силәбе]], [[Рәсәй]] |- |- bgcolor="#eeeeee" |align=center|'''97''' |align=center|{{Флаг России}} |[[Нестерова Александра Павловна|Александра Нестерова]] |align=center|[[28 июль]] [[2005]] |[[Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)|Благовещен]], [[Рәсәй]] |} == Капитандар == «Ағиҙел» командаһының ҠҠХЛ-да бөтә капитандары: * [[Ганеева Эмма Кимовна|Эмма Ганеева]] (2010—2011) * [[Карпова Юлия Сергеевна|Юлия Карпова]] (2011—2013) * [[Пашкевич Екатерина Владимировна|Екатерина Пашкевич]] (2013—2014) * [[Шибанова Татьяна Сергеевна|Татьяна Шибанова]] (2014—2015) * [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] (2015—2016) * [[Смоленцева Екатерина Вячеславовна|Екатерина Смоленцева]] (2016—2017) * [[Лебедева Екатерина Сергеевна|Екатерина Лебедева]] (2017—2020) * [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] (2020—ә.в.) == Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт == * '''Бер гол да үткәрмәйенсә иң ҙур айырма менән еңеү:''' 15:0 «Ледяные Крылья» Ярославль (2021/22). * '''Иң ҙур айырма менән еңеү:''' 18:1 «Ледяные Крылья» Ярославль (2021/22). * '''Еңеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:''' 18:1 «Ледяные Крылья» Ярославль (2021/22). * '''Еңелеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:''' 0:26 «СКИФ» Түбәнге Новгород (2010/11). * '''Иң ҙур айырма менән еңелеү:''' 0:26 «СКИФ» Түбәнге Новгород (2010/11). * '''Бер гол да керетмәйенсә иң ҙур айырма менән еңелеү''': 0:26 «СКИФ» Түбәнге Новгород (2010/11). * '''Иң оҙон еңеүҙәр серияһы''': 17. '''Иң оҙон еңелеүҙәр серияһы''': 33 === Уйынсылар рекордтары === :2026 йылдың 1 февраленә ҡарата * Иң куп уйын үткәргән уйынсылар — [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] ('''554''') һәм [[Митрофанова Элина Сергеевна|Элина Митрофанова]] ('''471''')<ref>[https://twitter.com/HCAgidel/status/1210943235658539014?s=20 Ҙур юбилейҙар]</ref>. * Иң күп мәрәй йыйған уйынсы — [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] ('''648''')<ref>[https://whl.khl.ru/stat/players/all_seasons/all/530/ Клуб рекордтары]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Иң куп гол индергән уйынсы — [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] ('''256'''). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] * [[ТХКН|Торос]] * [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] * [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]] * [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.hcsalavat.ru/agidel/ Рәсми сайт] * [https://whl.khl.ru/teams/agidel/ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы сайтында клуб бите] * [https://www.eliteprospects.com/team/19770/agidel-ufa EliteProspects сайтында клуб бите] {{Ағиҙел ХК составы}} {{Башҡортостандың спорт ойошмалары}} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]] [[Категория:2010 йылда нигеҙләнгән хоккей клубтары]] [[Категория:Рәсәй хоккей клубтары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубтары]] [[Категория:Өфө спорт клубтары]] [[Категория:Башҡортостанда хоккей клубтары]] [[Категория:Ағиҙел (хоккей клубы)]] [[Категория:Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубтары]] [[Категория:ҠҠХЛ клубтары]] 0atqm7l111ye2hl42i267ow9cknyp82 Биг-Мак индексы 0 93049 1294574 525100 2026-04-26T09:09:27Z Dr. Thomas Liptak 47025 current photo added 1294574 wikitext text/x-wiki [[Файл:Big_Mac_index_50USD_2columns.png|right|thumb|576x576px|Төрлө илдә 50 $-ға нисә гамбургер алып була (2012, ғинуар)]] [[Файл:Frankfurt, Geldmuseum, Big-Mac-Index.jpg|right|thumb|Франкфурттағы аҡса музейындағы экспонат (2025)]] '''Биг-Мак индексы'''<ref>Также возможны варианты «Индекс Биг Мака» и «Индекс бигмака»</ref> ([[Инглиз теле|ингл]]. ''<span lang="en">Big Mac Index</span>''<span style="background-color: white;">) — [[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|һатып алыу һәләте нисбәтен]] билдәләүҙың рәсми булмаған ысулы</span><span style="background-color: white;">.</span> Бигмак индексы [[Покупательная способность|һатып алыу һәләте]] нисбәте теорияһына нигеҙләнгән, уға ярашлы, валюта курсы төрлө илдәрҙә тауар кәрзине хаҡын (йәғни алмаш валюта курстары нисбәтен) тигеҙләргә тейеш, тик кәрзин урынына McDonald’s компанияһы бөтә ерҙә лә һатҡан стандарт бутерброд алына<ref name="vedomosti-2009">{{cite web|author = Кувшинова, Ольга|datepublished = 21.07.2009|url = http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/07/21/206055|title = «18,8 руб. за доллар»|publisher = «Ведомости»|accessdate = 2009-07-21|archiveurl = http://www.webcitation.org/614WxPm0W|archivedate = 2011-08-20}}</ref>. Был төрлө дәүләттәрҙең ғәмәлдәге алмаш валюта курсын асыҡлау өсөн эшләнә. Бындай тикшеренеүҙе «The Economist» журналы [[1986 йыл|1986 ]]<nowiki/>йылдан бирле алып бара. Биг-Мак журнал эксперттары тарафынан эталон сифатында ике сәбәп арҡаһында ҡулланыла: McDonald’s донъяның күпселек илдәрендә бар, ә Биг-Мактың үҙендә бер нисә төр аҙыҡ-түлек ([[Икмәк|<nowiki/>]][[икмәк]], [[сыр]], [[Мясо|<nowiki/>]][[Мясо|ит]] һәм [[Йәшелсә|<nowiki/>]][[Йәшелсә|йәшелсәләр]]) бар, шунлыҡтан ул халыҡ хужалығының универсаль сағылышы тип ҡарала. Хаҡы һәр илдә етештереү күләмдәренә, ҡуртым хаҡына, эшсе көскә һәм башҡа факторҙарға бәйле. Был ысул оҡшаш килемле илдәрҙә валюта хаҡындағы тап килмәүҙәрҙе күрергә мөмкинлек бирә, айырыуса кризис ваҡытында ҡиммәтле валюта отошһоҙ булғанда файҙалы. Көсһөҙөрәк валюта продукция сығымдары һәм хаҡтары буйынса өҫтөнлөк бирә. == Йылдар буйынса индекс мәғлүмәттәре == Барлыҡҡа килгән көнөндә, 1967 йылда, Биг-Мак 47 цент тора. Киләһе йылына ул Американың милли стандартына әйләнә, хаҡы 49 цент була. 1986 йылда, The Economist тарафынан Big Mac Index һанала башлағанда, ул инде $1.60 тора. 1986 йылда таблицала 15 ил була. 1990 йылда, йәғни Мәскәүҙәге Пушкин майҙанында беренсе совт Макдоналдсы асылғанда, Биг-Мак хаҡы 3 һум 75 тин була, Дәүләт Банкының рәсми курсына ярашлы, ул 6 доллар 18 центҡа торош итә. Уртаса эш хаҡы ул саҡта 248 һум 50 тин була. Ә АҠШ-та был бутерброд 2 доллар 10 цент тора. 1991 йылдың 1 апреленән, СССР-ҙа хаҡтар ысҡындырылғандан һуң, Биг-Мак хаҡы 10 һумға етә, йәғни 4,44 долларға. Ә АҠШ-та Биг-Мак был мәлгә 2 доллар 25 цент була. === 2007 йыл мәғлүмәттәре === 2007 йылда иң ҡиммәтле сэндвич — [[Исландия|<nowiki/>]][[Исландия]]ла (7,44 доллара), [[Норвегия|<nowiki/>]][[Норвегия]]<nowiki/>ла(6,63) һәм [[Швейцария]]<nowiki/>ла (5,05), иң арзаны — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]<nowiki/>ҙа (1,41 доллара). [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>ҙә 1,85 доллар, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та — 3,22 доллар.<ref>{{cite web|url = http://rating.rbc.ru/articles/2007/02/06/31352371_tbl.shtml?2007/02/06/31352342|title = Рейтинг стран в «Индексе Биг Мака»|publisher = [http://rating.rbc.ru РБК.Рейтинг]|date = 2007-02-06|accessdate = 2010-02-10|archiveurl = http://www.webcitation.org/65X9lLCC5|archivedate = 2012-02-18}}</ref> === 2009 йыл мәғлүмәттәре === 2009 йылдың «The Economist» журналында нәшер ителгән һәм «Ведомости» гәзитенең интернет-версияһында урыҫ телендә баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы, Рәсәй һумы әүәлгесә 43 %-ҡа баһалап еткерелмәгән көйө ҡала, Рәсәйҙә бер доллар 18 һум 80 тин торорға тейеш була.<ref name="vedomosti-2009">{{cite web|author = Кувшинова, Ольга|datepublished = 21.07.2009|url = http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/07/21/206055|title = «18,8 руб. за доллар»|publisher = «Ведомости»|accessdate = 2009-07-21|archiveurl = http://www.webcitation.org/614WxPm0W|archivedate = 2011-08-20}}</ref> Ошо уҡ хәбәрҙә белдерелеүенсә, Рәсәйҙә Биг-Мак бер йыл эсендә, 8 һумға (13,5 %-ҡа) ҡиммәтләнеп, 67 һумға етә, ә долларҙа һанағанда $0,5-ға (19,7 %) арзаная. Һуңғы йылдарҙа Рәсәй һатып алыу һәләте нисбәте йәһәтенән АҠШ менән айырманы ҡыҫҡарта; бутерброд индексы буйынса һум бер йыл элек 29 %-ҡа баһалап еткерелмәй — яҡынса Япония һәм Сәғүд Ғәрәбстаны валюталары кеүек<ref name="vedomosti-2009">{{cite web|author = Кувшинова, Ольга|datepublished = 21.07.2009|url = http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/07/21/206055|title = «18,8 руб. за доллар»|publisher = «Ведомости»|accessdate = 2009-07-21|archiveurl = http://www.webcitation.org/614WxPm0W|archivedate = 2011-08-20}}</ref>. Шунан айырма 43 %-ҡа арта (сағыштырыу өсөн 32,8 һум/$ алына) — иң арзан бигмаклы дүрт илдекенән генә күберәк (барлығы 47 валюта баһалана). Девальвация үрендә ғинуарҙа айырма 51 %-ҡа етә. Әгәр алмашыу курсы Биг-Мак индексы буйынса билдәләнһә, доллар 18,8 һум торор ине (2008 й. июлендә — 16,5 һум)<ref name="vedomosti-2009">{{cite web|author = Кувшинова, Ольга|datepublished = 21.07.2009|url = http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/07/21/206055|title = «18,8 руб. за доллар»|publisher = «Ведомости»|accessdate = 2009-07-21|archiveurl = http://www.webcitation.org/614WxPm0W|archivedate = 2011-08-20}}</ref>. === 2010 йыл мәғлүмәттәре === 2010 йылдың 23 июленә Биг-Мак АҠШ-та — 3,73$, Рәсәйҙә — 71 һум, йәғни ағымдағы курс буйынса 2,33$ (1$ = 30,47 һум)<ref name="bbc.co.uk.100723">[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2010/07/100723_big_mac_index_rouble.shtml Статья bbc про индекс Биг-Мака]</ref>. Был индексҡа ярашлы, доллар 19 һум булырға тейеш. Һум 38 %-ҡа баһалап еткерелмәгән<ref name="bbc.co.uk.100723">[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2010/07/100723_big_mac_index_rouble.shtml Статья bbc про индекс Биг-Мака]</ref>. === 2011 йыл мәғлүмәттәре === McDonald’s-та һатылған Биг-Мак [[Рәсәй]]<nowiki/>ҙә — 78 һум (2,7 доллар), [[АҠШ]]-та 4,07 доллар тора. Йәғни, The Economist нәшер иткән «Биг-Мак индексы» шаһитлыҡ итеүенә ҡарағанда, һум 34 процентҡа баһалап еткерелмәгән, Рәсәйҙә доллар 18,5 һум торорға тейеш. Иң ҡиммәтле гамбургер [[Норвегия]]<nowiki/>ла — 8,31 доллар. [[Швейцария]]<nowiki/>ла ул — 8,06 доллар, [[Швеция]]<nowiki/>ла — 7 долларҙан ашыу, Бразилияла 6 долларҙан күберәк тора. Шул уҡ ваҡытта [[Гонконг]]<nowiki/>та Биг-Мак 2 долларҙан кәм, [[Ҡытай]]<nowiki/>ҙа — 2,27 доллар, [[Таиланд]]<nowiki/>та — 2,35 доллар, [[Мысыр]]<nowiki/>ҙа — 2,36 доллар. 2011 йылда The Economist тәү башлап исемлеккә [[Һиндостан]]<nowiki/>ды индерә. Унда Биг-Мак етештерелмәй, уның урынына журналистар тауыҡ ите менән әҙерләнгән Махараджа-Макты ала. The Eсonomist билдәләүенсә, ит хаҡы гамбургер үҙҡиммәтенең 10 проценты самаһын алып тора. Махараджа Мак Биг Макҡа ҡарағанда [[Гонконг]]<nowiki/>та 1,89 долларға арзаныраҡ. Донъяның баһалап еткерелмәгән валюталары араһында, һинд рупияһынан ҡала — украин гривнаһы. Американың The Economist журналы 2012 йылдың ғинуарына «Биг-Мак» индексын яңырта, уға ярашлы, украин валютаһы 50,2 %-ҡа баһалап еткерелмәгән булып сыға. Яңыртылған индекс буйынса, доллар 4 гривна торорға тейеш<ref>[http://www.rbc.ua/rus/top/show/indeks-big-maka-grivna-dolzhna-stoit-4-dollara-17012012162800 Индекс «Биг Мака»: Доллар должен стоить 4 гривны]</ref>. === 2012 йыл мәғлүмәттәре<ref>[http://www.newsru.com/finance/31jul2012/bigmak.html Новости NEWSru.com :: Очередной «индекс Биг Мака» показал, что рубль по-прежнему недоооценен]</ref> === АҠШ-та Биг-Мак — 4,33 доллар, Рәсәйҙә 2,29 доллар (75 һум) тора, йәғни һум 53 %-ҡа ҡиммәтен юғалтҡан. Иң ҡиммәтле Биг Мак — Венесуэлала (7,92 доллар), унда «Биг Мак индексы» 5 йылда бөтәһенән дә шәберәк үҫкән, ҡиммәтлек йәһәтенән икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Норвегия (7,06 доллар) һәм Швейцария (6,56 доллар). Биг-Мак (һәм башҡа «Бургерҙар») үҙҙәренең йәшәү тарихында күләм йәһәтенән дә үҙгәрә. <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Йәғни </span> Биг-Мак, әйтәйек, ике йыл элек һәм хәҙер — компоненттарының өлөш ауырлығы буйынса төрлө продукт. Шунлыҡтан уның хаҡ үҫеше сағыштырмалыҡҡа эйә, уны продукттың өлөш ауырлығы менән сағыштырырға кәрәк. === 2015 йыл мәғлүмәттәре<ref>{{Cite web|url = http://www.economist.com/content/big-mac-index|title = The Big Mac index|author = |work = |date = |publisher = }}</ref> === 2015 йылда иң арзан Биг-Мак Украинала була — 1,2 доллар (баһаланып етмәгәнлек — 74,9 %), артабан Рәсәйҙә — 1,36 $ (-71,5 %), унан һуң — Һиндостанда — 1,89 доллар (-60,6 %). Иң ҡиммәт Биг-Мак Швейцарияла — 7,54 доллар (+57,5 %), шунан Норвегия килә — 6,30 $ (+31,5 %), Дания — 5,38 $ (+12,2 %), Бразилия — 5,21 $ (+8,7 %), Швеция — 4,97 $ (+3,7 %). Башҡа илдәрҙә Биг-Мак АҠШ-тағынан арзаныраҡҡа һатыла, ә АҠШ-та ул 4,79 $ тора. == Дөйөм һығымталар == «The Economist» журналы эксперттары фекеренсә, [[Рәсәй һумы]], Украина, Мысыр, Филиппин, Аргентина, Гонконг, Индонезия, Таиланд, Малайзия кеүек илдәр валютаһы менән бер рәттән, 50 % самаһына баһалап еткерелмәгән. «The Economist» журналы килтергән Биг-Мак индексына ярашлы, 2005 йылда бер доллар 15,2 һум торорға тейеш ине, ә 26-нан ашыу түгел. 2006 йылда индекс баһаһы буйынса доллар Рәсәйҙә 14 һум булды. Рәсәй Биг-Магы ул саҡта донъялағы иң арзан сэндвичтар исемлегендә һигеҙенсе урынды биләй ине. Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите үҙенең «бутерброд индексын» — Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында йәшәүселәрҙең рәсми булмаған тормош муллығы күрһәткесен даими баҫа. Был күрһәткес уртаса эш хаҡының вокзал яны кафеһында һатылыусы ярым ыҫланған колбасалы бутерброд хаҡына нисбәте булараҡ, йәғни уртаса эш хаҡына нисә бутерброд алып булыуынан сығып иҫәпләнә.<ref>[http://www.kp.ru/daily/24071/309333/ Индекс бутерброда в марте 2008 года]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Иҡтисади күрһәткестәр]] i2mn4p7la538avtf1un9yx3c2mczzwb Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Сербијана 3 97754 1294514 548661 2026-04-25T15:36:59Z EmausBot 2500 Бот: [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ран-кан]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1294514 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ран-кан]] otvtvxl4z13r24ae3absmen0kwuswb3 Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы 0 98551 1294533 1292303 2026-04-25T17:36:20Z Башҡорт хоккейы 12777 /* Миҙалсылар теҙмәһе */ 1294533 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:Logo of WHL.jpg|200px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2015 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Ил: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]]}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Евразия]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|7}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|«Ағиҙел» (5 еңеү)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://www.whl.khl.ru/}}} |текст15 = }} '''Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы (ҠҠХЛ)''' ({{lang-ru|Женская хоккейная лига}}, {{lang-en|Women's Hockey League}}) — Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар клубтары араһында [[хоккей]] лигаһы. ҠҠХЛ 2015 йылда барлыҡҡа килә һәм уға тиклем булған ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын алмаштыра. Лигала Рәсәйҙең 7 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Өфөнән [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] хоккей клубы ғәмәлдәге чемпион исемен йөрөтә, Өфө командаһы бөтәһе биш тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. == Тарихы == 2014 йылдың 12 сентябрендә КХЛ һәм РХФ президенттарының Александр Медведевтың һәм [[Третьяк Владислав Александрович|Владислав Третьяктың]] эш осрашыуында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын төҙөһө тураһында тәү тапҡыр иғлан ителә. Яҡтар бергә ҠҠХЛ-ды нигеҙләргә һәм Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хоккейын үҫеше буйынса яңы кимәлгә күтәрергә килешәләр<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9596 ФХР и КХЛ договорились о сотрудничестве при создании Женской хоккейной лиги]</ref>. Әммә РХФ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын үҙ-аллы ойоштора. Был хәл 2014 йылдың 2 июлендә үткән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаларының вәкилдәре осрашыуында була<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9374 Создана Женская хоккейная лига]</ref>. Шул уҡ көндө Лига президенты итеп атҡаҙанған спорт мастеры Алексей Яшин һайлана, ә башҡарма директоры булып Евгений Чижмин ҡуйыла. Әммә лиганы төҙөү КХЛ менән килешмәйенсә РХФ лиганы ойоштороуо менән КХЛ килешмәгәне арҡаһында туҡталып тора. 2014 йылдың 22 декабрендә Алексей Яшин «Чемпионат.com» сайтына интервьюһында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштороу процессы туҡталып тороу тураһында әйтә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2018501-jashin-sozdanie-zhkhl-poka-priostanovleno-o-srokakh-govorit-slozhno.html Яшин: создание ЖХЛ пока приостановлено, о сроках говорить сложно]</ref>. КХЛ менән РХФ ҠҠХЛ тураһында һорауға 2015 йылда кире ҡайталар. 2015 йылдың 23 апрелендә РХФ башҡарма комитеты КХЛ-ға ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡутарын тапшырыу өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2124493-fkhr-peredala-prava-na-provedenie-zhenskogo-chempionata-kkhl.html ФХР передала права на проведение женского чемпионата КХЛ]</ref>. 2015 йылдың 18 июнендә КХЛ Рәсәй спорт министрлығында яңы лиганың презентацияһын үткәреп Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштора. 28 августа ҠҠХЛ логотипы ҡабул ителә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68073/ Утвержден логотип Женской хоккейной лиги]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тәүге миҙгел 4 сентябрҙә башлана һәм шунда 7 ҡаланан ете команда ҡатнаша. 2016 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә үткән кәңәшмәлә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубының инеүе тураһында билдәле була. Шулай уҡ командалар бер-береһе менән алты уйын уҙғарасаҡ. Тик миҙгел башланыуынан бер көн генә үткәс, Курск командаһының етәксеһе КХЛ-ға хат яҙа һәм шунда команданы ҠҠХЛ ярыштарынан төшөрөп ҡалдырырға һорай. Сәбәбе — әҙер булмаған инфраструктура һәм финанс мәсьәләләре<ref>[http://www.whl.khl.ru/news/68378/ Курское "Динамо" решило сняться с чемпионата ЖХЛ. Официальный сайт Женской хоккейной лиги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908051352/http://whl.khl.ru/news/68378 |date=2016-09-08 }}</ref>. Шуға күрә был миҙгелдә үткән миҙгел менән сағыштырғанда командалар һаны үҙгәрмәй, тик уйындар һаны ғына күбәйә. 3 сентябрҙә КХЛ-ТВ каналы тәү тапҡыр ҠҠХЛ уйынын күрһәтә һәм Рәсәй тарихында беренсегә команданы ҡатын-ҡыҙ етәкләй. 2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап ҠҠХЛ чемпионатында плей-офф уйнатыла башлай<ref>[http://whl.khl.ru/news/69864/ Утвержден календарь ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924145916/http://whl.khl.ru/news/69864 |date=2017-09-24 }}</ref>. Был миҙгелдә ҠҠХЛ йондоҙҙары уйынында Астананан «Томирис» хоккей клубының уйынсылары ҡатнашасаҡ, ә 2018/2019 йылдар миҙгеленән башлап был клуб Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының составын тулыландырасаҡ тип көтөлә ине<ref>[http://www.hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ ГЕОРГИЙ КОБЫЛЯНСКИЙ: КХЛ ПОСТАРАЕТСЯ СДЕЛАТЬ КУБОК ПРЕЗИДЕНТА РК БОЛЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЬНЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125801/http://hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ |date=2017-10-13 }}</ref>. Тик ысынында шул уҡ ете команда дүртенсе миҙгелдә ҡатнаша. Ухта ҡалаһынан «Арктик-Университет» командаһы 2018 йылда исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсә. 2019 йылдың июль айында Лига тәүгегә ҙурая: ҠҠХЛ составына тәүге сит ил вакиле — Ҡытайҙың Шэньчжень ҡалаһынан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы инә<ref>[https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand В пятом сезоне ЖХЛ - восемь команд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093733/https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand |date=2019-07-30 }}</ref>. 2020/21 йылдар миҙгеле алдынан Лига составынан Санкт-Петербургтан булған ике команда ла — «Динамо» һәм «Горный» сыға. Шуларҙың уйынсылары нигеҙендә Санкт-Петербургта «Динамо-Нева» командаһы төҙөлә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3218-dinamo-neva-uchastnik-chempionata-zhhl-sezona-2020-2021 «Динамо-Нева» - участник Чемпионата ЖХЛ сезона 2020/2021]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ был миҙгелдән башлап Воскресенск ҡалаһынан «МСМО 7.62» командаһы чемпионатта ҡатнаша башлай<ref>[https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl Состав участников шестого сезона ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128162020/https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl |date=2021-01-28 }}</ref>. «КРС Ванке Рэйз» коронавирус пандемияһы арҡаһында үҙенең өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһендәге Ступино ҡалаһында уҙғара. 2021/22 йылдар миҙгеле алдынан ҠҠХЛ составына Ярославлдән яңы төҙөлгән «Ледяные Крылья» һәм Силәбенән «Белые Медведицы» хоккей клубтары керә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl «Белые Медведицы» һәм «Ледяные Крылья» Лигаға ҡушылалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102160000/https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl |date=2021-11-02 }}</ref>. Силәбелә ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1997 йылдан 2015 йылда ҠҠХЛ төҙөлгәнгә тиклем була. Әммә миҙгел барышында «Ледяные Крылья» килеп сыҡҡан финанс ауырлыҡтары өсөн чемпионаттан сығырға мәжбүр булалар<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1038352/ «Ледяные Крылья» снялись с Париматч чемпионата ЖХЛ]</ref>. 2022/23 йылдар миҙгеле алдында «СКИФ» хоккей клубы урынына Түбәнге Новгородтан «Торпедо» командаһы Лига составына керә, ә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» клубы исемен «КРС Шэньчжэнь» тигәнгә алмаштыра<ref>[https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html В ЧЕМПИОНАТЕ ЖХЛ 2022-2023 СЫГРАЮТ 9 КОМАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415091632/https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html |date=2025-04-15 }}</ref>. 2023 йылдың йәйендә ҠҠХЛ составынан «КРС Шэньчжэнь» хоккей клубы сыға һәм Ҡытайҙа ҡыҙҙар чемпионатында уйнарға күсә, шуға 2023/24 йылдар миҙгелендә Рәсәйҙән 8 команда ҡатнаша. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып ҠҠХЛ чемпионатын уҙғарыу хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1047825/ Организацией чемпионата России среди женских команд будет заниматься ФХР]</ref>. 2024/2025 йылдар миҙгеле тамамланғас, бронза миҙалын еңеүсе «Торпедо» Лига составынан сығыуы тураһында иғлан итә, ә Мәскәү өлкәһенән булған «Торнадо» хоккей клубы Воскресенск ҡалаһына күсә, ә «7.62» командаһы бөтөрөлә. Чемпионатта 2025 йылдан алып «Сахалин» хоккей клубы ҡатнаша<ref>[https://whl.fhr.ru/news/20045/1048453/ Южно-Сахалинск – новая точка на карте]</ref>. == Командалар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=46|lat_min=57|lon_deg= 142|lon_min=44|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg= 61|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55|lat_min=19|lat_sec=24|lon_deg=38|lon_min=40|lon_sec=50|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} }} : ''Бындағы мәғлүмәт 2025/2026 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән'' {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Баш тренер ! style="background:white; text-align:center; width:15%" |Капитан |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] |{{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] |- |[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] |{{Флаг|Челябинская область}} [[Силәбе]] |[[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]] <small>(7 500)</small> |align=center |1997 |align=center |2021 |{{Рәсәй флагы}} [[Белоусов Аркадий Леонидович|Аркадий Белоусов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Лазарева Марина Владимировна|Марина Лазарева]] |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум-Арена (Красноярск)|Платинум-Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК БА]] <small>(1 700)</small> |align=center |2020 |align=center |2020 |{{Рәсәй флагы}} [[Мамонтов Юрий Александрович|Юрий Мамонтов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] |{{Флаг|Сахалинская область}} [[Южно-Сахалинск]] |[[Кристалл (спорт һарайы, Южно-Сахалинск)|«Кристалл» СҺ]] <small>(1 460)</small> |align=center |2024 |align=center |2025 |{{Рәсәй флагы}} [[Обухов Александр Евгеньевич|Александр Обухов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[А. Козицын исемендәге боҙло һарай|А. Козицын ис. БҺ]] <small>(1 100)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ларшина Евгения Владимировна|Евгения Ларшина]] |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Воскресенск]] |[[Подмосковье (боҙ һарайы)|«Подмосковье» БҺ]] <small>(4 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Сырцов Александр Александрович|Александр Сырцов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Фәләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фәләхова]] |} == Миҙгел форматы == Һәр команда ҡалған командалар менән бер миҙгел эсендә алтышар осрашыу үткәрә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә һәр команда 36 уйын үткәрә. Ҡалған Рәсәй хоккей лигаларындағы кеүек даими миҙгелдән һуң был лигала плей-офф уйындары юҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһында даими чемпионат ҡына бар. Даими чемпионат бөткәс Рәсәй чемпионы, вице-чемпион һәм бронза миҙалы яулаусы билдәләнә. 2017 йылдан башлап ҠҠХЛ чемпионын билдәләр өсөн плей-офф индерелә. Даими чемпионатта һәр команда башҡалар менән алтышар уйын үткәрә, бөтәһе — 36 осрашыу. Һөҙөмтәләр буйынса дүрт иң яҡшы команда плей-оффҡа эләгә, шунда ярымфиналдар ике еңеүгә һәм финал өс еңеүгә тиклем дауам итә. Шулай уҡ календарҙә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар уйыны һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей ял көндәре кеүек [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] махсус проектарына урын ҡаралған<ref>[http://whl.khl.ru/news/69652/ Представители клубов ЖХЛ обсудили формат нового сезона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611064546/http://whl.khl.ru/news/69652 |date=2017-06-11 }}</ref>. 2023/2024 йылдар миҙгеленән алып лигала 8 команда сығыш яһай, һәр коллектив башҡа дәғүәселәр менән өйҙә һәм ҡунаҡта өсөшәр уйын үткәрә. Тимәк бөтә клубтар даими чемпионатта 42 осрашыу уҙғара. Плей-оффҡа бөтә һигеҙ команда сыға. Ошо миҙгелдән алып сирекфиналда һәм ярымфиналда сериялар өсөшәр еңеүгә тиклем дауат итә, ә финал серияһы дүрт еңеүгә тиклем барасаҡ. 2024/25 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта ике иң көслө команда тура ярымфиналға сыға. Өсөнсө—алтынсы урын яулаған командалар үҙ-ара уйындарҙа тағы ике ярымфиналсыны билдәләй. Тәүге тапҡыр ҠҠХЛ тарихында ярымфиналдарҙа еңелгән командалар араһында бронза миҙалдары өсөн осрашыуҙар уҙғарыла. Сирекфиналда төшөп ҡалған һәм плей-оффҡа элекмәгән командалар араһында 5-8-се урындар өсөн мини-турнир ойошторола. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып даими чемпионатта һәр еңеү өсөн ике мәрәй бирелә башлай. == Миҙалсылар теҙмәһе == {|class="wikitable" !Миҙгел|| [[Файл:Gold medal icon.svg]] Алтын || [[Файл:Silver medal icon.svg]] Көмөш || [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Бронза |- |[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays| КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} ||{{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]|| {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] ||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |} == Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре == 2015 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле лигала 14 команда ҡатнашҡан була. Таблицала һәр команданың даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урындары һандар менән күрһәтелгән. 2017 йылда индерелгән плей-офф һөҙөмтәләре төҫ менән билдәләнгән. {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable" style="font-size: 80%;" |- ! Команда ! [[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2016]] ! [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2017]] ! [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] ! [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] ! [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2020]] ! [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2021]] ! [[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2022]] ! [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2023]] ! [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2024]] ! [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2025]] ! [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2026]] |- align="center" |align="left"| [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0ffb0" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0ffb0" | 1 |- align="center" |align="left"| [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#80b8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 |- align="center" |align="left"| [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 |- align="center" |align="left"| [[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 6 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 |- align="center" |align="left"| [[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 5 |- align="center" |align="left"| [[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 6 |- align="center" |align="left"| [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 7 |- align="center" |align="left"| [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[МСМО 7.62]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[КРС Шэньчжэнь]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Горный (хоккей клубы)|Горный]]* | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Ледяные Крылья (хоккей клубы)|Ледяные Крылья]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size: 80%;" ! Төҫ !! Аңлатмаһы |- bgcolor="#ffcfcf" | Ҡыҙыл || ҠҠХЛ чемпионы |- bgcolor="#ffffbf" | Һары || Финалсы |- bgcolor="#b0ffb0" | Йәшел || Ярымфиналсылар |- bgcolor="#80b8ff" | Зәңгәр || Сирекфиналсылар |- bgcolor="#cff8ff" | Күк || Миҙгелдә ҡатнаша |- bgcolor="#d0d0d0" | Һоро || Миҙгелдә ҡатнашмай |} {{col-end}} :''Иҫкәрмәләр: тәүге ике миҙгелдә плей-офф булмай. Шуға күрә күрһәтелгән һандар йомғаҡ урындары ла була<br> <small>* Элекке исеме «Арктик-Университет»</small> == Бөтә йондоҙҙар уйыны == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙары уйыны тәүге миҙгелдә үк Мытищи ҡалаһында булырға тейеш ине. Тик улай барып сыҡмай. Икенсе миҙгелдә йондоҙҙар уйыны Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостанда хоккей аҙнаһы сиктәрендә үтә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68351/ Очередной сезон Чемпионата женской хоккейной лиги стартует 3 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904112500/http://whl.khl.ru/news/68351/ |date=2016-09-04 }}</ref>. Уйын Көнсығыш—Көнбайыш командалары араһында уйын форматында үтә. 2018 йылда Астанала үткән йондоҙҙар уйынында Ҡаҙағстан хоккейсылары ла ҡатнаша. * 19 ғинуар 2017, [[Өфө]], [[Өфө-Арена]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 0:4. * 10 ғинуар 2018, [[Астана]], [[Барыҫ-Арена]], '''Көнсығыш''' — Көнбайыш 3:2. * 13 ғинуар 2019, [[Түбәнге Кама]], [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 2:4. * 11 ғинуар 2020, [[Мәскәү]], [[ВТБ Арена]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 1:4. * 4 декабрь 2022, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:4 * 2 декабрь 2023, [[Тула]], [[Боҙ һарайы (Тула)|Боҙ Һарайы]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 4:5 * 16 февраль 2025, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:5 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Континенталь хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]] * [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]] * [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Шайбалы хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпонаты|Рәсәй чемпионаты]]''' |width="22%" align="center"|'''Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы <br /> Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />—''' |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] b2sqtszvv5uruv0wotazgfxljk8ozx7 1294534 1294533 2026-04-25T17:36:58Z Башҡорт хоккейы 12777 /* Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре */ 1294534 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:Logo of WHL.jpg|200px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2015 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Ил: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]]}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Евразия]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|7}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|«Ағиҙел» (5 еңеү)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://www.whl.khl.ru/}}} |текст15 = }} '''Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы (ҠҠХЛ)''' ({{lang-ru|Женская хоккейная лига}}, {{lang-en|Women's Hockey League}}) — Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар клубтары араһында [[хоккей]] лигаһы. ҠҠХЛ 2015 йылда барлыҡҡа килә һәм уға тиклем булған ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын алмаштыра. Лигала Рәсәйҙең 7 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Өфөнән [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] хоккей клубы ғәмәлдәге чемпион исемен йөрөтә, Өфө командаһы бөтәһе биш тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. == Тарихы == 2014 йылдың 12 сентябрендә КХЛ һәм РХФ президенттарының Александр Медведевтың һәм [[Третьяк Владислав Александрович|Владислав Третьяктың]] эш осрашыуында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын төҙөһө тураһында тәү тапҡыр иғлан ителә. Яҡтар бергә ҠҠХЛ-ды нигеҙләргә һәм Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хоккейын үҫеше буйынса яңы кимәлгә күтәрергә килешәләр<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9596 ФХР и КХЛ договорились о сотрудничестве при создании Женской хоккейной лиги]</ref>. Әммә РХФ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын үҙ-аллы ойоштора. Был хәл 2014 йылдың 2 июлендә үткән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаларының вәкилдәре осрашыуында була<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9374 Создана Женская хоккейная лига]</ref>. Шул уҡ көндө Лига президенты итеп атҡаҙанған спорт мастеры Алексей Яшин һайлана, ә башҡарма директоры булып Евгений Чижмин ҡуйыла. Әммә лиганы төҙөү КХЛ менән килешмәйенсә РХФ лиганы ойоштороуо менән КХЛ килешмәгәне арҡаһында туҡталып тора. 2014 йылдың 22 декабрендә Алексей Яшин «Чемпионат.com» сайтына интервьюһында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштороу процессы туҡталып тороу тураһында әйтә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2018501-jashin-sozdanie-zhkhl-poka-priostanovleno-o-srokakh-govorit-slozhno.html Яшин: создание ЖХЛ пока приостановлено, о сроках говорить сложно]</ref>. КХЛ менән РХФ ҠҠХЛ тураһында һорауға 2015 йылда кире ҡайталар. 2015 йылдың 23 апрелендә РХФ башҡарма комитеты КХЛ-ға ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡутарын тапшырыу өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2124493-fkhr-peredala-prava-na-provedenie-zhenskogo-chempionata-kkhl.html ФХР передала права на проведение женского чемпионата КХЛ]</ref>. 2015 йылдың 18 июнендә КХЛ Рәсәй спорт министрлығында яңы лиганың презентацияһын үткәреп Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштора. 28 августа ҠҠХЛ логотипы ҡабул ителә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68073/ Утвержден логотип Женской хоккейной лиги]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тәүге миҙгел 4 сентябрҙә башлана һәм шунда 7 ҡаланан ете команда ҡатнаша. 2016 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә үткән кәңәшмәлә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубының инеүе тураһында билдәле була. Шулай уҡ командалар бер-береһе менән алты уйын уҙғарасаҡ. Тик миҙгел башланыуынан бер көн генә үткәс, Курск командаһының етәксеһе КХЛ-ға хат яҙа һәм шунда команданы ҠҠХЛ ярыштарынан төшөрөп ҡалдырырға һорай. Сәбәбе — әҙер булмаған инфраструктура һәм финанс мәсьәләләре<ref>[http://www.whl.khl.ru/news/68378/ Курское "Динамо" решило сняться с чемпионата ЖХЛ. Официальный сайт Женской хоккейной лиги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908051352/http://whl.khl.ru/news/68378 |date=2016-09-08 }}</ref>. Шуға күрә был миҙгелдә үткән миҙгел менән сағыштырғанда командалар һаны үҙгәрмәй, тик уйындар һаны ғына күбәйә. 3 сентябрҙә КХЛ-ТВ каналы тәү тапҡыр ҠҠХЛ уйынын күрһәтә һәм Рәсәй тарихында беренсегә команданы ҡатын-ҡыҙ етәкләй. 2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап ҠҠХЛ чемпионатында плей-офф уйнатыла башлай<ref>[http://whl.khl.ru/news/69864/ Утвержден календарь ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924145916/http://whl.khl.ru/news/69864 |date=2017-09-24 }}</ref>. Был миҙгелдә ҠҠХЛ йондоҙҙары уйынында Астананан «Томирис» хоккей клубының уйынсылары ҡатнашасаҡ, ә 2018/2019 йылдар миҙгеленән башлап был клуб Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының составын тулыландырасаҡ тип көтөлә ине<ref>[http://www.hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ ГЕОРГИЙ КОБЫЛЯНСКИЙ: КХЛ ПОСТАРАЕТСЯ СДЕЛАТЬ КУБОК ПРЕЗИДЕНТА РК БОЛЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЬНЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125801/http://hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ |date=2017-10-13 }}</ref>. Тик ысынында шул уҡ ете команда дүртенсе миҙгелдә ҡатнаша. Ухта ҡалаһынан «Арктик-Университет» командаһы 2018 йылда исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсә. 2019 йылдың июль айында Лига тәүгегә ҙурая: ҠҠХЛ составына тәүге сит ил вакиле — Ҡытайҙың Шэньчжень ҡалаһынан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы инә<ref>[https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand В пятом сезоне ЖХЛ - восемь команд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093733/https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand |date=2019-07-30 }}</ref>. 2020/21 йылдар миҙгеле алдынан Лига составынан Санкт-Петербургтан булған ике команда ла — «Динамо» һәм «Горный» сыға. Шуларҙың уйынсылары нигеҙендә Санкт-Петербургта «Динамо-Нева» командаһы төҙөлә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3218-dinamo-neva-uchastnik-chempionata-zhhl-sezona-2020-2021 «Динамо-Нева» - участник Чемпионата ЖХЛ сезона 2020/2021]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ был миҙгелдән башлап Воскресенск ҡалаһынан «МСМО 7.62» командаһы чемпионатта ҡатнаша башлай<ref>[https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl Состав участников шестого сезона ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128162020/https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl |date=2021-01-28 }}</ref>. «КРС Ванке Рэйз» коронавирус пандемияһы арҡаһында үҙенең өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһендәге Ступино ҡалаһында уҙғара. 2021/22 йылдар миҙгеле алдынан ҠҠХЛ составына Ярославлдән яңы төҙөлгән «Ледяные Крылья» һәм Силәбенән «Белые Медведицы» хоккей клубтары керә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl «Белые Медведицы» һәм «Ледяные Крылья» Лигаға ҡушылалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102160000/https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl |date=2021-11-02 }}</ref>. Силәбелә ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1997 йылдан 2015 йылда ҠҠХЛ төҙөлгәнгә тиклем була. Әммә миҙгел барышында «Ледяные Крылья» килеп сыҡҡан финанс ауырлыҡтары өсөн чемпионаттан сығырға мәжбүр булалар<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1038352/ «Ледяные Крылья» снялись с Париматч чемпионата ЖХЛ]</ref>. 2022/23 йылдар миҙгеле алдында «СКИФ» хоккей клубы урынына Түбәнге Новгородтан «Торпедо» командаһы Лига составына керә, ә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» клубы исемен «КРС Шэньчжэнь» тигәнгә алмаштыра<ref>[https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html В ЧЕМПИОНАТЕ ЖХЛ 2022-2023 СЫГРАЮТ 9 КОМАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415091632/https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html |date=2025-04-15 }}</ref>. 2023 йылдың йәйендә ҠҠХЛ составынан «КРС Шэньчжэнь» хоккей клубы сыға һәм Ҡытайҙа ҡыҙҙар чемпионатында уйнарға күсә, шуға 2023/24 йылдар миҙгелендә Рәсәйҙән 8 команда ҡатнаша. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып ҠҠХЛ чемпионатын уҙғарыу хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1047825/ Организацией чемпионата России среди женских команд будет заниматься ФХР]</ref>. 2024/2025 йылдар миҙгеле тамамланғас, бронза миҙалын еңеүсе «Торпедо» Лига составынан сығыуы тураһында иғлан итә, ә Мәскәү өлкәһенән булған «Торнадо» хоккей клубы Воскресенск ҡалаһына күсә, ә «7.62» командаһы бөтөрөлә. Чемпионатта 2025 йылдан алып «Сахалин» хоккей клубы ҡатнаша<ref>[https://whl.fhr.ru/news/20045/1048453/ Южно-Сахалинск – новая точка на карте]</ref>. == Командалар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=46|lat_min=57|lon_deg= 142|lon_min=44|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg= 61|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55|lat_min=19|lat_sec=24|lon_deg=38|lon_min=40|lon_sec=50|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} }} : ''Бындағы мәғлүмәт 2025/2026 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән'' {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Баш тренер ! style="background:white; text-align:center; width:15%" |Капитан |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] |{{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] |- |[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] |{{Флаг|Челябинская область}} [[Силәбе]] |[[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]] <small>(7 500)</small> |align=center |1997 |align=center |2021 |{{Рәсәй флагы}} [[Белоусов Аркадий Леонидович|Аркадий Белоусов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Лазарева Марина Владимировна|Марина Лазарева]] |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум-Арена (Красноярск)|Платинум-Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК БА]] <small>(1 700)</small> |align=center |2020 |align=center |2020 |{{Рәсәй флагы}} [[Мамонтов Юрий Александрович|Юрий Мамонтов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] |{{Флаг|Сахалинская область}} [[Южно-Сахалинск]] |[[Кристалл (спорт һарайы, Южно-Сахалинск)|«Кристалл» СҺ]] <small>(1 460)</small> |align=center |2024 |align=center |2025 |{{Рәсәй флагы}} [[Обухов Александр Евгеньевич|Александр Обухов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[А. Козицын исемендәге боҙло һарай|А. Козицын ис. БҺ]] <small>(1 100)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ларшина Евгения Владимировна|Евгения Ларшина]] |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Воскресенск]] |[[Подмосковье (боҙ һарайы)|«Подмосковье» БҺ]] <small>(4 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Сырцов Александр Александрович|Александр Сырцов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Фәләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фәләхова]] |} == Миҙгел форматы == Һәр команда ҡалған командалар менән бер миҙгел эсендә алтышар осрашыу үткәрә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә һәр команда 36 уйын үткәрә. Ҡалған Рәсәй хоккей лигаларындағы кеүек даими миҙгелдән һуң был лигала плей-офф уйындары юҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһында даими чемпионат ҡына бар. Даими чемпионат бөткәс Рәсәй чемпионы, вице-чемпион һәм бронза миҙалы яулаусы билдәләнә. 2017 йылдан башлап ҠҠХЛ чемпионын билдәләр өсөн плей-офф индерелә. Даими чемпионатта һәр команда башҡалар менән алтышар уйын үткәрә, бөтәһе — 36 осрашыу. Һөҙөмтәләр буйынса дүрт иң яҡшы команда плей-оффҡа эләгә, шунда ярымфиналдар ике еңеүгә һәм финал өс еңеүгә тиклем дауам итә. Шулай уҡ календарҙә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар уйыны һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей ял көндәре кеүек [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] махсус проектарына урын ҡаралған<ref>[http://whl.khl.ru/news/69652/ Представители клубов ЖХЛ обсудили формат нового сезона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611064546/http://whl.khl.ru/news/69652 |date=2017-06-11 }}</ref>. 2023/2024 йылдар миҙгеленән алып лигала 8 команда сығыш яһай, һәр коллектив башҡа дәғүәселәр менән өйҙә һәм ҡунаҡта өсөшәр уйын үткәрә. Тимәк бөтә клубтар даими чемпионатта 42 осрашыу уҙғара. Плей-оффҡа бөтә һигеҙ команда сыға. Ошо миҙгелдән алып сирекфиналда һәм ярымфиналда сериялар өсөшәр еңеүгә тиклем дауат итә, ә финал серияһы дүрт еңеүгә тиклем барасаҡ. 