Лао-цзы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Лао-цзы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59806</id>
    <revision>
      <id>1294634</id>
      <parentid>1284860</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36799" sha1="50nuacb9f1uwzbqpavwbntioo84tny9" xml:space="preserve">{{Философ
 |имя                  = Лао-цзы
 |оригинал имени       = 老子
 |изображение          = Lao Tzu - Project Gutenberg eText 15250.jpg
 |ширина               = 150px
 |описание изображения = Лао-цзы даосизм илаһы һынында
 |имя при рождении     = 
 |псевдонимы           = 
 |дата рождения        = -604
 |место рождения       = [[Чжоу (династия)|Чжоу]]
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = Чжоу
 |гражданство          = 
 |подданство           = 
 |язык                 = [[ҡытай теле|ҡытай]]
 |школа                = [[даосизм]]
 |направление          = Ҡытай философияһы
 |период               = Боронғо осор
 |интересы             = 
 |идеи                 = [[У-вэй]]
 |предшественники      = 
 |последователи        = 
 |премии               = 
 |награды              = 
 |роспись              = 
 |lib                  = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викицитатник         = Лао-цзы
}}

'''Лао-цзы''' (Ҡарт Сабый, Аҡыл Эйәһе Бабай; {{Китайский||老子|Lǎo Zǐ}}, б. э. т. VI быуат), {б. э. т. VI—V быуаттың 3} боронғо ҡытай философы, ул классик дао фәлсәфәүи трактаты «Дао Дэ Цзин»ды яҙған тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына ала, әммә Лао-цзы фәнни әҙәбиәттә [[даосизм]]ға&lt;ref name=&quot;Torchinov&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/china_philosophy/199/лао Лао-цзы] // Китайская философия. Энциклопедический словарь. 2009 (автор — Е. А. Торчинов)&lt;/ref&gt; нигеҙ һалыусы тигән фекер бар. Күпселек даос мәктәптәренең дини-фәлсәфәүи тәғлимәттәрендә Лао Цзы традицион рәүештә өс Таҙаның береһе — илаһ булараҡ ҡабул ителә.

== Биографияһы ==
{{Китайский текст}}

[[Рәсем:Laozi.jpg|left|300px|мини|Лао-цзы һыу һыйыры менеп Ҡытайҙан сығып китә]]
Лао-цзының легендар шәхескә әүерелеүе һәм уны илаһилаштыу процестарына даосылыҡтыҡ барлыҡҡа килә башлағанда уҡ нигеҙ һалына. Уның донъяға мөғжизәле рәүештә тыуыуы тураһында легендалар йәшәп килә. Ли Эр — уның беренсе исеме. Ли — слива ағасы, Эр — ҡолаҡ тигәнде аңлата, сөнки, ҡолағы ҙур булған, ти. Легенда буйынса әсәһе уны ҡарынында 81 йыл йөрөткән, һәм бала уның янбашынан донъяға килгән, был ваҡытҡа сәстәре салланып өлгөргән булған. Ошондай мөғжизәләрҙе күреп, әсәһе бик ныҡ ғәжәпләнә һәм уны тәү тапҡыр «Лао-цзы» Һүҙе менән, йәғни, «ҡарт аҡыл эйәһе» йәки «ҡарт бала» тип атай&lt;ref&gt;[http://nitshe.ru/biography-zhizn-idei-filosofiya-3.html  ЛАО ЦЗЫ: биография жизнь идеи философия: ЛАО-ЦЗЫ (ЛИ ЭР)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Лао-цзының иң билдәле биография варианты Ҡытай тарихсыһы [[Сыма Цянь]] тарафынан уның «Тарихи хикәйәт» тигән хеҙмәтендә тасуирлана. Уның һүҙҙәре буйынса, Лао-цзы [[Ҡытай|Ҡытайҙың]] көньяғында [[:ru:Чу (царство)|Чу батшалығы]] Ли улусы [[:ru:Луи (уезд)|Ху өйәҙе]] Цюйжэнь ауылында тыуған. Тормош юлының ҙур өлөшөн [[Чжоу (династия)|Чжоу династияһы]] осоронда император архивы һаҡсыһы хеҙмәт һәм дәүләт китапханаһында [[китапханасы]] хеҙмәтенә бағышлай, был уның бик белемле, мәғлүмәтле булыуы тураһында һөйләй.