2024/25 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта ике иң көслө команда тура ярымфиналға сыға. Өсөнсө—алтынсы урын яулаған командалар үҙ-ара уйындарҙа тағы ике ярымфиналсыны билдәләй. Тәүге тапҡыр ҠҠХЛ тарихында ярымфиналдарҙа еңелгән командалар араһында бронза миҙалдары өсөн осрашыуҙар уҙғарыла. Сирекфиналда төшөп ҡалған һәм плей-оффҡа элекмәгән командалар араһында 5-8-се урындар өсөн мини-турнир ойошторола. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып даими чемпионатта һәр еңеү өсөн ике мәрәй бирелә башлай. == Миҙалсылар теҙмәһе == {|class="wikitable" !Миҙгел|| [[Файл:Gold medal icon.svg]] Алтын || [[Файл:Silver medal icon.svg]] Көмөш || [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Бронза |- |[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays| КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} ||{{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]|| {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] ||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |} == Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре == 2015 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле лигала 14 команда ҡатнашҡан була. Таблицала һәр команданың даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урындары һандар менән күрһәтелгән. 2017 йылда индерелгән плей-офф һөҙөмтәләре төҫ менән билдәләнгән. {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable" style="font-size: 80%;" |- ! Команда ! [[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2016]] ! [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2017]] ! [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] ! [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] ! [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2020]] ! [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2021]] ! [[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2022]] ! [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2023]] ! [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2024]] ! [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2025]] ! [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2026]] |- align="center" |align="left"| [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0ffb0" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 |- align="center" |align="left"| [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#80b8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 |- align="center" |align="left"| [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#ffffbf" | 3 |- align="center" |align="left"| [[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 6 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 |- align="center" |align="left"| [[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 5 |- align="center" |align="left"| [[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 6 |- align="center" |align="left"| [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 7 |- align="center" |align="left"| [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[МСМО 7.62]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[КРС Шэньчжэнь]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Горный (хоккей клубы)|Горный]]* | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Ледяные Крылья (хоккей клубы)|Ледяные Крылья]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size: 80%;" ! Төҫ !! Аңлатмаһы |- bgcolor="#ffcfcf" | Ҡыҙыл || ҠҠХЛ чемпионы |- bgcolor="#ffffbf" | Һары || Финалсы |- bgcolor="#b0ffb0" | Йәшел || Ярымфиналсылар |- bgcolor="#80b8ff" | Зәңгәр || Сирекфиналсылар |- bgcolor="#cff8ff" | Күк || Миҙгелдә ҡатнаша |- bgcolor="#d0d0d0" | Һоро || Миҙгелдә ҡатнашмай |} {{col-end}} :''Иҫкәрмәләр: тәүге ике миҙгелдә плей-офф булмай. Шуға күрә күрһәтелгән һандар йомғаҡ урындары ла була<br> <small>* Элекке исеме «Арктик-Университет»</small> == Бөтә йондоҙҙар уйыны == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙары уйыны тәүге миҙгелдә үк Мытищи ҡалаһында булырға тейеш ине. Тик улай барып сыҡмай. Икенсе миҙгелдә йондоҙҙар уйыны Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостанда хоккей аҙнаһы сиктәрендә үтә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68351/ Очередной сезон Чемпионата женской хоккейной лиги стартует 3 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904112500/http://whl.khl.ru/news/68351/ |date=2016-09-04 }}</ref>. Уйын Көнсығыш—Көнбайыш командалары араһында уйын форматында үтә. 2018 йылда Астанала үткән йондоҙҙар уйынында Ҡаҙағстан хоккейсылары ла ҡатнаша. * 19 ғинуар 2017, [[Өфө]], [[Өфө-Арена]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 0:4. * 10 ғинуар 2018, [[Астана]], [[Барыҫ-Арена]], '''Көнсығыш''' — Көнбайыш 3:2. * 13 ғинуар 2019, [[Түбәнге Кама]], [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 2:4. * 11 ғинуар 2020, [[Мәскәү]], [[ВТБ Арена]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 1:4. * 4 декабрь 2022, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:4 * 2 декабрь 2023, [[Тула]], [[Боҙ һарайы (Тула)|Боҙ Һарайы]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 4:5 * 16 февраль 2025, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:5 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Континенталь хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]] * [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]] * [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Шайбалы хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпонаты|Рәсәй чемпионаты]]''' |width="22%" align="center"|'''Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы <br /> Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />—''' |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] eciy1awq7i9ywt23qpw7trlftv398rc 1294535 1294534 2026-04-25T17:37:30Z Башҡорт хоккейы 12777 /* Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре */ 1294535 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:Logo of WHL.jpg|200px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2015 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Ил: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]]}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Евразия]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|7}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|«Ағиҙел» (5 еңеү)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://www.whl.khl.ru/}}} |текст15 = }} '''Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы (ҠҠХЛ)''' ({{lang-ru|Женская хоккейная лига}}, {{lang-en|Women's Hockey League}}) — Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар клубтары араһында [[хоккей]] лигаһы. ҠҠХЛ 2015 йылда барлыҡҡа килә һәм уға тиклем булған ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын алмаштыра. Лигала Рәсәйҙең 7 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Өфөнән [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] хоккей клубы ғәмәлдәге чемпион исемен йөрөтә, Өфө командаһы бөтәһе биш тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. == Тарихы == 2014 йылдың 12 сентябрендә КХЛ һәм РХФ президенттарының Александр Медведевтың һәм [[Третьяк Владислав Александрович|Владислав Третьяктың]] эш осрашыуында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын төҙөһө тураһында тәү тапҡыр иғлан ителә. Яҡтар бергә ҠҠХЛ-ды нигеҙләргә һәм Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хоккейын үҫеше буйынса яңы кимәлгә күтәрергә килешәләр<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9596 ФХР и КХЛ договорились о сотрудничестве при создании Женской хоккейной лиги]</ref>. Әммә РХФ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын үҙ-аллы ойоштора. Был хәл 2014 йылдың 2 июлендә үткән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаларының вәкилдәре осрашыуында була<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9374 Создана Женская хоккейная лига]</ref>. Шул уҡ көндө Лига президенты итеп атҡаҙанған спорт мастеры Алексей Яшин һайлана, ә башҡарма директоры булып Евгений Чижмин ҡуйыла. Әммә лиганы төҙөү КХЛ менән килешмәйенсә РХФ лиганы ойоштороуо менән КХЛ килешмәгәне арҡаһында туҡталып тора. 2014 йылдың 22 декабрендә Алексей Яшин «Чемпионат.com» сайтына интервьюһында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштороу процессы туҡталып тороу тураһында әйтә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2018501-jashin-sozdanie-zhkhl-poka-priostanovleno-o-srokakh-govorit-slozhno.html Яшин: создание ЖХЛ пока приостановлено, о сроках говорить сложно]</ref>. КХЛ менән РХФ ҠҠХЛ тураһында һорауға 2015 йылда кире ҡайталар. 2015 йылдың 23 апрелендә РХФ башҡарма комитеты КХЛ-ға ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡутарын тапшырыу өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2124493-fkhr-peredala-prava-na-provedenie-zhenskogo-chempionata-kkhl.html ФХР передала права на проведение женского чемпионата КХЛ]</ref>. 2015 йылдың 18 июнендә КХЛ Рәсәй спорт министрлығында яңы лиганың презентацияһын үткәреп Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштора. 28 августа ҠҠХЛ логотипы ҡабул ителә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68073/ Утвержден логотип Женской хоккейной лиги]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тәүге миҙгел 4 сентябрҙә башлана һәм шунда 7 ҡаланан ете команда ҡатнаша. 2016 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә үткән кәңәшмәлә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубының инеүе тураһында билдәле була. Шулай уҡ командалар бер-береһе менән алты уйын уҙғарасаҡ. Тик миҙгел башланыуынан бер көн генә үткәс, Курск командаһының етәксеһе КХЛ-ға хат яҙа һәм шунда команданы ҠҠХЛ ярыштарынан төшөрөп ҡалдырырға һорай. Сәбәбе — әҙер булмаған инфраструктура һәм финанс мәсьәләләре<ref>[http://www.whl.khl.ru/news/68378/ Курское "Динамо" решило сняться с чемпионата ЖХЛ. Официальный сайт Женской хоккейной лиги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908051352/http://whl.khl.ru/news/68378 |date=2016-09-08 }}</ref>. Шуға күрә был миҙгелдә үткән миҙгел менән сағыштырғанда командалар һаны үҙгәрмәй, тик уйындар һаны ғына күбәйә. 3 сентябрҙә КХЛ-ТВ каналы тәү тапҡыр ҠҠХЛ уйынын күрһәтә һәм Рәсәй тарихында беренсегә команданы ҡатын-ҡыҙ етәкләй. 2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап ҠҠХЛ чемпионатында плей-офф уйнатыла башлай<ref>[http://whl.khl.ru/news/69864/ Утвержден календарь ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924145916/http://whl.khl.ru/news/69864 |date=2017-09-24 }}</ref>. Был миҙгелдә ҠҠХЛ йондоҙҙары уйынында Астананан «Томирис» хоккей клубының уйынсылары ҡатнашасаҡ, ә 2018/2019 йылдар миҙгеленән башлап был клуб Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының составын тулыландырасаҡ тип көтөлә ине<ref>[http://www.hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ ГЕОРГИЙ КОБЫЛЯНСКИЙ: КХЛ ПОСТАРАЕТСЯ СДЕЛАТЬ КУБОК ПРЕЗИДЕНТА РК БОЛЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЬНЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125801/http://hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ |date=2017-10-13 }}</ref>. Тик ысынында шул уҡ ете команда дүртенсе миҙгелдә ҡатнаша. Ухта ҡалаһынан «Арктик-Университет» командаһы 2018 йылда исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсә. 2019 йылдың июль айында Лига тәүгегә ҙурая: ҠҠХЛ составына тәүге сит ил вакиле — Ҡытайҙың Шэньчжень ҡалаһынан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы инә<ref>[https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand В пятом сезоне ЖХЛ - восемь команд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093733/https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand |date=2019-07-30 }}</ref>. 2020/21 йылдар миҙгеле алдынан Лига составынан Санкт-Петербургтан булған ике команда ла — «Динамо» һәм «Горный» сыға. Шуларҙың уйынсылары нигеҙендә Санкт-Петербургта «Динамо-Нева» командаһы төҙөлә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3218-dinamo-neva-uchastnik-chempionata-zhhl-sezona-2020-2021 «Динамо-Нева» - участник Чемпионата ЖХЛ сезона 2020/2021]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ был миҙгелдән башлап Воскресенск ҡалаһынан «МСМО 7.62» командаһы чемпионатта ҡатнаша башлай<ref>[https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl Состав участников шестого сезона ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128162020/https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl |date=2021-01-28 }}</ref>. «КРС Ванке Рэйз» коронавирус пандемияһы арҡаһында үҙенең өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһендәге Ступино ҡалаһында уҙғара. 2021/22 йылдар миҙгеле алдынан ҠҠХЛ составына Ярославлдән яңы төҙөлгән «Ледяные Крылья» һәм Силәбенән «Белые Медведицы» хоккей клубтары керә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl «Белые Медведицы» һәм «Ледяные Крылья» Лигаға ҡушылалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102160000/https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl |date=2021-11-02 }}</ref>. Силәбелә ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1997 йылдан 2015 йылда ҠҠХЛ төҙөлгәнгә тиклем була. Әммә миҙгел барышында «Ледяные Крылья» килеп сыҡҡан финанс ауырлыҡтары өсөн чемпионаттан сығырға мәжбүр булалар<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1038352/ «Ледяные Крылья» снялись с Париматч чемпионата ЖХЛ]</ref>. 2022/23 йылдар миҙгеле алдында «СКИФ» хоккей клубы урынына Түбәнге Новгородтан «Торпедо» командаһы Лига составына керә, ә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» клубы исемен «КРС Шэньчжэнь» тигәнгә алмаштыра<ref>[https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html В ЧЕМПИОНАТЕ ЖХЛ 2022-2023 СЫГРАЮТ 9 КОМАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415091632/https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html |date=2025-04-15 }}</ref>. 2023 йылдың йәйендә ҠҠХЛ составынан «КРС Шэньчжэнь» хоккей клубы сыға һәм Ҡытайҙа ҡыҙҙар чемпионатында уйнарға күсә, шуға 2023/24 йылдар миҙгелендә Рәсәйҙән 8 команда ҡатнаша. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып ҠҠХЛ чемпионатын уҙғарыу хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1047825/ Организацией чемпионата России среди женских команд будет заниматься ФХР]</ref>. 2024/2025 йылдар миҙгеле тамамланғас, бронза миҙалын еңеүсе «Торпедо» Лига составынан сығыуы тураһында иғлан итә, ә Мәскәү өлкәһенән булған «Торнадо» хоккей клубы Воскресенск ҡалаһына күсә, ә «7.62» командаһы бөтөрөлә. Чемпионатта 2025 йылдан алып «Сахалин» хоккей клубы ҡатнаша<ref>[https://whl.fhr.ru/news/20045/1048453/ Южно-Сахалинск – новая точка на карте]</ref>. == Командалар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=46|lat_min=57|lon_deg= 142|lon_min=44|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg= 61|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55|lat_min=19|lat_sec=24|lon_deg=38|lon_min=40|lon_sec=50|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} }} : ''Бындағы мәғлүмәт 2025/2026 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән'' {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Баш тренер ! style="background:white; text-align:center; width:15%" |Капитан |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] |{{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] |- |[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] |{{Флаг|Челябинская область}} [[Силәбе]] |[[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]] <small>(7 500)</small> |align=center |1997 |align=center |2021 |{{Рәсәй флагы}} [[Белоусов Аркадий Леонидович|Аркадий Белоусов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Лазарева Марина Владимировна|Марина Лазарева]] |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум-Арена (Красноярск)|Платинум-Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК БА]] <small>(1 700)</small> |align=center |2020 |align=center |2020 |{{Рәсәй флагы}} [[Мамонтов Юрий Александрович|Юрий Мамонтов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] |{{Флаг|Сахалинская область}} [[Южно-Сахалинск]] |[[Кристалл (спорт һарайы, Южно-Сахалинск)|«Кристалл» СҺ]] <small>(1 460)</small> |align=center |2024 |align=center |2025 |{{Рәсәй флагы}} [[Обухов Александр Евгеньевич|Александр Обухов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[А. Козицын исемендәге боҙло һарай|А. Козицын ис. БҺ]] <small>(1 100)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ларшина Евгения Владимировна|Евгения Ларшина]] |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Воскресенск]] |[[Подмосковье (боҙ һарайы)|«Подмосковье» БҺ]] <small>(4 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Сырцов Александр Александрович|Александр Сырцов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Фәләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фәләхова]] |} == Миҙгел форматы == Һәр команда ҡалған командалар менән бер миҙгел эсендә алтышар осрашыу үткәрә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә һәр команда 36 уйын үткәрә. Ҡалған Рәсәй хоккей лигаларындағы кеүек даими миҙгелдән һуң был лигала плей-офф уйындары юҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһында даими чемпионат ҡына бар. Даими чемпионат бөткәс Рәсәй чемпионы, вице-чемпион һәм бронза миҙалы яулаусы билдәләнә. 2017 йылдан башлап ҠҠХЛ чемпионын билдәләр өсөн плей-офф индерелә. Даими чемпионатта һәр команда башҡалар менән алтышар уйын үткәрә, бөтәһе — 36 осрашыу. Һөҙөмтәләр буйынса дүрт иң яҡшы команда плей-оффҡа эләгә, шунда ярымфиналдар ике еңеүгә һәм финал өс еңеүгә тиклем дауам итә. Шулай уҡ календарҙә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар уйыны һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей ял көндәре кеүек [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] махсус проектарына урын ҡаралған<ref>[http://whl.khl.ru/news/69652/ Представители клубов ЖХЛ обсудили формат нового сезона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611064546/http://whl.khl.ru/news/69652 |date=2017-06-11 }}</ref>. 2023/2024 йылдар миҙгеленән алып лигала 8 команда сығыш яһай, һәр коллектив башҡа дәғүәселәр менән өйҙә һәм ҡунаҡта өсөшәр уйын үткәрә. Тимәк бөтә клубтар даими чемпионатта 42 осрашыу уҙғара. Плей-оффҡа бөтә һигеҙ команда сыға. Ошо миҙгелдән алып сирекфиналда һәм ярымфиналда сериялар өсөшәр еңеүгә тиклем дауат итә, ә финал серияһы дүрт еңеүгә тиклем барасаҡ. 2024/25 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта ике иң көслө команда тура ярымфиналға сыға. Өсөнсө—алтынсы урын яулаған командалар үҙ-ара уйындарҙа тағы ике ярымфиналсыны билдәләй. Тәүге тапҡыр ҠҠХЛ тарихында ярымфиналдарҙа еңелгән командалар араһында бронза миҙалдары өсөн осрашыуҙар уҙғарыла. Сирекфиналда төшөп ҡалған һәм плей-оффҡа элекмәгән командалар араһында 5-8-се урындар өсөн мини-турнир ойошторола. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып даими чемпионатта һәр еңеү өсөн ике мәрәй бирелә башлай. == Миҙалсылар теҙмәһе == {|class="wikitable" !Миҙгел|| [[Файл:Gold medal icon.svg]] Алтын || [[Файл:Silver medal icon.svg]] Көмөш || [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Бронза |- |[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays| КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} ||{{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]|| {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] ||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |} == Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре == 2015 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле лигала 14 команда ҡатнашҡан була. Таблицала һәр команданың даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урындары һандар менән күрһәтелгән. 2017 йылда индерелгән плей-офф һөҙөмтәләре төҫ менән билдәләнгән. {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable" style="font-size: 80%;" |- ! Команда ! [[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2016]] ! [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2017]] ! [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] ! [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] ! [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2020]] ! [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2021]] ! [[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2022]] ! [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2023]] ! [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2024]] ! [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2025]] ! [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2026]] |- align="center" |align="left"| [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0ffb0" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 |- align="center" |align="left"| [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#ffffbf" | 3 |- align="center" |align="left"| [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#80b8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 |- align="center" |align="left"| [[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 6 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 |- align="center" |align="left"| [[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 5 |- align="center" |align="left"| [[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 6 |- align="center" |align="left"| [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 7 |- align="center" |align="left"| [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[МСМО 7.62]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[КРС Шэньчжэнь]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Горный (хоккей клубы)|Горный]]* | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Ледяные Крылья (хоккей клубы)|Ледяные Крылья]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size: 80%;" ! Төҫ !! Аңлатмаһы |- bgcolor="#ffcfcf" | Ҡыҙыл || ҠҠХЛ чемпионы |- bgcolor="#ffffbf" | Һары || Финалсы |- bgcolor="#b0ffb0" | Йәшел || Ярымфиналсылар |- bgcolor="#80b8ff" | Зәңгәр || Сирекфиналсылар |- bgcolor="#cff8ff" | Күк || Миҙгелдә ҡатнаша |- bgcolor="#d0d0d0" | Һоро || Миҙгелдә ҡатнашмай |} {{col-end}} :''Иҫкәрмәләр: тәүге ике миҙгелдә плей-офф булмай. Шуға күрә күрһәтелгән һандар йомғаҡ урындары ла була<br> <small>* Элекке исеме «Арктик-Университет»</small> == Бөтә йондоҙҙар уйыны == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙары уйыны тәүге миҙгелдә үк Мытищи ҡалаһында булырға тейеш ине. Тик улай барып сыҡмай. Икенсе миҙгелдә йондоҙҙар уйыны Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостанда хоккей аҙнаһы сиктәрендә үтә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68351/ Очередной сезон Чемпионата женской хоккейной лиги стартует 3 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904112500/http://whl.khl.ru/news/68351/ |date=2016-09-04 }}</ref>. Уйын Көнсығыш—Көнбайыш командалары араһында уйын форматында үтә. 2018 йылда Астанала үткән йондоҙҙар уйынында Ҡаҙағстан хоккейсылары ла ҡатнаша. * 19 ғинуар 2017, [[Өфө]], [[Өфө-Арена]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 0:4. * 10 ғинуар 2018, [[Астана]], [[Барыҫ-Арена]], '''Көнсығыш''' — Көнбайыш 3:2. * 13 ғинуар 2019, [[Түбәнге Кама]], [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 2:4. * 11 ғинуар 2020, [[Мәскәү]], [[ВТБ Арена]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 1:4. * 4 декабрь 2022, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:4 * 2 декабрь 2023, [[Тула]], [[Боҙ һарайы (Тула)|Боҙ Һарайы]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 4:5 * 16 февраль 2025, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:5 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Континенталь хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]] * [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]] * [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Шайбалы хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпонаты|Рәсәй чемпионаты]]''' |width="22%" align="center"|'''Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы <br /> Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />—''' |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] 2ac6xlq40kapfxxi7yxlh31uta85pvu Костенко Лина Васильевна 0 107164 1294572 1284578 2026-04-26T09:01:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294572 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Лина Васильевна Костенко |Төп исеме = {{lang-uk|Лiна Василівна Костенко}} |Рәсеме = Lina Kostenko.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуған урыны = {{МР|Ржищев}}, <br />Киев округы, <br />УССР, СССР |Гражданлығы = {{USSR}}, {{UKR}} |Эшмәкәрлек төрө = {{прозаик|СССР|Украина|XX быуат|XXI быуат}}, {{шағир|СССР|Украина|XX быуат|XXI быуат}} |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = шиғыр, роман |Әҫәрҙәренең телдәре = украин теле|украин |Премиялары = {{Шевченковская премия (1992 йылға тиклем)|1987}} | Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени|}}{{!!}}{{медаль В память 1500-летия Киева|}} {{!}}} |Викикитапхана = }} '''Ли́на Васи́льевна Косте́нко''' ({{lang-uk|Лі́на Васи́лівна Косте́нко}}; [[1930]]) — украин яҙыусыһы һәм шағиры, алтмышынсы йылдар эшмәкәре. == Биографияһы == 1930 йылдың 19 мартында Ржищевта (хәҙер [[Киев өлкәһе]], [[Украина]]) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. [[1936 йыл]]да ғаилә [[Киев]]ҡа күсенә, был ҡалала Лина 123-се һанлы урта мәктәпте тамамлай, М. П. Драгоманов исемендәге Милли педагогика университетында уҡый, А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын [[1956 йыл]]да тамамлай. Киев — Могилянск Академияһының Почетлы профессоры, Львов һәм Черновцы университеттарының Почетлы профессоры. Украина Геройы исеменә лайыҡ булған. Лина Костенко йәш украин шағирҙар плеядаһында 1950—1960 йылдарҙа килеп сыҡҡан иң тәүгеләрҙән һәм күренеклеләренән була. Уның «Ер нурҙары» («Проміння землі») ([[1957]]) һәм «Парустар» («Вітрила») ([[1958]]) шиғыр йыйынтыҡтары уҡыусының ҡыҙыҡһыныуын уятты, ә [[1961 йыл]]да донъя күргән «Йөрәк сәйәхәте» («Мандрівки серця») исемле китабы уңышты нығытты ғына түгел, шағирәнең ысын ижади өлгөргәнлеген күрһәтте, уның исемен украин шиғриәтенең иң атаҡлы оҫталар араһына ҡуйҙы. Ижади фекерләүҙең сикләнеүе, застой ваҡытындағы төрлө йәберҙәр арҡаһында Л. Костенконың шиғырҙары байтаҡ ваҡыт баҫылмай. Әммә нәҡ ошо йылдарҙа шағирә, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, лирик жанрҙарҙан башҡа, «Маруся Чурай» романы өҫтөндә арымай — талмай эшләй. Л. Костенконың «Мәңгелек йылғаның ярҙары өҫтөнән» («Над берегами вічної ріки»)([[1977]]), «Маруся Чурай» ([[1979]]), «Тиңһеҙ» («Неповторність» ) ([[1980]]) китаптары ғәҙәттән тыш бөгөнгө украин шиғриәте күренеше булып тора. Шағирә шулай уҡ «Батмай торған скульптуралар» («Сад нетанучих скульптур») ([[1987]]) йыйынтығы һәм балалар өсөн шиғырҙар йыйынтығы «Мәрүәр батшаһы» («Бузиновий цар»)([[1987]]) авторы. А. Добровольский менән бергә «Сәғәттәрегеҙҙе тикшерегеҙ» («Перевірте свої годинники») ([[1963]]) киносценарий яҙған. 2010 йылда уның тәүге эре проза әҫәре — «Украин хыялыйы яҙмалары» («Записки українського самашедшого») романы сыға, уның темаһын нәшриәтсе Иван Малкович донъяның аҡылдан яҙыуына украин ҡарашы тип билдәләй<ref>[http://www.segodnya.ua/news/14206194.html Интернет-газета «СЕГОДНЯ.ua»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222175409/http://www.segodnya.ua/news/14206194.html |date=2010-12-22 }}</ref> == Наградалары һәм премиялары == * Киево — Могилянск Академияһы Милли университетының Почетлы профессоры * Черновцы Милли университетының Почетлы профессоры (2002) Львов Милли университетының Почетлы профессоры * Тарас Шевченко исемендәге Украина милли премияһы (1987) — «Маруся Чурай» романы һәм «Неповторність» йыйынтығы өсөн * Петрарка премияһы (Италия, 1994) * Олена Телига исемендәге Халыҡ — ара премияһы (2000) * Украина Президенты отличие билдәһе (1992) * Кенәз Ярослав Мудрый ордены, V дәрәжә (2000) * күмәк кеше алдында Украина Геройы исеменән баш тарта: «Сәйәси бижутерия таҡмайым»<ref>[http://www.nplu.org/ua/events/calendar/2010/Kostenko.html Сайт НПБУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227085204/http://www.nplu.org/ua/events/calendar/2010/Kostenko.html |date=2011-02-27 }}</ref>. Лина Костенконың әҫәрҙәре инглиз, белорус, эстон, итальян, [[немец]], [[рус]] («Книга избранных стихов» («Һайланма шиғырҙар китабы»), Василий бетаки тәржемәһе, Париж, 1988 йыл), словак һәм француз телдәренә тәржемә ителгән. Кеше араһында бик һирәк була, ситләшеп йәшәү рәүешен алып бара. Бөгөнгө көндә Лина Костенко Киевта йәшәй. == Украин хыялыйы яҙмалары == '''«Украин хыялыйы яҙмалары»''' («божевiльного»; {{lang-uk|"Записки українського самашедшого"}}) — Лина Костенконың тәүге прозалы романы. Был китап уҡыусылар араһында бик ҙур ажиотаж тыуҙыра. 2010 йылдың 17 декабрендә Украинала беренсе 10 меңлек тираж иенән китап һатыуға сығарыла. 2011 йылда китап рәсми рәүештә 80 меңлек тираж менән сығарыла.[8][9]. == Украинаның егерме йыллыҡ бойондороҡһоҙлоғона бәйле Лина Костенконың сығышы == Украинаның бойондороҡһоҙлоғон байрам итеүгә әҙерләнгән көндәрҙә Лина Костенко үҙенең аскетлығын туҡтата. Лина Костенко үҙе һәм уның ҡыҙы, Тарас Шевченко исемендәге Украина Милли премияһы лауреаты (2010 йыл) Оксана Пахлевская оппозиция лидеры Юлия Тимошенконы «Көн»(«День») гәзите аша Бойондороҡһоҙлоҡ көнө менән ҡотланылар: "Украина Бойондороҡһоҙлоғо менән Һеҙҙе ҡотлайбыҙ. Байрам кәйефе өсөн нигеҙ юҡ, ә Һеҙҙе сәләмәләр өсөн — бар. Сөнки күп кеше үҙен иректә лә ҡулға алынған кеше һымаҡ тота. Ә Һеҙ төрмәлә лә бойондороҡһоҙ булып ҡалаһығыҙ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ирекле Украинаның егерме йыллығының символы төрмәләге оппозиционерҙар йөҙҙәре булды. Әммә һәр бер Берлин диуары иртәме — һуңмы емерелә. Уны сувенирҙарға таратасаҡтар. Яҡын арала сувенир сифатында Лукьянов төрмәһенең киҫәге Һеҙҙең өҫтәлегеҙҙә ятыуын теләйбеҙ. Ниһайәт, мәғәнә, хөкөм һәм намыҫҡа буйһонған ғына Украинала. «.<ref>[http://lb.ua/news/2011/08/19/111224_Lina_Kostenko_pozhelala_Timoshenko.html „Лина Костенко Тимошенкоға сувенир сифатында Лукьянов төрмәһенең киҫәген теләгән“». "Һул яр «(„Левый берег“) гәзит сайты, 19.08.2011.]</ref> Икенсенән, Лина Костенко „День“ гәзитендәге интервьюһында бойондороҡһоҙлоҡ ошолай итеп һүрәтләне: Крещатик буйлап үтергә тейеш кемгә Украина» "Кемдәр арҡаһында Украина әллә [[Гвинея]]на, әллә [[Гондурас]] ты ҡыуып етеп бара, шулар Крещатик буйлап үтергә тейеш. Алдарында кем нимә урлағаны яҙылған «тушкәләр» — һатлыҡ йәндәр, төрлө коррупционерҙар. Улар, дүрт президент (уларҙың муйынында плакаттар: кем флотты урлаған, кем ядерлы ҡоралды тапшырған, кем Хәнәүәт революцияһын һатҡан, ә кем — бөтә Украинаны) торған трибунаға ҡарап тигеҙләнеп үтергә тейеш. Гонгадзе, журналист Александров, Черновол һәм Гетьман, үҙ — үҙен үлтергән генерал Кравченко һәм Кирпаның портреттарын тотоп, милиция һәм судтар үтергә тейеш. Ә һуңынан майҙанға «Юлия Тимошенконың портреттары йәбештерелгән көлһыу төҫтәге автозак» килеп инһен һәм уны протест белдергән халыҡ аша, ҡара икра һымаҡ ҡара каскалары менән уға йәбешеп, кемгәлер ҡабырғалыран һындырып, кемделер аяҡтан йығып, кемделер асфальттан һөйрәп «Беркуттар» һәм «Грифондар» үтһен".<ref>[http://lb.ua/news/2011/08/19/111314_Lina_Kostenko_predlagaet_provest.html#comm-632406 «Лина Костенко тушкәләр һәм һатлыҡ йәндәр парадын үткәрергә тәҡдим итә». «Левый берег» гәзите сайты. 19.08.2011.]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://ukrclassic.com.ua/katalog/k/kostenko-lina Лина Костенко әҫәрҙәре электрон китапханала ukrclassic.com.ua] {{ref-uk}} * [http://pysar.tripod.com/Kostenko on line шиғырҙар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401041657/http://pysar.tripod.com/Kostenko/ |date=2016-04-01 }} {{ref-uk}} ryyv0hyv73rn0wd67xk4py74zp1k54v Комикс 0 109903 1294563 1276906 2026-04-26T07:26:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294563 wikitext text/x-wiki '''Комикс''' ( [[Инглиз теле|ингл.]] ''<span lang="en">comic</span>'' — шаян) — һүрәт итеп төшөрөлгән тарихтар, рәсемгә төшөрөлгән хикәйәләр. Комикс үҙ эсенә сәнғәт, [[әҙәбиәт]] һәм һынлы сәнғәт һыҙаттарын ала<ref name="understanding">[http://understanding-comics.ru/ Скотт МакКлауд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720140539/http://understanding-comics.ru/ |date=2013-07-20 }}</ref>. == Башҡа атамалары == Был сәнғәтте һәм уның төрҙәренең атамалары күп. Масштаблы, оҙайлы сюжетлы комикстар график роман тип атала, ҡыҫҡалары — стрип. Француз телле илдәрҙә комиксты [[Француз теле|фр.]]&nbsp;''<span lang="fr">bande dessinée</span>'' (һүрәтле таҫма) йәки BD, япон комиксын манга тип атайҙар. Интернет селтәрендә веб-комикстар ҡуйыла. == Аңлатмаһы == Күп төрлө аңлатма бар, әммә барыһы ла ниндәйҙер тарихлы һүрәттәр теҙмәһен тәшкил итә. Күп өйрәнеүселәр фекеренсә, комикс — һүрәт һәм хикәйә берҙәмлеге. Скотт МакКлауд «Комикс асылы» ([[Инглиз теле|англ.]]&nbsp;''<span lang="en">Understanding comics</span>'') китабында ҡыҫҡаса «эҙмә-эҙлекле һүрәттәр», һәм тулыраҡ — «мәғәнәле эҙмә-эҙлекле йәнәш һүрәттәр һәм башҡа һындар»<ref name="understanding"/>. Жорж Садуль комиксты «һүрәттәге хикәйәләр» ти<ref name="Садуль">Ж. Садуль. Всеобщая история кино. Том 1. — М.:"Искусство", 1958.</ref>. === Ғәҙәти комикс составы === * Тышлыҡ — комикстың төп асылын күрһәтә. Һүрәттән башҡа тышлыҡта атамаһы, фирма эмблемаһы, хаҡы, реклама, датаһы, рәссамдар ҡултамғалары булыуы мөмкин. Тышлыҡ ике биттә: уң яҡтан - «тышҡы», һулдан -  «һырты». * Фронтиспис — титул бите алдында һүрәт. Уҡыусыға комикс тураһында күберәк белергә ярҙам итә. * Титул битендә ҡыҫҡаса сығыш, автор, рәссам, контур яһаусы һәм башҡалар исемдәре сыға. Ҙур булмаған рәсемдәр төшөрөлә. * Төп өлөшө — һаны сикләнмәгән биттәр, әммә стандарт комикста 20-40 бит була. * Pin-Up Page — төп рәссамдар йәки комиксҡа бәйле башҡа кешеләрҙең өҫтәмә һүрәттәре, мәҫәлән, тышлыҡтың альтернатив варианттары. == Тарихы == === Һүрәттәге хикәйәләр === [[Файл:Toepffer_Cryptogame_13.png|мини|300x300пкс|Родольф Тепфер һүрәттәре]] Һүрәттәге хикәйәләр тарихы [[XVI быуат|XVI]], [[XVII быуат|XVII]] быуаттарға барып тоташа, ул ваҡытта Валенсия һәм Барселонала халыҡ өсөн күбеһенсә дини темаға һүрәттәр һата башлайҙар. Диниләрҙең тормошо тураһында һөйләгән, төҫлө ҡағыҙға төшөрөлгән гравюлар «аллилуй» тип аталған. Донъяуи темаларға сюжеттар «([[Испан теле|исп.]]&nbsp;<span lang="es">''aucas''</span>)» (от [[Испан теле|исп.]]&nbsp;<span lang="es">''jeu de l'oie''</span>) тип аталған<ref name="Садуль"/>. «Аллилуй» XVI һәм XVII быуаттарҙа Фландрия, [[Франция]] һәм [[Германия]]ла киң таралыш алған. [[XIX быуат]]та Эпиналдә һүрәттәге тарихтарҙы фабрикала сығара башлайҙар. Мәҫәлән, Пеллерен фабрикаһында 16 һүрәтле шаҡмаҡтан торған 600 тарих баҫтырылған (ғәҙәти [[Испания|испан]] «аллилуйя» 48 һүрәттән торған)<ref name="Садуль"/>. 1830—[[1846 йыл]]дарҙа [[Швейцария]]нан Родольф Тёпфер Женевала Жабо әфәнде һәм Крепен әфәнде тураһында альбомдар серияһын сығара. Рәссам-романтик Валентен [[Шарль Перро]] [[әкиәт]]тәре буйынса һүрәттәр альбомын сығарған<ref name="Садуль"/>. 1870 йылдан һуң Европаның аҙналыҡ баҫмалары «Эпиналь һүрәттәрен» ҡуллана башлай. Луи Люмьер «Поливальщик» фильмы йөкмәткеһен тап шундай альбомдарҙың береһенән ала<ref name="Садуль"/>. === Алтын быуат === XX быуатта комикс сәнғәт жанрының популяр төрөнә әйләнә. Ул ваҡытҡа комикстар көлкөлө нигеҙен юғалта. Төп йүнәлештәр булып '''мажаралы''' комикстар урын алды: боевиктар, детективтар, ужастар, уйҙырма, супергеройҙар тураһында хикәйәләр. ''Комикстарҙың алтын быуаты'' ([[Инглиз теле|ингл.]] ''<span lang="en">Ялған Age of Comic Books</span>'') — Америка комикстары тарихындағы осор атамаһы, ул 1930 йылдар аҙағынан 1950-се йылдар уртаһына тиклем дауам иткән. Был сәнғәт төрө үҫешендә беренсе етди аҙымдар XX быуат башында яһалған, график һәм визуаль сағылыштың яңы юлдарын эҙләү әүҙем барған. Башта комикстар тик юмористик булһа, 1938 йылдың июнендә [[АҠШ]]-та Супермен ([[Инглиз теле|ингл.]] ''<span lang="en">Superman</span>'') исемле герой барлыҡҡа килгәс, был хәл үҙгәрә. Супермен тураһындағы тарихтар бик популяр булып китә<ref>[http://www.infoplease.com/spot/comicstimeline.html#CT-1930 Comics Timeline — Infoplease.com]</ref>. Унан башҡа Пластик (Quality Comics нәшриәте), шулай уҡ Уилл Айснер уйлар тапҡан детектив Спирит та билдәлелек яулай<ref>Andelman, Bob, Will Eisner: ''«A Spirited Life»'', ISBN 1-59582-011-6</ref>. Был осорҙа 400-ҙән артыҡ супергерой уйлап табыла. Уларҙың күбеһе онотола, әммә Бэтмен һәм Америка Капитаны әле лә бар. [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] комикстар эстәлегенә етди йоғонто яһай, хәҙер геройҙар нацист хәрәкәте менән көрәшә. Һуғыш тамамланыуға ҡарай, супергеройҙар популярлығы ла кәмей бара. Дөйөм алғанда, тап алтын быуатта комикстың мөһим йүнәлеше — супергеройҙар һәм яңы донъялар барлыҡҡа килә. === Көмөш быуат === ''Комикстарҙың көмөш быуаты'' ([[Инглиз теле|ингл.]] ''<span lang="en">Silver Age of Comic Books</span>'') — 1956 йылдан 1970 йылға тиклем дауам иткән осор. Көмөш быуат 1956 йылдың октябрендә, DC Comics нәшриәте ''Showcase'' #4 комиксын сығарыу менән башлана<ref><span class="citation">''CBR News Team''&#x20;[http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=10649 DC Flashback: The Flash] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026235244/http://www.comicbookresources.com/?page=article |date=2008-10-26 }}.&#x20; </span></ref><ref><span class="citation">''Zicari, Anthony''&#x20;[http://www.silverbulletcomics.com/news/story.php?a=5706 Breaking the Border - Rants and Ramblings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826092448/http://www.silverbulletcomics.com/news/story.php?a=5706 |date=2007-08-26 }}.&#x20; </span></ref>. Тап ошо ваҡытта компания билдәле Флэш геройының яңы версияһын тәҡдим итә. 1960-сы йылдарҙа донъя аренаһына "Марвел" компанияһы сыға. Стэн Ли, Стив Дитко һәм Джек Кирби комикстар тарихында иң популяр геройҙарҙы уйлап таба: Фантастик Дүртәү, Үрмәксе-Кеше, Халк, Тор, Икс Кешеләре, Тимер Кеше һәм башҡалар. Комикстар индустрияһының үҙәге булып АҠШ ҡала. Донъя күләмендәге компаниялар булып Marvel, DC, Dark Horse һәм Image Comics иҫәпләнә. === Бронза быуат === ''Комикстарҙың бронза быуатының'' ([[Инглиз теле|ингл.]] ''<span lang="en">Lazarsfeld Age of Comic Books</span>'') сиктәре теүәл билдәләнмәһә лә, ул 1970-се йылдарҙа башланып, 1985 йылға тиклем дауам иткән, тип һанайҙар. Комикстар өлкәндәр өсөн актуаль булған наркотик, алкоголизм һәм тирә-яҡ мөхитте бысратыу темаларын күтәрә. === Хәҙерге заман === Был осор 1980 йылдар уртаһынан хәҙерге көнгә тиклем дауам итә. Хәҙер комикстар ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡ була, шомло сюжеттар һәм антигеройҙарҙың килеп сығыуы менән айырыла. XX быуат аҙағында ҙур популярлыҡты комикстың [[Азия]] жанрҙары яулай: япондарҙа — [[манга]], Ҡытайҙа — маньхуа һәм Кореяла — манхва. Икенсе бөтә донъя һуғышы бөтөү менән, [[Япония]]ла манга комикстары барлыҡҡа килә. Әммә Көнбайышта, [[аниме]] рәүешендә экрандарға сыҡҡас ҡына, тарала башлай. === Веб-комикс === Веб-комикстар үҙнәшергә оҡшаш, һәр кем үҙенең веб-комиксын булдыра һәм уны интернет селтәрендә баҫтыра ала. == СССР һәм Рәсәйҙә == [[Файл:Маяковский. ОКНА РОСТА.jpg|right|thumb|120 px|Владимир Маяковский агитплакаты, комикс техникаһын ҡулланған]] Совет Рәсәйендә комикс ныҡ таралмаһа ла<ref>{{статья|автор=Виталий Шишикин|заглавие=На злобу дня: „Весёлые картинки“. Комиксы в СССР и России|ссылка=http://www.mirf.ru/Articles/art4680.htm|издание=«[[Мир фантастики]]»|год=июнь 2011|номер=94}}</ref>, әммә ҡайһы бер миҫалдар булған. Комикс техникаһын Владимир Маяковский Окна сатиры РОСТА агитацион плакаттарында ҡулланған. 1937 йылда балалар рәссамы Николай Радловтың «Һүрәттәге хикәйәләр» альбом-китабы сыға. 1955 йылда Румыниянан СССР-ға Юрий Павлович Лобачёв күсеп килә<ref>[http://www.artrz.ru/authors/1804982798/1804785554.html Статья о художнике на сайте «Искусство и архитектура русского зарубежья»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308183232/http://artrz.ru/authors/1804982798/1804785554.html |date=2016-03-08 }}</ref>. Ул Рәсәй һәм серб комиксын төҙөүсе тип һанала, әммә бер тапҡыр ғына рөхсәт ителгән «Костёр» журналындағы баҫманан һуң (1966 йыл), ул сәйәси карикатураға кире ҡайтырға мәжбүр була. Балалар өсөн ҙур булмаған тарихтар «Весёлые картинки» журналында, өлкәндәр өсөн — «Крокодил» журналында сыҡҡан, бик һирәк сит ил комикстары «Наука и жизнь» журналында баҫылған. 1991—1994 йылдарҙа «Муха» журналы баҫтырылған. 1990—1998 йылда Афғанстан ветерандары Рәсәй союзы предприятиеһы, йәш быуынға патриотик белем бирер өсөн, «Велес-ВА» комикстар журналын нәшер иткән<ref>''Дмитриева Д. Г.'' [http://spbu.ru/disser2/32/disser/Dmitrieva_diss.pdf Феномен американского супергероя в контексте визуальной культуры XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418125824/http://spbu.ru/disser2/32/disser/Dmitrieva_diss.pdf |date=2015-04-18 }}. — диссертация, с. 168—170</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/Nashi-komiksy-v-Rossii-super-Putin-a-v-Ukraine-Rembo-kazaki.html Наши комиксы: в России супер-Путин, а в Украине Рэмбо-казаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414220155/http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/Nashi-komiksy-v-Rossii-super-Putin-a-v-Ukraine-Rembo-kazaki.html |date=2015-04-14 }} // Сегодня.ua</ref><ref>[http://vrgames.by/content/russkij-mishka-s-balalajkoj-transformerom Российские комиксы начала 90-х] // белорусская газета «Виртуальные радости»</ref><ref>[http://veles-va.ru/comics/index.html Комиксы Велес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320124340/http://veles-va.ru/comics/index.html |date=2013-03-20 }}</ref>, унда шулай уҡ күңел асыу өсөн дә комикстар сыҡҡан; журнал уңышлы һаналған<ref>Кунин А.: [http://people-on-plate.ru/1888/ «В России я вижу будущее не комиксов, а рисованных историй»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107031012/http://people-on-plate.ru/1888/ |date=2017-01-07 }}</ref><ref>Волков А. [http://blog.rgub.ru/izotext/2015/02/po-prozvishhu-sterva/ По прозвищу «Стерва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909231839/http://blog.rgub.ru/izotext/2015/02/po-prozvishhu-sterva/ |date=2015-09-09 }}</ref> һәм комикстары һаман да яңынан баҫтырып сығарыла<ref>[http://tien-print.ru/ сайт издательства «Тиен», которое переиздает комиксы издательства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150411143657/http://tien-print.ru/ |date=2015-04-11 }}</ref>. 1999—2003 йылдарҙа «Великолепные приключения» журналы сыҡҡан. 2010-сы йылдарға ҡарата Рәсәйҙә комикстар ҙур популярлыҡ яулай алмай. 2010-сы йылдар уртаһында Рәсәйҙә тәү тапҡыр комикстар билдәлелек яулай<ref name=boom>[http://www.mirf.ru/Articles/art6657.htm Бум комиксов в России: мнение издателей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525004016/http://www.mirf.ru/Articles/art6657.htm |date=2015-05-25 }}. [[Мир фантастики]] № 128; апрель 2014</ref><ref>Бластер. [http://blasterisfaster.ru/comics/from-russia-with-love «Комиксы в России». Особое мнение]</ref>. Һүрәтле тарихтарҙы «42», XL Media, [[Bubble]], «Комикс Арт», «Панини», «Азбука» нәшриәттәре сығара. Билдәле сит ил график романдары урыҫ теленә тәржемә ителә, махсус комикстар магазиндары асыла. Йыл да «КомМиссия» комикстар фестивале уҙғарыла. Ҡайһы бер нәшерселәр фекеренсә, был комикстарҙы экранизациялау һәм комикс-берләшмәләр барлыҡҡа килеү менән бәйле<ref name=boom/><ref>[http://kanobu.ru/articles/kak-delayut-i-prodayut-komiksyi-v-rossii-intervyu-s-artemom-gabrelyanovyim-368212/ Как делают и продают комиксы в России: интервью с Артемом Габреляновым]</ref>. 2012 йылда «Иллюстрациялы Рәсәй Конституцияһы» комиксы сыға<ref>[http://www.vashdosug.ru/spb/cinema/article/70403/ «О комиксах. С любовью».] Журнал «Ваш досуг» (СПб) № 09 (29 апреля-12 мая 2013): ''«А в 2012 году и вовсе был издан комикс „Иллюстрированная Конституция России“, в 2013 вышло второе издание. А это значит… жизнь продолжается!»''</ref><ref>[http://www.mk.ru/culture/books/article/2013/03/13/825295-komikskonstitutsiya-poluchil-pochetnuyu-bezgramotu.html?fb90cc20 "Комикс-конституция получил «Почетную безграмоту»] «Московский Комсомолец» № 26185 от 14 марта 2013: ''«Комикс-Конституция содержит немало уникальных картинок».''</ref>. 2012 йылда «Bubble Comics» нәшриәте дүрт төрлө комикстарҙы баҫтыра: «Майор Гром», «Бесобой», «Красная фурия» һәм «Инок»; ике йылдан һуң яңы сериялар — «Экслибриум» һәм «Метеора» сыға. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style=""> <references /> </div> == Әҙәбиәт == * <span class="citation">''Дмитрий Злотницкий''&nbsp;[http://www.mirf.ru/Articles/art1956.htm Врата Миров: Фантастические комиксы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150113145553/http://www.mirf.ru/Articles/art1956.htm |date=2015-01-13 }}&nbsp;// Мир фантастики.&nbsp;— май 2007.&nbsp;— № 45.</span> == Һылтанмалар == * [http://understanding-comics.ru/ Скотт МакКлауд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720140539/http://understanding-comics.ru/ |date=2013-07-20 }} [http://understanding-comics.ru/ «Суть Комикса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720140539/http://understanding-comics.ru/ |date=2013-07-20 }} * [http://academia-f.narod.ru/COMICS_ARTICLE.htm Евгений Харитонов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100804214946/http://academia-f.narod.ru/COMICS_ARTICLE.htm |date=2010-08-04 }} [http://academia-f.narod.ru/COMICS_ARTICLE.htm Девятое искусство (История зарубежного фантастического комикса)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100804214946/http://academia-f.narod.ru/COMICS_ARTICLE.htm |date=2010-08-04 }} * [http://academia-f.narod.ru/comixxx.html Графическая проза.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223092609/http://academia-f.narod.ru/comixxx.html |date=2011-02-23 }} [http://academia-f.narod.ru/comixxx.html Путеводитель по миру фантастического комикса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223092609/http://academia-f.narod.ru/comixxx.html |date=2011-02-23 }} * [http://www.2ivanova.ru/cite/histoirebd.html История зарубежного комикса и её влияние на развитие российского комикса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312075043/http://www.2ivanova.ru/cite/histoirebd.html |date=2012-03-12 }} * [http://polit.ru/article/2015/02/14/ps_comics/ Анатомия образа супергероя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024214030/http://polit.ru/article/2015/02/14/ps_comics |date=2016-10-24 }} * [https://comixbook.ru/article/2547-the-revival-of-the-genre-sai-did-comics/ Возрождение жанра сай-фай в комиксах | Comixbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324200203/https://comixbook.ru/article/2547-the-revival-of-the-genre-sai-did-comics |date=2016-03-24 }} * [http://narodknigi.ru/journals/114/narod_knigi_v_mire_komiksov/ ''Френкель Л.'' Народ Книги в мире комиксов // Народ Книги в мире книг. 2015. № 114.] <span> </span>(рус.) [[Категория:Комикстар]] ovj6c6fid84y5f5ekj7xc009p6m0mkk Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы 0 116914 1294529 1183522 2026-04-25T17:09:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294529 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = | оригинал имени = Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин | изображение = | описание изображения = | ширина = 180 px | должность = [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары | порядок = | флаг = | периодначало = 1930 башы | периодконец = 1930 йылдың марты | предшественник = [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] | преемник = [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] | вероисповедание = | дата рождения = 30.10.1897 | место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһында}} [[Ырымбур өйәҙе]], [[1-се Иманғол]] ауылы | дата смерти = 10.07.1938 | место смерти = [[РСФСР]], [[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | похоронен = | отец = | мать = | супруга = | дети = | годы службы = | принадлежность = {{СССР}} | род войск = | звание = | командовал = | сражения = | партия = | образование = | награды = {{Орден Ленина|1935}} | автограф = | сайт = | викисклад = }} '''Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы''' ([[30 октябрь]] [[1897 йыл]] — [[10 июль]] [[1938 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе секретары. Башҡортостандың 8—9‑сы саҡырылыш [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин 1897 йылдың 30 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Ырымбур өйәҙе]] (хәҙер — [[Ырымбур өлкәһе]] [[Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)|Октябрьский районы]]) [[1-се Иманғол]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name="Узиков Ю. А.">{{cite web|author=Узиков Ю. А.|title=Башҡорт улы — сәйәси золом ҡорбаны|datepublished=2006-10-30|url=http://archive.bashkort.org/bashvest/2509.html|publisher=Башвестъ|accessdate=2016-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609203900/http://archive.bashkort.org/bashvest/2509.html |date=2016-06-09 }}{{ref-ba}}</ref>.. «Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы»нда күрһәтелеүенсә, милләте — [[Башҡорттар|башҡорт]]<ref name="Книга памяти РБ">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://lists.memo.ru/index9.htm|title=Исанчурин Ахмет Рысмухаметович|lang=|publisher=Международное общество «Мемориал»|accessdate=2016-01-22}}</ref>. [[1915]]—[[1918]] йылда рус армияһы составында [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]]нда, ә [[1919]]—[[1922]] йылдарҙа РККА составында — [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="Каримова И. Г.">{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/14062-isanchurin-akhmet-resmukhametovich|автор=Каримова И. Г.}}</ref><ref name="Справочник">{{cite web|author=|title=Исанчурин Ахмет Ресмухаметович|datepublished=|url=http://www.knowbysight.info/III/12368.asp|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2016-01-22}}</ref>. 1920 йылда РКП(б)<ref name="Зиновьев А.">{{cite web|author=Зиновьев А.|title=Ахмет Исанчурин. Расстрелян за «выгораживание врагов народа»|datepublished=2007-06-13|url=http://www.bashinform.ru/news/151127-akhmet-isanchurin-rasstrelyan-za-quot-vygorazhivanie-vragov-naroda-quot/|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2016-01-22}}</ref> ағзаһы. Ул [[1922]]—[[1924]] һәм [[1926]]—[[1928]] йылдарҙа [[Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университеты]]нда уҡый һәм уны [[1928]] йылда тамамлай. [[1924]]—[[1926]] йылдарҙа Урал өлкәһенең, [[1928]] йылдан Башҡорт АССР-ының ВКП(б) структураларында эшләй. [[1928]]—[[1929]] йылдарҙа ВКП(б)-ның [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|Башҡортостан өлкә комитетында]] ВКП(б) Үҙәк Комитеты вәкиле була. [[1929]] йылдан ВКП(б)-ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай кантон комитетының]] агитация-пропаганда бүлегенә етәкселек итә, ә 1930 йылдан Башҡорт АССР-ның мәғариф халыҡ комиссары була. [[1930]]—[[1931]] йылдарҙа ВКП(Б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар бүлеге менән етәкселек итә, ә [[1931]] йылда өлкә комитетының 2-се секретары итеп һайлана. [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты|Башҡорт АССР]] [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк һайлау комиссияһының]] VIII һәм XI саҡырылыш ағзаһы була. [[1937 йыл]]да ул СССР НКВД-һының 30.07.1937 № 00447<ref>[http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704050528/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |date=2020-07-04 }}</ref> бойороғо буйынса төҙөлгән махсус «тройка» составына индерелә һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнаша [[1937]] йылдың [[17 сентябрь|17 сентябрендә]] [[Правда (гәзит)|«Правда» гәзитендә]] Л. Перевозкиндың «Кучка буржуазных националистов в Башкирии» тигән мәҡәләһе баҫыла, унда республиканың бөтә партия-хужалыҡ аппараты «буржуаз милләтселәрҙән» һәм «вәлидовсыларҙан»<ref>{{статья|автор=Алмаев Р. З.|заглавие=Риза Абубакиров: страницы биографии (к 105-летию со дня рождения наркома просвещения БАССР|ссылка=https://www.docme.ru/doc/1093285/518.pedagogicheskij-zhurnal-bashkortostana-N5-2007|язык=|издание=Педагогический журнал Башкортостана|тип=журнал|год=2007|том=|номер=5|страницы=131—139|doi=|issn=1817-3292}}</ref> тора, тип әйтелә. Шул уҡ көндө «Известия» гәзитендә «Башҡорт буржуаз милләтселәре һәм уларҙың һаҡсылары» тигән мәҡәлә баҫыла. [[1937]] йылдың октябрь айында Өфөгә ВКП(б) ҮК секретары А. А. Жданов килә һәм республика обкомы етәкселеген халыҡ дошмандары менән көрәш алып бармауҙа һәм хатта уларҙы яҡлап алып ҡалыуҙа ғәйепләй. [[1937]] йылдың [[6 октябрь|6 октябрендә]] Әхмәт Иҫәнсурин ҡулға алына, ә [[1938 йыл]]дың 10 июлендә атыла. [[1956]] йылдың майында аҡлана. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ленин ордены (1935) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Возвращенные имена : [О репрессированных в годы культа личности Сталина в Башкирии / Сост. Иргалин Г. Д., Асабин Е. П.], 287,[1] с. портр. 21 см, Уфа Башк. кн. изд-во 1991. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5792-i-nsurin-khm-t-ry-m-kh-m-t-uly}}{{V|12|10|2019}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:1897 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе Октябрьский районында тыуғандар]] [[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]] [[Категория:10 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Башҡортостандағы Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] t72y8b0277yszl1yya9ccs9d3z3k1ud Ҡалып:Европа по темам 2 10 119632 1294531 1233773 2026-04-25T17:26:00Z Вәхит 24644 1294531 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Европа по темам 2 |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стиль = |стиль_основного_заголовка = {{#if:{{{цвет|}}}|background:{{цвет|{{{цвет}}}}}}} |заголовок = [[Европа]] илдәре: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}} |изображение = |стиль_заголовков = {{#if:{{{цвет|Европа}}}|background:{{цвет|{{{цвет}}}}}}} |стиль_списков = text-align:center |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = |список1 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}} }}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албанияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}} }}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андоррала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}} }}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}} }}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}} }}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгарияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}} }}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговинала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}} }}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}} }}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватиканда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}} }}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}} }}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}} }}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грецияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}} }}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹ }}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Данияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}} }}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}} }}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}} }}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испанияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}} }}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}} }}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстанда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}² }}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}} }}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литвала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}} }}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейнда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}} }}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембургта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}} }}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальтала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}} }}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}} }}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монакола|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}} }}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерландта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}} }}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}} }}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польшала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}} }}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}} }}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румынияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}} }}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәйҙә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}² }}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Маринола|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}} }}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}} }}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}} }}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словенияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}} }}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македонияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}} }}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиәлә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}² }}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украинала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}} }}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}} }}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Францияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}} }}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}} }}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногорияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}} }}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}} }}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцарияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}} }}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швецияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}} }}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстонияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}} }}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжанда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}} </div> |заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге=|Бойондороҡло территориялар}} |список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге||<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}} }}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернсила|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}} }}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтарҙа|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}} }}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерсила|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}} }}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}} }}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}} }}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицбергенда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}} }}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майенда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}} }} </div> }} |заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр |список5 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{#if:{{{Абхазия|}}}||{{Страна по темам|Абхазияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹ }}{{#if:{{{Косово Республикаһы|}}}||{{*}}{{Темалар буйынса ил|Косово Республикаһында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}} }}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}} }}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹ }} </div> |стиль_внизу = background:{{#if:{{{цвет|}}}|{{цвет|{{{цвет}}}}}|#ccf}} |внизу = ¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла. {{*}} ² Башлыса Азияла }}<noinclude> {{doc-inline}} Ҡалыпты ҡулланыу буйынса инструкция: {{tl|Европа по темам}} Шулай уҡ ҡарағыҙ: * {{tl|Европа по темам 3}} — эйәлек килешендә * {{tl|Азия по темам 2}} * {{tl|Африка по темам 2}} * {{tl|Северная Америка по темам 2}} * {{tl|Южная Америка по темам 2}} * {{tl|Океания по темам 2}} [[Категория:Ҡалыптар:Европа]] </noinclude> tpxmyfvzcx4xyplxstkeewqqxhscb9t 1294532 1294531 2026-04-25T17:28:59Z Вәхит 24644 1294532 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Европа по темам 2 |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стиль = |стиль_основного_заголовка = {{#if:{{{цвет|}}}|background:{{цвет|{{{цвет}}}}}}} |заголовок = [[Европа]] илдәре: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}} |изображение = |стиль_заголовков = {{#if:{{{цвет|Европа}}}|background:{{цвет|{{{цвет}}}}}}} |стиль_списков = text-align:center |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = |список1 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}} }}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албанияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}} }}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андоррала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}} }}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}} }}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}} }}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгарияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}} }}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговинала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}} }}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}} }}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватиканда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}} }}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}} }}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}} }}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грецияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}} }}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹ }}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Данияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}} }}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}} }}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}} }}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испанияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}} }}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}} }}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстанда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}² }}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}} }}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литвала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}} }}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейнда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}} }}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембургта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}} }}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальтала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}} }}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}} }}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монакола|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}} }}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерландта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}} }}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}} }}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польшала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}} }}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}} }}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румынияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}} }}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәйҙә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}² }}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Маринола|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}} }}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}} }}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}} }}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словенияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}} }}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македонияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}} }}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиәлә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}² }}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украинала|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}} }}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}} }}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Францияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}} }}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}} }}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногорияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}} }}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}} }}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцарияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}} }}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швецияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}} }}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстонияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}} }}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжанда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}} </div> |заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге=|Бойондороҡло территориялар}} |список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге||<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}} }}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернсила|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}} }}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтарҙа|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}} }}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерсила|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}} }}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}} }}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}} }}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицбергенда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}} }}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майенда|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}} }} </div> }} |заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр |список5 =<div style="margin-top:-1ex;margin-bottom:-1ex;padding:0"> {{#if:{{{Абхазия|}}}||{{Страна по темам|Абхазияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹ }}{{#if:{{{Косово Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово Республикаһында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}} }}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһында|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}} }}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияла|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹ }} </div> |стиль_внизу = background:{{#if:{{{цвет|}}}|{{цвет|{{{цвет}}}}}|#ccf}} |внизу = ¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла. {{*}} ² Башлыса Азияла }}<noinclude> {{doc-inline}} Ҡалыпты ҡулланыу буйынса инструкция: {{tl|Европа по темам}} Шулай уҡ ҡарағыҙ: * {{tl|Европа по темам 3}} — эйәлек килешендә * {{tl|Азия по темам 2}} * {{tl|Африка по темам 2}} * {{tl|Северная Америка по темам 2}} * {{tl|Южная Америка по темам 2}} * {{tl|Океания по темам 2}} [[Категория:Ҡалыптар:Европа]] </noinclude> gbklhy8devpw1dmze4oovgun6emv1yh Ҡалып:Европа по темам 10 119690 1294581 1265233 2026-04-26T09:47:01Z Вәхит 24644 1294581 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица | имя = {{{имя|Европа по темам}}} | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | заголовок = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}} | класс_списков = hlist | tracking = {{{tracking|}}} |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = |список1 =<div align="center"> {{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}} }}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}} }}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}} }}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}} }}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}} }}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}} }}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}} }}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}} }}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}} }}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}} }}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}} }}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}} }}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹ }}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}} }}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}} }}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}} }}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}} }}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}} }}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}² }}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}} }}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}} }}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}} }}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}} }}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}} }}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}} }}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}} }}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}} }}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}} }}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}} }}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}} }}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}} }}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}² }}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}} }}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}} }}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}} }}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}} }}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}} }}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}² }}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}} }}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}} }}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}} }}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}} }}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}} }}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}} }}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}} }}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}} }}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}} }}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}} </div> |заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}} |список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||<div align="center"> {{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}} }}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}} }}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}} }}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}} }}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}} }}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}} }}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}} }}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}} }} </div> }} |заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр |список5 =<div align="center"> {{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹ }}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}} }}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}} }}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹ }} </div> |заголовок6 = |список6 = <div align="center">¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла</div> |стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff |внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}} }}<noinclude> {{doc}}<!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --> </noinclude> lkwd0y0d360j84qqmsayyi9jolr5g9h 1294582 1294581 2026-04-26T09:49:26Z Вәхит 24644 1294582 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица | имя = {{{имя|Европа по темам}}} | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | заголовок = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}} | класс_списков = hlist | tracking = {{{tracking|}}} |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = |список1 =<div align="center"> {{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}} }}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}} }}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}} }}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}} }}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}} }}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}} }}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}} }}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}} }}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}} }}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}} }}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}} }}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}} }}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹ }}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}} }}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}} }}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}} }}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}} }}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}} }}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}² }}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}} }}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}} }}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}} }}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}} }}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}} }}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}} }}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}} }}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}} }}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}} }}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}} }}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}} }}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}} }}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}² }}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}} }}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}} }}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}} }}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}} }}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}} }}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}² }}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}} }}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}} }}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}} }}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}} }}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}} }}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}} }}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}} }}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}} }}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}} }}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}} </div> |заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}} |список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||<div align="center"> {{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}} }}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}} }}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}} }}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}} }}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}} }}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}} }}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}} }}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}} }} </div> }} |заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр |список5 =<div align="center"> {{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹ }}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово|ла{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}} }}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}} }}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹ }} </div> |заголовок6 = |список6 = <div align="center">¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла</div> |стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff |внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}} }}<noinclude> {{doc}}<!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --> </noinclude> syvzyp8nlto09q1sde3ze7zc3adtqby 1294583 1294582 2026-04-26T09:50:04Z Вәхит 24644 1294583 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица | имя = {{{имя|Европа по темам}}} | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | заголовок = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}} | класс_списков = hlist | tracking = {{{tracking|}}} |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = |список1 =<div align="center"> {{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}} }}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}} }}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}} }}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}} }}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}} }}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}} }}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}} }}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}} }}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}} }}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}} }}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}} }}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}} }}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹ }}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}} }}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}} }}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}} }}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}} }}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}} }}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}² }}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}} }}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}} }}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}} }}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}} }}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}} }}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}} }}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}} }}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}} }}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}} }}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}} }}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}} }}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}} }}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}² }}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}} }}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}} }}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}} }}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}} }}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}} }}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}² }}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}} }}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}} }}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}} }}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}} }}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}} }}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}} }}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}} }}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}} }}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}} }}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}} </div> |заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}} |список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||<div align="center"> {{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}} }}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}} }}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}} }}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}} }}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}} }}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}} }}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}} }}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}} }} </div> }} |заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр |список5 =<div align="center"> {{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹ }}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косовола|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}} }}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}} }}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹ }} </div> |заголовок6 = |список6 = <div align="center">¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла</div> |стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff |внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}} }}<noinclude> {{doc}}<!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --> </noinclude> ar01m6gmgluecs5gipo1sogrzpcj2b0 1294584 1294583 2026-04-26T09:51:25Z Вәхит 24644 1294584 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица | имя = {{{имя|Европа по темам}}} | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | заголовок = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}} | класс_списков = hlist | tracking = {{{tracking|}}} |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = |список1 =<div align="center"> {{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}} }}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}} }}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}} }}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}} }}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}} }}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}} }}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}} }}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}} }}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}} }}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}} }}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}} }}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}} }}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹ }}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}} }}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}} }}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}} }}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}} }}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}} }}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}² }}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}} }}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}} }}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}} }}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}} }}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}} }}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}} }}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}} }}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}} }}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}} }}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}} }}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}} }}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}} }}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}² }}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}} }}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}} }}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}} }}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}} }}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}} }}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}² }}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}} }}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}} }}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}} }}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}} }}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}} }}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}} }}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}} }}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}} }}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}} }}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}} </div> |заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}} |список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||<div align="center"> {{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}} }}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}} }}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}} }}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}} }}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}} }}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}} }}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}} }}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}} }} </div> }} |заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр |список5 =<div align="center"> {{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹ }}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}} }}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}} }}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹ }} </div> |заголовок6 = |список6 = <div align="center">¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла</div> |стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff |внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}} }}<noinclude> {{doc}}<!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --> </noinclude> lkwd0y0d360j84qqmsayyi9jolr5g9h Истанбул ҡыйралышы 0 121651 1294508 1278014 2026-04-25T13:30:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294508 wikitext text/x-wiki '''Истанбул ҡыйралышы ''' ({{Lang-el|Σεπτεμβριανά}} ''Септемвриана'' — «'''Сентябрь ваҡиғалары'''», [[Төрөк теле|төрөк.]]{{Lang-tr|6–7 Eylül Olayları}}6–7 Eylül Olayları ''Алты — Йеди Эйлюль Олайлары'' — «'''6—7 сентябрь ваҡиғалары'''») — [[Төркиә]] территорияһында [[Истанбул|Истанбулдағы]] грек әҙселегенә ҡаршы йүнәлтелгән иң әһәмиәтле һәм иң күләмле ҡыйралыштарҙың береһе, 1955 йылдың 6—7 сентябрендә була. [[Файл:Rect4108.png|мини|216x216пкс|1955 йылда Истанбулда һәм Принц утрауҙарында йәшәгән грек халҡын ҡырыу ]] Был ҡыйралыштан һуң хәҙерге Төркиәлә йәшәгән грек халҡын (киңерәк ҡарағанда — мосолман булмағандарҙы, сөнки ҡырылыш йәһүдтәргә лә ҡағыла ) ҡырыуҙың 2,5 мең йыллыҡ тарихы ахырына етә. Боларыу барышында, төрөк мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 13-тән алып 16-ға тиклем грек  (шул иҫәптән ике рухани) һәләк була һәм күп сиркәүҙәр емертелә, биналар яндырыла, ҡаланың инфраструктураһына зыян килә. Ҡыйралыштан күрелгән иҡтисади зыян 1,2 миллиард һумға (хәҙерге баһалау) төшә. Боларыуҙар Төркиәнең башҡа ҡалаларына ла, бөтәһенән элек  [[Измир|Измиргә]] ҡағыла, унда <ref name="Hellas">100+1 Χρόνια Ελλάδα, εκδ. Μανιατέας, 1999</ref>{{rp|Β-63}} ҡалаһында НАТО штабында булған грек офицерҙарының ғаиләләре зыян күрә. Шул уҡ ваҡытта Измирҙәге [[НАТО]] ғәскәрҙәре лә, Көнбайыш Европа йәмәғәтселеге лә ваҡиғаларға ҡыҫылмай. == Башы == Ғосман империяһында христиандарҙы ҡырыу XIX—XX быуаттар буйына дәүләттең эске сәйәсәтенең айырылғыһыҙ бер өлөшө булып ҡала. Уларҙың күпселеге христиандарҙың милли хәрәкәттәрен баҫтырырға тырышҡан власть башындағы мосолман төрөктәре тарафынан ойошторола. Христиандар ҙа ҡыйралыштар ойошторғолай, ләкин уларҙа империяның хәрби мөмкинлектәрен ҡуллана алмағанлыҡтан ҡорбандар әҙерәк була (Пелопоннес һуйышы, 1820-се йылдарҙа Гректарҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы). XX быуат башында ла милләт-ара хәлдәр киҫкенләшеп тора (Балҡан һуғыштары, Грек-төрөк һуғышы).  1922—1924 йылдарҙа Европа державалары тарафынан үткәрелгән грек-төрөк халыҡ алмашыуы ике Балҡан дәүләтендә хәлдең бер аҙ баҫылыуына килтерә. Ләкин договорға индерелгән иҫкәрмә пункттарына бәйле көсөргәнешлек усаҡтары ла һаҡланып ҡала. Мәҫәлән, төрлө тарихи-мәҙәни сәбәптәргә бәйле Константинополдә йәшәгән христиан гректар (ул мәлгә 270 меңләп кеше, йәғни халыҡтың 40 проценты;  XV  быуатта ҡалала гректар күпселекте тәшкил иткән була), утрауҙарҙа ((Имброс / Гөкчеада) һәи (Тенедос / Бозжаада) йәшәгән христиан гректар, йәнә Көнбайыш Фракияла йәшәгән [[мосолмандар]] ([[төрөктәр]], помактар, сиғандар; 86 меңләп кеше) халыҡ алмашыу сараһынан ситтә ҡалдырыла. Ул саҡта [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияныҡы]] булған Кипрҙа һәм Италияға ҡараған Додеканес утрауҙарында ла мосолмандар йәшәп ҡала. Төркиәгә һәм Көнбайыш Европаға күпләп күсенһәләр ҙә, Грецияла мосолман әҙселеге үҙенең рәсми статусын да, туған телен дә, тыуым юғары булғанлыҡтан электән йәшәгән төбәктәрендә һан яғынан өҫтөнлөгөн дә һаҡлап ҡала  (мәҫәлән, [[2001 йыл|2001 йылғы]] халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы,  Ксанти округында — халыҡтың 51,7 проценты), шул уҡ ваҡытта Истанбул христиандары 1920-сы йылдарҙан бирле яңы төрөк власы тарафынан баҫтырыла килә. Гректарға ҡайһы бер профессиялар биләү тыйыла, хоҡуҡтары сикләнә. Утрауҙарҙа грек телендә уҡытыу туҡтатыла, материктан төрөктәр күсерелә. 