Лао-цзы йәшәгән осорҙа ҡол биләүселек [[феодализм|феодаль ҡоролош]] менән алмашына. Лао-цзы элекке «ҡағиҙәләр нигеҙендә идара итеү тәртибе» принциптарҙы сирҡанып кире ҡағып, «тәртип ҡағиҙәләре — улар тоғролоҡ һәм ышанысты ҡаҡшата, ғауға килеп сығыуға килтерә», тигән. Шул уҡ ваҡытта ул феодалдарҙың «закон нигеҙендә идара итеү» принциптары менән дә ҡәнәғәт түгел: «Ҡанундар һәм бойороҡтар артҡан һайын, бурҙар һәм юлбаҫарҙар һаны ла үҫә». Шулай уҡ ул «аҡыл эйәләренә табыныуҙы» өнәмәй, айырым батшалыҡ хакимдары араһында алып барылған яулап алыу һуғыштарына ҡаршы сыға&lt;ref&gt;[http://nitshe.ru/biography-zhizn-idei-filosofiya-3.html  ЛАО ЦЗЫ: биография жизнь идеи философия: ЛАО-ЦЗЫ (ЛИ ЭР)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, иҫкенән сирҡанып баш тарта, әммә шул уҡ ваҡытта яңыны ла ҡабул итә алмай, өҫтәүенә, бынан сығыу юлдарын да таба алмай булып сыға. Шуның менән бәйле, «Чжоу династияһының көсһөҙләнә барыуын күреп», Лао-цзы хеҙмәттән китә һәм бәхетлерәк тормош эҙләп, үҙе өсөн генә йәшәү юлдарын эҙләй башлай. Хеҙмәт иткән ваҡытында алған һабаҡтарҙы дөйөмләштереп, Лао-цзы, «идара итеү ауырлығы» - «белем» һәм «теләк» ҡаршылығында, тип иҫәпләй. Ул былай ти: «Белем ярҙамында илгә идаралыҡ итеү — ил өсөн бәхетһеҙлек, ә белемгә таянмай идара итеү — ил бәхете», ул ғәмәл ҡылмай ғына идара итеү фекерен тағырға тырыша. Бөтә бәхәс тыуҙыра торған нәмәләрҙән баш тартырға кәрәк тип һанай. Лао-цзы: «ғәмәл ҡылмаған осраҡта идара итеп булмаған бер ни ҙә ҡалмай», — тип һанаған&lt;ref&gt;[http://nitshe.ru/biography-zhizn-idei-filosofiya-3.html  ЛАО ЦЗЫ: биография жизнь идеи философия: ЛАО-ЦЗЫ (ЛИ ЭР)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраға тиклем 517 йылда уның [[Конфуций]] менән данлыҡлы осрашыуы була. Лао-цзы уға шул саҡта былай тигән: «Дуҫҡайым, үҙеңдең тәкәбберлегеңде һәм төрлө мифик пландарыңды ташла: был шәхсән һинең өсөн бер ниндәй әһәмиәткә эйә түгел. Башҡа минең һиңә әйтер һүҙем юҡ!». Конфуций уның янынан китеп, үҙенең уҡыусыларына янына килә лә: — «Мин ҡош нисек осҡанын, балыҡ нисек йөҙгәнен, кейектең нисек сапҡанын беләм… Әммә аждаһаның елдә һәм болот араһында нисек талпынғанын, күккә нисек ҡалҡынғанын белә алмайым… Әле мин Лао-Цзыны күрҙем һәм ул аждаһаға оҡшаған тигән уйға килдем».