1925—1955 йылдарҙа барған эмиграция һөҙөмтәһендә Истанбулда йәшәгән гректар [[XX быуат|XX быуатта]] 270 меңдән (39,6 процент) 100 меңгә (7,8 процент) ҡалып кәмей. [[1955 йыл|1955 йылға]] ҡалала 100 000 самаһы грек ҡала, уларҙың яртыһы премьер-министр Аднан Мендерестың Демократик партияһы ойошторған ҡыйралыштан һуң уҡ Төркиәне ташлап китә<ref>[http://invenio.lib.auth.gr/record/113326/files/LIBITSIOUNI.pdf?version=1 «Το πλέγμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων και η ελληνική μειονότητα στην Τουρκία, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου 1955—1964»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408044911/http://invenio.lib.auth.gr/record/113326/files/LIBITSIOUNI.pdf?version=1 |date=2022-04-08 }} , Διπλωματική Μεταπτυχιακή Εργασία, Ανθή Λιμπιτσιούνη, 2008, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.</ref>. == Ваҡиғалар ағышы == Билдәле төрөк публицисы Зәйнәп Ҡараташ яҙғанынса, ҡыйратыу төркөмдәре төрөк армияһының тактик мобилизация төркөмө тарафынан ойошторола <ref>http://www.todayszaman.com/national_60th-anniversary-of-pogroms-targeting-rums-marks-progress-in-rapprochement_398336.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907050116/http://www.todayszaman.com/national_60th-anniversary-of-pogroms-targeting-rums-marks-progress-in-rapprochement_398336.html |date=2015-09-07 }}</ref>. Һәр төрлө вәхши ғәмәлдәр менән бергә, ҡыйратыусылар грек зыяраттарынан мәйеттәрҙе соҡоп алып, теләһә ҡайҙа быраҡтырып китә<ref>[http://www.rizospastis.gr/page.do?publDate=6/9/2015&id=15959&pageNo=2 Από μέρα σε μέρα] // ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ</ref>. Профессор Нико Узуноғлу ҡыйралыш ойоштороуҙы, башҡа сәбәптәр менән бергә,  планлаштырылған хәрби түңкәрелеш менән дә бәйләй<ref>http://www.todayszaman.com/national_uzunoglu-sept-6-7-pogrom-first-move-in-may-27-coup_398243.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907050125/http://www.todayszaman.com/national_uzunoglu-sept-6-7-pogrom-first-move-in-may-27-coup_398243.html |date=2015-09-07 }}</ref>. == Эҙемтәләре == [[1965 йыл|1965 йылға]] [[Истанбул|Истанбулда]] йәшәгән гректар һаны  48 меңгә (2,8 процент) ҡала. [[2000 йыл|2000]] йылда ҡалала ни бары 2 мең грек йәшәй.<ref>According to the [//ru.wikipedia.org/wiki/Human_Rights_Watch Human Rights Watch] the Greek population in Turkey is estimated at 2,500 in 2006. </ref> Имброс (Гөкчеада) һәм Тенедос (Бозжаада) утрауҙарына ла күпләп төрөктәр күсерелә һәм уларҙа ерле халыҡтан беренсеһендә 250, икенсеһендә 25 грек ҡала, ә мәктәптә һәм администрацияла [[Грек теле|грек телен]] ҡулланыу тыйыла, мәктәптәр [[1975 йыл|1975 йылдан]] ябыла.  Грецияның үҙендә (Көнбайыш Фракияла) төрөк телендә [[Мәғариф|белем биреү]] әле лә һаҡлана<ref>[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta08/ERES1625.htm Council of Europe Parliamentary Assembly]</ref>. Грецияла мосолман төрөктәр күбәйә, бөгөн уларҙың һаны 120 мең кеше тәшкил итә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://genocide.ru/lib/photos/pogroms-1955.htm Фотографии погрома 1955 г.] * [http://www.genocide.ru/lib/demoyan.htm Республика депортаций и погромов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105358/http://www.genocide.ru/lib/demoyan.htm |date=2016-03-04 }} [[Категория:Төркиә тарихы]] [[Категория:XX быуат низағтары]] rs39bdhmm6gzo2s7yjt3t5hw2bcnny6 Коммунарка (атыу полигоны) 0 132757 1294564 1282708 2026-04-26T07:29:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294564 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' «Коммунарка» махсус объекты''' — Мәскәү ҡалаһы Яңы Мәскәү административ округының Сосенское ауылында, Калуга шоссеһының егерме дүртенсе километрында ошо уҡ исемле атыу полигоны урынындағы мемориаль зыярат<ref>[http://vkommunarke.ru Сайт жителей Коммунарки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122184638/http://vkommunarke.ru/ |date=2019-11-22 }}</ref><ref>[http://www.kommunarka.narod.ru/ Приход Преображенской церкви в п. Коммунарка Московской области]</ref>, ошо уҡ исемле ҡасабанан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай бер километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 1930—1940 йылдарҙа СССР НКВД-һының махсус объекты — атыу полигоны — ғәмәлдә булған<ref name="lukina">''Лукина Мария'' [http://www.kaluzhskoe.ru/viewpaper/objectid/3697 Вотчина НКВД — спецобъект «Коммунарка»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 09.07.2008</ref>, полигонда репрессиялар барышында үлем язаһына хөкөм ителгән кешеләрҙе атҡандар һәм ерләгәндәр<ref name="nikf">''Николай Фигуровский'' [http://izvestia.ru/news/329601 Спецобъект «Монастырь»] // Газета [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F Известия], 11.10.2007</ref>. == Тарих башы == [[Файл:PolKommunarka1.jpg|справа|мини|220x220пкс|Полигонға боролған ерҙә щит, 2012 йыл]] XХ быуат башындағы архив мәғлүмәттәре буйынса, атыу полигоны урынында Хорошавка утары -мы́за (эст. mõis, фин. moisio, латыш. muiža) булған. Хәтирәләр буйынса, ул Ордынка йылғаһындағы быуа буйында, ҡайынлыҡта урынлашҡан булған<ref name="novak">''Новак Л''. [http://www.itogi.ru/archive/2000/44/115914.html Дача особого назначения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126153938/http://www.itogi.ru/archive/2000/44/115914.html |date=2013-01-26 }} // Итоги (журн.). — 2000, 31 окт. — № 44 (230).</ref>. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң утарҙың хужаларын ҡыуып ебәргәндәр. 1920-се йылдар аҙағында — 1930-се йылдар башында мыза махсус объектҡа әүерелә. Уның исеме — «Коммунарка» — ОГПУ-ның яҡында ятҡан ярҙамсы хужалығы исеменән алынған. Бында ОГПУ рәйесенең, һуңынан СССР НКВД-ның наркомы Г. Ягоданың шәхси дачаһы төҙөлә башлай. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Г. Ягоданың туғаны В. Знаменская дача ял итеү һәм ғаилә өсөн тәғәйенләнмәгән булған тип һөйләгән. Бында нарком НКВД етәкселеге менән кәңәшмәләр үткәргән. Объектты СССР НКВД-һы ҡарамағына тапшырғанға тиклем уның биналары ОГПУ рәйесенең һәм НКВД наркомы Генрих Ягоданың дачалары булып һанала. 1937 йылдың 28 мартында Генрих Ягоданы ҡулға алалар. Дачанан мөлкәтте алып китәләр. Ул ваҡытта ғәмәлдә булған Бутово атыу полигоны бөтә көсөнә эшләй, әммә эш күбәйә бара. Г. Ягоданың урынына ҡалған Николай Иванович Ежов Ягоданың дачаһын чекистарға бирергә ҡуша. == Тарихы == [[1937 йыл]]дың 2 сентябренән башлап әлеге СССР НКВД-һының махсус объекты төрлө юғары дәрәжәле эшмәкәрҙәрҙе массауи рәүештә үлтереү урынына әйләнә<ref name=lukina /><ref name="nikf" />. Үлем язаһы хөкөм сығарылған көндө үк башҡарылған<ref name=lukina /><ref name="nikf" />. Рәсәй Федерацияһы Именлек министрлығының эксперт комиссияһы 1993 йылда үткәргән баһаһы буйынса «Коммунарка» полигонында 10 меңдән 11,4 мең кешенең кәүҙәһе ерләнгән. 2010 йылға ҡарата улар араһынан 5 мең кеше исемләп билдәлгән һәм «Мемориал» йәмғиәте исемлектәренә индерелгән булған<ref name="memorial1">{{cite web|url=http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm|title=Мемориал: расстрельные списки Коммунарки|publisher=[[Общество «Мемориал»]]|accessdate=2010-2-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/66rRbkayE?url=http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm|archivedate=2012-04-12}}</ref>.<blockquote style=""> Хәтер китабында 4527 ҡыҫҡаса биографик белешмә һәм 1937 йылдың 2 сентябренән алып 1941 йылдың 16 октябренә тиклем Мәскәүҙә ялған сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса атып үлтерелгән 2187 кешенең фотоһүрәттәре баҫтырылған. … 1937—1941 йылдарҙа Мәскәүҙә барыһы НКВД — НКГБ органдары тикшергән эштәр буйынса 32 меңгә яҡын кеше атып үлтерелә. Шул иҫәптән, 1937—1938 йылдарҙа ла 29 200 акешенән дә кәм түгел. Был һандар Мәскәү ҡалаһы һәм Мәскәү өлкәһе буйынса Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәте (ФСБ) Идаралығының архивында (артабан — Мәскәү УФСБ-һы) һәм Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәтенең (ФСБ) Үҙәк архивында һаҡланған атыу бойороҡтарынан һәм хөкөмдәрҙе үтәү тураһында акттарҙан билдәләнә<ref name="memorial1" />.</blockquote>32 мең атылғандарҙан Бутово полигонында — 20 765 кеше, бер нисә йөҙ кеше — Яңы Дон зыяратында, ҡалғандары — "Коммунарка"ла ерләнгән. == Сит ил граждандарын язалау == [[Файл:PolKommunarka7.jpg|справа|мини|250x250пкс|Полигонда үлтерелгән Монголия хөкүмәтенә иҫтәлекле обелиск. 2012 йыл]] «Коммунарка» полигонында шулай уҡ сит ил граждандарына яза башҡарылған. Бында билдәләнмәгән соҡорҙарҙа 11 илдең 60-тан ашыу милләт кешеләренең һөйәктәре ята. Ҡорбандар исемлегендә — [[Литва]], [[Латвия]], [[Эстония|Эстонияның]] сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, [[Германия]], [[Румыния]], [[Франция]], [[Төркиә]], [[Болгария]], [[Финляндия]], [[Венгрия|Венгрияның]] коммунистик хәрәкәттәрен кәүҙәләндергән [[Коммунистик интернационал|Коминтерн]] лидерҙары. 1941 йылдың июлендә [[Монголия]]ның юғары етәкселегенең күпселек өлөшө бында юҡ ителә. 1936 йылда Монголия хөкүмәте башлығы булып киткән А. Аман 1939 йылда үҙенең 28 яҡын хеҙмәткәрҙәре менән бергә ҡулға алына<ref name="amar">[http://kamsha.ru/journal/analitycs/mongolia.html Такая спокойная Монголия (Неизвестные кошмары 20 века)]</ref>. 1941 йылдың 27 июлендә СССР-ҙың Юғары Суды Хәрби Коллегияһының хөкөм ҡарары буйынса улар атып ултерелә. 2002 йылда бында үлтерелгән монгол министрҙарына һәйкәл асыла<ref name="karta">[http://www.hro.org/node/8456 На полигоне «Коммунарка» должен быть установлен ещё один памятник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103201856/http://hro.org/node/8456 |date=2011-11-03 }}</ref>. == 1941 йылдың 16 октябре == <blockquote class="" style="">1937-1938 йылдан һуң иң күп һанлы атыуҙар 1941 йылдың 16 октябрендә башҡарыла. Мәскәүҙең немецтарға ҡалдырылыуы ҡурҡынысы тыуғас, был фажиғәле көндә, Хәрби коллегияһы һәм хәрби трибуналдар хөкөмдәре буйынса 220 кеше атып үлтерелә<ref>[http://ekaterinamon.orthodoxy.ru/kommunarka.htm Храм Новомучеников и исповедников российских в пос. Коммунарка. Подворье монастыря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131041/http://ekaterinamon.orthodoxy.ru/kommunarka.htm |date=2016-03-04 }}.</ref>.</blockquote>1941 йылдың [[16 октябрь|16 октябрендә]] бында Латвия республикаһының күп кенә хәрби һәм сәйәси эшмәкәрҙәре юҡ ителә<ref>[http://historyfoundation.ru/news_item.php?id=1301 В Подмосковье может появиться памятник расстрелянным латвийским дипломатам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611031448/http://historyfoundation.ru/news_item.php?id=1301 |date=2010-06-11 }}.</ref>:<blockquote class="" style="">Земгаль дивизияһы командиры генерал Жанис Бахс, Латгаль дивизияһы командирының ярҙамсыһы генерал Клинсонс Рудолфс, авиация главкомы генерал Янис Инданс, СССР-ҙа Латвия илсеһе Фрицис Коциньш, Мәскәүҙәге Латвия илселегенең хәрби атташеһы Янис Залитис, генералдар Артур Даннебергс, Артурс Далбергс, Андрей Крустиньш, Роберт Клявиньш, Вилис Спандегс, полковниктар Карлис Лейиньш, Александрс Кристовскис, Рудолфс Цеплитис, Янис Пуксис, Юлийс Розенталс, полковник, журналист һәм яҙыусы ОТО Зелтиньш -Голдфелдс, дипломат Хуго Целминьш, рәссам һәм карикатурист Сергейс Цивинскисать-Цивис һәм башҡалар</blockquote>Бында ла шул уҡ көндә комкор Максим Магер<ref>[http://rkka.ru/handbook/personal/repress/komkor.htm 39. Магер Максим Петрович (1897-16.10.1941)].</ref>, бригада комиссары Василий Давыдов<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/davydov_vv.html Давыдов Василий Васильевич].</ref>, генералдар Степан Оборин, Сергей Черных һәм башҡалар юҡ ителә. Был көндәге полигон ваҡиғалары тураһында бер ниндәй ҙә рәсми мәғлүмәт юҡ<ref>16 октября 1941 года в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Москве была паника из-за приближения немецких войск] и слухов о том, что [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD Иосиф Сталин] уехал из города.</ref>. «Мемориал» ойошмаһының сайтында дүрт ҡорбан тураһында телгә алынған<ref>[http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm 1941. Октябрь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928013704/http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm |date=2013-09-28 }} — Киселев Прокофий Семенович, Алейкин Василий Васильевич, Чистяков Николай Михайлович, Папков (Попков) Василий Алексеевич.</ref>. == «Коммунарка» махсус объектында язаланған билдәле шәхестәр == [[Файл:PolKommunarka4.jpg|мини|250x250пкс|Полигонға ингән ерҙә ғибәҙәт ҡылыу тәреһе. 2012 йыл]] == Хәҙерге торошо == 1999 йылдан алып полигон территорияһы ФСБ ҡарамағынан Урыҫ православие сиркәүе ҡарамағына тапшырылған<ref>''Волошина В.'' [http://izvestia.ru/news/264996 Спецобъект «Монастырь»]. // Известия : газета. — 28.7.2002.</ref>. [[2007 йыл|2007 йылдың]] 22 сентябрендә полигон территорияһында Изге Новомучениктар һәм Коммунаркала Рәсәй Тәүбәгә килеүселәр ғибәҙәтханаһы изгеләндерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Головкова, Лидия Алексеевна|Головкова Л. А.]]|заглавие=Спецобъект НКВД «Коммунарка» (1937—1941): Альбом-монография|место=М.|издательство=Изд. агентство «BE-ART Group»|год=2009|страниц=120|isbn=978-5-9901754-1-9}} [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] j3j96ockwdu2fbcq8ypvlqpimzc9e3u Кельце 0 149300 1294549 1291419 2026-04-26T01:40:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294549 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кельце''' ({{Lang-pl|Kielce}}; урыҫ исеме ваҡытта поляк батшалығы — '''Кельц''', орфография дореформенный аша яҙылған ять — ''Кельц'' — ҡатмарлаша ярашлы, польша) — үҙәк [[Польша]] ҡалаһы, Польшаның баш ҡалаһы [[Варшава]]нан, 170 саҡрым көньяҡта урынлашҡан. [[1999 йыл]]ға тиклем Кельце ҡалаһы Кельце воеводствоһының баш ҡалаһы була, [[1999 йыл]]дағы административ реформанан һуң, ул Свентокшиский воеводствоһының баш ҡалаһы ҙур автомобиль һәм тимер юлдары үҙәге. Халҡы — 196 335 кеше ([[2018 йыл|2018]]йыл). == Тарих == [[Файл:Katedra_Kielce_01_ssj_20060513.jpg|справа|мини|250x250пкс|Кафедраль собор]] [[Файл:Kielce_planty_plaque.jpg|справа|мини|267x267пкс|Кельце ҡыйралышында һәләк булғандар мемориалы(1946)]] Хәҙерге ваҡытта Кельце ҡалаһы Свентокшиш тауҙарының итәгендә (Изге тәре тауы) урынлашҡан, археологик ҡаҙыуҙар бында кельт осоронда уҡ славяндар йәшәгән булған тип иҫбатлай. XI — XII быуаттарҙа Кельце урынындағы ауыл Краков епископтарының милке була. Ҡаланың [[Краков]] янында тороуы уны йәрминкә үҙәге итә. 1171 йылда беренсе таш сиркәү төҙөлә, аҙаҡ ул кафедраль соборға әйләндерелә, ә 1295 йылда Кельц ҡала статусын ала. [[XV быуат]]та ҡала тирәһендә мәғдән ятҡылыҡтары асылғандан һун Кельце иң эре металлургия үҙәге була, ҡала тиҙ үҫешә. 1660 йылда шведтар менән һуғышҡанда шведтар ҡаланы талай һәм яндыра. Ҡаланы тергеҙеү [[XVIII быуат]]ҡа тиклем дауам ителә. [[1795 йыл]]да Польшаны Өсөнсө бүлеүҙән һуң, Кельце [[Австрия]] составына инә. [[Наполеон]] һуғышы ваҡытында бойондороҡһоҙ [[Варшава герцоглығы|Варшава кенәзлегенең]] өлөшө була, Наполеон еңелгәндән һуң [[Рәсәй]] составындағы Поляк батшалығына күсә. [[XIX быуат]] ҡала сәнәғәт үҙәге һәм шахтерҙар ҡалаһы булып үҫешеүен дауам итә, [[1816 йыл]]да Польшала беренсе булып Кельц техник университеты асыла. Рәсәй империяһы составында —ул Келец губернаһының административ үҙ:әге була. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡала Польшаның бойондороҡһоҙ бер өлөшө булып ҡала. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында нацистар оккупацияһында була, ҡаланың тирә-яғында, бигерәк тә Свентокшиш тауҙарында партизандар отряды әүҙем хәрәкәт итә. [[4 июль]], [[1946 йыл]]. Польшала һуғыштан һуңғы иң эре Кельце еврей ҡыйралышы була, уның барышында яҡынса 40 йәһүд үлтерелә һәм яҡынса 50-һе яралана. === Халыҡ === <timeline> ImageSize = width:630 height:300 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:220000 ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1645 from:0 till:1250 bar:1663 from:0 till:295 bar:1761 from:0 till:4000 bar:1789 from:0 till:1700 bar:1808 from:0 till:2324 bar:1827 from:0 till:4135 bar:1869 from:0 till:7689 bar:1883 from:0 till:10051 bar:1905 from:0 till:29306 bar:1921 from:0 till:41346 bar:1940 from:0 till:80576 bar:1946 from:0 till:49960 bar:1960 from:0 till:89500 bar:1975 from:0 till:151185 bar:1991 color:cobar2 from:0 till:215005 bar:2008 from:0 till:205094 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1645 at: 1250 text: 1.250 shift:(-11,5) bar:1663 at: 295 text: 295 shift:(-8,5) bar:1761 at: 4000 text: 4.000 shift:(-11,5) bar:1789 at: 1700 text: 1.700 shift:(-11,5) bar:1808 at: 2324 text: 2.324 shift:(-11,5) bar:1827 at: 4135 text: 4.135 shift:(-11,5) bar:1869 at: 7689 text: 7.689 shift:(-11,5) bar:1883 at: 10051 text: 10.051 shift:(-14,5) bar:1905 at: 29306 text: 29.306 shift:(-14,5) bar:1921 at: 41346 text: 41.346 shift:(-14,5) bar:1940 at: 80576 text: 80.576 shift:(-14,5) bar:1946 at: 49960 text: 49.960 shift:(-14,5) bar:1960 at: 89500 text: 89.500 shift:(-14,5) bar:1975 at: 151185 text: 151.185 shift:(-17,5) bar:1991 at: 215005 text: 215.005 shift:(-17,5) bar:2008 at: 205094 text: 205.094 shift:(-17,5) </timeline> == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Kielce_palace_2.jpg|справа|мини|250x250пкс|Епископ һарайы]] * '''Епископ һарайы''' 1641 йылда төҙөлгән. * '''Кафедраль собор'''. Тәүге ғибәҙәтхана 1171 йылда роман стилендә төҙөлә, һуңынан бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә; һуңғы үҙгәртеүҙәр барокко дәүеренә ҡарай. * '''Изге Троица сиркәүе'''. 1640—1644 йылдарҙа төҙөлгән * '''Ҡала баҙары'''. XVIII быуат. * '''Синагога''' * '''Ратуша бинаһы''' ([[1848 йыл|1848]] й.) * '''Никольский гарнизон сиркәүе''' ([[1904 йыл|1904]]) * '''Дэвис Майлз һәйкәле''' * '''[[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] бюсы''' * Совет хәрби әсирҙәренең ҡәберлеге * Келец ауылы музейы Туристарҙы йәлеп итеүсе '''Свентокшиш тауҙарын''' айырыуса билдәләп үтергә кәрәк.. [[Файл:Panorama_Kielc_ssj_20060423.jpg|4375x4375пкс|Panorama Kielc]] == Туғанлашҡан ҡалалары<ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-11|title=Współpraca z zagranicą / Oficjalna strona Miasta Kielce|url=http://www.um.kielce.pl/wspolpraca_z_zagranica/|publisher=www.um.kielce.pl}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020072524/http://www.um.kielce.pl/wspolpraca_z_zagranica/ |date=2015-10-20 }}</ref> == * {{Флаг|Украина|3=20px}} [[Винница]] ҡалаһы ([[Украина]]) (1993 йыл, 10 август) * {{Флаг Германии}} [[Гота]] ([[Германия]]) (1997 йыл, 2 май) * {{Флаг|Украина|3=20px}} Каменское ([[Украина]]) * {{Флаг Франции}} Оранж ([[Франция]]) (1992 йылдан алып) * {{Флаг Израиля}} Рамла ([[Израиль дәүләте|Израиль]]) (2006 йылдың 29 майында с) * {{Флаг Дании}} Хернинг ([[Дания]]) (20 ноябрь, 1991 йыл) * {{Флаг Венгрии}} Чепель ([[Венгрия]]) (2005 йылдың 21 апрелендә) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Погром в Кельце == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.um.kielce.pl Сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919122033/http://www.um.kielce.pl/ |date=2020-09-19 }}{{ref-pl}} * [http://www.kielce.vel.pl Сайт с фотографиями Кельце] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426062646/http://www.kielce.vel.pl/ |date=2007-04-26 }}{{ref-pl}} * [http://www.inwestycje.kielce.pl Investments in Kielce]{{ref-pl}} * [http://www.dndz.tv/ Днепродзержинск — побратим города Кельце] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011100000/http://dndz.tv/ |date=2015-10-11 }} * [http://www.naszekielce.com/ Наши Кельце] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221072147/http://www.naszekielce.com/ |date=2015-02-21 }} * [http://ru.encydia.com/en/Кельце] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417063234/https://ru.encydia.com/en/%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B5 |date=2021-04-17 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Кельцы}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Польша ҡалалары]] h3etjupxhm7yn9tiz87kx10gh6cjkid Консуэло де Сент-Экзюпери 0 156191 1294566 1252817 2026-04-26T07:56:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294566 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Консуэло де Сент-Экзюпери''' ({{Lang-es|Consuelo de Saint-Exupéry}}), ҡыҙ саҡтағы исем-шәрифе '''Консуэло Сунсин-Сандовал-Сесенья''' ({{Lang-es|Consuelo Suncín-Sandoval Zeceña}}; [[10 апрель]] [[1901]], Армения, [[Сальвадор]] — [[28 май]] [[1979]], Грас, [[Франция]]) — Сальвадор яҙыусыһы, журналист һәм рәссам. Француз яҙыусыһы һәм лётчигы, «Бәләкәй шаһзада» романы авторы Антуан де Сент-Экзюпериҙың ҡатыны. == Биографияһы == Консуэло Сунсин Сальвадорҙа, Сонсонате департаментындағы Армения тигән ҡаласыҡта бай ер биләүсе — полковник дон Феликс Сунсин менән уның ҡатыны донья Эрсилия Сандовал-Сесеньяның ғаиләһендә тыуа. Унан башҡа ғаиләлә тағы ике ҡыҙ — Анна Долорес һәм Аманда була. Консуэло сит илдәрҙә — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та, [[Мексика]]ла һәм [[Франция]]ла белем ала. Ун туғыҙ йәшендә ул [[Сан-Франциско]] ҡалаһына күсә, унда инглиз телен өйрәнеүгә грант ала. Ошо уҡ ҡалала [[1922 йыл|1922]] йылдың [[15 май|15 майында]] ул беренсе тапҡыр кейәүгә сыға. Ире мексикалы Рикардо Карденас буяу келәтендә клерк булып эшләй. Ләкин тиҙҙән никах тарҡала. Ир менән ҡатын айырым йәшәй башлағандан һуң күп тә үтмәй, Рикардо Карденас тимер юлдағы ҡазала һәләк була. 22 йәштә тол ҡалған Консуэло [[Мехико]]ға күсә, унда юриспруденция өйрәнә башлай, әммә тиҙҙән был һөнәрҙе журналистикаға алмаштыра. Францияла сағында тағы бер тапҡыр кейәүгә сыға. Икенсе ире, Энрике Гомес Каррильо ([[:es:Enrique Gómez Carrillo|исп.]]), [[Гватемала]] дипломаты, яҙыусы һәм журналист була. Әммә туйҙан һуң ун бер ай үткәс, [[1927 йыл|1927]] йылда, ир [[инсульт]]тан вафат булып ҡала. Икенсе тапҡырға тол ҡалған Консуэло ҙур мираҫ вариҫы була, был мираҫҡа [[Буэнос-Айрес]]тағы резиденция ла инә. Ҡатын [[Аргентина]] гражданлығы ала. [[1930 йыл|1930]] йылда Буэнос-Айреста Бенджамен Кремьё тигән дуҫы уны Антуан де Сент-Экзюпери менән таныштыра, ул саҡта буласаҡ яҙыусы «Аэропосталь» компанияһының филиалы булған «Аэропоста — [[Аргентина]]<nowiki/>» компанияһында техник директор булып эшләй. Тиҙҙән улар өйләнешә. Никахтары Буэнос-Айреста була, әммә рәсми тантана [[Франция]]ла үткәрелә, ир менән ҡатын бында даими йәшәргә күсенгән була. Консуэлоны иренең һөнәренә бәйле хәүеф, уның әйләнәһе, иҫәпһеҙ-һанһыҙ һөйәркәләре гел борсоһа ла, ғаилә тарҡалмай. [[1944 йыл]]да ире [[Урта диңгеҙ]] өҫтөндә хәбәрһеҙ юғала. Был мәлгә ул «Бәләкәй шаһзада» тигән романдың донъяға билдәле авторына әйләнгән була, был романда ул ҡатынын быяла ҡалпаҡ аҫтындағы рауза итеп һүрәтләй. [[Файл:Little_Prince's_Rose.jpg|справа|мини|Быяла ҡалпаҡ аҫтындағы рауза «Бәләкәй шаһзада» музейында, Хаконе, [[Япония]]]] Консуэло Францияла, Граста, [[1979 йыл|1979]] йылдың 28 майында астма өйәнәгенән мәрхүм була. Ул [[Париж]]дағы Пер-Лашез зыяратында икенсе ире Энрике Гомес-Каррильоның ҡәбере эргәһендә ерләнә. Бөтә мөлкәтен һәм хоҡуҡтарын баҡсасыһы Хосе Мартинес-Фруктуозоға васят итеп ҡалдыра. == Иҫтәлектәре == 1946 йылда Консуэло өсөнсө ире менән үткән тормошон һүрәтләп яҙа. «Раузаның хәтирәләре» ({{Lang-fr|Mémoires de la rose}}) ҡулъяҙмаһы француз телендә була. Беренсе тапҡыр ул 1999 йылда, яҙыусының вафатынан һуң, һаҡланып ҡалған хаттары менән бергә баҫып сығарыла. == Кинола һәм әҙәбиәттә == «Сент-Экзюпери: дело истории» фильмында Консуэло ролен актёр ҡатын Миранда Ричардсон башҡара. Консуэло Клаудия Ларстың «Бала саҡ ере» тигән йыйынтығындағы «Өс теләк» хикәйәһендә лә һүрәтләнә. Клаудия Консуэлоның бала саҡтағы әхирәте була. Сонсонатела ҡыҙҙар ҙурайғас кем булырҙары тураһында хыяллана, шул саҡта Консуэло алыҫ бер илдә королева буласағы хаҡында әйтә. == Сығанаҡтары == * [http://www.consuelo-de-saint-exupery.com/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207232551/http://consuelo-de-saint-exupery.com/ |date=2011-02-07 }} {{ref-en}}, {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20100921151030/http://mitiaconsuelo.com/ Сайт посвящённый Консуэло де Сент-Экзюпери] {{ref-es}} * [http://rubenzecenamejia.comxa.com/laguerraAB1.htm Сайт посвящённый Антуану и Консуэло де Сент-Экзюпери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104131339/http://rubenzecenamejia.comxa.com/laguerraAB1.htm |date=2015-11-04 }} {{ref-es}} * [http://www.clarin.com/diario/2005/05/16/sociedad/s-03101.htm История Антуана де Сент-Экзюпери и его супруги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416122721/http://www.clarin.com/diario/2005/05/16/sociedad/s-03101.htm |date=2009-04-16 }} {{ref-es}} * [http://amanecemetropolis.net/consuelo-saint-exupery-o-la-rosa-de-el-principito/ Консуэло де Сент-Экзюпери или роза «Маленького принца»] {{ref-es}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1901 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 апрелдә тыуғандар]] h594bxjrkk5izdb6rwnejkd5wb4mobv Косарев Михаил Фёдорович 0 162949 1294567 1286502 2026-04-26T08:41:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294567 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Косарев Михаил Федорович''' ([[3 декабрь]] [[1931 йыл]] — [[28 апрель]] [[2017 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[фән|ғалим]]-[[Археология|археологы]]. [[Фән докторы|тарих фәндәре докторы]], профессор. [[Урал]] һәм Көнбайыш Себер археологияһы өлкәһендә белгес. Көнбайыш Себерҙә төрлө дәүерҙәге һәм төрлө мәҙәниәттәге археологик ҡомартҡыларҙы тикшереүсе, был төбәктең боронғо һәм урта быуат тарихын өйрәнеүгә палеогеографик һәм палеоэтнографик тикшереүҙәрҙе яҡлаусы. 220-ҙән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән бер нисә монография авторы<ref name="bastiliya">[https://bastiliya.com/slavyan-yazichestvo/kosarev-osnov-yaz-cheskogo-miroponimaniya-t2485.html Косарев М. Ф. «Основы языческого миропонимания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417090540/https://bastiliya.com/slavyan-yazichestvo/kosarev-osnov-yaz-cheskogo-miroponimaniya-t2485.html |date=2021-04-17 }}</ref>. == Биографияһы == Михаил Федорович Косарев 1931 йылдың 3 декабрендә [[Алтай крайы]] Карасукский районы Ярок ауылында тыуған (хәҙер [[Новосибирск өлкәһе]]ндә). === Белеме === 1954 йылда Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай, артабанғы биш йылда Новосибирск өлкәһендә халыҡ мәғарифы системаһында эшләй. 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты (хәҙерге РФА Археология институты) аспирантураһында уҡыуын тамамлай һәм бер йылдан һуң штатҡа алына. 1964 йылда «Урта Обь-Иртыш Бронза быуаты» тигән темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1976 йылда — «Көнбайыш Себерҙең Бронза быуаты» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009576037 Диссертация доктора исторических наук]</ref>. === Эшмәкәрлеге === 1950—1960 йылдарҙа М. Ф. Косарев[[Томск өлкәһе]]ндә археологик эштәр башҡара: Десятов ерҙегендә, Новокусковский һәм Лавровский торлаҡтарында, Шеломок-1 ҡалаһында ҡаҙыу эштәрен алып бара, шулай уҡ Парабель культ урынын, Самусь һәм Самусь-4 ҡәберлеген ҡаҙыуҙа ҡатнаша. 1981 йылдан — Урал-Себер археологияһы төркөмө етәксеһе, 1989—1994 йылларҙа — РАН Археология институтының таш һәм бронза быуаттар бүлеге мөдире булып эшләй. Аспиранттар менән етәкселек итә (15 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлайҙар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университеттарында махсус курстан алып бара<ref name="bastiliya"/>. 2017 йылдың 28 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.[[Мәскәү өлкәһе]] Солнечногорск райлны Перепечено ауылында ерләнгән.<ref>[http://archaeology.asu.ru/portal/Новость:28_апреля_2017_г._скончался_Михаил_Федорович_КОСАРЕВ,_ведущий_научный_сотрудник_отдела_бронзового_века_Института_археологии_РАН,_доктор_исторических_наук. 28 апреля 2017 года скончался Михаил Федорович КОСАРЕВ]</ref>. == Иҫкәрмә == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Молодин В. И.|заглавие=К семидесятилетию Михаила Федоровича Косарева|издание=Мировоззрение древнего населения Евразии|тип=Сборник статей|место=М.|издательство=Старый сад|год=2001}} == Һылтанмалар == ** [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/kosarev-mihail-fyodorovich Косарев Михаил Фёдорович]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [http://hmao.kaisa.ru/object/1810831327?lc=ru Косарев Михаил Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124122402/http://hmao.kaisa.ru/object/1810831327?lc=ru |date=2020-11-24 }} ** [https://cyberleninka.ru/article/n/o-roli-m-f-kosareva-v-izuchenii-irmenskih-drevnostey-zapadnoy-sibiri О роли М. Ф. Косарева в изучении ирменских древностей Западной Сибири] [[Категория:СССР археологтары]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Томск дәүләт университетын тамамлаусылар]] ny9rfxn2lbjj2fld4ipjlj5hf55gas1 Каценеленбоген Тамара Давыдовна 0 167304 1294548 1285560 2026-04-26T01:01:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294548 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каценеленбоген Тамара Давыдовна''' ([[1894 йыл]] — [[1976 йыл]] — [[Советтар Союзы|совет]] архитекторы, ҡала төҙөүсе, йәмәғәт биналарын проектлау буйынса белгес. == Биографияһы == Тамара Каценеленбоген [[1894 йыл]]да сығышы менән [[Вильна]] ҡалаһынан булған Давид Семенович Каценеленбоген (1859—?) һәм Поневежанан Анна Николаевна (1862—?) ғаиләһендә [[Двинск]]иҙа тыуа. Уларҙың ғаиләһе Дворяндар һәм Владимир урамы мөйөшөндә, 19-3 йортонда йәшәй. Тамара Каценеленбоген 1911—1916 йылдарҙа Ҡатын-ҡыҙҙар политехник институтының архитектура бүлегендә — Рәсәй империяһындағы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе юғары уҡыу йортонда уҡый. Архитектор һөнәре уларҙың ғаиләһе өсөн ят түгел, сөнки олы ағаһы — Николай Давыдович Каценеленбоген да шулай уҡ танылған архитектор була. [[1923 йыл]]да [[Петроград]]та Сәнғәт академияһының Архитектура факультетын тамамлай. Уның проекттары буйынса Ленинградта һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзыны]]ң башҡа ҡалаларында бик күп бина төҙөлгән. Күп кенә эре конкурстарҙа ҡатнаша. 1934 йылда составында Тамара Каценеленбоген да булған архитекторҙар төркөмө беренсе тапҡыр заводта тышҡы һәм эске эш өсөн декоратив блоктар етештерә башлай<ref>Исаченко В. Г. [https://iknigi.net/avtor-valeriy-isachenko/86588-zodchie-sankt-peterburga-xviii-xx-vekov-valeriy-isachenko/read/page-16.html Зодчие Санкт-Петербурга XVIII—XX веков]. СПб: Центрполиграф. 2010. ISBN 978-5-227-02220-2</ref>. 1937—1938 йылда Ной Троцкий менән берлектә 20-гә яҡын мәктәп проектлай<ref>Зуев Г.[https://dom-knig.com/read_191549-60# Там Где крюков канал]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Москва: Центрполиграф. 2012. ISBN: 978-5-227-03548-6</ref>. == Һайланма хеҙмәттәре == Тамара Давыдовна Каценеленбогендың билдәле хеҙмәттәре араһында [[Мәскәү]]ҙәге Хеҙмәт һарайы ([[1923]]), [[Калуга]]ла ТЭЖЭ районын төҙөү проекты ([[1930]]), [[Мурманск]] ҡалаһының үҙәге планы һәм уны төҙөү проекты ([[1930]]), «Яңы Сочи» шифаханаһы ([[1955]]), [[Санкт-Петербург]]та Смолячков урамы, 14-16 адресы буйынса урынлашҡан йорттар, Бабурин торлаҡ билмәһе, Урман проспекты (Г. А. Симонов һәм В. А. Жуковская менән берлектә [[1927]]—[[1930]]), Батенин торлаҡ биләмәһе, Урман проспекты (Г. А. Симонов, Б. Р. Рубаненко, П. С. Степанов һәм В. А. Жуковская менән берлектә, [[1927]]—[[1934]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * В. Г. Исаченко. Зодчие Санкт-Петербурга. XX век. Санкт-Петербург, Лениздат, 2000. ISBN 5-289-01928-6. Стр. 661. == Һылтанмалар == * [http://www.rujen.ru/index.php/КАЦЕНЕЛЕНБОГЕН_Тамара_Давыдовна Каценеленбоген, Тамара Давыдовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024044621/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%95%D0%9D%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%91%D0%9E%D0%93%D0%95%D0%9D_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2018-10-24 }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20080509145413/http://www.sovarch.ru/arch/k/72/ Каценеленбоген на сайте СОВАРХ]{{ref-ru}} * [http://encspb.ru/object/2803940528 Каценеленбоген на сайте Энциклопедия Санкт-Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226231906/http://encspb.ru/object/2803940528 |date=2014-02-26 }}{{ref-ru}} * [http://arch-sochi.ru/2011/03/sanatoriy-novyie-sochi/ Каценеленбоген на сайте Архитектура Сочи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925035214/http://arch-sochi.ru/2011/03/sanatoriy-novyie-sochi/ |date=2017-09-25 }}{{ref-ru}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] n66mek6pdotpredrq8j25ff95wa1v35 Килуновка 0 172242 1294554 1067404 2026-04-26T03:12:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294554 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Килуновка''' — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]]нда бөткән ауыл. [[Павловка ГЭС-ы]]н сафҡа ебәрер алдынан бөтөрөлә. Урыҫтар йәшәгән ауыл. == Тарихы == Күрәһең<ref name="note">Судя по соседним русским деревням и истории их заселения</ref> ауылға Пермь губернаһынан күсенеп килеүселәр, башҡорттарҙан ошо ерҙәрҙе һатып алыусы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Нигеҙ һалыу ваҡыты, моғайын, күрше Непряхино, [[Урғыш]] һәм Әтербаш ауылдары кеүек үк — XIX быуаттың 60-сы йылдары<ref name="асфандиняров">Книга Асфандиярова А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельних территорий» Уфа: Китап, 2009. 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4</ref>. 1877 йылда 23 ихата була, 67 ир-ат һәм 70 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="ufagen">[http://ufagen.ru/node/3395 Генеалогия и архивы Башкортостана]</ref>. == Географияһы == Әтер йылғаһы буйында урынлаша<ref name="ufagen"/>. == Халҡы == {| class="standard" style="text-align: center;" | colspan="5" |'''Дөйөм демографик күрһәткес''' |- ! rowspan="2" |йыл ! rowspan="2" |ихата ! colspan="3" |кеше һаны |- |ирҙәр |ҡатын-ҡыҙҙар |Барыһы |- |1877<ref name="ufagen"/> |23 |67 |70 |137 |- |1920<ref name="gasrb">[http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf Населённые пункты Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224154623/http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf |date=2012-12-24 }}</ref> |54 |113 |186 |299 |} == Исеменең килеп сығышы == Ауылдың бер кешеһенең фекере буйынса ауылдың исеме «кила» һүҙенән сыҡҡан. Буласаҡ ауыл менән йәнәшәлә ҡайын урмандары күп булған, ҡайындарҙың олондарында оро-бәшмәктәр, халыҡ телендә бакалар йәки килалар күп булған. Был урында уларҙың күплеге күскенселәрҙе шаҡ ҡатырған, һәм улар үҙҙәренең ауылын шулар хөрмәтенә Килуновка тип атарға ҡарар иткән. Был килаларҙы улар ағыуын юҡ итер өсөн бешергәндәр, киптергәндәр һәм аҙаҡ ут тоҡандырыу өсөн саҡма мамығы сифатында ҡулланғандар. Ошолай кипкән осраҡта ул кремний осҡононан да еңел тоҡанған һәм бик оҙаҡ быҫҡыған (хатта көнө буйына). Нығыраҡ янып китһен өсөн тик уға көслө итеп өрөргә генә кәрәк булған. == Тасуирламаһы == [[Октябрь революцияһы|Революцияға]] тиклем ауыл бай, хәлле<ref>Многие её жители были раскулачены и сосланы в ссылку (по данным сайта [http://lists.memo.ru Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }})</ref> һәм төҙөк була. Килуновкала май заводы, һөт заводы эшләй, күп ҡатлы йорттар була, өҫтәүенә аҫҡы ҡаты кирбестән, ә өҫкө ҡаты ағастан була. Ауылда иркен кластар, ике залы һәм эсендә туалеты менән кирбес мәктәп (1-4 кластар) була (шул ваҡыт өсөн бик яҡшы бина). Ауылда башлыса дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән<ref name="note"/>, ләкин унда бер нисә алпауыт, шул иҫәптән Цыбин һәм Киселёв та йәшәгән. Киселёв революциянан һуң халыҡ тарафынан колхоз рәйесе итеп һайланған, был вазифаны ул [[Павловка ГЭС-ы]] төҙөлөшө алдынан ауыл бөткәнгә тиклем биләй. Фронтҡа уны алмайҙар, сөнки ҡулы булмай. Халыҡ һәр саҡ уның яҡлы була һәм ғүмер буйына уға ярҙам итә. Киселёв шулай уҡ халыҡҡа хәленән килгәнсе ярҙам итә, үҙенең ике ҡатлы йортон колхоз идаралығына тапшыра. Ә Цыбиндың ике ҡатлы йортонда балалар баҡсаһы була. == Ауылда йәшәүсе ғаиләләр == Ауылда түбәндәге ғаиләләр йәшәгән: * Долгодворовтар<ref>[http://www.uznal.org/book_of_memory.php?bukva=4&name=47&surname=65&repression=7 uznal.org]</ref> * Киселевтар * Мохнаткиндар<ref>{{Cite web|url=http://rosgenea.ru/?alf=13&serchcatal=%CC%EE%F5%ED%E0%F2%EA%E8%ED&r=4|title=rosgenea.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003114744/http://rosgenea.ru/?alf=13|archivedate=2012-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003114744/http://rosgenea.ru/?alf=13 |date=2012-10-03 }}</ref> * Полушкиндар<ref>[http://lists.memo.ru/d26/f477.htm list.memo.ru/d26/f477.htm]</ref> * Сычкиндар<ref>[http://lists.memo.ru/d31/f493.htm list.memo.ru/d31/f493.htm]</ref> * Торопыгиндар<ref>{{Cite web|url=http://www.ufapda.ru/moren/ufa1990.html|title=ufapda.ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Цыбиндар<ref>[http://lists.memo.ru/d35/f288.htm list.memo.ru/d35/f288.htm]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельних территорий Уфа: Китап, 2009. 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 * [http://ufagen.ru/node/3395 Генеалогия и архивы Башкортостана] * [http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf Населённые пункты Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224154623/http://www.gasrb.ru/uf/file/1926_BashRespublika.pdf |date=2012-12-24 }} {{Ҡариҙел районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1960 йылда бөтөрөлгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Ҡариҙел районының бөткән тораҡ пункттары]] 2aku6y8162gk3faqw6kcifmlokw04zg Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы 0 173680 1294523 1188909 2026-04-25T16:31:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294523 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Чәчкаб балалар баҡсаһы''' ({{Lang-ru|Чечкабский детский сад}}) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың]] [[Ҡайбыҫ районы|Ҡайбыҫ муниципаль районы]] [[Иҫке Сәсҡаб]] ауылында урынлашҡан [[балалар баҡсаһы]]. == Тарихы == [[Иҫке Сәсҡаб]] ауылында [[балалар баҡсаһы]] [[1968 йыл|1968 йылдың]] [[29 ноябрь|29 ноябренән]] эшләй башлай.<ref name="КГ">Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2002.</ref><ref name="Чәчкаб мәктәбе">[http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426042022/http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html |date=2012-04-26 }}</ref> Балалар баҡсаһы [[Иҫке Сәсҡаб]] ауылы, Үҙәк урам, 57-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.<ref>[https://www.rusprofile.ru/id/1588806 Межрайонная инспекция ФНС России № 8 по Республике Татарстан.]</ref> Хәҙерге исеме астында рәсми рәүештә 2002 йылдың 27 декабрендә теркәлгән.<ref>[https://www.list-org.com/company/3380192 Организация МБДОУ ЧЕЧКАБСКИЙ ДЕТСКИЙ САД]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[2008 йыл|2008 йылдан]] «[[Татарстан Республикаһы|Татарстан республикаһы,]] [[Ҡайбыҫ районы]] [[Иҫке Сәсҡаб|Сәсҡаб]] балалар баҡсаһы» исемендә йөрөй. [[1997 йыл|1997 йылдан]] яңы урында «Альфа» сауҙа фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлаша.<ref name="Чәчкаб мәктәбе"/> Мәктәпкәсә учреждение 12 урынга исәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта балалар баҡсаһына 15 бала йөрөй. Балалар баҡсаһында балаларҙың сәләмәтлеген һаҡлауҙы һәм нығытыуҙы гарантиялаусы тулы ҡанлы үҫеше өсөн барлыҡ шарттар тыуҙырылған. Балалар баҡсаһы йорто санитар-гигиена, эпидемияға ҡаршы талаптарға һәм янғын һүндереү куркынычсызлыгын ҡағиҙәләренә яуап бирә. Бөгөнгө көндә бында бер генә идара итеү һәм ике тәрбиәсе эшләй. Етәксеһе Утеева Светлана Владимировна.<ref>[https://www.rusprofile.ru/person/uteeva-sv-161403384923 Утеева Светлана Владимировна (ИНН 161403384923).]</ref> Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: [[Бала|балалар]] сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу. Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре [[Татар теле|татар телендә]] алып барыла<ref name="Чәчкаб мәктәбе"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Тышҡы һылтанмалар == * [https://edu.tatar.ru/kaybitcy/s-chechkaby/dou/page522670.htm МБДОУ «Черкасский детский сад Кайбицк муниципального района РТ»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ҡайбыҫ районы]] 6klmyd8fz80boohyas9et9851bmexs9 Кроль Михаил Борисович 0 177738 1294598 1251692 2026-04-26T10:33:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294598 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михаил Борисович Кроль''' ([[1879]]—[[1930]]) — ғалим-медик, невропатолог; [[Белорус ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы (1931),, СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1939), БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1931, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]<ref>[http://letopis.msu.ru/peoples/3388 Кроль Михаил Борисович] // Летопись Московского университета</ref>); совет неврология мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. == Биографияһы == Михаил Васильевич Кроль [[1879 йыл]]дың 18 февралендә (2 март) [[Минск]] ҡалаһында мещан ғаиләһендә тыуған. 1896 йылда Либава гимназияһын миҙал менән тамамлай һәм Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә, уны 1901 йылда тамамлай. Л.С.Минор етәкселегендә Алексеев амбулаторияһының неврология кабинеты невропатологы булып эшләй, бер үк ваҡытта Мәскәүҙә Яуза дауаханаһының неврология бүлеге ординаторы булып эшләй (1901—1906 йылдарҙа). Һуңғараҡ, 1906—1909 йылдарҙа — Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында нервы ауырыуҙары кафедраһы хеҙмәткәре (1906—1909 йылдарҙа), 1909-1914 йылдарҙа — кафедра ассистенты. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында, 1914 йылдан алып 1917 йылға тиклем, Кроль — Минскта Ҡыҙыл тәре һәм Ҡыҙыл ярымай психиатрия пункты мөдире була. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, 1917—1921 йылдарҙа, Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында ассистент, һуңынан нервы ауырыуҙар кафедраһы доценты булып эшләй. 1918 йылда «Материалы к изучению апраксий» темаһы буйынса диссертация яҡлай, медицина фәндәре докторы була <ref name="autogenerated1">Кроль Михаил Борисович // Большая медицинская энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. В. Петровский. 3-е изд. том 12. М., издательство «Советская энциклопедия», 1980. стр.143-144</ref> һәм профессор булып раҫлана (1918 йыл). 1923 йылда М. Б  Кроль [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]дың дауалаусы табибы була<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/КРОЛЬ_Михаил_Борисович Кроль Михаил Борисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052157/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AC_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-03-04 }}</ref> 1921 йылда, РСФСР мәғариф халыҡ комиссариаты бойороғо буйынса М Б Кроль Минскта [[Белорус дәүләт университеты]]н ойоштороу буйынса хөкүмәт комиссияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә һәм был университеттың нервы ауырыуҙары кафедраһы мөдире һәм медицина факультеты деканы итеп һайлана<ref>[http://www.bsmu.by/page/6/1584/ БГМУ — Ректоры университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428155722/http://www.bsmu.by/page/6/1584/ |date=2015-04-28 }}</ref> 1931 йылда медицина Белоруссия академияһының мөхбир ағзаһы һәм Белорус ССР-ы Халыҡ һаулыҡ һаҡлау комитетының Ғилми медицина советы рәйесенең урынбаҫары булып һайлана. 1932 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм 2-се Мәскәү медицина институтының нервы ауырыуҙары кафедраһы мөдире була. Бер үк ваҡытта Бөтә Союз эксперименталь институттың нервы ауырыуҙары клиникаһы директоры һәм был институттың клиника секторы директоры була. 1933 йылда клиник тәжрибә һәм фәнни күҙәтеүҙәр нигеҙендә М.Б. Кроль «Нервно-патологические синдромы» монографияһын яҙа, ул һуңынан немец һәм испан теленә тәржемә ителә (1936 йылда китаптың тулыландырылған варианты нәшер ителә)<ref name="autogenerated1">Кроль Михаил Борисович // Большая медицинская энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. В. Петровский. 3-е изд. том 12. М., издательство «Советская энциклопедия», 1980. стр.143-144</ref>. 1934 йылдан 1938 йылға тиклем СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығының 4-се Баш идаралығы дауаханаһынжа баш табип булып эшләй (Кремль дауаханаһы). 1935 йылда М.Б.Кроль Лондонда 2-се Халыҡ-ара неврология конгресында совет делегацияһын етәкләй. 1937 йылда М. Б Кроль М.С.Маргулис һәм Н.И.Проппер «Учебник нервных болезней» китабының беренсе томын яҙыуҙы тамамлай<ref>М. Б. Кроль, М. С. Маргулис, Н. И. Проппер. Учебник нервных болезней. том 1. Биомедгиз, 1937—483 стр.</ref>. 1938 йылдың йәй-көҙөндә Хәсән күлендә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армияның яралы хәрби хеҙмәткәрҙәрен дауалауҙа ҡатнаша<ref>«''в обследовании больных принял участие директор клиники академик М. Б. Кроль, который недавно возвратился с Дальнего Востока, где он оказал огромную помощь бойцам, раненым у озера Хасан''»<br />Герои хасанских боев в Москве // «Красная звезда», № 240 (4090) от 17 октября 1938. стр.1</ref>. Артабан, армия хәрби хеҙмәткәренең яраларын анализлауҙа ҡатнаша<ref>академик М. Кроль. Герои Хасана // «Известия», № 244 (6711) от 18 октября 1938. стр.3</ref>. 1939 йылдың яҙында М. Б. Кроль [[Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты|2-се Мәскәү медицина институты]]ның бер төркөм хеҙмәткәрҙәре менән берлектә [[бал ҡорто ағыуы]] нигеҙендә ишиасты дауалау өсөн ике йылға һуҙылған препараты төҙөү буйынса эште тамамлай<ref>Лечение пчелиным ядом // журнал «Вокруг света», № 4, 1939. стр.23</ref>. Шулай уҡ, 1939 йылда  М.С. Маргулис һәм Н.И. Гращенков менән берлектә М.Б. Кроль  «Учебник нервных болезней» хеҙмәтен яҙып бөтә, ул өс тапҡыр ҡабатлап баҫылып сыға<ref name="autogenerated1">Кроль Михаил Борисович // Большая медицинская энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. В. Петровский. 3-е изд. том 12. М., издательство «Советская энциклопедия», 1980. стр.143-144</ref>. Фәнни эшенән тыш, М Б Кроль йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Күп тапҡыр Мәскәү Советының депутат итеп һайлана. Невропатологтар һәм психиатрҙарҙың Бөтә Союз һәм Мәскәү йәмғиәттәре рәйесе була. Мәскәүҙә Фрунзе урамының 15 һәм Ер Валы урамының 14/1 йорттарында йәшәгән. [[1939 йыл]]дың [[6 август|6 авгусында]] [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Кәүҙәһе Новодевичье зыяратының колумбарияһында ерләнә. 1932 йылдан һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Михаил Кроль «Невропатология и психиатрия» журналының яуаплы мөхәррире була. Шулай уҡ Ҙур медицина энциклопедияһының беренсе баҫмаһының «Неврология, невропатология, психиатрия, психология» мөхәрририәте бүлеге мөхәррире була<ref name="autogenerated1">Кроль Михаил Борисович // Большая медицинская энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. В. Петровский. 3-е изд. том 12. М., издательство «Советская энциклопедия», 1980. стр.143-144</ref>. == Хәтер == М.Б.Кроль етәкләгән клиникаларҙа уға мемориаль таҡталар һәм бюст ҡуйылған. == Библиография == М. Б. Кроль 120-нән ашыу, шул иҫәптән, өс монография баҫтырып сығара. * Тонические рефлексы при гиперкинезах // «Казанский медицинский журнал», № 6-7, 1927 * М. Б. Кроль. Нервно-патологические синдромы. (1933) * Учебник нервных болезней. М. — Л., 1939 * Краткие сведения о клещевом (весенне-летнем) энцефалите / сост. Е. Н. Павловский, М. Б. Кроль, А. А. Смородинцев. М. — Л., Медгиз, 1940. * Руководство по неврологии, т. 1 — 5. М. — Л., 1940—1941 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Н. И. Проппер-Гращенков.'' М. Б. Кроль. // «Вестник АН СССР», № 8—9, 1938. * {{Китап|заглавие=Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т.|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный={{nobr|Г. П. Пашков}};|место=Минск|издательство=«Беларуская Энцыклапедыя» iмя Петруся Броўкi|год=2008|том=4|страницы=309|страниц=768|isbn=978-985-11-0425-9}} * Кроль Міхаіл Барысавіч // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн, 1995. — С. 402. — 800 с.: іл. — 5000 экз.{{Ref-be}} — ISBN 985-11-0026-9. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150714162157/http://mosenc.ru/encyclopedia?task=core.view&id=3818 Кроль Михаил Борисович] // «Лица Москвы» * [http://nasb.gov.by/rus/members/academicians/krol.php Академик Кроль Михаил Борисович] * [http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=74469 Кроль Михаил Борисович] в базе данных «История белорусской науки в лицах» Центральной научной библиотеки им. Я.Коласа НАН Беларуси * {{Из БСЭ|заглавие=Кроль Михаил Борисович|издание=3-е}} * [http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=41368]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:СССР медиктары]] [[Категория:Рәсәй империяһы медиктары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1939 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 августа вафат булғандар]] [[Категория:Минскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1879 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 мартта тыуғандар]] tvocm8ce28mz1uuccqkn1omjv7u974y Косово Республикаһы иҡтисады 0 191623 1294570 1281131 2026-04-26T08:52:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294570 wikitext text/x-wiki {{Экономика страны |ИмяРодительный = Косово |изображение = Flag of Kosovo.svg |ширина = |подпись = |Валюта = [[Евро]] (€) |Валюта1 = |год = 2014 |Организации = |ВВП = 7387 млн<ref name="wb">[http://data.worldbank.org/country/kosovo Kosovo] World Bank</ref> |ЭТП йылына = 2014 |ЭТП = 16920 млн<ref name="CIA"/>. |место = 150<ref name=CIA/> |рост = 2,7 %<ref name=CIA/> |ЭТП йән башына = 11900 (2021)<ref name=CIA/> |%ВВП с/х =12,9 % |%ВВП промышленность =22,6 % |%ВВП сфера услуг = 64,5 % |Инфляция =1,8% |Инфляция год =2013 |бедность = 29,7 % (2011 йыл)<ref name="wb"/> |ИЧР = |Трудоспособное население = 1191 630 кеше (2013 йыл, официаль һандар{{sfn|Арляпова|2014|с=108}} |%нас с/х = |%нас промышленность = |%нас сфера услуг = |Безработица =30,9 % (2013)<ref name=CIA/> |Средний оклад до удержания налогов = [[Евро|€]]558<ref name="автоссылка1">[https://telegrafi.com/pagat-ne-kosove-te-punesuarit-ne-sektorin-publik-me-te-privilegjuar-se-ata-ne-sektorin-privat/ Pagat në Kosovë, të punësuarit në sektorin publik “më të privilegjuar” se ata në sektorin privat - Telegrafi<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> / [[Доллар США|$]]617,08 в месяц (2018) |Средний оклад после удержания налогов = [[Евро|€]]498<ref name="автоссылка1" /> / [[Доллар США|$]]550,73 айына (2018) |Отрасли = |экспорт = |статьи экспорта = |ПартнерыЭкспорт = |импорт = |статьи импорта = |ПартнерыИмпорт = |Долг = |внешний долг = |Доход = |Расход = |помощь = |примечания = }} [[Косово Республикаһы]] — [[Европа]]ның иң ярлы илдәренең береһе. 1999 йылдан [[Иҡтисад үҫеүе|иҡтисадтың тотороҡло үҫеүе]]нә<ref name="Overview2">[http://www.worldbank.org/en/country/kosovo/overview Overview]</ref> һәм бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң макроиҡтисади тотороҡланыуға ҡарамаҫтан, Косово иҡтисады албан диаспораһының финанс аҡсаларына һәм башҡа илдәрҙең донор ярҙамына ныҡ бәйле булып ҡала килә. Йән башына килеме [[һатып алыу мөмкинлеге паритеты]] буйынса 11900 [[АҠШ доллары]] тәшкил итә<ref name=CIA/>. Үҫеш буйынса ҙур ярҙам булыуға ҡарамаҫтан, Косово элекке Югославияның иң ярлы төбәге була. 1990-сы йылдарҙағы насар иҡтисади сәйәсәт, халыҡ-ара санкциялар, тышҡы [[сауҙа]]ға һәм финансҡа һүлпән инеү һәм этник конфликттар былай ҙа көсһөҙ иҡтисадҡа ныҡ зыян килтерә<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/KOSOVOEXTN/0,,menuPK:297775~pagePK:141159~piPK:141110~theSitePK:297770,00.html Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209085000/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/KOSOVOEXTN/0,,menuPK:297775~pagePK:141159~piPK:141110~theSitePK:297770,00.html |date=2013-12-09 }}</ref>. == 1999—2007 йылдар == [[Евро]] [[Косово Республикаһы|Косово]]ның төп валютаһы, ул ''УЛMMIK'' (''UNMIK'') һәм дәүләт органдары тарафынан ҡулланыла<ref>{{Cite web|url=http://www.kosovo-eicc.org/oek/index.php?page_id=64|title=Архивированная копия|accessdate=2007-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010053451/http://www.kosovo-eicc.org/oek/index.php?page_id=64|archivedate=2007-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010053451/http://www.kosovo-eicc.org/oek/index.php?page_id=64 |date=2007-10-10 }}</ref> .Серб динарын илдең төньяғындағы серб халҡы ҡулланыла. == 2008 йыл — хәҙерге ваҡыт == [[Файл:Kosovo_Obilic_Power_Plant.JPG|мини|Косоволағы электр станцияһы.]] [[2009 йыл]]да уртаса эш хаҡы бер эш сәғәтенә 2,98 доллар тәшкил итә. Иҡтисадты Косовоның хәл ителмәгән халыҡ-ара статусы етди ҡаҡшата, был [[инвестициялар]]ҙы һәм [[кредит]]тарҙы йәлеп итеүҙе ҡатмарлаштыра<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4509781.stm BBC NEWS | Business | Brussels offers first Kosovo loan]</ref>. [[2002 йыл]]дан Европа комиссияһы йыл һайын Косово тураһында доклад әҙерләй. [[Килем]]дәрҙең байтаҡ өлөшөн сит илдәрҙә йәшәгән кешеләрҙең аҡса күсереүҙәре тәшкил итә (2013 йылда 633 миллион [[евро]]){{sfn|Арляпова|2014|с=109}}. == Хеҙмәт ресурстары һәм мәшғүллек == Косовоның проблемаһы — 2013 йылда эшкә яраҡлы халыҡтың 30,0 проценты эшһеҙлеге{{sfn|Арляпова|2014|с=108}}. Дөрөҫ, 2000 йылдар аҙағынан эшһеҙлек кимәле кәмей башлай. 2005 йылда Косовола эшһеҙлек, Косово статистика агентлығының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 39,7 процент, 2010 йылда 45,4 процент тәшкил итә{{sfn|Арляпова|2014|с=107}}. 2013 йылға рәсми мәғлүмәттәр буйынса эшкә һәләтле халыҡ 1 191 630 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән эшсе көсө 483 193 кеше (уларҙың 338 364 кешеһе мәшғүл, ҡалғандары эшһеҙ){{Sfn|Арляпова|2014}}. Эш менән тәьмин ителгәндәрҙең яртыһы тиерлек дәүләт секторында тупланған. 2013 йылда мәшғүл халыҡ түбәндәгесә бүленә: 31,8 % — дәүләт, йәмәғәт хеҙмәте һәм армия, 13,3 % — дәүләт предприятиелары, 46,7 % — шәхси предприятиелар, 4,3 % — эш хаҡы түләнмәгән ғаилә предприятиелары, 3,9 % — хөкүмәт ҡарамағында булмаған, гуманитар һәм башҡа ойошмалар{{Sfn|Арляпова|2014}}. Иң ҙур проблема — (Европаның башҡа сағыштырмаса ярлы илдәрендәге ([[Украина]], [[Белоруссия]] һ. б.) кеүек, йылдан-йыл эшкә һәләтле эшсе көстәргә ҡытлыҡ көсәйә, һәм пенсионерҙар һаны арта, сөнки [[тыуым]] түбән һәм халыҡтың донъяның башҡа бай илдәренә күпләп китә. Европаның һәм [[Азия]]ның күп кенә үҫештәге илдәрендә: Косово, [[Молдавия]], Белоруссия, Украина, [[Ҡытай]], [[Таиланд]] һәм башҡаларҙа [[Демография|демографик]] көрсөк менән бәйле хәл айырыуса ҡатмарлы. Был илдәрҙә үҫешкән илдәргә хас ғәҙәти демографик көрсөк, йыш ҡына рәсми булмаған, күләгәле иҡтисад, тыуымдың түбәнәйеүе, эшһеҙлектең, әүҙем эшкә һәләтле пенсионерҙарҙың тағы ла артыуы, йәштәрҙең иҡтисади яҡтан да көсәйә донъяның бай илдәренә әүҙем эмиграцияһы менән бергә иң эшкә һәләтле халыҡтың иҡтисади үҫеше әкренәйә, һөҙөмтәлә илдә эш хаҡы һәм йәшәү кимәле әкренәйә, был үҙ сиратында үҫешкән илдәрҙәге йәшәү кимәленең үҫешкән илдәрҙәге йәшәү кимәленә яҡынайыуын тотҡарлай<ref>[https://www.cirsd.org/en/young-contributors/the-demographic-decay-of-the-modern-europe The Demographic Decay of the Modern Europe — CIRSD]</ref><ref>[https://qz.com/1325640/the-european-countries-that-desperately-need-migrants-to-avoid-demographic-decline-and-those-that-dont/ The European countries that desperately need migrants to avoid demographic decline—and those that don’t]</ref><ref name="cor.europa.eu">https://cor.europa.eu/en/engage/studies/Documents/The%20impact%20of%20demographic%20change%20on%20European%20regions/Impact_demographic_change_european_regions.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190615202425/https://cor.europa.eu/en/engage/studies/Documents/The%20impact%20of%20demographic%20change%20on%20European%20regions/Impact_demographic_change_european_regions.pdf |date=2019-06-15 }}</ref><ref>[https://piie.com/blogs/realtime-economic-issues-watch/eastern-europes-lethargic-economies Eastern Europe’s Lethargic Economies | PIIE]</ref><ref>[https://www.huffpost.com/entry/economic-europe-refugees_b_8128288 Immigration Is Good for Economic Growth. If Europe Gets It Right, Refugees Can Be Too. | HuffPost]</ref><ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2016/sdn1607.pdf</ref><ref>[https://www.nber.org/digest/jul09/w14820.html The Cost of Low Fertility in Europe | NBER]</ref><ref>[http://ceedinstitute.org/menu/45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413220732/http://ceedinstitute.org/menu/45 |date=2019-04-13 }}</ref><ref>[https://www.persee.fr/doc/pop_1634-2941_2003_num_58_4_18452 Re-Emerging Diversity: Rapid Fertility Changes in Central and Eastern Europe After the Collapse of the Communist Regimes — Persée]</ref><ref name="demoscope.ru">http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/epc/EPC2003.pdf</ref><ref>[https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110307_Global_Aging_Future_of_Emerging_Markets.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222053314/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110307_Global_Aging_Future_of_Emerging_Markets.pdf |date=2017-02-22 }}</ref><ref>https://arxiv.org/pdf/1610.08956</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.net4society.eu/_media/the-world-in-2025_contributions-from-an-expert-group_2009.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2019-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922140218/http://www.net4society.eu/_media/the-world-in-2025_contributions-from-an-expert-group_2009.pdf|archivedate=2015-09-22|deadlink=yes}}</ref><ref>[https://emerging-europe.com/voices/the-competitive-edge-in-central-and-eastern-europe/ The Competitive Edge in Central and Eastern Europe — Emerging Europe | Intelligence, Community, News]</ref><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3496551/ European Regional Populations: Current Trends, Future Pathways, and Policy Options]</ref><ref>[http://www.worldbank.org/en/country/thailand/publication/thailand-economic-monitor-june-2016-aging-society-and-economy Thailand Economic Monitor — June 2016: Aging Society and Economy]</ref><ref>[http://www.nast.ph/images/pdf%20files/Publications/NAST%20Transactions/NAST%202003%20Transactions%20Volume%2025%20Issue%20No.%202/4.%20The%20Economic%20Impact%20of%20the%20Demographic%20Crisis%20%20Its%20Implications%20on%20Public%20Policy%20%20%20%20%20%20Felipe%20M.%20Medalla%202003%202.pdf NAST Philippines]</ref><ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0305750X78900153 Economic policy and population change in Thailand — ScienceDirect]</ref><ref>https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/22535/EconomicImpactOfDemographicChangeInThailand1993%5Bpdfa%5D.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614100825/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/22535/EconomicImpactOfDemographicChangeInThailand1993%5Bpdfa%5D.PDF |date=2020-06-14 }}</ref><ref>[https://asiafoundation.org/2017/08/23/thailands-demography-challenge/ Thailand’s Demography Challenge | The Asia Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530090829/https://asiafoundation.org/2017/08/23/thailands-demography-challenge/ |date=2019-05-30 }}</ref><ref>https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1160181.pdf</ref>. Европаның һәм Азияның бай үҫешкән илдәре йыш ҡына демографик көрсөк мәсьәләһен сит ил эшсе көсөн импортлауға квоталарҙы арттырыу юлы менән хәл итә. Мәҫәлән, Косово иҡтисады был проблема менән осрашырға мөмкин, Косово халҡы байыуға ҡарағанда тиҙерәк ҡартайыуы ихтимал. Был Косовола йәшәү кимәленең әкренәйеүенә һәм уның Азия һәм Европаның башҡа үҫешкән һәм хәлле иҡтисадтары: [[Япония]], [[Корея Республикаһы]], [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Ҡытай Республикаһы]], [[Швейцария]], [[Германия]], [[Франция]], [[Норвегия]], [[Словения]] һәм башҡалар менән эш хаҡы буйынса яҡынайыуға килтереүе ихтимал. Иң насар осраҡта Был Японияла ике тиҫтә йыл күҙәтелгән иҡтисади тотороҡһоҙлоҡҡа килтереүе ихтимал. Әммә Япония иҡтисади яҡтан үҫешкән, бай, юғары эш хаҡы менән ил, ә Косово тик үҫешкән ил генә. == Компаниялар исемлеге == === Банкылар һәм страховкалау компаниялары === 2014 йыл башына автономия территорияһында 9 коммерция банкы һәм 13 страховкалау компанияһы эшләй{{sfn|Арляпова|2014|с=111}}. * Raifeisen * Procredit === Телекоммуникациялар === * IPKO * PTK * Kujtesa === Сәнәғәт === * Kosova Steel == Халыҡтың килеме == 2018 йылда Косовола уртаса эш хаҡы күләме айына 558 € (брутто) һәм (нетто) 498 [[Евро|€]] тәшкил итә. 2022 йылдың 14 апреленән Косовола хеҙмәт хаҡтарының минималь күләме айына 264 € (бруто) һәм [[Евро|€]]250 (нетто)<ref name="автоссылка22">[https://shenja.tv/paga-minimale-dhe-paga-mesatare-ne-kosove/ Paga minimale dhe paga mesatare në Kosovë — TV SHENJA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928112216/https://shenja.tv/paga-minimale-dhe-paga-mesatare-ne-kosove/ |date=2022-09-28 }}</ref><ref name="автоссылка32">[https://www.monitor.al/ne-kosove-paga-minimale-behet-250-euro-neto/ Në Kosovë, paga minimale bëhet 250 euro neto — Revista Monitor]</ref><ref name="автоссылка42">[https://5pyetjet.al/2022/04/13/rritet-paga-minimale-ne-kosove-pas-11-viteve/ Rritet paga minimale në Kosovë pas 11 viteve]</ref><ref name="автоссылка52">[https://wageindicator.org/salary/minimum-wage/kosovo Minimum wage — Kosovo — WageIndicator.org]</ref>. Косовола айына €250 (саф) эш хаҡына [[килем һалымы]] һалынмай<ref name="автоссылка23">[https://shenja.tv/paga-minimale-dhe-paga-mesatare-ne-kosove/ Paga minimale dhe paga mesatare në Kosovë — TV SHENJA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928112216/https://shenja.tv/paga-minimale-dhe-paga-mesatare-ne-kosove/ |date=2022-09-28 }}</ref><ref name="автоссылка33">[https://www.monitor.al/ne-kosove-paga-minimale-behet-250-euro-neto/ Në Kosovë, paga minimale bëhet 250 euro neto — Revista Monitor]</ref><ref name="автоссылка43">[https://5pyetjet.al/2022/04/13/rritet-paga-minimale-ne-kosove-pas-11-viteve/ Rritet paga minimale në Kosovë pas 11 viteve]</ref><ref name="автоссылка53">[https://wageindicator.org/salary/minimum-wage/kosovo Minimum wage — Kosovo — WageIndicator.org]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kosovo/summaries|title=KOSOVO|work=The World Factbook|publisher=[[Центральное разведывательное управление|CIA]]|accessdate=2023-03-18|lang=en}}</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Арляпова Е.С.|заглавие=Косово - экономическая витрина постконфликтного урегулирования?|издание=Обозреватель - Observer|тип=Научно-аналитический журнал|год=2014|номер=12 (299)|ref=Арляпова}} == Һылтанмалар == * [http://www.enterprisesurveys.org/~/media/GIAWB/EnterpriseSurveys/Documents/Profiles/English/kosovo-2013.pdf Kosovo, Republic of Country Profile 2013]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Илдәр буйынса иҡтисад]] [[Категория:Косово Республикаһы]] 7d0h1kyx48bgoa8dcnab7xtt27vlio8 Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1294517 1294464 2026-04-25T16:17:55Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294517 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |22 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |7 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |19 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] el96avt3uldov8osg6tvjnwzz7ll30a 1294538 1294517 2026-04-25T17:48:12Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294538 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |22 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |7 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |19 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |27 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 7cghy1x7lirxy6iuubw714omsw9cw25 1294577 1294538 2026-04-26T09:27:24Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294577 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |22 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |7 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |19 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |28 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 5433wd4e7orwoaeh45tacu83x341a0o 1294593 1294577 2026-04-26T10:24:48Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294593 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |22 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |7 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |19 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |29 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] j519xc4g41e3qur4qfjyovqo4k5bop4 Космонавтика көнө 0 200070 1294568 1292748 2026-04-26T08:47:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294568 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:50-th_years_jubilee_of_Cosmonautics_Day_salute.ogv|мини| 2011 йылдың 12 апрелендә Космонавтиканың 50 йыллығына арналған салют]] '''Космонавтика көнө''' — тәүҙә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа, һуңыраҡ [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм советтан һуңғы илдәрҙә, 12 апрелдә, кешенең тәүге [[йыһанға осоу]]ын иҫкә алыу өсөн булдырылған байрам датаһы. [[1962 йыл]]да [[СССР Юғары Советы Президиумы]] указы менән тәғәйенләнә. Йыл һайын үткәрелә; дәүләт байрамы булһа ла, рәсми ял көнө итеп билдәләнмәй. [[1968 йыл]]да байрам Халыҡ-ара статусҡа эйә була. 2011 йылдан ул тағы бер исем йөрөтә — Халыҡ-ара кешенең йыһанға осоу көнө. Был көндө [[Советтар Союзы]] гражданы, өлкән лейтенант [[Юрий Гагарин]] «Восток» карабында донъяла тәүгеләрҙән булып [[Ер]] шары буйлап оса. == Байрам тарихы == [[1961 йыл]]дың [[12 апрель|12 апреленд]]ә совет космонавты [[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагарин]] (9 март 1934 йыл — 27 март 1968 йыл) [[Восток-1|«Восток 1»]] йыһан карабында [[Байконур]] [[космодром]]ынан йыһан киңлегенә оса. Донъяла йыһан карабында [[Ер]] планетаһы тирәләй әйләнгән беренсе кеше була. Гагариндың Ер эргәһендәге киңлектә осоу ваҡыты {{Num|108|минут}} дауам итә<ref>{{Китап|автор=Давыдов В. А.|заглавие=Первый Пилотируемый Полёт, том 2|ответственный=|год=2011|издание=|место=|издательство=Родина Медиа|страницы=42|страниц=1096|isbn=978-5-905350-01-6}}</ref>. [[2021 йыл]]да [[Һарытау өлкәһе]]ндә, Гагарин йыһан карабында Ергә килеп төшкән урында, музей-парк комплексы булдырыла. Юрий Гагарин исемендәге Йыһан буйһондороусылар паркы асыла<ref>[https://museumgagarin.ru/posetitelyam/muzeynye-obekty/park-pokoriteley-kosmosa-im-yuriya-gagarina/ Парк покорителей космоса им. Юрия Гагарина ]</ref>. [[Советтар Союзы]]нда байрам 1962 йылдың 9 апрелендә [[СССР Юғары Советы Президиумы]] указы менән булдырыла . Ул ''Космонавтика көнө'' тип билдәләнә. Был байрам икенсе совет космонавты Герман Титов тәҡдиме менән булдырыла. Ул 1962 йылдың 26 мартында КПСС Үҙәк Комитетына ошо хаҡта тәҡдим яһай<ref>{{Cite web |url=http://mapsssr.ru/dvflot.html |title=День воздушного флота, День космонавтики |access-date=2026-04-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://aif.ru/society/history/oryol_i_romantik_v_chyom_kosmonavt_2_okazalsya_pervym |title=«Орёл» и романтик. В чём космонавт № 2 оказался первым? |access-date=2026-04-08}}</ref>. Шул уҡ көндә Халыҡ-ара авиация федерацияһының 1968 йылдың ноябрендә үткән 61-се Генераль конференцияһы протоколына (17-се пункт) һәм Халыҡ-ара авиация федерацияһы Советының 1969 йылдың 30 апрелендә СССР Авиация спорты федерацияһы тәҡдиме буйынса ҡабул ителгән ҡарарына ярашлы ''Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө билдәләнә''<ref>День авиации и космонавтики // Авиация: Энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия. Главный редактор Г. П. Свищев. 1994.</ref>. 1981 йылдың 12 апрелендә, Ю. А. Гагариндың осоуынан теүәл 20 йыл үткәс, Американың «Спейс Шаттл» программаһы буйынса беренсе пилотлы осошҡа старт бирелә. Рәсәй Федерацияһында Космонавтика көнө [[1995 йыл]]дың [[13 март]]ындағы «Рәсәйҙә хәрби дан көндәре һәм иҫтәлекле даталар тураһында» Федераль законының 1.1-се статьяһына ярашлы билдәләнә<ref>[https://sudact.ru/law/federalnyi-zakon-ot-13031995-n-32-fz-o/ Федеральный закон от 13.03.1995 № 32-ФЗ|Федеральный закон Российской Федерации от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России»]</ref> Ғәҙәттә, байрамдың төп саралары Мәскәүҙә үтә: [[Мәскәү планетарийы]]нда экскурсиялар үткәрелә, ә Космонавтика музейында махсус проекттар, лекциялар һәм осрашыуҙар әҙерләнә. == Халыҡ-ара кешенең йыһанға осоу көнө == 2011 йылдың 7 апрелендә [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының]] махсус пленар ултырышында 12 апрелде Халыҡ-ара кешенең йыһанға осоу көнө тип рәсми иғлан итеү тураһында резолюция ҡабул ителә. 60-тан ашыу дәүләт резолюцияның авторҙашы була<ref>{{Cite web |url= https://www.mid.ru/upload/archive/8062ee0d4ccb7fd4d4d774d1c59bb5f8.pdf|title=Резолюция A/65/271 от 25 марта 2011 года. |access-date=2026-04-08 }}</ref>. == Көндөң башҡа ваҡиғалары == Кешенең тәүге йыһанға осоуынан һуң теүәл егерме йыл үткәс, 1981 йылдың 12 апрелендә «Америка йыһан шаттлы» программаһының тәүге пилотлы осошо башлана. Ике ваҡиға хөрмәтенә 2001 йылдан башлап донъяның күп ҡалаларында «Юрьева төнө» байрамы үтә. Ойоштороусы — «Космик быуындың консультатив советы», 60-тан ашыу илдән ҡатнашыусыларҙы берләштергән коммерцияға ҡарамаған ойошма. == Филателия == <gallery widths="150" heights="150"> Файл:The_Soviet_Union_1964_CPA_3014_stamp_(Space_Exploration._Gagarin_and_Vostok_1).jpg|альт=Почтовая марка c изображением Ю. Гагарина. СССР, 1964| [[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагариндың]] һүрәте менән почта маркаһы . [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], 1964. Файл:1967_CPA_3476.jpg|альт=Почтовая марка с изображением А. Леонова. СССР, 1967| Леонов һүрәте менән почта маркаһы. СССР, 1967 й. Файл:1972._День_космонавтики.jpg|альт=Почтовая марка. СССР, 1972| Почта маркаһы. СССР, 1972 й. Файл:The_Soviet_Union_1990_CPA_6193_stamp_(Cosmonautics_Day._'Mir'_space_complex_and_cosmonaut).jpg|альт=Почтовая марка с изображением орбитальной станции «Мир». СССР, 1990| Мир орбиталь станцияһын һүрәтләгән почта маркаһы. СССР, 1990. Файл:Stamp_of_Kazakhstan_115.jpg|альт=Почтовая марка. Казахстан, 1996| Почта маркаһы. [[Ҡаҙағстан]], 1996 й. Файл:Stamp_2011_Gagarin_(1).JPG|альт=Юбилейная марка в честь 50-летия полёта человека в космос. Украина, 2011| Кешенең йыһанға осоуына 50 йыл тулыуҙы иҫкә алыу өсөн иҫтәлекле марка. [[Украина]], 2011 йыл. Файл:RUSMARKA-3233.jpg|альт=Почтовая марка России 2024 года, посвящённая дню космонавтики.| Космонавтика көнөнә арналған 2024 йылға Рәсәй почта маркаһы. Файл:Почтовый_конверт._12_апреля_—_День_космонавтики._Россия._1993.jpg|альт=Почтовый конверт, Россия. 1993 г. 12 апреля — День космонавтики.| Почта конверты, Рәсәй. 1993 йылдың 12 апреле – Космонавтика көнө. </gallery> == [[Нумизматика]] һәм фалеристика == <gallery widths="150px" heights="150px"> Файл:RR5514-0005R_10_рублей_биметалл_2001_40_лет_полета_Гагарина_реверс.png|альт=Монета Банка России — 40-летие космического полёта Ю. А. Гагарина| Юрий Гагариндың йыһанға осоуына 40 йыл тулыуҙы иҫкә алыу өсөн Рәсәй банкы аҡсаһы. Файл:RR5714-0010R.png|альт=Юбилейная монета Банка России «50 лет первого полёта человека в космос», 2011| Рәсәй банкының «Кешенең тәүге йыһанға осоуына 50 йыл» иҫтәлекле тәңкәһе, 2011 йыл Файл:Значок_Гагарин_1961_СССР.jpg|альт=Значок Гагарин 1961 СССР| Знак Гагарин 1961 СССР Файл:Значок_12_апреля_День_космонавтики.jpg|альт=Значок 12 апреля День космонавтики| апрель Космонавтика көнө билдәһе Файл:Значок_12_Апрель_День_космонавтики.jpg|альт=Значок 12 Апрель День космонавтики| апрель Космонавтика көнө билдәһе </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Йыһан көстәре көнө * Рәсәй космонавтикаһы гимны * Ҡытай космонавтикаһы көнө == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web |url= https://www.mid.ru/upload/archive/8062ee0d4ccb7fd4d4d774d1c59bb5f8.pdf|title=Резолюция A/65/271 от 25 марта 2011 года. |access-date=2026-04-08 }} * [http://mapsssr.ru/dvflot.html Байрамдар тарихы Авиация көнө һәм Космонавтика көнө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326061724/http://mapsssr.ru/dvflot.html |date=2013-03-26 }} * [http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/380 СССР-ҙың рәсми документтарында Космонавтика көнө] [[Категория:БМО-ның халыҡ-ара көндәре]] [[Категория:Рәсәй байрамдары]] [[Категория:СССР байрамдары]] [[Категория:Халыҡ-ара көндәр]] t2ovbjbgoe5t1s5khp29wpmrfgnvtc5 Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе 0 200117 1294507 1293041 2026-04-25T13:20:03Z Таңһылыу 14946 /* Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы */ 1294507 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға аккрециялана, ә аккреция тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 {{Mo}}самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 {{Mo}}, радиусы яҡынса 1 {{Ro}} һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында (күк төҫ) эволюцион эҙҙәре һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә [[Звёздная эволюция|эволюции звёзд]]<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 {{Mo}}}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 {{Mo}}-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] o3mjb7aywpkrd9bn62dsjjrar2bbs4p 1294509 1294507 2026-04-25T13:40:35Z Таңһылыу 14946 /* Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы */ 1294509 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға аккрециялана, ә аккреция тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 Mo самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 {{Mo}}, радиусы яҡынса 1 {{Ro}} һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында (күк төҫ) эволюцион эҙҙәре һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә [[Звёздная эволюция|эволюции звёзд]]<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 {{Mo}}}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 {{Mo}}-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] 9go32j3qjc845nu7e8q07d9qyj9wxkl 1294510 1294509 2026-04-25T13:43:22Z Таңһылыу 14946 /* Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы */ 1294510 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға аккрециялана, ә аккреция тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 Mo самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 {{Mo}}, радиусы яҡынса 1 {{Ro}} һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында (күк төҫ) эволюцион эҙҙәре һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә [[Звёздная эволюция|эволюции звёзд]]<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 {{Mo}}}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 Mo-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[:ru:Бериллий|бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] 7x726ht9epr9a9pzzquuhejiw0zfxb4 1294511 1294510 2026-04-25T13:49:21Z Таңһылыу 14946 /* Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы */ 1294511 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға аккрециялана, ә аккреция тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 Mo самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 {{Mo}}, радиусы яҡынса 1 {{Ro}} һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында (күк төҫ) эволюцион эҙҙәре һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 Mo}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 Mo-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[:ru:Бериллий|бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] q5rnip8g4e3zajp58qgcb8yq5vvdftr 1294512 1294511 2026-04-25T13:50:35Z Таңһылыу 14946 /* Протойондоҙ этабы */ 1294512 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға аккрециялана, ә аккреция тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 Mo самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 Mo, радиусы яҡынса 1 Ro һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында (күк төҫ) эволюцион эҙҙәре һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 Mo}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 Mo-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[:ru:Бериллий|бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] 9t2q0fesmix6gx5r1k3g12dhfltqq4w 1294513 1294512 2026-04-25T14:00:57Z Таңһылыу 14946 1294513 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға йыйыла, ә тупланыу тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 Mo самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 Mo, радиусы яҡынса 1 Ro һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында (күк төҫ) эволюцион эҙҙәре һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 Mo}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 Mo-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[:ru:Бериллий|бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] o6t7am5grjbmbw2jiprnydkmz21nqx4 1294565 1294513 2026-04-26T07:37:24Z Таңһылыу 14946 1294565 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heic0411a.jpg|мини|300x300пкс|[[Оло Магеллан Болото|Ҙур Магеллан болотонда]] йондоҙ барлыҡҡа килеү өлкәһе N11B ]] '''Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе''' ('''йондоҙ яһалыуы''') йондоҙҙар эволюцияһының башланғыс этабы булып тора, был ваҡытта йондоҙ-ара болот [[Йондоҙҙар|йондоҙға]] әйләнә. Был процесс барышында болот ҡыҫыла һәм фрагментлана, үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлай һәм протойондоҙға әйләнә. Был этапта болоттоң тышҡы өлөштәренән матдә протойондоҙға йыйыла, ә тупланыу тамамланғас, ул үҙенең ҡыҫылыуы иҫәбенә нурланыусы төп эҙмә-эҙлеккә тиклемге йондоҙға әйләнә. Яйлап йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана, шунан һуң йондоҙ яһалыу тамамлана һәм ул төп эҙмә-эҙлелеккә күсә. == Процесс == [[Файл:Evolution_of_young_stellar_objects.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙарҙың һәм йондоҙҙарҙың төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге эволюцияһы этаптары]] «Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе» йәки «йондоҙ яһалыуы» термины бер йондоҙ барлыҡҡа килгән процесты аңлата, ә «йондоҙҙар барлыҡҡа килеүе» ғәҙәттә галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килеүенең ҙур масштаблы процессын аңлата {{Sfn|Засов, Постнов|2011|pp=153—158, 404—405}}. Әммә ҡайһы саҡта ике процесты ла йондоҙ барлыҡҡа килеүе тип атайҙар. === Молекуляр болоттоң ҡыҫылыуы === [[Файл:Bok_globules_in_IC2944.jpg|мини|304x304пкс|[[:ru:IC_2944|IC 2944]]-та глобулалар]] Галактикаларҙағы йондоҙҙар араһындағы мөхит башлыса [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] тора, был элементтар атомдарының һаны буйынса ярашлы рәүештә 90% һәм 10% тәшкил итә. Бынан тыш, уның массаһының яҡынса бер проценты йондоҙҙар араһындағы туҙандан тора. Күпселек өлкөлөрендә [[температура]] 100 -ҙән {{E|6|0}} К-ға тиклем, ә киҫәксәләр тығыҙлығы {{E|−3|0}} - 10 см<sup>−3</sup> тиклем үҙгәрә. Йондоҙҙар араһындағы мөхиттә массаһы {{E|5|0}}—{{E|6|0}} Mo, температураһы 10-дан 100 К-ға тиклем һәм концентрацияһы 10-дан 100 см <sup>−3</sup> тиклем булған гигант молекуляр болоттар осрай, улар йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төбәктәренә әйләнәләр {{Sfn|Кононович, Мороз|2004}} {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} . Гравитацион тотороҡһоҙлоҡ үҫешкән һайын болот ҡыҫыла башларға мөмкин. Был тотороҡһоҙлоҡ төрлө факторҙар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин, мәҫәлән, ике болоттоң бәрелешеүе, болоттоң спираль галактиканың тығыҙ ҡулсаһы аша үтеүе, йәки яҡын аралыҡтағы яңы йондоҙ шартлауы, уның һуғыу тулҡыны молекуляр болот менән бәрелешергә мөмкин. Бынан тыш, галактикалар араһындағы бәрелештәр газ болоттары бәрелештәренең йышлығын арттыра, был йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тиҙлегенең артыуын аңлата<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|title=Section X, Stellar Evolution|website=Lectures|publisher=University of New Hampshire Experimental Space Plasma Group|access-date=2021-02-04|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062454/http://www-ssg.sr.unh.edu/406/LectureNotes/Notes_X_LifeStar_04.pdf|url-status=live}}</ref>. Вириаль тураһында теорема буйынса болот, уның икеләтә кинетик энергияһы һәм потенциаль энергияһы суммаһы нулгә тигеҙ булғанда, тотороҡло була. Әгәр был сумма нулдән кәмерәк булһа, гравитацион тотороҡһоҙлоҡ барлыҡҡа килә. Тығыҙлығы даими булған R радиуслы болоттоң потенциаль энергияһы модуле (ул үҙе тиҫкәре) <math>R^5</math>-нә пропорциональ рәүештә үҫә, ә бөтә молекулаларҙың кинетик энергияһы ҡиммәттәренең суммаһы <math>R^3</math>-нә пропорциональ була. Тимәк, етерлек ҙур болот ҡыҫыласаҡ. Әгәр ҙә болотто сферик һәм әйләнмәй тип уйлаһаҡ, болот массаһы <math>M</math>, радиусы <math>r</math>, уның газының моляр массаһы <math>\mu</math> һәм температураһы <math>T</math> булғанда, беҙ болоттоң ниндәй шарттарҙа ҡыҫылыуын яҙа алабыҙ{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|p=107}}: : <math>\frac{3R_gTM}{\mu} < \frac{3}{5} \frac{GM^2}{r}</math>; бында <math>G</math> — гравитацион константа, <math>R_g</math> — универсаль газ константаһы. Әгәр <math>r = 3M/4\pi \rho</math> тип яҙһаҡ, бында <math>\rho</math> — болот тығыҙлығы, беҙ {{Sfn|Salaris, Cassisi|2005}} шартын яҙа алабыҙ: <math>M > M_J = \left(\frac{3}{4 \pi \rho}\right)^{1/2} \left(\frac{5R_gT}{\mu G}\right)^{3/2}</math>. <math>M_J</math> дәүмәле Джинс массаһы тип атала. Молекуляр болоттарҙа күҙәтелгән шарттар өсөн ул {{E|3|0}} - {{E|5|0}} Mo тәшкил итә. Болот ҡыҫылған һайын ул тығыҙланырға һәм эҫерәк булырға тейеш, әммә болот нурланыш өсөн үтә күренмәле булғанда, ҡыҙҙырылған газ һәм саң энергия тараталар һәм шул рәүешле һыуыналар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—108}}. Ошо сәбәпле ҡыҫылыу ҙур теүәллек менән изотермик рәүештә бара. Болоттоң тығыҙлығы артыу сәбәпле, ҡыҫылыу ваҡытында Джинс массаһы кәмей, ә болоттоң бәләкәйерәк, массалыраҡ өлөштәре айырылып, бер-береһенән айырым ҡыҫыла башлайҙар. Был процесс йондоҙ барлыҡҡа килеү болотоноң ярсыҡланыуы тип атала, ярсыҡланыу болот үҙ нурланышы өсөн үтә күренмәй башлағанға тиклем ҡат-ҡат булыуы мөмкин, был һыуытыу процесын һиҙелерлек яйлатып, Джинс массаһының кәмеүен туҡтата. Йондоҙҙарҙың башлыса төркөмләп барлыҡҡа килеүе шуның менән аңлатыла. Болоттоң бөтә матдәләре лә ахыр сиктә йондоҙҙарға әйләнмәй: уртаса алғанда, әгәр болот массаһының 30%-тан ашыуы йондоҙҙарға әйләнһә, гравитацион бәйләнгән йондоҙҙар өйөмө барлыҡҡа килә, әммә йышыраҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең һөҙөмтәлелеге түбәнерәк була һәм йондоҙҙар ассоциациялары барлыҡҡа килә{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" /><ref name=":2">{{cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|title=Star — Star formation and evolution|website=[[Encyclopedia Britannica]]|publisher=Encyclopedia Britannica Inc.|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192158/https://www.britannica.com/science/star-astronomy/Star-formation-and-evolution|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, ярсыҡланыу күренеше ни өсөн йондоҙҙар массаһының тәүге болоттоң Джинс массаһынан һиҙелерлек бәләкәйерәк булыуын аңлата. Фрагментация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килергә мөмкин булған болоттоң минималь массаһы яҡынса {{E|−2|0}} тәшкил итә. Әммә болот материяһында гелийҙан ауырыраҡ элемент бик аҙ булһа, һыуыныу күпкә кәмерәк һөҙөмтәле бара, ә болот яйыраҡ ярсыҡлана. Иң беренсе йондоҙҙар, беренсел нуклеосинтез ваҡытында барлыҡҡа килгән матдәнән, тап ошо сценарий буйынса барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләнә: был йондоҙҙарҙың массаһы башлыса 100-ҙән кәм булмаҫҡа һәм бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәргә тейеш булалар{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=387}}<ref name=":12" />{{Sfn|Salaris, Cassisi|2005|pp=107—110}}. Ҡыҫыла башлаған болоттарҙы йыш ҡына глобулалар — массаһы 100 Mo самаһы һәм үлсәмдәре парсек тәртибендәге ҙурлыҡта булған ҡара томанлыҡтар рәүешендә күҙәтәләр. Ҡайһы берҙә уларҙа барлыҡҡа килеүе тамамланыуға яҡыныраҡ объекттар ҙа була: T Тельца йондоҙҙары һәм Хербиг — Аро объекттары кеүек{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=390—391}}. === Протойондоҙ этабы === [[Файл:Protostar_structure.svg|слева|мини|300x300пкс|Протойондоҙҙоң төҙөлөшө.<br> 1 - ирекле төшөүсе матдә<br> 2 - инфраҡыҙыл диапазонда нурланыусы фотосфера<br> 3 - үтә күренмәгән газ-туҙан ҡабығы<br> 4 - удар тулҡын фронты<br> 5 - гидростатик тигеҙләнешле ядро]] Болоттар ҡыҫылыуы тигеҙһеҙ рәүештә бара, ҡыҫылыу башланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, болотта Гидростатик тигеҙләнеш үҙәге барлыҡҡа килә — дөйөм алғанда, ошо мәлдән башлап болот үҙәге протойондоҙ тип иҫәпләнә<ref name=":12">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От облака к звезде|date=1992|access-date=2021-02-04|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190023/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node12.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ғәмәлдә болоттоң массаһына ҡарамаҫтан, ядроның массаһы 0,01 Mo, радиусы бер нисә а.б., ә үҙәктәге температура 200 К буласаҡ. Болоттоң тышҡы ҡатламдарының үҙәккә аккрецияһы уның массаһының һәм температураһының артыуына килтерә, әммә 2000 К температурала уның үҫеше туҡтай, сөнки энергия водород молекулаларының тарҡалыуына тотонола. Ниндәйҙер мәлдә тигеҙләнеш боҙола һәм үҙәк ҡыҫыла башлай. Киләһе тигеҙләнеш хәленә массаһы 0,001 Mo, радиусы яҡынса 1 Ro һәм температураһы 2 {{E|4}} К. булған бәләкәйерәк, хәҙер инде ионлаштырылған ядро өсөн өлгәшә. Был осраҡта оптик диапазонда нурланыусы ядро тирә-яҡ киңлектән ҡабыҡ менән йәшерелә, уның температураһы күпкә түбәнерәк һәм тик инфраҡыҙыл диапазонда ғына нурлана<ref name=":12" /><ref name=":4" />. Тышҡы ҡатламдарҙың аккрецияһы дауам итә, ә үҙәккә 15 км/с тиҙлек менән төшкән матдә һуғыу тулҡыны барлыҡҡа килтерә. Сферик ҡабыҡтың матдәһе үҙәккә төшә, ионлаша, материалдың күпселек өлөшө протойондоҙға төшкәс, уны күҙәтеү мөмкин була башлай<ref name=":0">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref>. Был ваҡытҡа тиклем тышҡы ҡабыҡтың ҡыҫылыуы динамик ваҡыт шкалаһы буйынса бара, йәғни уның оҙайлылығы матдәнең газ баҫымы ҡамасауламаған ирекле төшөү оҙайлылығына тура килә<ref name=":16">{{cite web|lang=|url=http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|title=Эволюция звезд|website=Кафедра астрономии и космической геодезии|publisher=[[Томский государственный университет]]|access-date=2021-02-05|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713081844/http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_7.pdf|url-status=live}}</ref>. Етерлек ҙур массалы протойондоҙҙарҙа арта барыусы нурланыш баҫымы һәм йондоҙ еле ҡаплау материалының бер өлөшөн осора, был ваҡытта Хербиг — Аро объекты барлыҡҡа килергә мөмкин<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|title=Herbig-Haro object|author=David Darling|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429075859/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Herbig-Haro_object.html|url-status=live}}</ref>. Бынан тыш, протойондоҙҙа йондоҙға аккрецияланмаған матдәнән торған протопланетар диск әле лә ҡалырға мөмкин; һуңынан ул [[Планета системаһы|планета системаһына]] әүерелергә мөмкин<ref name=":4">{{Статья|ссылка=http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf|автор=Richard B. Larson|заглавие=The physics of star formation|год=2003|месяц=9|язык=en|издание={{iw|Reports on Progress in Physics}}|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=66|выпуск=10|страницы=1651—1697|issn=0034-4885|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R03|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407233206/http://www.astro.yale.edu/larson/papers/Physics03.pdf}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=356—358}}. Планеталар барлыҡҡа килеү процесы, мәҫәлән, [[:ru:HL_Тельца|HL Тельца]] йондоҙо тирәһендә күҙәтелә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|title=На сенсационном снимке, полученном на ALMA, — детали процесса рождения планет|website=[[European Southern Observatory]]|access-date=2021-02-26|archive-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305092501/https://www.eso.org/public/russia/news/eso1436/|url-status=live}}</ref>. [[Файл:HL_Tau_protoplanetary_disk.jpg|мини|[[HL Тельца]] һәм уның [[;ru;протопланетный диск|протопланетар дискы]]|300x300пкс]] === Йондоҙҙоң төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге этабы === [[Файл:PMS_evolution_tracks-ru.svg|альт=|мини|323x323пкс|Төрлө массалы протойондоҙҙарҙың яй ҡыҫылыу ваҡытында эволюцион эҙҙәре (күк төҫ) һәм уларҙың изохрондары (төрлө төҫтәр менән билдәләнгән)]] Ҡайһы берҙә ҡабыҡ аккрецияһы тамамланған протойондоҙҙар айырым типҡа бүленә: төп эҙмә-эҙлелелеккә тиклемге йондоҙҙар. Инглиз телендәге әҙәбиәттә бындай объекттарҙы хәҙер протойондоҙҙар тип атамайҙар, әммә «йәш йондоҙло объект» ({{Lang-en|young stellar object}}) тигән термин бар, уға протойондоҙҙар һәм төп эҙмә-эҙлелеккә тиклемге йондоҙҙар инә<ref name=":4" /><ref>{{cite web|url=https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|title=RG Research: Young Stellar Objects|website=www.cfa.harvard.edu|access-date=2021-01-29|archive-date=2017-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124055317/https://www.cfa.harvard.edu/rg/star_and_planet_formation/young_stellar_objects.html|url-status=live}}</ref>. Был этапта протойондоҙҙоң торошон Герцшпрунг-Рассел диаграммаһында билдәләргә мөмкин: түбән температураға һәм юғары яҡтылыҡҡа эйә булған протойондоҙ уның уң яҡ өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Йондоҙҙа термоядро реакциялары башланғансы һәм ул гравитацион ҡыҫылыу арҡаһында энергия бүлеп сығарғанда, ул яйлап төп эҙмә-эҙлелеккә табан хәрәкәт итә<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref name=":0" />. Был есемдәр үҙ баҫымы ярҙам иткәнгә күрә, алдағы стадияға ҡарағанда — термик ваҡыт шкалаһында, йәғни потенциаль гравитацион энергияның яртыһы нурланыш рәүешендә тотонолған ваҡыт арауығында күпкә яйыраҡ ҡыҫылалар<ref name=":16" />. Иң массалы йондоҙҙар өсөн был яҡынса {{E|5|0}} йыл, ә аҙыраҡ массалы йондоҙҙар өсөн яҡынса {{E|9|0}} йыл ваҡыт ала. Ҡояш өсөн был этап 30 миллион йыл дауам итте<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=393—394}}{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=243}}<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S|автор=I.