Оло йәшкә еткәс, Лао-цзы илдән көнбайышҡа табан юлға сыға. Ил сигендәге заставаға еткәс, уның етәксе [[Инь Си]] Лао-цзынан үҙ тәғлимәте тураһында һөйләүен һорай. Лао-цзы уның үтенесен үтәй, Дао Дэ Цзин тигән яҙма ҡалдыра. Унан артабан юллана, нисек һәм ҡайҙа вафат булғаны билдәһеҙ.

Лао-цзының Көнбайышҡа сәйәхәте [[Хуахуцзин]] трактатында яҙылып, буддасылыҡҡа ҡаршы полемика концепцияһы сифатфнда ҡулланыла.

Даосизмдың башланған осронда уҡ әле Лао-цзы легендар шәхес булараҡ таныла һәм уны илаһилаштырыу күҙәтелә. Риүәйәттәр буйынса, имеш, әсәһе әллә нисә йылдар уға ғоманлы булған, шуға ла бабай булып тыуған, шуға ла, имеш, Ҡарт Сабый тип исемләгәндәр. Мәгәр «цзы» иероглифы «аҡыл эйәһе» тигәнде лә аңлата, шулай булғас уның исемен «Аҡыл Эйәһе Бабай» тип тә уҡырға мөмкин.

Хәҙерге заман тикшеренеүселәренең күбеһе Лао-цзының шәхес булыуын шик аҫтына ҡуя. Ҡайһы берәүҙәр фаразлауынса, ул Конфуцийҙың оло замандашы булыуы мөмкин, уның тураһында, Конфуцийҙан айырмалы рәүештә, сығанаҡтарҙа тарихи йә биографик мәғлүмәт юҡ. Хатта Лао-цзы һәм Конфукция — бер үк шәхес, тигән версия ла бар.

Шулай уҡ Лао-цзы — даосизм философияһына нигеҙ һалған, легендаларға күмелгән ҡытай фекер эйәһе тип һанау ҙа бар. Б. э. т. 604 йылда тыуған тип һанайҙар. Биографияһында император йортонда йылъяҙмасы-архивариус булып эшләгән һәм йәшәгән тигән мәғлүмәттәр бар.

Икенсе бер риүәйәт буйынса Лао-цзы Остаз Ҡытайға, элекке тормошон юйҙыртып, сабый халәтендә Һиндостандан килгән.

=== Көнбайышҡа сәйәхәт ===
{{main|Көнбайышҡа сәйәхәт}}
«Көнбайышҡа сәйәхәт» тигән романда Лао-цзыны тау эйәләре рәтенә алғас, илаһтар Сунь Укунды тоторға ҡушыуҙары бәйән ителә. Сунь Укун илаһтарға буйһонмаған, уларға ҡаршы этлектәр ҡылған имеш. Артабан Лао-цзының уны тотоуы, әммә бер нисек тә уны юҡҡа сығара алмауы һүрәтләнә. Хатта мейескә ултыртып 49 көн буйы яндырғандан һуң да тере ҡалып, мейсте емерә һуғып, кирбестәре осоп төшкән ерҙәрҙә утлы тауҙар барлыҡҡа килә. Бары Будда ғына уны еңеп, тау аҫтына ултыртып ҡуя. Лао-цзының һыу һыйыр (буйволы) уның мөғжизәле алмас беләҙеген урлап, Иблискә әйләнә һәм ҡот осҡос ҡыйралыштар эшләй башлай. Будда Ляо-цзыға Сунь-Укунды ярҙамға ебәрә, тегеләр икәүләп яуызды тота һәм кире һыу һыйырына әйләндерә.

Лао-цзының мейесе кирбестәренән барлыҡҡа килгән утлы тауҙар , Сюаньцзан тигән кешенең сәйәхәт ваҡытнда юлын быуа. Бер тау Урта Азия яғына йүнәлгән юлда була. Шул тауҙа юл быуған уттарҙы һүндергәндә килеп сыҡҡан мажаралар бәйән ителә.