-Juliana Sackmann, Arnold I. Boothroyd, Kathleen E. Kraemer|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|год=1993|месяц=11|день=1|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=418|страницы=457|issn=0004-637X|doi=10.1086/173407|archive-date=2008-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226162242/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...418..457S}}</ref>. Төрлө массалы протойондоҙҙар араһында сифат айырмаһы бар: массаһы 3 Mo-нән кәмерәк булған протойондоҙҙарҙың бөтә тәрәнлеге буйлап һуҙылған конвектив зонаһы бар, ә массаһы юғарыраҡ булғандарында юҡ. Был айырма йондоҙ эволюцияһының һуңғы этаптарында айырмалыҡтарға килтерә<ref name=":12" />{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=399}}. 1961 йылда Чусиро Хаяси (Hayashi) шуны асыҡлай: әгәр йондоҙҙоң бөтә күләмен конвектив зона биләй икән, тимәк, яй ҡыҫылыу ваҡытында уның температураһы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала, шул уҡ ваҡытта яҡтылыҡ кәмей. Был йондоҙҙоң хәҙерге торошоноң диаграммала вертикаль рәүештә аҫҡа табан хәрәкәтенә тура килә, ә йондоҙҙоң бындай юлы ғәҙәттә Хаяши эҙе тип атала. Массаһы {{S|0,3—0,5 Mo}} диапазонында булған йондоҙҙар ҡыҫылыу осоронда конвектив ҡатламдарҙы юғалталар һәм ҡайһы бер мәлдәрҙә Хаяши эҙенән сығып торалар, шул уҡ ваҡытта массаһы 0,3—0,5 M⊙ кәм булған йондоҙҙпр бөтә ҡыҫылыу ваҡыты дауамында Хаяши эҙендә торалар<ref name=":12" /><ref name=":3">{{cite web|lang=|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|title=Henyey track|author=Darling D.|website=The Internet Encyclopedia of Science|access-date=2021-02-04|archive-date=2010-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100129054835/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/Henyey_track.html|url-status=unfit}}</ref><ref name=":5">{{cite web|lang=|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|title=Henyey track|author=|website=[[Oxford Reference]]|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2021-02-04|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715195931/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095931440|url-status=live}}</ref>. Хаяши эҙенән сыҡҡас (уртаса массалы йондоҙҙар өсөн) йәки яй ҡыҫылыу башланғандан уҡ (массалы йондоҙҙар өсөн) йондоҙ конвектив булыуҙан туҡтай һәм ҡыҫылғанда йылына башлай, яҡтылығы бер аҙ ғына үҙгәрә. Был диаграммала һулға табан хәрәкәт итеүгә тура килә, ә юлдың был өлөшө Хеней эҙе тип атала<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Статья|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791|автор=[[Хеньи, Льюис Джордж|Henyey L. G.]]; Lelevier R.; Levée R. D.|заглавие=The early phases of stellar evolution|год=1955|язык=en|место=San Francisco|издание=Lectures|издательство=[[Тихоокеанское астрономическое общество|The Astronomical Society of the Pacific]]|archive-date=2020-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008084409/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/126791}}</ref>. Нисек кенә булмаһын, ҡыҫылыу барышында йондоҙ үҙәгендә температура арта, ә йондоҙ ядроһында термоядро реакциялары башлана — бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙарҙа, ҡыҫылыу башланғандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс, массаһы 8 Mo-нән ҙурыраҡ булған йондоҙҙарҙа — аккреция туҡтағанға тиклем үк<ref name=":8">{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M|автор=Christopher F. McKee, Eve C. Ostriker|заглавие=Theory of Star Formation|язык=en|год=2007|месяц=9|день=1|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Palo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=45|страницы=565—687|doi=10.1146/annurev.astro.45.051806.110602|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713045641/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ARA%26A..45..565M}}</ref>. Тәүге этаптарында был [[литий]] һәм [[:ru:Бериллий|бериллий]]ҙың [[Гелий|гелийға]] әүерелеүе, һәм был реакциялар йондоҙ нурланышынан аҙыраҡ энергия етештерәләр. Ҡыҫылыу дауам итә, әммә энергия бүлеп сығарыуҙа термоядро реакцияларының өлөшө арта, ядро йылыныуын дауам итә, температура 3—4 миллионов [[:ru:Кельвин|K]]-ға еткәс [[:ru:Протон-протонный_цикл|p-p циклында]] [[Водород|водородтың]] [[гелий]]ға әүерелеүе башлана{{Sfn|Karttunen et al.|2007|p=244}}. Ниндәйҙер мәлдә, әгәр йондоҙҙоң массаһы 0,07–0,08 {{Mo}-нән ҙурыраҡ булһа, термоядро реакциялары иҫәбенә энергия бүлеп сығарыу йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығына тиң була, ҡыҫылыу туҡтай — был мәл йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе тамаланған һәм уның төп эҙмә-эҙлелеккә күскән мәле тип иҫәпләнә. Әгәр йондоҙҙоң массаһы ошо ҡиммәттән кәмерәк булһа, унда термоядро реакциялары ла күпмелер ваҡыт дауам итергә мөмкин, әммә йондоҙ ядроһындағы матдә ҡыҫылыу туҡтағанға тиклем үк дегенерациялана, шуға күрә термоядро реакциялары бер ҡасан да берҙән-бер энергия сығанағына әйләнмәй, ҡыҫылыу ҙа туҡтамай. Бындай объекттарҙы көрән карликтар тип атайҙар<ref name=":12" /><ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B|автор=A. Burrows, W. B. Hubbard, D. Saumon, J. I. Lunine|заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models|язык=en|год=1993|месяц=3|день=1|издание=[[The Astrophysical Journal]]|место=Bristol|издательство=[[IOP Publishing]]|том=406|страницы=158—171|issn=0004-637X|doi=10.1086/172427|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B}}</ref>{{Sfn|Кононович, Мороз|2004|страницы=398}}. == Өйрәнеү тарихы == Йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге фәнни нигеҙләнгән фекерҙәрҙе 1644 йылда [[Рене Декарт]] формулировкалай, ул йондоҙҙар һәм планеталар йондоҙҙар араһындағы мөхиттең өйөрмә хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә тип иҫәпләй<ref name=":6" /><ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Возрождение интереса к звёздам|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220508/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node3.html|url-status=live}}</ref>. 1692 йылда [[Исаак Ньютон]] гравитация көсө тәьҫирендә мәтдә тығыҙлана һәм йондоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала тип фаразлай. Оҡшаш гипотезалар Ньютонға тиклем дә барлыҡҡа килһә лә, тик [[Ньютондың классик тартылыу теорияһы]] асылғандан һуң ғына был фекерҙәр физик нигеҙләү ала. Шул уҡ ваҡытта диффуз томанлыҡтар асыла, улар ҡуйылана барған йондоҙға тиклемге матдә булып күҙаллана. Ошо фекерҙәргә таянып, Кант-Лаплас-Шмидт гипотезаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы йондоҙҙар һәм планета системалары барлыҡҡа килеүенең төп механизмы булып өйрөлөүсе болоттарҙың ҡыҫылыуы тора<ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Ньютона до Джинса|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201220018/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node4.html|url-status=live}}</ref>. Киләһе ике быуат дауамында яйлап төрлө томанлыҡтар буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәре туплана, ғалимдар уны берҙәм теорияға тупларға тырыша. Мәҫәлән, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында 2500-ҙән ашыу томанлыҡты асҡан Уильям Гершель уларҙа төрлө стадияларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килеү бара тип фаразлай һәм уларҙы эволюцион эҙмә-эҙлелеккә бүлә. Әммә был эҙмә-эҙлелеккә Гершель шулай уҡ йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булмаған объекттарҙы, атап әйткәндә, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм планета томанлыҡтарын да индерә. Икенсе яҡтан, Гершель үҙенең эҙмә-эҙлелегенә ысынында йондоҙҙар барлыҡҡа килеү менән бәйле булған ҡара томанлыҡтарҙы индермәгән. XIX быуатта артабан мәғлүмәттәр туплауға [[фотография]] һәм [[спектроскопия]] уйлап табыу булышлыҡ итә, был томанлыҡтарҙың химик составын өйрәнеү мөмкинлеген бирә<ref name=":7" />. Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү теорияһын үҫтереүҙең сираттағы мөһим аҙымын [[1902 йыл]]да Джеймс Джинс яһай. «Сферик томанлыҡтың тотороҡлолоғо» тигән теоретик хеҙмәтендә ул гравитацион тотороҡһоҙлоҡтарҙы өйрәнә һәм болоттоң ул ҡыҫыла башларға тейеш булғандағы массаһын иҫәпләй<ref>{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=От Джинса до наших дней|access-date=2021-02-05|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234234/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node5.html|url-status=live}}</ref>. Әммә йондоҙ-ара болоттарҙа улар барлыҡҡа килгән ваҡытта барған процестар әлегә етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән була. Протойондоҙҙарҙы моделләштереү менән шөғөлләнгән һәм 1966 йылда был объекттарҙы ентекләп һүрәтләгән мәҡәлә баҫтырып сығарған Чусиро Хаяши арҡаһында хәҙерге протойондоҙҙар тураһында күҙаллауға яҡын протойондоҙ төшөнсәһе барлыҡҡа килә<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ARA%26A...4..171H|автор=Chushiro Hayashi|заглавие=Evolution of Protostars|год=1966|язык=en|издание={{iw|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}}|место=Paolo Alto|издательство=[[Annual Reviews]]|том=4|страницы=171|doi=10.1146/annurev.aa.04.090166.001131}}</ref>. Артабан төп фекерҙәр үҙгәрмәй тиерлек ҡала, әммә теория камиллаштырыла: мәҫәлән, Ричард Ларсон протойондоҙҙар эволюцияһы ваҡытында уларҙың параметрҙарының ҡайһы бер ҡиммәттәрен аныҡлай<ref name=":02">{{cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды.|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Что же такое протозвёзды?|date=1992|access-date=2021-02-05|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306150608/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node13.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795|автор=Richard B. Larson|заглавие=Numerical Calculations of the Dynamics of a Collapsing Proto-Star|год=1969|месяц=8|день=1|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|место=N. Y.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|том=145|выпуск=3|страницы=271—295|issn=0035-8711|doi=10.1093/mnras/145.3.271|archive-date=2020-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910010833/https://academic.oup.com/mnras/article/145/3/271/2602795}}</ref>. 1980-се йылдар аҙағына тиклем барлыҡҡа килеүҙең тәүге стадияһындағы йондоҙҙар күҙәтелмәй — төп ҡыйынлыҡ протойондоҙҙарҙың башта тығыҙ газ һәм туҙан ҡабығы артында йәшеренеүендә була. Бынан тыш, ҡабыҡ үҙе башлыса [[Инфраҡыҙыл нурланыш|инфраҡыҙыл диапазонда]] нурландыра, ул [[Ер]] атмосфераһы тарафынан ныҡ йотола, был Ер өҫтөнән күҙәтеүҙәрҙе тағы ла ҡатмарлаштыра<ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|title=Stars|website=[[Спитцер (космический телескоп)|NASA Spitzer Space Telescope]]|publisher=[[NASA]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113161856/http://www.spitzer.caltech.edu/mission/213-Stars|url-status=live}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙар эволюцияһының тәүге этаптарында йондоҙҙар тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып T Тельца тибындағы йондоҙҙар тора, улар 1945 йылда уҡ айырым йондоҙ төрө булараҡ билдәләнә<ref name=":0" /><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|title=Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды|author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]], Ламзин С. А.|website=[[Астронет]]|subtitle=Звёзды типа T Тельца|date=1992|access-date=2021-02-18|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923190030/http://www.astronet.ru/db/msg/1190949/node14.html|url-status=live}}</ref>. Спитцер һәм Гершель кеүек йыһан инфраҡыҙыл телескоптары ла протойондоҙҙарҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә: мәҫәлән, хәҙер Орион болотонда ғына кәмендә 200 протойондоҙ билдәле<ref>{{cite web|url=https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|title=Herschel Orion Protostars Survey SED Fits Catalog Definitoins|website=irsa.ipac.caltech.edu|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230339/https://irsa.ipac.caltech.edu/data/Herschel/HOPS/gator_docs/hopsfits_colDescriptions.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка часть=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014prpl.conf..195D|автор=M. M. Dunham, A. M. Stutz, L. E. Allen, N. J., II Evans, W. J. Fischer|часть=The Evolution of Protostars: Insights from Ten Years of Infrared Surveys with Spitzer and Herschel|язык=en|год=2014|заглавие=Protostars and Planets VI|страницы=195—218|страниц=945|место=Tucson; Huston|издательство={{iw|Издательство Аризонского университета|University of Arizona Press|en|University of Arizona Press}}; [[Лунно-планетный институт|Lunar and Planetary Institute]]|isbn=978-0-8165-3124-0|doi=10.2458/azu_uapress_9780816531240-ch009}}</ref>. 1990 йылдар уртаһына тиклем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булмаған юғары массалы молекуляр болоттар проблемаһы көнүҙәк була. Оҙайлы ваҡыт дауамында емерелеүгә юл ҡуймаусы туңдырылған-магнит ҡыры бының классик аңлатмаһы булып тора. Артабан бөтә массив болоттарҙа ла тиерлек йондоҙҙар барлыҡҡа килеү билдәләре булғаны асыҡлана, әммә икенсе, бер аҙ кире проблема барлыҡҡа килә: йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары хатта водородтың күпселек өлөшө атом рәүешендә булған болоттарҙа ла күҙәтелә. Быны молекуляр болоттар оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәмәйҙәр, ә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә матдә ағымдары бәрелешкәндә барлыҡҡа киләләр, уларҙа бик тиҙ йондоҙҙар барлыҡҡа килә, тигән фараз менән аңлатырға мөмкин<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://postnauka.ru/longreads/88754|title=Рождение звезд: от водорода до звездных ассоциаций|website=[[ПостНаука]]|access-date=2021-02-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122002549/https://postnauka.ru/longreads/88754|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|ref=Засов, Постнов|ссылка=https://mipt.ru/upload/medialibrary/d26/general_astrophysics.pdf|автор=Засов А. В., [[Постнов, Константин Александрович|Постнов К. А.]]|заглавие=Общая астрофизика|год=2011|издание=2-е изд. испр. и дополн|место=Фрязино|издательство=Век 2|страниц=576|isbn=978-5-85099-188-3}} * {{Китап|ref=Кононович, Мороз|автор=Кононович Э. В., [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]]|заглавие=Общий курс астрономии|год=2004|издание=2-е, исправленное|ответственный=под ред. [[Всеволод Владимирович Иванов|В. В. Иванова]]|место=М.|издательство=[[УРСС]]|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}} * {{Китап|ref=Salaris, Cassisi|ссылка=https://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|автор=Salaris M., Cassisi S.|заглавие=Evolution of Stars and Stellar Populations|год=2005|место=Chichester|издательство=[[John Wiley & Sons]]|allpages=388|isbn=978-0-470-09219-X}} * {{Китап|ref=Karttunen et al.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DjeVdb0sLEAC|автор=Karttunen H., Kroger P., Oja H., Poutanen M., Donner K. J.|заглавие=Fundamental Astronomy|год=2007|издание=5th Edition|место=Berlin, Heidelberg, {{N. Y.}}|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|allpages=510|isbn=978-3-540-34143-7}} [[Категория:Йондоҙҙар эволюцияһы]] [[Категория:Йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләре]] [[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]] eofjvibz2zjavrfaysetc1qo7ju1gsv Гипатия 0 200451 1294503 1294482 2026-04-25T12:11:33Z Akkashka 14326 /* Мираҫы һәм йоғонтоһо */ 1294503 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала). Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр <ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. <ref>[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&pg=32 |date=20200928082648 }}</ref><ref>[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}</ref>. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]<ref>{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}</ref> оригинального текста.}} {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй"{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575-667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә Гипатия был приборҙы ла уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нимәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: «» Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн халыҡ тарафынан өҙөлгән мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларының мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмау буйынса [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәү фекере өҫтөнлөк итә. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тота{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡарала{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмай{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлихов йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡыта. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының "ау эттәре" тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен билдәләй, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатияны иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәт авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп һүрәтләй{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref> Кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия|Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три|Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелл]]дың 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === В 1908 году американский писатель Элберт Хаббард опубликовал предполагаемую биографию Гипатии в своей серии «Маленькие путешествия по домам великих учителей». Эта книга почти полностью является художественным произведением{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В ней Хаббард рассказывает о программе физических упражнений, которую, как он утверждает, Теон разработал для своей дочери, включающей «рыбалку, верховую езду и греблю»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Он утверждает, что Теон научил Гипатию «сохранять за собой право думать, потому что даже думать неправильно лучше, чем вообще никогда не думать»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард утверждает, что, будучи молодой женщиной, Гипатия отправилась в [[Афины]], где она училась у [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинского]]. Однако вся эта предполагаемая биографическая информация полностью вымышлена и не встречается ни в одном древнем источнике. Хаббард даже приписывает Гипатии множество полностью сфабрикованных цитат, в которых она излагает современные рационалистические взгляды{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Примерно в то же время образ Гипатии стал активно эксплуатироваться феминистскими движениями, её жизнь и смерть начали рассматриваться в свете движения за права женщин{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль утверждал в 1908 году, что её убийство было антифеминистским актом и привело к изменению отношения к женщинам, а также к упадку средиземноморской цивилизации в целом{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Дора Рассел, жена [[Рассел, Бертран|Бертрана Рассела]], опубликовала книгу о недостаточном образовании женщин и неравенстве под названием «Гипатия или женщина и знания» в 1925 году{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. В прологе объясняется, почему она выбрала это название{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия была университетским [[лектор]]ом, осужденным церковными сановниками и разорванным на куски христианами. Такова, вероятно, будет судьба этой книги»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Смерть Гипатии как символ рассматривают и некоторые историки. Например, Кэтлин Уидер предполагает, что убийство Гипатии ознаменовало конец классической античности<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, а писатель [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] пишет, что её убийство «фактически ознаменовало падение александрийской интеллектуальной жизни»<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. С другой стороны, Кристиан Уайлдберг отмечает, что эллинистическая философия продолжала процветать в V-м и VI-м веках до эпохи [[Юстиниан Великий|Юстиниана Великого]]<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Басни следует рассказывать как басни, мифы как мифы, а чудеса как поэтические фантазии. Преподавать суеверия как истину – это самая ужасная вещь. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.</blockquote>|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.). === Егерме беренсе быуат === Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]]. * В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году. * В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] idx9ltb1y2o8yvkcotjjj5yeeg78kup 1294504 1294503 2026-04-25T12:40:46Z Akkashka 14326 /* Егерменсе быуат */ 1294504 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала). Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр <ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. <ref>[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&pg=32 |date=20200928082648 }}</ref><ref>[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}</ref>. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]<ref>{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}</ref> оригинального текста.}} {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй"{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575-667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә Гипатия был приборҙы ла уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нимәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: «» Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн халыҡ тарафынан өҙөлгән мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларының мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмау буйынса [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәү фекере өҫтөнлөк итә. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тота{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡарала{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмай{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлихов йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡыта. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының "ау эттәре" тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен билдәләй, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатияны иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәт авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп һүрәтләй{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref> Кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия|Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три|Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелл]]дың 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған ҡыҙы өсөн эшләгән физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский|Плутарха Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы ла, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла башлай, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]]дың ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») тигәән ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек тураһында китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Прологында уның был атаманы ни өсөн һайлағаны аңлатыла{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекоры була. Был китаптың яҙмышы шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам итә<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәлдәр, мифтар мифтар, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм тик көслө ауыртыу һәм, бәлки, фажиғә аша ғына ул уларҙан йылдар үткәс ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым — ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ көрәшәсәк — йыш ҡына хатта күберәк, сөнки ырым-ышаныу шул тиклем һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт-ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. Детский разум принимает их и верит в них, и только через сильную боль и, возможно, трагедию он может спустя годы освободиться от них. На самом деле, люди будут бороться за суеверие так же быстро, как за живую истину — часто даже больше, поскольку суеверие настолько неосязаемо, что вы не можете добраться до него, чтобы опровергнуть его, но истина — это точка зрения, и поэтому она изменчива.</blockquote>|подпись=Одна из выдуманных Хаббардом цитат, приписываемых Ипатии{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Вымыслы о Гипатии продолжали распространяться на протяжении всего конца двадцатого века{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хотя вымышленная биография Хаббарда предназначалась для детей{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен опиралась на неё как на свой основной источник в своей влиятельной статье 1974 года о Гипатии, а также в своей книге 1974 года «Женщины в математике»{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордемский университет]] использовал биографию Хаббарда в качестве основного источника информации о Гипатии в курсе средневековой истории{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. В 1980 году Карл Саган на [[Public Broadcasting Service|PBS]] в документальном сериале «Космос: персональное путешествие» привёл вымышленный рассказ о смерти Гипатии, связанный с сожжением [[Александрийская библиотека|Александрийской библиотеки]] воинствующими христианами{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Он же в книге «[[Космос (книга)|Космос]]» подробно останавливается на истории гибели Гипатии, связываемой им с разгромом Александрийской библиотеки<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. На самом деле христиане во главе с Феофилом разрушили александрийский Серапеум, но в 391 году нашей эры, а последнее упоминание о библиотеке датируется VII веком{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия стала образцом для подражания для современных женщин-философов, также в её честь были названы два феминистских журнала: греческий журнал «Гипатия: феминистские исследования» был запущен в Афинах в 1984 году и «Гипатия: журнал феминистской философии» в Соединённых Штатах в 1986 году{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. В Великобритании фонд «Гипатия» содержит библиотеку и архив женских литературных, художественных и научных работ и спонсирует женский [[ретрит]] «Ипатия-в-лесу» в [[Вашингтон]]е{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия» кисти А. Зейферта. 1901 г.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» — произведение феминистского псевдо-искусства от [[Американцы еврейского происхождения|американской еврейской]] художницы [[Джудит Сильвия Коэн|Джудит Сильвии Коэн]] награждает Гипатию [[Куверт (сервировка)|кувертом]]<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн на столе изображает греческих богинь, оплакивающих её смерть{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн заявляет, что социальные волнения, приведшие к убийству Гипатии, стали результатом [[патриархат]]а и жестокого обращения с женщинами, и что может быть прекращено только путём установления [[матриархат]]а{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Она заявила, что труды Гипатии были уничтожены вместе с Александрийской библиотекой христианами{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Отсылки к Гипатии содержатся в произведениях литературы XX века {{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, в том числе в рассказах [[Пруст, Марсель|Марселя Пруста]] «Мадам Сван дома» и «В цветущей роще» из «[[В поисках утраченного времени]]» и во «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» [[Пирс, Йен|Йена Пирса]]{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] использует сравнение с Гипатией в романе «[[Контрапункт (роман)|Контрапункт]]»: ''«Очень мила, но далеко не Гипатия»''. Гипатия (Ипатия) — один из главных персонажей повести украинского писателя [[Бердник, Олесь Павлович|Олеся Бердника]] «Прометей» (1970—1971 гг.). === Егерме беренсе быуат === Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]]. * В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году. * В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] 3gf95vm925cz3ybtkksgqwu53q5k35g 1294521 1294504 2026-04-25T16:29:57Z Akkashka 14326 /* Егерменсе быуат */ 1294521 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала). Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациан]]дарҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр <ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. <ref>[http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&pg=32] {{Wayback|url=http://slovarus.info/grk.php?id=%26%23956;&pg=32 |date=20200928082648 }}</ref><ref>[http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm позор] {{Wayback|url=http://www.greeklatin.narod.ru/dict/img/_143.htm |date=20090223103812 }}</ref>. У Сократа Схоластика фраза звучит так: {{polytonic|Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο}}; «Это навлекло немалую хулу не только на Кирилла, но и на Александрийскую церковь [в целом]», то есть убийство Ипатии создало повод для порицания александрийских христиан. См. также [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html англоязычный перевод]<ref>{{Cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |title=Источник |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101013182645/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf202.ii.x.xv.html |url-status=bot: unknown }}</ref> оригинального текста.}} {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Петрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм бында мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән яла яғыу имеш-мимештәр йөрөй"{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия|Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра|алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә «Арифметика»ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия  — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Впервые дополнительный материал в арабских рукописях счёл наследием Гипатии учёный XIX века [[Поль Таннери]]{{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһы]]н) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың «Уңайлы таблицалар»ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий»{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' «Түңәрәк үлсәме», изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалим дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексты мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575-667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә Гипатия был приборҙы ла уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нимәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: «» Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн халыҡ тарафынан өҙөлгән мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларының мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмау буйынса [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәү фекере өҫтөнлөк итә. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тота{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡарала{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмай{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлихов йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡыта. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының "ау эттәре" тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен билдәләй, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатияны иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәт авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп һүрәтләй{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref> Кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия|Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три|Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм картину [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчелл]]дың 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған ҡыҙы өсөн эшләгән физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский|Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла башлай, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]]дың ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Уның был атаманы ни өсөн һайлағаны прологында аңлатыла{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы була. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәлдәр, мифтар мифтар, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу шул тиклем һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуын дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBS]]та «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[Куверт|куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Пруст]]ың «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирс]]тың «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердник]]тың «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970-1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Образ Гипатии продолжает эксплуатироваться авторами во многих странах мира{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. В романе [[Эко, Умберто|Умберто Эко]] «[[Баудолино]]» (2002) любовный интерес героя — наполовину [[сатир]], наполовину женщина, потомок сообщества учеников Гипатии, состоящего только из женщин, известных под общим названием ''Ипатия''{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Роман Шарлотты Крамер «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» (2006) изображает Кирилла как классического архетипического злодея, в то время как Гипатия предстаёт как «блестящая, всеми любимая, и более осведомлённая в Священном Писании, чем Кирилл»{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло в своём романе «Теки, как серебро» (2009) придумала сложную предысторию того, почему Гипатия впервые начала преподавать{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. Роман [[Зейдан, Юсуф|Зейдана Юсуфа]] «Азазил» (2012) описывает убийство Гипатии глазами свидетеля{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Книга Брюса Макленнана «Мудрость Гипатии» (2013) представляет Гипатию гидом по неоплатонической философии для современной жизни<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. В «Заговоре, чтобы спасти Сократа» (2006) Пола Левинсона и его продолжениях Гипатия — путешественница во времени из США XXI века<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. В комедийном телесериале «[[В лучшем мире]]» Гипатия — одна из немногих древних философов, достойных попасть на небеса, поскольку не защищала рабство<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Фильм «[[Агора (фильм)|Агора]]» (2009) чилийского режиссёра [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабара]] с [[Рэйчел Вайс]] в главной роли в роли представляет собой сильно [[Беллетристика|беллетризованную]] инсценировку последних лет жизни Гипатии{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Фильм, который был призван критиковать христианство{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, оказал мощное влияние на современные взгляды на Гипатию{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Он крайне исторически недостоверен{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, особенно в части показа астрономических и механических исследований Гипатии, изображает её «меньше [[Платон]]ом, чем [[Коперник]]ом»{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Также он включает эпизод изнасилования Гипатии её рабом-христианином{{sfn|Watts|2017|p=146}}, сильно подчёркивает ограничения, наложенные на женщин христианской церковью{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, включая момент, когда Кирилл читает {{Библия|1Тим|2:8}}, интерпретируя писание как запрет женщинам преподавать{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Кроме того, фильм очень сильно преувеличивает научные достижения Гипатии{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} и неверно изображает её как первооткрывателя того, что Земля вращается вокруг Солнца, хотя нет никаких исторических свидетельств тому, что Гипатия когда-либо изучала этот вопрос{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильм также содержит сцену, основанную на серии из сериала «[[Космос: персональное путешествие]]» Карла Сагана, в которой христиане совершают набег на Серапеум и сжигают все хранившиеся там свитки, оставляя само здание нетронутым, хотя в реальности христиане разрушили именно здание, а библиотеки в Серапеуме в то время не было{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Наконец, фильм показывает, будто Гипатия была атеисткой, что прямо противоречит сохранившимся источникам, которые все изображают её практикующей [[Древнегреческая религия|язычницей]]{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. В 2015 году проект американца Роберта МакКланга Telergy выпустил альбом «Гипатия (Hypatia)», который рассказывает о трагической судьбе Гипатии Александрийской<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * В 1935 году [[Международный астрономический союз]] присвоил имя Гипатии [[Ипатия (лунный кратер)|кратеру]] на [[Видимая сторона Луны|видимой стороне Луны]]. * В честь Гипатии назван [[астероид]] [[(238) Гипатия]], открытый в 1884 году. * В декабре 2015 года после народного голосования на сайте [[Международный астрономический союз|Международного астрономического союза]] экзопланету, вращающуюся вокруг звезды [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) и известную как [[Йота Дракона b]], было решено назвать Гипатией (Hypatia)<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] rw0qoe2lp4lgeb4qf6ljp3kyi9elt1h 1294540 1294521 2026-04-25T17:52:56Z Akkashka 14326 1294540 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала). Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Отец Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] 67q1m811f0ay25pr1n5x8mjyaixm7xt 1294542 1294540 2026-04-25T17:55:15Z Akkashka 14326 /* Биографияһы */ 1294542 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала). Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] en7meapr0m5jlt3ypupulknm3rx60kp 1294544 1294542 2026-04-25T17:58:34Z Akkashka 14326 /* Егерменсе быуат */ 1294544 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гипа́тия Александри́йская''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы уйлап сығармаған, уларҙы төҙөгән (конструировала). Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Гипатия мәжүсиҙәреә лә, мәсихтәргә лә киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, һәм ул Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] 23od64sxr9qlyu7dge854ham6zl1z1m Фекерләшеү:Гипатия 1 200453 1294541 1294229 2026-04-25T17:53:49Z Akkashka 14326 1294541 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Гипатия|22 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Тарих |тема2=Ҡатын-ҡыҙ |тема3= |ил=Греция |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 14:49, 22 апрель 2026 (UTC) d6pibfc7q6v5vg4ss0mr0qgm7ipdlsp Керчь мәсете 0 200480 1294553 1294358 2026-04-26T02:08:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294553 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Керчь мәсете''' (Джума-Джами, Керич-Джами) — Керчь ҡалаһында [[:ru:Улица Пушкина (Керчь)|Пушкин]] урамы, 8 адресы буйынса урынлашҡан [[мәсет]]. Мәсет 1850 йылда төҙөлгән. Ул архитектура ҡомартҡыһы булып тора. == Тарих == [[Файл:Британская_артиллерийская_позиция_во_дворе_Керченской_мечети,_Крымская_война_1855.png|слева|мини|250x250пкс|Керчь мәсете ихатаһында британ артиллерияһы позицияһы, [[Ҡырым һуғышы]], 1855]] [[Файл:Мечеть_в_Керчи,_1910-е.jpg|слева|мини|250x250пкс|1910 йылдарҙағы мәсет]] Мәсет төҙөү өсөн тәү сәбәп булып Новороссийск һәм Бессарабия генерал-губернаторы Михаил Воронцовтың 1839 йылда Керчь янында мосолман биҫтәһе төҙөү тураһында ҡарары тора, унда йәшәүселәр һалымдан һәм 25 йылға хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙан азат ителә. Биҫтә эсендә мәсет төҙөргә ҡарар ителә, уны төҙөүгә 1428 һум көмөш аҡса бүленә. Әммә был бюджет мәсет төҙөү өсөн етерлек булмай<ref name="a1">{{Cite web|url=https://kerchinfo.com/byvshaya-tatarskaya-slobodka-strannoe-sosedstvo.html|title=Бывшая Татарская слободка: странное соседство|author=Ходаковский Владимир|website=Керчь Инфо|date=2017-02-27|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2017-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227161339/https://kerchinfo.com/byvshaya-tatarskaya-slobodka-strannoe-sosedstvo.html|url-status=dead}}</ref>. Мәсет төҙөлөшө 1842 йылда Керчь ҡалаһы башлығы Захар Херхеулидзе төҙөлөш комиссияһы булдырғандан һуң тергеҙелә. Комиссияны сауҙагәр һәм православие меценаты Василий Яковлевич Гущин етәкләй. 1844 йылда төҙөлөп бөтмәгән мәсеттә ғибәҙәттәр башлана, төҙөлөш 1850 йылда тулыһынса тамамлана<ref name="a1" />. Мәсет төҙөлөшө бюджетҡа 5004 көмөш һумға төшә. Бина тимер һәм ҡурғаш тултырғыс менән нығытылған таштан төҙөлә. Мәсеттең таш көмбәҙе була. Ә бына манараһы аҡса етешмәү сәбәпле төҙөлмәй, әммә уның өсөн нигеҙ һалына. [[Мәзин]] иманлыларҙы асыҡ майҙансыҡтан саҡыра<ref name="a1" />. [[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында Севастополде ҡамау ваҡытында яҡтар 1854—1855 йылдар ҡышында позиция тупигына килә. Ситуацияны үҙгәртеү һәм ҡамауҙа ҡалғандарҙы тәьмин итеү юлдарын өҙөү өсөн Инглиз-француз командованиеһы 1855 йылдың яҙында Аҙау кампанияһы барышында [[Керчь боғаҙы]]н баҫып алырға һәм [[Аҙау диңгеҙе]]нең Рәсәй порттарына янарға ҡарар итә. 1855 йылдың 12 (24) майында 57 караптан, 11 йөҙөү батареяһынан һәм Бер нисә тиҫтә ваҡ суднонан торған инглиз-француз флоты Керчь боғаҙына инә. Уларҙың бортында 16 меңлек десант була. Дошман яр батареялары менән ҡыҫҡа ғына алыштан Һуң Керчьты ала һәм ҡалала нығына<ref>''[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]'' Крымская война, Глава XIII, ISBN 5-94661-049-X, ISBN 5-94661-050-3</ref>. Керчь мәсетенең тәүге билдәле фотоһүрәте тап ошо ваҡытҡа ҡарай. Британия фотографы ''Джеймс Робертсон'' британ артиллерияһы позицияларын фотоға төшөрөп ала, улар мәсеттең ҡоймаһын бруствер итеп ҡуллана. Һүрәттә ике еңел пушка һәм пушка шарҙары пирамидаһы күренә. Әлеге ваҡытта фотоһүрәт Принстон университетының художество музейында һаҡлана<ref>{{Cite web|lang=|url=https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/14803|title=Kertch (Military Camp), ca. 1853–55|author=James Robertson|website=Princeton University Art Museum|date=|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160903213033/https://artmuseum.princeton.edu/collections/objects/14803|url-status=live}}</ref>. 1938 йылда мәсет ябыла. Уның көмбәҙе алына. Бина кинотеатрға әйләндерелә. Һуңыраҡ был бинала Некрасов исемендәге китапхана урынлаша. 90-сы йылдар башында ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыуы фонында мәсет мосолман йәмәғәтселегенә ҡайтарыла. 1998 йылда мәсеттә ғибәҙәт тергеҙелә. Ул ваҡытта бина емерек хәлдә була<ref name="a1" />. 2007 йылда мәсетте ремонтлау өсөн Ҡырым Автономиялы Республикаһы бюджетынан 390 мең гривна бүленә<ref>{{Cite web|url=http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/sbornik/2007_05.pdf|title=Сборник нормативно-правовых актов АРК|author=|website=|date=2007|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015012122/http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/sbornik/2007_05.pdf|url-status=unfit}}</ref>. 2010 йылдың 25 октябрендә Украина Мәҙәниәт һәм туризм министрлығының указы менән мәсет архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы тип таныла<ref>{{Cite web|url=http://mincult.