== Дао дэ цзин ==
[[Файл:Dao-character.svg |мини|200px|Дао (Тао)]]

{{Основная статья|:ru:Дао дэ цзин}}

Лао-цзы Чжоу мәркәз ҡалаһында йәшәгәндә '''Дао Дэ Цзин''' тигән трактат яҙа. Был әҫәрендә ул [[Ҡытай теле|боронғо ҡытай телендә]] әйбер булмышы һәм уның кәүҙәләнеше тураһында яҙа. Бөгөнгө [[ҡытайҙар]] уны ауырлыҡ менән аңлай, етмәһә, автор әҫәрен күп мәғәнә бирә торған һүҙҙәр ҡулланып яҙған булған. Бынан тыш, күп мөһим төшөнсәләрҙең [[инглиз теле|инглиз телендә лә]], [[урыҫ теле|урыҫ телендә лә]] һүҙмә-һүҙ тап килгән мәғәнәлеһе юҡ. Джеймс Легг трактаттың тәржемәһендә былай тип яҙа: &quot;Ҡытай теленең яҙма тамғалары һүҙ түгел, ә идеяны сағылдыра, һәм был тамғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге авторҙың ни әйтергә теләгәнен түгел, ә нимә уйлағанын һүрәтләй &quot;. Ҡағиҙә булараҡ, китап авторы тип Лао-цзыны һанайҙар, шуға күрә китапты ла уның исеме менән атайҙар.

Мәгәр ҡайһы бер тарихсылар Лао-цзының автор булыуын шик аҫтына ала; улар уның икенсе замандашы [[Конфуций]] — [[:ru:Лао Лай-цзы|Лао Лай-цзы]] булыуы ихтимал тип фараз итә. Быға дәлил итеп улар беренсе заттан бәйән ителгән «Дао Дэ Цзин» тигән әҫәрҙе килтерә:

Бар кеше үҙем тип йәшәй,

Мин генә бынан баш тарттым

Йөрәгем алйоттар йөрәгендәй

Ҡараңғы, аңлайышһыҙ.

Кешеләрҙең тормошо үтә күренеп тора,

Мин генә күҙ бәйләнгән киске эңерҙәй

Буталсыҡ донъяла йәшәйем.

Кешеләр ваҡ ҡына эште лә уйлап эшләй

Мин генә билдәһеҙлек тулы мөхиттә

Тын күлдәрҙәй тоноп, тауышһыҙмын,

Елдәй иҫһәм, тыйып алалмаҫлыҡмын!

Һәр кешенең шөғөлө бар, тик мин генә

бер ҡырағай наҙан кеүек көн итәм.

Бер мин генә тормош тамырын,

Бар теректең тамырын ҡиммәт күрәм.

== Фәлсәфәһе ==
Лао-цзының фәлсәфәһендә ике башланғыс — '''Дао''' һәм '''Дэ''' барлығы төп урында тора. «'''Дао'''» йәки «Тао» ҡытай телендә «юл» тигәнде аңлата; әммә был фәләсәфә системаһында ул киңерәк метафизик мәғәнәгә эйә. «Дао» есемдәрҙең асылын да, Ғаләм булмышын да үҙ эсенә ала. Материалистик күҙлектән ҡарағанда, «дао» — ул тәбиғәт, объектив донъя.

'''Дэ''' төшөнсәһе ҡытай ғәҙәт-йолаларында бик ҡатмарлы урын биләй. Бер яҡтан, Дэ — Даоны туйындырыусы, бар итеүсе (Шулай уҡ ул Даоны ҡулланыу һәм уға ярашлы йәшәү ысулы ла. Дэ — йәшәйеш принцибы. Ул йәшәү ҡеүәте тупларға биреүсе көс, ци. Дэ — йәшәйеш ҡеүәтен дөрөҫ файҙаланыу, дөрөҫ ҡылыҡ-фиғел. Әммә Дэ — әхлаҡ менән генә сикләнмәй. Дэ аңды көндәлек мәшәҡәттәрҙән өҫкә күтәреүсе лә .&quot;Дэ&quot; төшөнсәһенә Дао [[У-вэй]] тәғлимәте, ғәмәлһеҙлек яҡын.