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=245323810&cat_id=244910406|title=Міністерство культури України :: Реєстр пам'яток місцевого значення|website=mincult.kmu.gov.ua|access-date=2020-06-27|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506104144/http://mincult.kmu.gov.ua/document/245323852/%D0%9C%D1%96%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F.rar|url-status=dead}}</ref>. Ҡырымды Рәсәй аннексиялағандан һуң ярымутрауҙағы яңы властар мәсетте яңыртыу ниәте тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/1424888|title=Власти Крыма отреставрируют исламские святыни и памятники Средневековья на полуострове|website=ТАСС|access-date=2020-06-27|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901013317/https://tass.ru/kultura/1424888|url-status=live}}</ref>. Мәсетте реконструкциялау 2015 йылдың йәйендә башлана, проектҡа ярашлы, реконструкциянан һуң мәсеттең һыйҙырышлығы 300 кеше тәшкил итергә тейеш була. 2015 йылдың июленә яңы көмбәҙ ҡуйыла, уның хаҡы 500 мең һумға төшә<ref>{{Cite web|url=https://kianews24.ru/news/v-kerchi-nachalas-restavraciya-edinstvennoy-v-gorode-mecheti/|title=В Керчи началась реставрация единственной в городе мечети|author=|website=Крымское информационное агентство|date=2015-07-28|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629083536/https://kianews24.ru/news/v-kerchi-nachalas-restavraciya-edinstvennoy-v-gorode-mecheti/|url-status=live}}</ref>. Төҙөлөш эштәре өсөн [[Дағстан]]дан подрядсы ойошма яллана<ref name="a1" /> 2018 йылдың июлендә ике ай эсендә 33 метр бейеклектәге [[манара]] төҙөлә, фасад реставрацияһы тамамлана<ref>{{Cite web|url=https://ankerch-crimea.ru/page/news/155451|title=Мечети в Керчи вернули минарет - Аргументы Недели. Керчь|website=ankerch-crimea.ru|access-date=2020-06-27|archive-date=2018-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723130032/https://ankerch-crimea.ru/page/news/155451|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=75502|title=В керченской администрации рассказали, за чей счет ремонтируют мечеть|author=|website=kerch.com.ru|date=2018-07-19|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629183547/http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=75502|url-status=live}}</ref>. 2020 йылдың июненә мәсет яңы яҡтыртыу ҡорамалдары менән биҙәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=91798|title=В Керчи мусульманская мечеть светится в ночи (фото)|author=|website=kerch.com.ru|date=2020-06-15|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627055402/http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=91798|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Мечеть,_XVIII_ст..jpg|альт=2012 год| 2012 йыл Файл:Мечеть_(3).jpg|альт=2015 год| 2015 йыл Файл:Мечеть_(5).jpg|альт=2015 год| 2015 йыл Файл:Мечеть_(6).jpg|альт=2015 год| 2015 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.archiportal-crimea.ru/kerch/mechet-dzhuma-dzhami-v-kerchi.html archiportal-crimea.ru]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422011042/https://www.archiportal-crimea.ru/kerch/mechet-dzhuma-dzhami-v-kerchi.html |date=2021-04-22 }} * [https://konkurs-oqu.com/мечеть-джума-джами-в-керчи/ Уэйбэк]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227222334/https://konkurs-oqu.com/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C-%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%BC%D0%B0-%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%87%D0%B8/ |date=2021-02-27 }} * [http://журналкрым.рф/kerch/khramy_sobory_mecheti_kerchi/1046-mechet-dzhuma-dzhami-kerch.html zhurnalkrym.rf]аша{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216083340/http://xn--80alndgcuev0g.xn--p1ai/kerch/khramy_sobory_mecheti_kerchi/1046-mechet-dzhuma-dzhami-kerch.html |date=2020-02-16 }} [[Категория:Ҡырым мәсеттәре]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] fi1ck5snxa5rj1976sujc5aot66o8jk Косовола спорт 0 200483 1294571 1294439 2026-04-26T08:56:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294571 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:ALBANIADA sporte tradicionale shqiptare (34).jpg|мини|248x248пкс|Косовола традицион спорт төрҙәре]] '''[[Косово Республикаһы|Косово]]ла спорт''' күптәнге традицияларға эйә һәм йәмғиәттә ҙур роль уйнай. Косовола популяр спорт төрҙәре булып [[футбол]], [[баскетбол]], [[волейбол]], [[гандбол]], көрәш тора. [[Дзюдо]], [[йөҙөү]], [[бокс]], [[карате]] һәм [[саңғы спорты]] үҫешкән. Косовонан донъя һәм Европа чемпионаттарында ҙур уңыштарға өлгәшкән билдәле спортсылар: [[Азиз Салигу]], [[Мехмет Богуевци]], [[Сами Бузоли]], [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] һәм [[Гякова Нора|Нора Гякова]]. 1989 һәм 1999 йылдар араһында спортсылар ҡайһы бер ярыштарҙа ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыштан һуң улар футбол майҙансыҡтарына һәм боксерҙар рингтарына ҡайта башлай, хәҙерге спорт федерацияларының күбеһе формалаша башлай. Уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара федерацияларға ингән: тхэквондо федерацияһы, бокс федерацияһы, гандбол федерацияһы, дзюдо федерацияһы һәм саңғы спорты федерацияһы. Ҡайһы бер Косово спортсылары башҡа илдәрҙең флагтары аҫтында сығыш яһай. Мәҫәлән, боксер Луан Красничи, Германия флагы аҫтында сығыш яһап, Европа чемпионы титулын яулап, күп уңыштарға өлгәшә. Өлөшләтә танылған Косово Республикаһы йыйылма командаһы беренсе тапҡыр 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]ла үткән [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]нда ҡатнаша<ref>{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2026-04-23|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo |date=2014-12-19 }}</ref>. == Дзюдо == Косово дзюдо федерацияһы 2012 йылда таныла<ref>{{cite web|url=http://www.intjudo.eu/News/cikk2180|title=International Judo Federation|author=|website=Intjudo.eu|date=|publisher=|lang=en|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427214556/http://www.intjudo.eu/News/cikk2180|archive-date=2012-04-27}}</ref>. Был спорт төрөнөң иң билдәле вәкиле — [[Пхёнчхан]]да үткән [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] чемпионы [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]]. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Косовола 1000 дзюдосы (шул иҫәптән 750 ир-егет) менән 25 тренер шөғөлләнә<ref>{{cite web|url=http://www.kosovajudo.com/kontakti.html|title=Information about Kosovo Judo Federation|access-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929233531/http://www.kosovajudo.com/kontakti.html|archive-date=2017-09-29|url-status=dead}}</ref>. Был спорт төрөндә халыҡ-ара миҙалсылар араһында шулай уҡ 2015 йылғы Европа уйындарының бронза миҙал яулаусыһы — Нора Гякова. Ул илгә ҙур ярыштарҙа тәүге миҙалдарҙың береһен килтерә<ref>{{Cite news|access-date=2026-04-23|title=Europa-Spiele: Historische Judoka-Medaille in Baku|url=https://www.faz.net/1.3669633|author=|website=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|date=2015-06-26|lang=de}}</ref>. Әммә быға тиклем Кельменди [[Бразилия]]нан Эрика Миранданы еңеп, донъя чемпионы була (2013 йылда). Был ҡаҙанышы шулай уҡ уға 53 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында дзюдосыларҙың йыллыҡ рейтингында беренсе булырға мөмкинлек бирә<ref>{{Cite web|url=http://kosovodiaspora.org/2013/08/28/majlinda-kelmendi-kosovos-first-judo-world-title/|title=Majlinda Kelmendi: Kosovo’s First Judo World Title {{!}} Kosovo Diaspora|author=|website=|date=2013-08-28|publisher=Kosovo Diaspora|lang=en|access-date=2026-04-23|archive-url=https://archive.today/20140303212629/http://kosovodiaspora.org/2013/08/28/majlinda-kelmendi-kosovos-first-judo-world-title/|archive-date=2014-03-03|url-status=dead}}</ref>. == Футбол == Косовола футбол спорттың мөһим төрҙәренең береһе булып тора. 2016/2017 йылдар миҙгелендә өлөшләтә танылған республика чемпионатында 12 команда уйнай. Косовоның иң уңышлы уйнаусы клубтар — «[[Приштина (футбол клубы)|Приштина]]» һәм «[[Трепча (футбол клубы)|Трепча]]». 2016 йылда Косово Республикаһы [[УЕФА]]-ға 55-се ағзаһы булып инә<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com/european-championship/story/2864161/kosovo-accepted-as-55th-member-of-uefa-after-congress-vote |title=Kosovo accepted as 55th member of UEFA after congress vote |publisher=Espn Fc |date=2016-05-03 |access-date=2016-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031524/http://www.espnfc.com/european-championship/story/2864161/kosovo-accepted-as-55th-member-of-uefa-after-congress-vote |archive-date=2016-06-17 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/football/36290169 |title=Fifa: Kosovo and Gibraltar become members of world governing body - BBC Sport |website=Bbc.com |date=2016-05-13 |access-date=2016-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817193903/http://www.bbc.com/sport/football/36290169 |archive-date=2016-08-17 |url-status=live }}</ref>. Бынан һуң [[Футбол буйынса Косово йыйылма командаһы|Косовоның футбол буйынса йыйылма командаһы]] [[Футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионаты|2018 йылғы донъя чемпионаты]]на квалификацияның I төркөмөнә эләгә, Унда [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]], [[Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]], [[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]], [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]] һәм [[Футбол буйынса Украина йыйылма командаһы|Украина]] менән уйнай. 2019 йылдың яҙында башланған 2020 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу турнирында Косово йыйылма командаһы А төркөмөнә эләгә, Унда [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]], [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]], [[Футбол буйынса Черногория йыйылма командаһы|Черногория]] Һәм Чехия менән осраша<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/standings/round=2001086/index.html#grp-2006678|title=European Qualifiers - Standings|website=|date=2019-03|publisher=UEFA.com|lang=en|access-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401175133/https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/standings/round=2001086/index.html#grp-2006678|archive-date=2019-04-01|url-status=live}}</ref>. Беренсе уйында уҡ Косово футболсылары [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]] йыйылма командаһы менән 1:1 иҫәбе менән тамамланған тигеҙ иҫәптән һуң бер мәрәй яулай, тупты 61-се минутта [[Зенели Арбер|Арбер Зенели]] индерә<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026052/?iv=true|title=European Qualifiers - Kosovo-Bulgaria|website=|date=2019-03-25|publisher=UEFA.com|lang=en|access-date=2019-05-21}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://noc-kosovo.org/ Олимпийский комитет Косова] * [http://www.mkrs-ks.org/?page=2,1 Министерство культуры, молодёжи и спорта] {{Республика Косово в темах}} [[Категория:Косовола спорт]] pw0e15xace5fldul17ip4l9rrb389sl Косово Олимпия уйындарында 0 200498 1294569 1294460 2026-04-26T08:49:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294569 wikitext text/x-wiki {{Косово на Олимпийских играх}} '''[[Косово Республикаһы]]''' беренсе тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 2016 йылда [[Рио-де-Жанейро]]лағы [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|уйындар]]ҙа ҡатнаша<ref name=":0">{{cite news|title=Kosovo granted full IOC recognition; can send own team to Olympics in Rio de Janeiro|url=http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|access-date=2014-12-09|publisher=The Republic|date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo|archive-date=2014-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219141436/http://www.therepublic.com/view/story/9d9fe0bb37024802b12925decbbbed3b/OLY--IOC-Kosovo |date=2014-12-19 }}</ref>. Косово Республикаһының олимпия комитеты 1992 йылда уҡ ойошторола, әммә [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] тарафынан 2014 йылдың 9 декабрендә генә таныла<ref name=":0" />. 2014 йылдан һуң, Косово спортсылары Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала. 2016 йылда йәйге Олимпия уйындарында йыйылма команданың байраҡ йөрөтөүсеһе [Майлинда Кельменди]] була<ref>{{cite web|title=Majlinda Kelmendi carries the flag of Kosovo at Rio 2016|url=http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|publisher=100Judo.com|access-date=2014-12-09|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507002303/http://100judo.com/post/majlinda-kelmendi-carries-the-flag-of-kosovo-at-rio-2016|url-status=live}}</ref>. Ул — Косовонан 52 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында [[дзюдо]] буйынса беренсе олимпия алтын миҙалы яулаусы. 2021 йылда [[Токио]]ла үткән ([[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары]] COVID-19 пандемияһы арҡаһында күсерелә) уйындарҙа Косово спортсылары дзюдо категорияһында ике миҙал яулай: [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] 57 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында, ә [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] 48 килограмға тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында алтын яулай. Дөйөм алғанда, 2016 йылғы уйындарҙан башлап, Косово спортсылары Олимпия уйындарында 5 миҙал яулай (3 алтын, 1 көмөш һәм 1 бронза). [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Ҡышҡы уйындар]]ҙа Косово спортсылары 2018 йылда [[Пхёнчхан|Пхенчханда]] үткән уйындарҙа тәү башлап сығыш яһай. [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|Пхенчханда ҡышҡы уйындар]]ҙы асыу тантанаһында тау саңғысыһы [[Тахири Альбин|Альбин Тахири]] байраҡ йөрөтөүсе була<ref>{{cite web|url=https://qz.com/1189058/winter-olympics-debuts-ecuador-eritrea-kosovo-malaysia-nigeria-singapore/|title=These are the six countries making their debut in the Winter Olympics|date=2018-02-06|access-date=2023-09-16|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607155619/https://qz.com/1189058/winter-olympics-debuts-ecuador-eritrea-kosovo-malaysia-nigeria-singapore|url-status=live}}</ref>. Ул — Пхенчханда үткән ҡышҡы уйындарҙа Косово исеменән сығыш яһаусыларҙың берҙән-бер спортсы. 2022 Йылда Пекинда үткән ҡышҡы уйындарҙа Косово исеменән ике спортсы сығыш яһай: бер ир-ат һәм бер ҡатын-ҡыҙ. Альбин Тахири [[Тау саңғыһы спорты|тау саңғыһы]] буйынса дүрт ярышта ҡатнаша. Киана Криезиу — Косовоның олимпия йыйылма командаһы тарихында ҡатын-ҡыҙҙар слаломында ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/winter-olympics-Kiana-Kryeziu-skiing-d1d469476f107905cdafb8f6fc42914d|title=Olympic dreams come true for Kosovo skier Kiana Kryeziu|date=2022-01-24|publisher=AP News|access-date=2022-03-14|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308125805/https://apnews.com/article/winter-olympics-Kiana-Kryeziu-skiing-d1d469476f107905cdafb8f6fc42914d|url-status=live}}</ref>. == Миҙал яулаусылар == {| class="wikitable" |- !style="width:6em"| Миҙал !style="width:10em"| Спортсы !style="width:9em"| Уйындар !style="width:6em"| Спорт төрө !style="width:10em"| Дисциплина |- | {{золотая медаль}} || [[Кельменди Майлинда|Майлинда Кельменди]] || [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || {{Спорт|Дзюдо|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 52 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар |- | {{золотая медаль}} || [[Красничи Дистрия|Дистрия Красничи]] || [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 48 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар |- | {{золотая медаль}} || [[Гякова Нора|Нора Гьякова]] || [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || {{Спорт|Дзюдо|2020 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 57 кг тиклем, ҡатын-ҡыҙҙар |} == Миҙалдар таблицаһы == {{См. также|Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе}} {{col-begin}} {{col-2}} === Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !style="width:15em;"|{{{type|Уйындар}}} !style="width:4.5em;"|Спортсылар !style="{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;"|Алтын !style="{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;"|Көмөш !style="{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;"|Бронза !style="width:4.5em;"|Бөтәһе !style="width:4.5em;"|Урын |- |align=left| {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || [[Косово 2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|8]] || 1 || 0 || 0 || 1 || 54 |- |align=left| {{флаг|Япония}} [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] | 11 | 2 | 0 | 0 | 2 | 42 |- |align=left| {{флаг|Франция}} [[2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2024 Париж]] || [[Косово 2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|9]] || 0 || 1 || 1 ||2 || 73 |- !colspan=2 align=right| Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5 !! |} {{col-2}} === Ҡышҡы Олимпия уйындарында миҙалдар === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !style="width:15em;"|{{{type|Уйындар}}} !style="width:4.5em;"|Спортсылар !style="{{medal-style|gold}} width:4.5em; font-weight:bold;"|Алтын !style="{{medal-style|silver}} width:4.5em; font-weight:bold;"|Көмөш !style="{{medal-style|bronze}} width:4.5em; font-weight:bold;"|Бронза !style="width:4.5em;"|Бөтәһе !style="width:4.5em;"|Урын |- |align=left| {{флаг|Южная Корея}} [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] || [[Косово 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|1]] || 0 || 0 || 0 || 0 || — |- |align=left| {{флаг|Китай}} [[2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2022 Пекин]] || [[Косово 2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2]] || 0 || 0 || 0 || 0 || — |- |align=left| {{флаг|Италия}} [[2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2026 Милан, Кортина-д’Ампеццо]] || [[Косово 2026 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында|2]] || || || || || - |- !colspan=2| Бөтәһе !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! |} {{col-end}} == Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар == === Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар === {| {{MedalTable|type=Спорт төрҙәре}} |- |align=left|{{Спорт|Дзюдо|Олимпия уйындарында дзюдо}} || 3 || 1 || 1 || 5 |- ! Бөтәһе !! 3 !! 1 !! 1 !! 5 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.noc-kosovo.org/ Official website] * [http://www.olympic.org/kosovo Kosovo Profile] at the [[International Olympic Committee]] {{Страны на Олимпийских играх}} {{Национальные спортивные сборные Косова}} h1d32st8q1vwz5y6qm9emhrcn3qrs34 Тахири Альбин 0 200502 1294515 1294500 2026-04-25T16:03:05Z Вәхит 24644 /* Карьера */ 1294515 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла. == Биографияһы == Альбин Тахири [[Словения]]ла тыуған, атаһы Вехби<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}</ref> — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]]. Ул Словенияла үҫә, Әммә 2009 йылдан Косово исеменән сығыш яһарға ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://klankosova.tv/albin-tahiri-shpresa-e-kosoves-per-medalje-video/ |title=Архивированная копия |access-date=2021-05-09 |archive-date=2017-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109192614/http://klankosova.tv/albin-tahiri-shpresa-e-kosoves-per-medalje-video/ |url-status=live }}</ref>. Спорттан тыш [[Стоматология|стоматолог]] булып эшләй<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.pyeongchang2018.com/jp/game-time/results/OWG2018/en/alpine-skiing/athlete-profile-n3017235-albin-tahiri.htm|title=Albin Tahiri|website=Pyeongchang 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208235007/https://www.pyeongchang2018.com/jp/game-time/results/OWG2018/en/alpine-skiing/athlete-profile-n3017235-albin-tahiri.htm|archive-date=2018-02-08|access-date=2021-05-09|url-status=dead}}</ref>, Любляны университетытын тамамлай<ref name=":2" />. Тахири [[словен теле|словен]], [[албан теле|албан]], [[инглиз теле|инглиз]], [[хорват теле|хорват]] һәм [[Әлмән телe|немец]] телдәрен белә. Һыу спорты төрҙәре, [[шахмат]], [[сквош]], сәйәхәт һәм йәйәүле [[туризм]] менән мауыға<ref name=":2" />. == Карьера == Альбин Тахириҙың FIS эгидаһы аҫтында тәүге ярышы 2004 йылда [[Брессаноне]]ла була<ref name=":2" />. Тахири 2008 йылда Абетонела милли йәштәр ярышында Клемен Коситтан ҡала икенсе урынды яулай. Миҙгел йомғаҡтары буйынса ул Австрия ярыштарында бер нисә тапҡыр иң яҡшы унау араһында була. 2009 йылда Словения чемпионатында супер-гигантта туғыҙынсы урынды ала. Ул был һөҙөмтәне 2012 йылда [[Төньяҡ Македония|Македония]] чемпионатында ҡабатлай. 2010 йылдың ғинуарында ул халыҡ-ара ярышта иң яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә: гигант слаломында икенсе урынды ала, ә икенсе көндө слаломда еңә<ref name=":1">{{Cite web|lang=de|url=https://www.blick.ch/sport/ski/wm-premiere-in-st-moritz-kosovare-schreibt-ski-geschichte-fuer-sein-land-id6189965.html|title=Ski-WM in St. Moritz: Albin Tahiri aus Kosovo dabei|author=Andreas Hobi|website=Blick|date=2017-02-08|access-date=2021-05-09|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509101514/https://www.blick.ch/sport/ski/wm-premiere-in-st-moritz-kosovare-schreibt-ski-geschichte-fuer-sein-land-id6189965.html|url-status=live}}</ref>. 2017 йылдың 23 ғинуарында Тахири Мерибелдә Европа Кубогында супергигантта дебют яһай һәм 81-се урынды биләй. Шунда уҡ үткәрелгән ярыштарҙа ул комбинацияла 47-се урынды ала. Февралдә Тахири [[Санкт-Мориц]]та тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша<ref name=":0" />. 2014 йылдың декабрендә Косово халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп ҡабул ителгәс, Тахири — үҙ илен ФИС донъя чемпионатында күрһәткән беренсе [[Саңғы спорты|саңғысы]] һәм Косовола үткән ҡышҡы спорт буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашҡан беренсе спортсыларҙың береһе<ref name=":1" />. 4 мартта ул Краньска Горала донъя Кубогы этабында дебют яһай. Альбин Тахири 2018 йылдың 9 февраленән 25 февраленә тиклем [[Пхёнчхан]]да үткән [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашҡан берҙән-бер Косово спортсыһы<ref>{{Cite web|lang=sq|url=https://telegrafi.com/cfare-duhet-te-dini-per-skiatorin-albin-tahiri-qe-ta-perfaqesoje-kosoven-ne-lojerat-olimpike-dimerore-per-te-pare-ne-histori/|title=Çfarë duhet të dini për skiatorin Albin Tahiri që do ta përfaqësojë Kosovën në Lojërat Olimpike Dimërore për herë të parë në histori|website=Telegrafi|date=2018-02-06|access-date=2021-05-09|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062732/https://telegrafi.com/cfare-duhet-te-dini-per-skiatorin-albin-tahiri-qe-ta-perfaqesoje-kosoven-ne-lojerat-olimpike-dimerore-per-te-pare-ne-histori/|url-status=live}}</ref>. [[Олимпия уйындары]]н асыу тантанаһында үҙ иленең флагы менән сыға<ref name=":0" />. [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]]ла Тахири тиҙлек менән төшөүҙә 50-се, супергигантта 47-се, гигант слаломында 56-сы, слаломда 39-сы һәм комбинацияла 37-се урынды биләй<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/en/athletes/tahiri|title=Albin TAHIRI|website=Olympics.com|access-date=2021-05-09|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509101528/https://olympics.com/en/athletes/tahiri|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса тау саңғысылары]] 9or5ax8mmyu2x5vxid2wczar62lsahn 1294516 1294515 2026-04-25T16:09:47Z Вәхит 24644 /* Карьера */ 1294516 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Альбин Тахири''' ({{Lang-sq|Albin Tahiri}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның тау саңғысыһы. 2017 йылда [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса донъя чемпионатында Косовонан ҡатнашҡан беренсе спортсы. 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында тау саңғыһының биш дисциплинаһында сығыш яһай: [[Слалом (тау саңғыһы спорты)|слалом]], гигант слалом, супергигант, тиҙлек менән төшөү һәм комбинацияла. == Биографияһы == Альбин Тахири [[Словения]]ла тыуған, атаһы Вехби<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|title=Albin TAHIRI Alpine Skiing - Beijing 2022 Olympics|website=Beijing 2022|access-date=2022-05-09|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303130315/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/alpine-skiing/athlete-profile-n1004865-albin-tahiri.htm|url-status=live}}</ref> — [[албандар|албан]], әсәһе — [[словендар|словен]]. Ул Словенияла үҫә, Әммә 2009 йылдан Косово исеменән сығыш яһарға ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://klankosova.tv/albin-tahiri-shpresa-e-kosoves-per-medalje-video/ |title=Архивированная копия |access-date=2021-05-09 |archive-date=2017-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109192614/http://klankosova.tv/albin-tahiri-shpresa-e-kosoves-per-medalje-video/ |url-status=live }}</ref>. Спорттан тыш [[Стоматология|стоматолог]] булып эшләй<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.pyeongchang2018.com/jp/game-time/results/OWG2018/en/alpine-skiing/athlete-profile-n3017235-albin-tahiri.htm|title=Albin Tahiri|website=Pyeongchang 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208235007/https://www.pyeongchang2018.com/jp/game-time/results/OWG2018/en/alpine-skiing/athlete-profile-n3017235-albin-tahiri.htm|archive-date=2018-02-08|access-date=2021-05-09|url-status=dead}}</ref>, Любляны университетытын тамамлай<ref name=":2" />. Тахири [[словен теле|словен]], [[албан теле|албан]], [[инглиз теле|инглиз]], [[хорват теле|хорват]] һәм [[Әлмән телe|немец]] телдәрен белә. Һыу спорты төрҙәре, [[шахмат]], [[сквош]], сәйәхәт һәм йәйәүле [[туризм]] менән мауыға<ref name=":2" />. == Карьераһы == Альбин Тахириҙың FIS эгидаһы аҫтында тәүге ярышы 2004 йылда [[Брессаноне]]ла була<ref name=":2" />. Тахири 2008 йылда Абетонела милли йәштәр ярышында Клемен Коситтан ҡала икенсе урынды яулай. Миҙгел йомғаҡтары буйынса ул Австрия ярыштарында бер нисә тапҡыр иң яҡшы унау араһында була. 2009 йылда Словения чемпионатында супер-гигантта туғыҙынсы урынды ала. Ул был һөҙөмтәне 2012 йылда [[Төньяҡ Македония|Македония]] чемпионатында ҡабатлай. 2010 йылдың ғинуарында ул халыҡ-ара ярышта иң яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә: гигант слаломында икенсе урынды ала, ә икенсе көндө слаломда еңә<ref name=":1">{{Cite web|lang=de|url=https://www.blick.ch/sport/ski/wm-premiere-in-st-moritz-kosovare-schreibt-ski-geschichte-fuer-sein-land-id6189965.html|title=Ski-WM in St. Moritz: Albin Tahiri aus Kosovo dabei|author=Andreas Hobi|website=Blick|date=2017-02-08|access-date=2026-04-25|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509101514/https://www.blick.ch/sport/ski/wm-premiere-in-st-moritz-kosovare-schreibt-ski-geschichte-fuer-sein-land-id6189965.html|url-status=live}}</ref>. 2017 йылдың 23 ғинуарында Тахири Мерибелдә Европа Кубогында супергигантта дебют яһай һәм 81-се урынды биләй. Шунда уҡ үткәрелгән ярыштарҙа ул комбинацияла 47-се урынды ала. Февралдә Тахири [[Санкт-Мориц]]та тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша<ref name=":0" />. 2014 йылдың декабрендә Косово халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы итеп ҡабул ителгәс, Тахири — үҙ илен ФИС донъя чемпионатында күрһәткән беренсе [[Саңғы спорты|саңғысы]] һәм Косовола үткән ҡышҡы спорт буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашҡан беренсе спортсыларҙың береһе<ref name=":1" />. 4 мартта ул Краньска Горала донъя Кубогы этабында дебют яһай. Альбин Тахири 2018 йылдың 9 февраленән 25 февраленә тиклем [[Пхёнчхан]]да үткән [[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашҡан берҙән-бер Косово спортсыһы<ref>{{Cite web|lang=sq|url=https://telegrafi.com/cfare-duhet-te-dini-per-skiatorin-albin-tahiri-qe-ta-perfaqesoje-kosoven-ne-lojerat-olimpike-dimerore-per-te-pare-ne-histori/|title=Çfarë duhet të dini për skiatorin Albin Tahiri që do ta përfaqësojë Kosovën në Lojërat Olimpike Dimërore për herë të parë në histori|website=Telegrafi|date=2018-02-06|access-date=2026-04-25|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062732/https://telegrafi.com/cfare-duhet-te-dini-per-skiatorin-albin-tahiri-qe-ta-perfaqesoje-kosoven-ne-lojerat-olimpike-dimerore-per-te-pare-ne-histori/|url-status=live}}</ref>. [[Олимпия уйындары]]н асыу тантанаһында үҙ иленең флагы менән сыға<ref name=":0" />. [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]]ла Тахири тиҙлек менән төшөүҙә 50-се, супергигантта 47-се, гигант слаломында 56-сы, слаломда 39-сы һәм комбинацияла 37-се урынды биләй<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://olympics.com/en/athletes/tahiri|title=Albin TAHIRI|website=Olympics.com|access-date=2026-04-25|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509101528/https://olympics.com/en/athletes/tahiri|url-status=live}}</ref>. 2021 йылда [[Кортина-д’Ампеццо]]ла үткән донъя чемпионатында слалом төрҙәрендә ҡатнаша, классик төрҙә 32-се һәм гигант 37-се урындарҙы биләй<ref name=":2" />. Тахири 2022 йылдың февраль айында үҙенең икенсе Олимпиадаһында — [[Пекин]]да үткән [[2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]нда ҡатнаша. Тиҙ төшөүҙә спортсы 35-се урынды биләй, комбинацияла ун бишенсе, гигант слаломында — 30-сы, слаломда — 37-се була<ref name=":2" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса тау саңғысылары]] npbx8oojfnf3wltj3avuvt8c7xuri7a Косово Республикаһында транспорт 0 200508 1294518 2026-04-25T16:19:41Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт]]''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. Косово Республикаһы 2008 йылда Сербиянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә... 1294518 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт]]''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. Косово Республикаһы 2008 йылда Сербиянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. n96nn1tkk87eubi128ci18kqomvk18s 1294520 1294518 2026-04-25T16:29:01Z Вәхит 24644 1294520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. nla2aphnmswlu0zxgykizmjf1x9u140 1294522 1294520 2026-04-25T16:30:37Z Вәхит 24644 added [[Category:Косово Республикаһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294522 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. [[Категория:Косово Республикаһы]] g4cxx5t177cf9brs3o2xurbdsdeuhky 1294524 1294522 2026-04-25T16:36:38Z Вәхит 24644 /* Автомобиль транспорты */ 1294524 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}} {{Косово в темах}} [[Категория:Косово Республикаһы]] qwxttlf90djb1rkl63vsjt0tuq5hip6 1294525 1294524 2026-04-25T16:39:01Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1294525 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}} {{Косово Республикаһы темаларҙа}} [[Категория:Косово Республикаһы]] 3kget2ytzkv5uk9jspc73r8mc7hnm3y 1294526 1294525 2026-04-25T16:40:19Z Вәхит 24644 [[Special:Contributions/Вәхит|Вәхит]] эшләгән [[Special:Diff/1294525|1294525]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Вәхит|фекер алышыу]]) 1294526 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}} {{Косово в темах}} [[Категория:Косово Республикаһы]] qwxttlf90djb1rkl63vsjt0tuq5hip6 1294528 1294526 2026-04-25T16:46:12Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1294528 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}} {{Республика Косово в темах}} [[Категория:Косово Республикаһы]] fntmmxcduqq1en8zo2xpld26w654qcs 1294530 1294528 2026-04-25T17:16:31Z Вәхит 24644 /* Автомобиль транспорты */ 1294530 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. R7 автомобиль юлының оҙонлоғо 101 км тәшкил итә, хаҡы — [[евро|€]]700 млн/ [[доллар|$]]790 млн. Был шоссе, шулай уҡ Албанияла A1 автомагистрале төҙөлөү арҡаһында Приштинанан [[Тирана]]ға юл ваҡыты 3 сәғәткә тиклем ҡыҫҡара<ref name="Kosovo Press">{{cite news|title="Rruga e Kombit" filloj edhe në Kosovë|first=|last=KosPress|url=http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove|publisher=KosPress|date=2010-06-08|language=sq|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100907013523/http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove|archivedate=2010-09-07}}</ref>. == Һауа транспорты == [[Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Приштина халыҡ-ара аэропорты]] Косовола өс [[аэропорт]] урынлашҡан: Джаковица, Батлава-Доня һәм [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]. Джаковица аэропорты [[KFOR]] тарафынан Косово һуғышынан һуң ауыл хужалығы өсөн ҡулланылған аэродром янында төҙөлә, ул башлыса хәрби һәм гуманитар рейстар өсөн ҡулланыла. Уны граждан һәм коммерция аэропортына әйләндереү пландары бар<ref>{{Cite web|url=http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|title=Aktivitetet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë: Themelohet Ndërmarrja Publike "Aeroporti i Gjakovës"|publisher=Ministria e Tregtisë dhe Industrisë|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227170445/http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|archivedate=2015-02-27}}</ref>. Приштина аэропорты Приштинанан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Был халыҡ-ара аэропорт йылына 1,75 миллиондан ашыу пассажирҙы хеҙмәтләндерә. == Тимер юл транспорты == {{Main|Косовола тимер юл транспорты}} [[Файл:Kosovo_railways.svg|мини|200x200пкс|Косовоның тимер юл системаһы картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}} {{Республика Косово в темах}} [[Категория:Косово Республикаһы]] ninraycuv9st6fptslnh6zhnkocpi3u 1294537 1294530 2026-04-25T17:44:59Z Вәхит 24644 /* Тимер юл транспорты */ 1294537 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo_map-sq.svg|мини|206x206пкс|Косово картаһы]] '''Косово Республикаһында транспорт''' халыҡ-ара танылыуға ҡағылышлы сәйәси проблемалар менән бәйле ҡатмарлыҡтар кисерә. [[Косово Республикаһы]] 2008 йылда [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм әлеге ваҡытта өлөшләтә танылған дәүләт булып тора. Сербия Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымай, шуға ла төньяҡтан [[транспорт]] бәйләнеше өҙөлә. Косово менән сиктәш булған башҡа илдәр уның бойондороҡһоҙлоғон таный. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, юл инфраструктураһын, ҡала һәм һауа транспортын модернизациялау буйынса эштәр башҡарыла. Транспорт [[Косово Республикаһы иҡтисады]]нда мөһим роль уйнай. == Автомобиль транспорты == [[Файл:Berat_Hoxha_18.jpg|мини|200x200пкс|[[Албания]] — Косово шоссеһы]] [[Файл:Kosovomotorway_Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Р7 шоссеһының бер өлөшө]] Һуңғы йылдарҙа Косовола юл төҙөлөшө әүҙем алып барыла. R6 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Arbën Xhaferi}}) әлеге ваҡытта төҙөлөш стадияһында тора. Е65 Европа маршрутының бер өлөшө һәм төбәктә төҙөлгән икенсе шоссе. Ул [[Приштина]]ны [[Скопье]]нан яҡынса 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Дженерал-Янкович]] ҡалаһындағы [[Төньяҡ Македония|Македония]] сиге менән бәйләй. Автомагистраль төҙөлөшө 2014 йылда башлана һәм 2017—2018 йылдарҙа тамамлана. R7 автомагистрале ({{lang-sq|Autostrada Ibrahim Rugova}}) — Косовоның беренсе шоссеһы һәм E851 Европа трассаһының бер өлөшө. Ул Албания сигенән (Вермице ауылы) Приштинаға тиклем бара. Автомагистраль төҙөлөшө 2010 йылдың апрелендә башлана һәм 2013 йылда тамамлана. R7 автомобиль юлының оҙонлоғо 101 км тәшкил итә, хаҡы — [[евро|€]]700 млн/ [[доллар|$]]790 млн. Был шоссе, шулай уҡ Албанияла A1 автомагистрале төҙөлөү арҡаһында Приштинанан [[Тирана]]ға юл ваҡыты 3 сәғәткә тиклем ҡыҫҡара<ref name="Kosovo Press">{{cite news|title="Rruga e Kombit" filloj edhe në Kosovë|first=|last=KosPress|url=http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove|publisher=KosPress|date=2010-06-08|language=sq|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100907013523/http://kospress.com/portali/lajme/kosove/12653-rruga-e-kombit-filloj-edhe-ne-kosove|archivedate=2010-09-07}}</ref>. == Һауа транспорты == [[Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|мини|200x200пкс|Приштина халыҡ-ара аэропорты]] Косовола өс [[аэропорт]] урынлашҡан: Джаковица, Батлава-Доня һәм [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]. Джаковица аэропорты [[KFOR]] тарафынан Косово һуғышынан һуң ауыл хужалығы өсөн ҡулланылған аэродром янында төҙөлә, ул башлыса хәрби һәм гуманитар рейстар өсөн ҡулланыла. Уны граждан һәм коммерция аэропортына әйләндереү пландары бар<ref>{{Cite web|url=http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|title=Aktivitetet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë: Themelohet Ndërmarrja Publike "Aeroporti i Gjakovës"|publisher=Ministria e Tregtisë dhe Industrisë|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227170445/http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|archivedate=2015-02-27}}</ref>. Приштина аэропорты Приштинанан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Был халыҡ-ара аэропорт йылына 1,75 миллиондан ашыу пассажирҙы хеҙмәтләндерә. == Тимер юл транспорты == {{Main|Косовола тимер юл транспорты}} [[Файл:Kosovo_railways.svg|мини|200x200пкс|Косовоның тимер юл системаһы картаһы]] Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһын төрөктәр төҙөй. Тимер юл [[Салоники]]ла башлана, Скопьенан төньяҡҡа йүнәлә һәм 1873 йылда Косовска-Митровицаға барып етә. [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем ул 1918 йылдан 1992 йылға тиклем Югослав тимер юлдары булараҡ эшләй һәм Серб тимер юлдары тарафынан ҡулланыла. 1999 йылда [[НАТО]] ҡыҫылышынан һуң Косовола эшмәкәрлеген туҡтата. 2008 йылда Серб тимер юлдары Косово төбәгенең төньяғында ҡайһы бер маршруттарын тергеҙә. Trainkos компанияһы Косовола тимер юлдарҙың 430 км хеҙмәтләндерә, шуларҙың 333 км йөк һәм пассажирҙар ташыу өсөн һәм 97 км йөк ташыу өсөн генә ҡулланыла. Күп йылдар дауамында тармаҡты Призренға тиклем еткереү һәм артабан сик аша Албанияға тиклем оҙайтыу пландары була. Әммә был проекттар тормошҡа ашмай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Косово}} {{Республика Косово в темах}} [[Категория:Косово Республикаһы]] bc0obob58v99er0v6z4tozvg11bfhh8 Фекерләшеү:Косово Республикаһында транспорт 1 200509 1294519 2026-04-25T16:21:09Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Транспорт в Республике Косово|25 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1294519 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Транспорт в Республике Косово|25 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} ocunl5bt47rgsn11gm8myw256vbbnub Ҡалып:Косово в темах 10 200510 1294527 2026-04-25T16:41:05Z Вәхит 24644 Яңы бит: #REDIRECT [[{{Республика Косово в темах}}]] 1294527 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[{{Республика Косово в темах}}]] oftkvneqlyprafy6kwdebqgfs9bxf97 Приштина халыҡ-ара аэропорты 0 200511 1294539 2026-04-25T17:52:43Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Значения|Слатина}} {{Карточка аэропорта |название=Международный аэропорт Приштины имени Адема Яшари |оригинальное название={{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}<br>{{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}} |изображение=The new terminal and apron of the Pristina International Airport.jpg |подпись=Нов... 1294539 wikitext text/x-wiki {{Значения|Слатина}} {{Карточка аэропорта |название=Международный аэропорт Приштины имени Адема Яшари |оригинальное название={{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}<br>{{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}} |изображение=The new terminal and apron of the Pristina International Airport.jpg |подпись=Новый терминал аэропорта Приштины |ИКАО=BKPR |ИАТА=PRN |внутренний код= |тип=Совместного использования |страна= Косово-Сербия |расположение= [[Приштина]] |регион ПозКарты= Косово |позиция кода ИАТА= |подпись ПозКарты= |дата открытия=[[15 октября]] [[1999 год]]а (''в современном виде'') |дата закрытия= |владелец= |эксплуатант= Limak Kosovo International Airport J.S.C.<ref>{{cite web|url=http://pppkosova.org/repository/docs/PPP%20PIA%20Agreement%20Web.pdf|title=PPP Public Procurement Number PPP-09-001-611|page=1|website=Partneritetet Kosova|date=2010-08-12|access-date=2016-04-09|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418130003/http://pppkosova.org/repository/docs/PPP%20PIA%20Agreement%20Web.pdf|url-status=live}}</ref> |владелец-эксплуатант= |хаб для= |высота над уровнем моря=545 м / 1.789 фт |площадь= |часовой пояс=+1 |летнее время= |время работы=круглосуточно |сайт=www.airportpristina.com |имя сайта=Официальный сайт |стат-год=2024 |годовой пассажиропоток= 4 600 484 {{рост}} 12.7% |годовой грузопоток= |сноски= |lat_deg=42|lat_min=34|lat_sec=22|lat_dir=N |lon_deg=021|lon_min=02|lon_sec=09|lon_dir=E |ВПП1-номер=17/35 |ВПП1-размеры=2500x45 |ВПП1-покрытие=асфальтобетон |логотип=|узловой аэропорт для=[[Air Mediterranean]]<br>[[Eurowings]]|русское название=Международный аэропорт Приштины имени Адема Яшари}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. 2vif1yrdyn0bt9mhcjtlbq0w5zaim1s 1294543 1294539 2026-04-25T17:58:12Z Вәхит 24644 1294543 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. t94l97r4xrmh7udsc7aph5plislzmfm 1294550 1294543 2026-04-26T01:45:22Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса аэропорттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294550 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] glzu013aqrjdz3e1c1wyj3i5nneyunx 1294551 1294550 2026-04-26T01:46:11Z Вәхит 24644 added [[Category:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294551 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] 82otowksjz5z25mqqt3g7hatbdj7ohi 1294552 1294551 2026-04-26T02:02:50Z Вәхит 24644 1294552 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Файл:Prishtina_International_Airport_"Adem_Jashari"_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|перрондан]] терминалға күренеш|thumb]] Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала. Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}</ref>. Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}</ref>. Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла<ref>{{lang-en|Slatina Air Base}}</ref>. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Pristina International Airport "Adem Jashari".jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]] == Галерея == <gallery class="center" style="center"> Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры Файл:PIA "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oe=utf-8&client=firefox&ie=UTF8&hl=ru&hq=&hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&ll=42.569896,21.04208&spn=0.055625,0.168056&t=h&z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)] * [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»] * [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] ii1kifqg0mp59n832ks9utuxlgkf55a 1294555 1294552 2026-04-26T03:51:15Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1294555 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Файл:Prishtina_International_Airport_"Adem_Jashari"_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|перрондан]] терминалға күренеш|thumb]] Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала. Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}</ref>. Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}</ref>. Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла<ref>{{lang-en|Slatina Air Base}}</ref>. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Pristina International Airport "Adem Jashari".jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]] Аэропорт 1965 йылда төҙөлә һәм 1990 йылға тиклем урындағы авиалиниялар өсөн аэропорт статусына эйә булған, унан [[Белград]]ҡа авиарейстар башҡарылған. 1990 йылда аэропортҡа халыҡ-ара статус бирелә һәм Слатина аэропорты (тәүге атамаһы) [[Швейцария]]ға һәм [[Әлмәниә|Германия]]нан даими рейстар ҡабул итә һәм уларға оҙата башлай. 1999 йылдың мартынан 1999 йылдың 15 октябренә тиклем аэропорт хәрби аэродром булараҡ ҡулланыла. 1999 йылдың 15 октябренән пассажир авиарейстары тергеҙелә. Сербия менән Косово араһындағы бәхәс Дауам иткәнлектән, Приштина халыҡ-ара аэропортына осоштарға һәм унан Сербия эске эштәр идаралығынын, атап әйткәндә, SMATSA-ның Сербия һауа киңлеге аша осорға рөхсәт бирмәүе йоғонто яһай. Был, ахыр сиктә, осош траекторияһының Сербия территорияһын урап үтеүенә килтерә, ә Приштинаға Албания йәки Македония һауа киңлеге аша осорға тура килә. 2011—2013 йылдарҙа аэропорт итеп үҙгәртеп ҡорола. Майҙаны 42 мең квадрат метрлыҡ яңы терминал, диспетчер вышкаһы төҙөлә, шулай уҡ юл һәм парковка инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола. Яңы аэропорт йыллыҡ пассажирҙар ағымын 2 миллиондан 5 миллионға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ аэропорт бинаһына инеү урынында [[Яшари Адем|Адем Яшари]]ҙың йөҙөн һынландырыусы скульптура рәүешендәге фонтан эшләй<ref>{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2013/10/pristina-airport-opens-new-terminal.html|title=UPDATED Pristina Airport opens new terminal|website=EX-YU Aviation News|date=2013-10-23|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|title=Pristina Adem Jashari International Airport|website=Limak|archive-url=http://web.archive.org/web/20251116070904/https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|archive-date=2025-11-16|access-date=2026-04-16}}</ref>. 