Аң етмәҫлек Дэ — шулдыр:

ул әйберҙең рәүешен булдыра,

Әммә үҙе Даоҙан сыға.

Дао — әйберҙәргә идара итә,

юлы уның серле һәм сиселмәҫлек.

…Кем эшендә Даоға эйәрә,

…рухын таҙартып тора,

Дэ ҡөҙрәтенә бирелә.

=== Төп идеялары ===
[[Файл:Laozi 002.jpg|thumb|слева|250px|Лао-цзының [[:ru:Цюаньчжоу|Цюаньчжоу]] ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан таш скульптураһы [[Ҡытай]]]]

Ғаләм үҫешен билдәле өлгөләр һәм принциптар менән аңлатып булмай. Әммә бик үк теүәл булмаһа ла — Дао тип атап була. «Дэ»ға килгәндә, уға ынтылырға ярамай, ул, тәбиғи, ҡапыл ғына барлыҡҡа килә. «Дэ» Ғаләм Гармонияһы законы булараҡ асылған донъяның дөйөм законлығы булараҡ сағыла. У-вэй принцибы — алдан уйланмаған әүҙемлек — тышҡы донъяла &quot;Дао&quot;ны тормошҡа ашырыуҙың иң яҡшы ысулы булып тора.

Артыҡ белемгә ынтылмаҫҡа кәрәк, киреһенсә, юнылмаған ағас, йәки сабый халәтендә булыу хәйерле.
Бар ҡапма-ҡаршылыҡтар ҙа үҙ-ара мөнәсәбәттә, шулай уҡ һыйыша ала. Мәҫәлән, йәшәү һәм үлем.. Үлем — ул ғүмер тамамланыу, шул уҡ ваҡытта икенсе тормошта йәшәй башлау. Һәр «үлемдең» ахыры — икенсе «үлемдең» башы. Эш һүҙҙәрҙә, төшөнсәләрҙә түгел, ә уларға ниндәй мәғәнә һалыныуында. Ингән ер — сығыу урыны ла.
[[Файл:Yin yang laozi.jpg|thumb|справа|180px|Инь һәм ян]]
Тормош — ул «йомшаҡ» һәм «һығылмалы». Үлем — ул «ҡаты» һәм «киҫкен». Даоса проблемаларҙы сисеү юлы — киреләнмәү, ыңғайға ҡуйыу. Быны гел буйһоноп тороу тип аңларға ярамай — мөмкин тиклем әҙерәк көс сарыф итеп, үҙеңдекенә өлгәшергә тырышыу тип аңларға кәрәк.

Ҡаты норматив этик системаларҙың йәмғиәттә булыуы — мәҫәлән, конфуцианлыҡ — унда проблемалар барлығын күрһәтә. Система, уларҙы хәл итә алмай, тик көсәйтә генә.

Кешенең төп ыңғай сифаты — нәфсене тыя белеү&lt;ref&gt;http://philosophy.ru/library/asiatica/china/laotzy.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621100446/http://philosophy.ru/library/asiatica/china/laotzy.html |date=2012-06-21 }} Учение Лао-цзы&lt;/ref&gt;.

Идеялары [[:ru:Адвайта-веданта|Адвайта]] тәғлимәтенә яҡын.

=== Лао-цзы хәҡиҡәт тураһында ===
&quot;Тел менән әйтелгән хәҡиҡәт — хәҡиҡәт түгел инде, сөнки хәҡиҡәт менән баштағы бәйләнеште юғалтҡан &quot;.

«Белгән — һөйләмәй, һөйләгән — белмәй».