2025 йылда аэропорт 4,6 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә, 29962 рейс башҡара<ref>{{Cite web|url=https://seenews.com/news/pristina-airport-passenger-numbers-rise-12-percent-in-2025-1289329|title=Pristina airport passenger numbers rise 12% in 2025 {{!}} Kosovo News {{!}} SeeNews|lang=en|first=Genta|last=Hodo|website=seenews.com|date=2026-02-06|access-date=2026-04-16}}</ref>. == Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында == == Галерея == <gallery class="center" style="center"> Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры Файл:PIA "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oe=utf-8&client=firefox&ie=UTF8&hl=ru&hq=&hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&ll=42.569896,21.04208&spn=0.055625,0.168056&t=h&z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)] * [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»] * [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] 7caj3kcblbsacv6e1a6ov62ru6vkonj 1294556 1294555 2026-04-26T03:52:16Z Вәхит 24644 /* Ҡылыҡһырлама */ 1294556 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Файл:Prishtina_International_Airport_"Adem_Jashari"_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|Перрондан]] терминалға күренеш|thumb]] Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала. Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}</ref>. Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}</ref>. Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла<ref>{{lang-en|Slatina Air Base}}</ref>. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Pristina International Airport "Adem Jashari".jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]] Аэропорт 1965 йылда төҙөлә һәм 1990 йылға тиклем урындағы авиалиниялар өсөн аэропорт статусына эйә булған, унан [[Белград]]ҡа авиарейстар башҡарылған. 1990 йылда аэропортҡа халыҡ-ара статус бирелә һәм Слатина аэропорты (тәүге атамаһы) [[Швейцария]]ға һәм [[Әлмәниә|Германия]]нан даими рейстар ҡабул итә һәм уларға оҙата башлай. 1999 йылдың мартынан 1999 йылдың 15 октябренә тиклем аэропорт хәрби аэродром булараҡ ҡулланыла. 1999 йылдың 15 октябренән пассажир авиарейстары тергеҙелә. Сербия менән Косово араһындағы бәхәс Дауам иткәнлектән, Приштина халыҡ-ара аэропортына осоштарға һәм унан Сербия эске эштәр идаралығынын, атап әйткәндә, SMATSA-ның Сербия һауа киңлеге аша осорға рөхсәт бирмәүе йоғонто яһай. Был, ахыр сиктә, осош траекторияһының Сербия территорияһын урап үтеүенә килтерә, ә Приштинаға Албания йәки Македония һауа киңлеге аша осорға тура килә. 2011—2013 йылдарҙа аэропорт итеп үҙгәртеп ҡорола. Майҙаны 42 мең квадрат метрлыҡ яңы терминал, диспетчер вышкаһы төҙөлә, шулай уҡ юл һәм парковка инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола. Яңы аэропорт йыллыҡ пассажирҙар ағымын 2 миллиондан 5 миллионға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ аэропорт бинаһына инеү урынында [[Яшари Адем|Адем Яшари]]ҙың йөҙөн һынландырыусы скульптура рәүешендәге фонтан эшләй<ref>{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2013/10/pristina-airport-opens-new-terminal.html|title=UPDATED Pristina Airport opens new terminal|website=EX-YU Aviation News|date=2013-10-23|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|title=Pristina Adem Jashari International Airport|website=Limak|archive-url=http://web.archive.org/web/20251116070904/https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|archive-date=2025-11-16|access-date=2026-04-16}}</ref>. 2025 йылда аэропорт 4,6 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә, 29962 рейс башҡара<ref>{{Cite web|url=https://seenews.com/news/pristina-airport-passenger-numbers-rise-12-percent-in-2025-1289329|title=Pristina airport passenger numbers rise 12% in 2025 {{!}} Kosovo News {{!}} SeeNews|lang=en|first=Genta|last=Hodo|website=seenews.com|date=2026-02-06|access-date=2026-04-16}}</ref>. == Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында == == Галерея == <gallery class="center" style="center"> Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры Файл:PIA "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oe=utf-8&client=firefox&ie=UTF8&hl=ru&hq=&hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&ll=42.569896,21.04208&spn=0.055625,0.168056&t=h&z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)] * [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»] * [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] i0y7pe5d9486m7kjl9yaxfn32wc3j5l 1294557 1294556 2026-04-26T04:00:47Z Вәхит 24644 /* Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында */ 1294557 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Файл:Prishtina_International_Airport_"Adem_Jashari"_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|Перрондан]] терминалға күренеш|thumb]] Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала. Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}</ref>. Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}</ref>. Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла<ref>{{lang-en|Slatina Air Base}}</ref>. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Pristina International Airport "Adem Jashari".jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]] Аэропорт 1965 йылда төҙөлә һәм 1990 йылға тиклем урындағы авиалиниялар өсөн аэропорт статусына эйә булған, унан [[Белград]]ҡа авиарейстар башҡарылған. 1990 йылда аэропортҡа халыҡ-ара статус бирелә һәм Слатина аэропорты (тәүге атамаһы) [[Швейцария]]ға һәм [[Әлмәниә|Германия]]нан даими рейстар ҡабул итә һәм уларға оҙата башлай. 1999 йылдың мартынан 1999 йылдың 15 октябренә тиклем аэропорт хәрби аэродром булараҡ ҡулланыла. 1999 йылдың 15 октябренән пассажир авиарейстары тергеҙелә. Сербия менән Косово араһындағы бәхәс Дауам иткәнлектән, Приштина халыҡ-ара аэропортына осоштарға һәм унан Сербия эске эштәр идаралығынын, атап әйткәндә, SMATSA-ның Сербия һауа киңлеге аша осорға рөхсәт бирмәүе йоғонто яһай. Был, ахыр сиктә, осош траекторияһының Сербия территорияһын урап үтеүенә килтерә, ә Приштинаға Албания йәки Македония һауа киңлеге аша осорға тура килә. 2011—2013 йылдарҙа аэропорт итеп үҙгәртеп ҡорола. Майҙаны 42 мең квадрат метрлыҡ яңы терминал, диспетчер вышкаһы төҙөлә, шулай уҡ юл һәм парковка инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола. Яңы аэропорт йыллыҡ пассажирҙар ағымын 2 миллиондан 5 миллионға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ аэропорт бинаһына инеү урынында [[Яшари Адем|Адем Яшари]]ҙың йөҙөн һынландырыусы скульптура рәүешендәге фонтан эшләй<ref>{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2013/10/pristina-airport-opens-new-terminal.html|title=UPDATED Pristina Airport opens new terminal|website=EX-YU Aviation News|date=2013-10-23|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|title=Pristina Adem Jashari International Airport|website=Limak|archive-url=http://web.archive.org/web/20251116070904/https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|archive-date=2025-11-16|access-date=2026-04-16}}</ref>. 2025 йылда аэропорт 4,6 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә, 29962 рейс башҡара<ref>{{Cite web|url=https://seenews.com/news/pristina-airport-passenger-numbers-rise-12-percent-in-2025-1289329|title=Pristina airport passenger numbers rise 12% in 2025 {{!}} Kosovo News {{!}} SeeNews|lang=en|first=Genta|last=Hodo|website=seenews.com|date=2026-02-06|access-date=2026-04-16}}</ref>. == Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында == [[Файл:Pristina Serbian Military Airfield 1999 Kosovo War.jpg|1999 йылдың апрелендә бомбаға тотолғандан һуң Слатина аэродромының хәрби ангарҙары|thumb|слева]] [[Файл:Vladimir Putin in Serbia 16-17 June 2001-7.jpg|thumb|[[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] десантсылары оҙатыуында Слатина аэропорты майҙансығында, 2001 йылдың июне]] [[НАТО]]-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында аэропортта Югославия Союздаш Республикаһының хәрби-һауа көстәренең 83-сө истребитель авиаполкы урынлаша. Ул бер генә хәрби осош та яһай алмай, ләкин НАТО авиацияһының һөжүменән ауыр юғалтыуҙар кисерә (полктың һуғыш аҙағына 37 МиГ-21 самолетының 12-һе генә ҡала) һәм шуның өсөн тарҡатыла<ref>Михаил Никольский. Военно-воздушные силы и войска ПВО Сербии. Авиация и космонавтика, № 9, 2007.</ref>. == Галерея == <gallery class="center" style="center"> Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры Файл:PIA "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oe=utf-8&client=firefox&ie=UTF8&hl=ru&hq=&hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&ll=42.569896,21.04208&spn=0.055625,0.168056&t=h&z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)] * [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»] * [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] 9sriv7henkhjtfiosr0w03upt6yamwt 1294558 1294557 2026-04-26T04:04:36Z Вәхит 24644 /* Галерея */ 1294558 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Файл:Prishtina_International_Airport_"Adem_Jashari"_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|Перрондан]] терминалға күренеш|thumb]] Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала. Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}</ref>. Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}</ref>. Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла<ref>{{lang-en|Slatina Air Base}}</ref>. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Pristina International Airport "Adem Jashari".jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]] Аэропорт 1965 йылда төҙөлә һәм 1990 йылға тиклем урындағы авиалиниялар өсөн аэропорт статусына эйә булған, унан [[Белград]]ҡа авиарейстар башҡарылған. 1990 йылда аэропортҡа халыҡ-ара статус бирелә һәм Слатина аэропорты (тәүге атамаһы) [[Швейцария]]ға һәм [[Әлмәниә|Германия]]нан даими рейстар ҡабул итә һәм уларға оҙата башлай. 1999 йылдың мартынан 1999 йылдың 15 октябренә тиклем аэропорт хәрби аэродром булараҡ ҡулланыла. 1999 йылдың 15 октябренән пассажир авиарейстары тергеҙелә. Сербия менән Косово араһындағы бәхәс Дауам иткәнлектән, Приштина халыҡ-ара аэропортына осоштарға һәм унан Сербия эске эштәр идаралығынын, атап әйткәндә, SMATSA-ның Сербия һауа киңлеге аша осорға рөхсәт бирмәүе йоғонто яһай. Был, ахыр сиктә, осош траекторияһының Сербия территорияһын урап үтеүенә килтерә, ә Приштинаға Албания йәки Македония һауа киңлеге аша осорға тура килә. 2011—2013 йылдарҙа аэропорт итеп үҙгәртеп ҡорола. Майҙаны 42 мең квадрат метрлыҡ яңы терминал, диспетчер вышкаһы төҙөлә, шулай уҡ юл һәм парковка инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола. Яңы аэропорт йыллыҡ пассажирҙар ағымын 2 миллиондан 5 миллионға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ аэропорт бинаһына инеү урынында [[Яшари Адем|Адем Яшари]]ҙың йөҙөн һынландырыусы скульптура рәүешендәге фонтан эшләй<ref>{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2013/10/pristina-airport-opens-new-terminal.html|title=UPDATED Pristina Airport opens new terminal|website=EX-YU Aviation News|date=2013-10-23|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|title=Pristina Adem Jashari International Airport|website=Limak|archive-url=http://web.archive.org/web/20251116070904/https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|archive-date=2025-11-16|access-date=2026-04-16}}</ref>. 2025 йылда аэропорт 4,6 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә, 29962 рейс башҡара<ref>{{Cite web|url=https://seenews.com/news/pristina-airport-passenger-numbers-rise-12-percent-in-2025-1289329|title=Pristina airport passenger numbers rise 12% in 2025 {{!}} Kosovo News {{!}} SeeNews|lang=en|first=Genta|last=Hodo|website=seenews.com|date=2026-02-06|access-date=2026-04-16}}</ref>. == Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында == [[Файл:Pristina Serbian Military Airfield 1999 Kosovo War.jpg|1999 йылдың апрелендә бомбаға тотолғандан һуң Слатина аэродромының хәрби ангарҙары|thumb|слева]] [[Файл:Vladimir Putin in Serbia 16-17 June 2001-7.jpg|thumb|[[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] десантсылары оҙатыуында Слатина аэропорты майҙансығында, 2001 йылдың июне]] [[НАТО]]-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында аэропортта Югославия Союздаш Республикаһының хәрби-һауа көстәренең 83-сө истребитель авиаполкы урынлаша. Ул бер генә хәрби осош та яһай алмай, ләкин НАТО авиацияһының һөжүменән ауыр юғалтыуҙар кисерә (полктың һуғыш аҙағына 37 МиГ-21 самолетының 12-һе генә ҡала) һәм шуның өсөн тарҡатыла<ref>Михаил Никольский. Военно-воздушные силы и войска ПВО Сербии. Авиация и космонавтика, № 9, 2007.</ref>. == Йүнәлештәр һәм авиакомпаниялар == {| class="wikitable sortable" !Авиакомпаниялар !Йүнәлештәр |- |{{Флаг|Словения}} [[Adria Airways]] |[[Любляна (аэропорт)|Любляна]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт-на-Майне]] |- |{{Флаг|Австрия}} [[Austrian Airlines]] |[[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]] |- |{{Флаг|Швейцария}} [[Chair Airlines]] |[[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Corendon Airlines]] |[[Анталья (аэропорт)|Анталья]] |- |{{Флаг|Великобритания}} [[easyJet]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Берлин-Шёнефельд|Берлин]], [[Женева (аэропорт)|Женева]] |- |{{Флаг|Швейцария}} [[Edelweiss Airlines]] |[[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]] |- |{{Флаг|Германия}} [[Eurowings]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Гамбург (аэропорт)|Гамбург]], [[Ганновер (аэропорт)|Ганновер]], [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]], [[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Кёльн/Бонн|Кёльн]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Штутгарт (аэропорт)|Штутгарт]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Onur Air]] |[[Анталья (аэропорт)|Анталья]] |- |{{Флаг|Греция}} [[Orange2fy]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Верона (аэропорт)|Верона]], [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]] |- |{{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air International]] |[[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Осло (аэропорт)|Осло]], [[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Pegasus Airlines]] |[[Сабихи Гёкчен исемендәге Стамбул аэропорты|Стамбул]] |- |{{Флаг|Швейцария}} [[Swiss International Air Lines|Swiss]] |[[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]] |- |{{Флаг|Германия}} [[TUIfly]] |[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]] |[[Аэропорт Стамбул|Стамбул]] |- |{{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Будапешт (аэропорт)|Будапешт]], [[Дортмунд (аэропорт)|Дортмунд]], [[Лутон (аэропорт)|Лондон-Лутон]], [[Мемминген (аэропорт)|Мемминген]] |} == Галерея == <gallery class="center" style="center"> Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры Файл:PIA "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oe=utf-8&client=firefox&ie=UTF8&hl=ru&hq=&hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&ll=42.569896,21.04208&spn=0.055625,0.168056&t=h&z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)] * [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»] * [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] 8sr2vtb8wbmurthitl9gg8ieir00uwd 1294575 1294558 2026-04-26T09:22:11Z Вәхит 24644 /* Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында */ 1294575 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Файл:Prishtina_International_Airport_"Adem_Jashari"_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|Перрондан]] терминалға күренеш|thumb]] Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала. Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}</ref>. Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}</ref>. Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла<ref>{{lang-en|Slatina Air Base}}</ref>. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Pristina International Airport "Adem Jashari".jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]] Аэропорт 1965 йылда төҙөлә һәм 1990 йылға тиклем урындағы авиалиниялар өсөн аэропорт статусына эйә булған, унан [[Белград]]ҡа авиарейстар башҡарылған. 1990 йылда аэропортҡа халыҡ-ара статус бирелә һәм Слатина аэропорты (тәүге атамаһы) [[Швейцария]]ға һәм [[Әлмәниә|Германия]]нан даими рейстар ҡабул итә һәм уларға оҙата башлай. 1999 йылдың мартынан 1999 йылдың 15 октябренә тиклем аэропорт хәрби аэродром булараҡ ҡулланыла. 1999 йылдың 15 октябренән пассажир авиарейстары тергеҙелә. Сербия менән Косово араһындағы бәхәс Дауам иткәнлектән, Приштина халыҡ-ара аэропортына осоштарға һәм унан Сербия эске эштәр идаралығынын, атап әйткәндә, SMATSA-ның Сербия һауа киңлеге аша осорға рөхсәт бирмәүе йоғонто яһай. Был, ахыр сиктә, осош траекторияһының Сербия территорияһын урап үтеүенә килтерә, ә Приштинаға Албания йәки Македония һауа киңлеге аша осорға тура килә. 2011—2013 йылдарҙа аэропорт итеп үҙгәртеп ҡорола. Майҙаны 42 мең квадрат метрлыҡ яңы терминал, диспетчер вышкаһы төҙөлә, шулай уҡ юл һәм парковка инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола. Яңы аэропорт йыллыҡ пассажирҙар ағымын 2 миллиондан 5 миллионға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ аэропорт бинаһына инеү урынында [[Яшари Адем|Адем Яшари]]ҙың йөҙөн һынландырыусы скульптура рәүешендәге фонтан эшләй<ref>{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2013/10/pristina-airport-opens-new-terminal.html|title=UPDATED Pristina Airport opens new terminal|website=EX-YU Aviation News|date=2013-10-23|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|title=Pristina Adem Jashari International Airport|website=Limak|archive-url=http://web.archive.org/web/20251116070904/https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|archive-date=2025-11-16|access-date=2026-04-16}}</ref>. 2025 йылда аэропорт 4,6 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә, 29962 рейс башҡара<ref>{{Cite web|url=https://seenews.com/news/pristina-airport-passenger-numbers-rise-12-percent-in-2025-1289329|title=Pristina airport passenger numbers rise 12% in 2025 {{!}} Kosovo News {{!}} SeeNews|lang=en|first=Genta|last=Hodo|website=seenews.com|date=2026-02-06|access-date=2026-04-16}}</ref>. == Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында == [[Файл:Pristina Serbian Military Airfield 1999 Kosovo War.jpg|1999 йылдың апрелендә бомбаға тотолғандан һуң Слатина аэродромының хәрби ангарҙары|thumb|слева]] [[Файл:Vladimir Putin in Serbia 16-17 June 2001-7.jpg|thumb|[[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] десантсылары оҙатыуында Слатина аэропорты майҙансығында, 2001 йылдың июне]] [[НАТО]]-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында аэропортта Югославия Союздаш Республикаһының хәрби-һауа көстәренең 83-сө истребитель авиаполкы урынлаша. Ул бер генә хәрби осош та яһай алмай, ләкин НАТО авиацияһының һөжүменән ауыр юғалтыуҙар кисерә (полктың һуғыш аҙағына 37 МиГ-21 самолетының 12-һе генә ҡала) һәм шуның өсөн тарҡатыла<ref>Михаил Никольский. Военно-воздушные силы и войска ПВО Сербии. Авиация и космонавтика, № 9, 2007.</ref>. Слатина аэропорты стратегие яҡтан мөһим объект була, сөнки НАТО ғәскәрҙәре [[БМО-ның Именлек Советы]]ның 1244-се резолюцияһын үтәү өсөн Косовоға байтаҡ ғәскәрҙәр ебәрергә планлаштыра. Аэропортты контролдә тотоу 1999 йылдың 12 июнендә тамамланырға тейеш була. Әммә 1999 йылдың 11 июненән 12 июнгә ҡараған төндә Слатина аэропортын Рәсәй десантсылары батальоны биләй, Босниялағы Рәсәй базаһынан Косовоға тиклем марш-бросок яһай, 7,5 сәғәт эсендә 600 км-ҙан ашыу ара үтә<ref>[http://otvaga2004.narod.ru/publ_w2/brosok.htm Бросок на Косово] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004110032/http://otvaga2004.narod.ru/publ_w2/brosok.htm |date=2011-10-04 }}</ref>. Был операцияның бөтә шарттары әлегә тиклем сер итеп һаҡлана<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=265963 |title=Интервью Президента Республики Ингушения Ю. Б. Евкурова телеканалу «Вести», июнь 2009 г. |access-date=2011-01-29 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205113328/http://www.vesti.ru/doc.html?id=265963 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/videos?vid=198164 |title=Видео версия интервью Президента Республики Ингушения Ю. Б. Евкурова телеканалу «Вести», июнь 2009 г. |access-date=2011-01-29 |archive-date=2012-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107163904/http://www.vesti.ru/videos?vid=198164 |url-status=live }}</ref>. == Йүнәлештәр һәм авиакомпаниялар == {| class="wikitable sortable" !Авиакомпаниялар !Йүнәлештәр |- |{{Флаг|Словения}} [[Adria Airways]] |[[Любляна (аэропорт)|Любляна]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт-на-Майне]] |- |{{Флаг|Австрия}} [[Austrian Airlines]] |[[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]] |- |{{Флаг|Швейцария}} [[Chair Airlines]] |[[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Corendon Airlines]] |[[Анталья (аэропорт)|Анталья]] |- |{{Флаг|Великобритания}} [[easyJet]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Берлин-Шёнефельд|Берлин]], [[Женева (аэропорт)|Женева]] |- |{{Флаг|Швейцария}} [[Edelweiss Airlines]] |[[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]] |- |{{Флаг|Германия}} [[Eurowings]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Гамбург (аэропорт)|Гамбург]], [[Ганновер (аэропорт)|Ганновер]], [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]], [[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Кёльн/Бонн|Кёльн]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Штутгарт (аэропорт)|Штутгарт]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Onur Air]] |[[Анталья (аэропорт)|Анталья]] |- |{{Флаг|Греция}} [[Orange2fy]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Верона (аэропорт)|Верона]], [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]] |- |{{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air International]] |[[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Осло (аэропорт)|Осло]], [[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Pegasus Airlines]] |[[Сабихи Гёкчен исемендәге Стамбул аэропорты|Стамбул]] |- |{{Флаг|Швейцария}} [[Swiss International Air Lines|Swiss]] |[[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]] |- |{{Флаг|Германия}} [[TUIfly]] |[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]] |- |{{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]] |[[Аэропорт Стамбул|Стамбул]] |- |{{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]] |[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Будапешт (аэропорт)|Будапешт]], [[Дортмунд (аэропорт)|Дортмунд]], [[Лутон (аэропорт)|Лондон-Лутон]], [[Мемминген (аэропорт)|Мемминген]] |} == Галерея == <gallery class="center" style="center"> Файл:Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры Файл:PIA "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&oe=utf-8&client=firefox&ie=UTF8&hl=ru&hq=&hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&ll=42.569896,21.04208&spn=0.055625,0.168056&t=h&z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)] * [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»] * [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]] 1e08vqcgug06zzrlu1jv4pdnjv6ksp9 Фекерләшеү:Приштина халыҡ-ара аэропорты 1 200512 1294545 2026-04-25T17:59:22Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Международный аэропорт Приштины|25 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2=аэропорт |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1294545 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Международный аэропорт Приштины|25 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2=аэропорт |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} ax6n8pp07y9j0p62i8kyejpw860m05m Ҡалып:Airport codes 10 200513 1294559 2026-04-26T04:07:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#if:{{{noparen|}}}||(}}{{#if: {{{1|}}} |[[Код аэропорта ИАТА|ИАТА]]:&nbsp;'''{{{1}}}'''{{#if: {{{2|}}}{{{3|}}}|,&#32;}} }}{{#if: {{{2|}}} | [[Код аэропорта ИКАО|ИКАО]]:&nbsp;'''{{{2}}}'''{{#if: {{{3|}}}|,&#32;}} }}{{#if: {{{3|}}} |[[Федеральное управление гражданской авиации США|FAA]]&nbsp;[[Код аэропорта ФАА|LID]]:&nbsp;'''{{{3}}}''' }}{{#if:{{{noparen|}}}||)... 1294559 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{noparen|}}}||(}}{{#if: {{{1|}}} |[[Код аэропорта ИАТА|ИАТА]]:&nbsp;'''{{{1}}}'''{{#if: {{{2|}}}{{{3|}}}|,&#32;}} }}{{#if: {{{2|}}} | [[Код аэропорта ИКАО|ИКАО]]:&nbsp;'''{{{2}}}'''{{#if: {{{3|}}}|,&#32;}} }}{{#if: {{{3|}}} |[[Федеральное управление гражданской авиации США|FAA]]&nbsp;[[Код аэропорта ФАА|LID]]:&nbsp;'''{{{3}}}''' }}{{#if:{{{noparen|}}}||)}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> n0wa29jofqhp933hwh6e5rjcgwn6eq4 Ҡалып:Potd/2026-04-27 10 200514 1294562 2026-04-26T06:57:46Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Glyphoglossus molossus, Blunt-headed burrowing frog - Hua Hin District, Near Pala-U.jpg 1294562 wikitext text/x-wiki Glyphoglossus molossus, Blunt-headed burrowing frog - Hua Hin District, Near Pala-U.jpg koie615d1cdfjd6l1u1cm2i4xivp8x2 Косовоның тимер юл транспорты 0 200515 1294576 2026-04-26T09:26:31Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 14... 1294576 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм. q7rpqq1ca2yvomrnbdmn21ugf9p8ot9 1294579 1294576 2026-04-26T09:35:46Z Вәхит 24644 1294579 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html Kosovo] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html |date=20190412030646 }} // The World Factbook — Central Intelligence Agency</ref>. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]нда тимер юлдар дәүләт милке тип һанала<ref name="rks-gov">{{Cite web|url=http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|title=Transporti|publisher=rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302191558/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһы 1874 йылда һалына, ул Дженерал-Янкович ҡалаһынан Косово-Поле һәм Митровицаға тиклем үтә. == Статистика == {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Пассажирҙар ташыу ! Килем, [[евро]] |- | 2013 | 276 852 | 179,515 |- | 2012 | 267 901 | 171 943 |- | 2011 | 279 330 | 193 593 |- | 2010 | 281 650 | 184 972 |} {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Ташылған йөк, тоннала (нетто) ! [[Килем]], евро |- | 2013 | 778 134 | 2 332 274 |- | 2012 | 488,539 | 1 601 675 |- | 2011 | 748 667 | 2 450 434 |- | 2010 | 877 332 | 2 864 370 |} <ref name="trainkos.com">{{Cite web |url=http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2017-05-23 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015553/http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |url-status=live }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Железнодорожный транспорт в Европе}} {{Европа по темам|Железнодорожный транспорт|цвет=Косово}} 5k2rguz4a2db87kmxuas7fi1rkq2rff 1294580 1294579 2026-04-26T09:39:20Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1294580 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html Kosovo] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html |date=20190412030646 }} // The World Factbook — Central Intelligence Agency</ref>. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]нда тимер юлдар дәүләт милке тип һанала<ref name="rks-gov">{{Cite web|url=http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|title=Transporti|publisher=rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302191558/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһы 1874 йылда һалына, ул Дженерал-Янкович ҡалаһынан Косово-Поле һәм Митровицаға тиклем үтә. == Статистика == {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Пассажирҙар ташыу ! Килем, [[евро]] |- | 2013 | 276 852 | 179,515 |- | 2012 | 267 901 | 171 943 |- | 2011 | 279 330 | 193 593 |- | 2010 | 281 650 | 184 972 |} {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Ташылған йөк, тоннала (нетто) ! [[Килем]], евро |- | 2013 | 778 134 | 2 332 274 |- | 2012 | 488,539 | 1 601 675 |- | 2011 | 748 667 | 2 450 434 |- | 2010 | 877 332 | 2 864 370 |} <ref name="trainkos.com">{{Cite web |url=http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2017-05-23 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015553/http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |url-status=live }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Железнодорожный транспорт в Европе}} {{Европа по темам|тимер юл транспорты|цвет=Косово}} bvuzzrspnlzlwmw8wyavu40q561t6lz 1294585 1294580 2026-04-26T09:51:49Z Вәхит 24644 [[Косовола тимер юл транспорты]] битенең исемен [[Косовоның тимер юл транспорты]] тип Вәхит алыштырҙы 1294580 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html Kosovo] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html |date=20190412030646 }} // The World Factbook — Central Intelligence Agency</ref>. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]нда тимер юлдар дәүләт милке тип һанала<ref name="rks-gov">{{Cite web|url=http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|title=Transporti|publisher=rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302191558/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһы 1874 йылда һалына, ул Дженерал-Янкович ҡалаһынан Косово-Поле һәм Митровицаға тиклем үтә. == Статистика == {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Пассажирҙар ташыу ! Килем, [[евро]] |- | 2013 | 276 852 | 179,515 |- | 2012 | 267 901 | 171 943 |- | 2011 | 279 330 | 193 593 |- | 2010 | 281 650 | 184 972 |} {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Ташылған йөк, тоннала (нетто) ! [[Килем]], евро |- | 2013 | 778 134 | 2 332 274 |- | 2012 | 488,539 | 1 601 675 |- | 2011 | 748 667 | 2 450 434 |- | 2010 | 877 332 | 2 864 370 |} <ref name="trainkos.com">{{Cite web |url=http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2017-05-23 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015553/http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |url-status=live }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Железнодорожный транспорт в Европе}} {{Европа по темам|тимер юл транспорты|цвет=Косово}} bvuzzrspnlzlwmw8wyavu40q561t6lz 1294589 1294585 2026-04-26T09:58:26Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1294589 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html Kosovo] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html |date=20190412030646 }} // The World Factbook — Central Intelligence Agency</ref>. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]нда тимер юлдар дәүләт милке тип һанала<ref name="rks-gov">{{Cite web|url=http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|title=Transporti|publisher=rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302191558/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһы 1874 йылда һалына, ул Дженерал-Янкович ҡалаһынан Косово-Поле һәм Митровицаға тиклем үтә. Был Косово тирәләй тимер юл селтәренең үҫешенең башы һәм төбәк иҡтисады өсөн мөһим әһәмиәткә эйә була. 1934 йылда был линияны төҙөү төрлө йүнәлештәрҙә дауам итә. [[Косовска-Митровица|Митровица]] — Лешак, 1934 йылда Косово-Поле — [[Приштина]], 1936 йылда Косово-Поле — [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]], 1949 йылда Приштина — [[Подуево]] — Ливадица, ә 1963 йылда [[Клина]] — [[Призрен]] тармаҡтары төҙөлә. 1990-сы йылдарға тиклем төбәктең тимер юл селтәрен хеҙмәтләндереү менән Югославия тимер юлдары шөғөлләнә. 2008 йылда Сербия тимер юлдары Косово төбәгенең төньяғында ҡайһы бер маршруттарын тергеҙә. == Хәҙерге торошо == == Статистика == {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Пассажирҙар ташыу ! Килем, [[евро]] |- | 2013 | 276 852 | 179,515 |- | 2012 | 267 901 | 171 943 |- | 2011 | 279 330 | 193 593 |- | 2010 | 281 650 | 184 972 |} {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Ташылған йөк, тоннала (нетто) ! [[Килем]], евро |- | 2013 | 778 134 | 2 332 274 |- | 2012 | 488,539 | 1 601 675 |- | 2011 | 748 667 | 2 450 434 |- | 2010 | 877 332 | 2 864 370 |} <ref name="trainkos.com">{{Cite web |url=http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2017-05-23 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015553/http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |url-status=live }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Железнодорожный транспорт в Европе}} {{Европа по темам|тимер юл транспорты|цвет=Косово}} s6js2hjemuaee1j9skfmhs04sslkpse 1294590 1294589 2026-04-26T10:12:01Z Вәхит 24644 /* Хәҙерге торошо */ 1294590 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]] '''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html Kosovo] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html |date=20190412030646 }} // The World Factbook — Central Intelligence Agency</ref>. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]нда тимер юлдар дәүләт милке тип һанала<ref name="rks-gov">{{Cite web|url=http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|title=Transporti|publisher=rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302191558/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}</ref>. == Тарихы == Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһы 1874 йылда һалына, ул Дженерал-Янкович ҡалаһынан Косово-Поле һәм Митровицаға тиклем үтә. Был Косово тирәләй тимер юл селтәренең үҫешенең башы һәм төбәк иҡтисады өсөн мөһим әһәмиәткә эйә була. 1934 йылда был линияны төҙөү төрлө йүнәлештәрҙә дауам итә. [[Косовска-Митровица|Митровица]] — Лешак, 1934 йылда Косово-Поле — [[Приштина]], 1936 йылда Косово-Поле — [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]], 1949 йылда Приштина — [[Подуево]] — Ливадица, ә 1963 йылда [[Клина]] — [[Призрен]] тармаҡтары төҙөлә. 1990-сы йылдарға тиклем төбәктең тимер юл селтәрен хеҙмәтләндереү менән Югославия тимер юлдары шөғөлләнә. 2008 йылда Сербия тимер юлдары Косово төбәгенең төньяғында ҡайһы бер маршруттарын тергеҙә. == Хәҙерге торошо == 2014 йылда тимер юлдар (ике ҡаланан тыш — [[Гнилане]] һәм [[Джяковица]]) Косово территорияһының байтаҡ өлөшөн биләй<ref name="rtklive">{{Cite web|url=http://www.rtklive.com/new/index.php?cid=1&newsId=75745&mf3mjjcPTc*ZfmO3%28dpzx&g#89^I*x0O%28VDi088-mZ0s-1sx0Exz3pJ#qiOlAim0N13od#cswE8%29O6l7^fg7-#C1wp#mm8~w0A1@!O|title=RTK|publisher=rtklive.com|access-date=2014-03-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190415/http://www.rtklive.com/new/index.php?cid=1&newsId=75745&mf3mjjcPTc*ZfmO3(dpzx&g#89^I*x0O%28VDi088-mZ0s-1sx0Exz3pJ|archive-date=2014-03-02}}</ref>. Албанияға тимер юл тармағын төҙөү планы бар. Косовоның тимер юлдарында дизель-электр локомотивтары эшләй. Тимер юл транспорты [[туризм|туристар]]ҙы ташыуҙа мөһим роль уйнай<ref name="rks-gov2">{{Cite web|url=http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove|title=http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove|publisher=esk.rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190604/http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}</ref>. Косовоның эске ташыуҙары түбәндәге график буйынса башҡарыла: поездар көн һайын Печ һәм Приштина, Косово-Поле һәм Дженерал-Янкович, Косово-Поле һәм Грачаница ҡалалары араһында йөрөй. Халыҡ-ара ташыуҙарға килгәндә, тиҙ йөрөшлө [[поезд]] көнөнә бер тапҡыр Приштинанан Скопьеға һәм кирегә йөрөй<ref name="kosovorailway">{{Cite web|url=http://www.kosovorailway.com/transporti-i-udhetareve/|title=Hekurudhat|publisher=kosovorailway.com|access-date=2014-03-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228154744/http://www.kosovorailway.com/transporti-i-udhetareve/|archive-date=2014-02-28}}</ref>. == Статистика == {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Пассажирҙар ташыу ! Килем, [[евро]] |- | 2013 | 276 852 | 179,515 |- | 2012 | 267 901 | 171 943 |- | 2011 | 279 330 | 193 593 |- | 2010 | 281 650 | 184 972 |} {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" ! Йыл ! Ташылған йөк, тоннала (нетто) ! [[Килем]], евро |- | 2013 | 778 134 | 2 332 274 |- | 2012 | 488,539 | 1 601 675 |- | 2011 | 748 667 | 2 450 434 |- | 2010 | 877 332 | 2 864 370 |} <ref name="trainkos.com">{{Cite web |url=http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2017-05-23 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015553/http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |url-status=live }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Железнодорожный транспорт в Европе}} {{Европа по темам|тимер юл транспорты|цвет=Косово}} b00t77lsqfwp6six41qikz7toywpa7i Фекерләшеү:Косовоның тимер юл транспорты 1 200516 1294578 2026-04-26T09:28:40Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Железнодорожный транспорт в Косове|26 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2=тиер юл |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1294578 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Железнодорожный транспорт в Косове|26 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2=тиер юл |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 9kjkea75iofvin9vledpjjle4bf2uzd 1294587 1294578 2026-04-26T09:51:49Z Вәхит 24644 [[Фекерләшеү:Косовола тимер юл транспорты]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Косовоның тимер юл транспорты]] тип Вәхит алыштырҙы 1294578 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Железнодорожный транспорт в Косове|26 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2=тиер юл |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 9kjkea75iofvin9vledpjjle4bf2uzd Косовола тимер юл транспорты 0 200517 1294586 2026-04-26T09:51:49Z Вәхит 24644 [[Косовола тимер юл транспорты]] битенең исемен [[Косовоның тимер юл транспорты]] тип Вәхит алыштырҙы 1294586 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Косовоның тимер юл транспорты]] d6jg36v58vk7oixmcsywk8ludw7qb8e Фекерләшеү:Косовола тимер юл транспорты 1 200518 1294588 2026-04-26T09:51:49Z Вәхит 24644 [[Фекерләшеү:Косовола тимер юл транспорты]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Косовоның тимер юл транспорты]] тип Вәхит алыштырҙы 1294588 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Косовоның тимер юл транспорты]] owqrtk0pv4xb4bu7gnnuq433muvm1fk Ҡалып:Железнодорожный транспорт в Европе 10 200519 1294591 2026-04-26T10:17:48Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Навигационная таблица |имя = Железнодорожный транспорт в Европе |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заголовок = [[Европала тимер юл транспорты]] |класс_списков = hlist |заголовок1 = БМО ағзалары |список1 = * [[Железнодорожный транспорт в Австрии|Австрия]]... 1294591 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Железнодорожный транспорт в Европе |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заголовок = [[Европала тимер юл транспорты]] |класс_списков = hlist |заголовок1 = БМО ағзалары |список1 = * [[Железнодорожный транспорт в Австрии|Австрия]] * [[Железнодорожный транспорт в Азербайджане|Азербайджан]] * [[Железнодорожный транспорт в Албании|Албания]] * [[Железнодорожный транспорт в Андорре|Андорра]] * [[Железнодорожный транспорт в Армении|Армения]] * [[Железнодорожный транспорт в Беларуси|Беларусь]] * [[Железнодорожный транспорт в Бельгии|Бельгия]] * [[Болгарские государственные железные дороги|Болгария]] * [[Железнодорожный транспорт в Боснии и Герцеговине|Босния и Герцеговина]] * [[Железнодорожный транспорт Великобритании|Великобритания]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Венгрии|Венгрия|en|Rail transport in Hungary}} * [[Железнодорожный транспорт в Германии|Германия]] * [[Железнодорожный транспорт в Греции|Греция]] * [[Грузинская железная дорога|Грузия]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Дании|Дания|en|Rail transport in Denmark}} * [[Железнодорожный транспорт на острове Ирландия|Ирландия]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Испании|Испания|en|Rail transport in Spain}} * [[Железнодорожный транспорт в Исландии|Исландия]] * [[Железнодорожный транспорт в Италии|Италия]] * [[Железнодорожный транспорт в Казахстане|Казахстан]] * [[Железнодорожный транспорт в Республике Кипр|Республика Кипр]] * [[Железнодорожный транспорт в Латвии|Латвия]] * [[Литовские железные дороги|Литва]] * [[Железнодорожный транспорт в Лихтенштейне|Лихтенштейн]] * [[Chemins de Fer Luxembourgeois|Люксембург]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Северной Македонии|Македония|mk|Железнички пруги во Македонија}} * {{iw|Железнодорожный транспорт на Мальте|Мальта|en|Rail transport in Malta}} * [[Железнодорожный транспорт в Молдове|Молдова]] * [[Железнодорожный транспорт в Монако|Монако]] * [[Железнодорожный транспорт в Нидерландах|Нидерланды]] * [[Железнодорожный транспорт в Норвегии|Норвегия]] * [[Железнодорожный транспорт в Польше|Польша]] * [[Железнодорожный транспорт в Португалии|Португалия]] * [[Железнодорожный транспорт в России|Россия]] * [[Железнодорожный транспорт в Румынии|Румыния]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Сан-Марино|Сан-Марино|en|Rail transport in San Marino}} * [[Железнодорожный транспорт в Сербии|Сербия]] * [[Железнодорожный транспорт в Словакии|Словакия]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Словении|Словения|en|Rail transport in Slovenia}} * [[Железнодорожный транспорт в Турции|Турция]] * [[Железнодорожный транспорт Украины|Украина]] * [[Железнодорожный транспорт в Финляндии|Финляндия]] * [[Железнодорожный транспорт во Франции|Франция]] * [[Железнодорожный транспорт в Хорватии|Хорватия]] * [[Железнодорожный транспорт в Черногории|Черногория]] * [[Железнодорожный транспорт в Чехии|Чехия]] * [[Железнодорожный транспорт в Швейцарии|Швейцария]] * [[Железнодорожный транспорт в Швеции|Швеция]] * [[Железнодорожный транспорт Эстонии|Эстония]] |заголовок2 = Башҡа биләмәләр |список2 = * [[Железнодорожный транспорт Абхазии|Абхазия]] * [[Железнодорожный транспорт на Азорских островах|Азорские острова]] * [[Железнодорожный транспорт в Акротири и Декелии|Акротири и Декелия]] * [[Железнодорожный транспорт на Аландских островах|Аландские острова]] * [[Железнодорожный транспорт в Ватикане|Ватикан]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Гернси|Гернси|en|Rail tranport in Guernsey}} * {{iw|Железнодорожный транспорт в Гибралтаре|Гибралтар|en|Rail transport in Gibraltar}} * {{iw|Железнодорожный транспорт в Джерси|Джерси|en|Rail transport in Jersey}} * [[Железнодорожный транспорт в Донецкой Народной Республике|Донецкая Народная Республика]] * [[Косовоның тимер юл транспорты|Косово]] * [[Железнодорожный транспорт в Луганской Народной Республике|Луганская Народная Республика]] * [[Железнодорожный транспорт на Мадейре|Мадейра]] * [[Железнодорожный транспорт острова Мэн|Остров Мэн]] * [[Приднестровская железная дорога|Приднестровская Молдавская Республика]] * [[Железнодорожный транспорт на Шпицбергене|Шпицберген]] * {{iw|Железнодорожный транспорт в Турецкой республике Северного Кипра|Турецкая республика Северного Кипра|en|Rail transport in Northern Cyprus}} * {{iw|Железнодорожный транспорт на Фарерских островах|Фарерские острова|en|Rail transport in the Faroe Islands}} * [[Железнодорожный транспорт в Южной Осетии|Южная Осетия]] * [[Железнодорожный транспорт на Ян-Майене|Ян-Майен]] }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Тимер юл транспорт‎ы]] </noinclude> 4prkvd65voyfam0bn6e17jeazo0wnzv Категория:Навигация ҡалыптары:Тимер юл транспорты 14 200520 1294592 2026-04-26T10:20:06Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Тимер юл транспорты| ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Ер өҫтө транспорты|Тимер юл]] 1294592 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Тимер юл транспорты| ]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Ер өҫтө транспорты|Тимер юл]] igqq1xs375hwh4lupahxh8oh4pavlhj Брезовица (Косово) 0 200521 1294594 2026-04-26T10:27:42Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{НП }} '''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 1294594 wikitext text/x-wiki {{НП }} '''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 648q556p9h78s8ensj228sy7mmmlm4i 1294595 1294594 2026-04-26T10:28:55Z Вәхит 24644 1294595 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. l02y3f72x2d0q47gwluyljk6ima1kbn 1294597 1294595 2026-04-26T10:30:07Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294597 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] q5ms2oii9xnwg31zm13z0fdplyadge7 Фекерләшеү:Брезовица (Косово) 1 200522 1294596 2026-04-26T10:29:41Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|резовица (Косово)|26 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=тораҡ |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1294596 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|резовица (Косово)|26 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=тораҡ |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} i3bbi0f3kou77ko8u5ytjkee1gs12di