«Кеше үҙендәге ялғандарҙан арынып, хәҡиҡәткә өлгәшә».

Лао-цзы былай тип яҙған: «Күктән һәм Ерҙән алда уҡ булған Сикһеҙ бер Көс бар. Ниндәй тыныс, ниндәй сабыр ул! Яңғыҙлыҡта йәшәй һәм үҙгәрмәй.. Бар нәмәне ҡулында тота, әммә сәбәләнмәй. Беҙ уны Ғаләмдәр Инәһе тип атай алабыҙ. Мин уның исемен белмәйем. Үҙемсә Дао тип атайым».

=== Диалектика ===
[[Файл:Changchun-Temple-TaiQingDian-TaiShangLaoJun-0308.jpg|thumb|справа|180px|Ҡытай ҡорамында Лао-цзы илаһ рәүешендә]]
Лао-цзының фәлсәфәһе бик үҙенсәлекле дидактикаға ҡоролған:
&quot;Ысынбарлыҡтан һәм юҡтан бар нәмә барлыҡҡа килгән; мөмкинлек һәм мөмкин булмағандан — башҡарылыш;оҙон һәм ҡыҫҡанан — рәүеш (форма). Юғары — түбәнде буйһондра; ҡалын һәм нәҙек тауыштар бергә гармония тыуҙыра; алдан килгәне үҙенән һуң килгәнде буйһондора.
[[Файл:Damiao3.jpg|thumb|150px|left|Наньюэ Дамяо ҡорам комплексында Лао-цзы статуяһы. Бында Дао Дэ Цзин әҫәре тулыһынса ырып яҙылған]]

Әммә Лао-цзы быларҙы ҡапма-ҡаршылыҡ көрәше түгел, ә килешеү тип һанай.

«Кеше бер нәмә эшләмәҫкә ҡарар иткәндә эшләр нәмә ҡалмаған булыр.»

«Кем халыҡты ярата һәм уға идара итә, шул бер ни ҙә эшләмәҫкә тейеш»

Был фекерҙәрҙән Лао-цзының фәлсәфәһе, йәки этикаһы: бер ни ҙә эшләмәү икәне күренә. ''Көсләп'' нимәнелер тағыу, тәбиғәтте үҙгәртергә тырышыу ғәйепләнә.

«Бик күп тау һыуҙары диңгеҙгә ағып төшә, сөнки диңгеҙ тауҙарҙан аҫтараҡ. Шуға ла бар сығанаҡтарға ла идара итә ала. Аҡыл эйәһе лә, кешеләрҙән өҫтәрәк булырға теләһә, үҙен уларҙан аҫтараҡ тота, алдараҡ булайым тиһә — артҡа баҫа. Шуға ла кеше уның өҫтәлегенең ауырлығын тоймай, артта торғас, алдалығын күрмәгәнлектән, ғәҙелһеҙлек тип уйламай»

Илгә идара иткән «„Изге ир“ аҡыл эйәләрен нимәлер эшләүҙән тыя. Бер ни ҙә эшләнмәгәндә донъяла тыныслыҡ урынлаша»

«Бер белеме лә булмаған кеше бер ваҡытта ла ауырымай» (Башҡорт халыҡ әйтеме — Белмәгәндең беләге тыныс)

«Белем юҡ ул, шуға бер ни ҙә белмәйем»

«Дәүләттең һалымдары күтәргеһеҙ ауыр. Бына шул халыҡты бөлдөрә.»

Сыма Цянь Лао-цзының һәм конфуцийлыҡҡа ҡаршы сыҡҡан философ Хань Фэйҙың 韩非 биографияһын бергә ҡуша. «Хань Фэй-цзы» трактатында Лао-цзыға ике бүлек бағышланған(《解老》, 《喻老》).

== Лао-цзы культы ==
Лао-цзыны [[илаһ]]илаштырыу процесы даосылыҡта һалына башлай. Б.э.т. III быуаттан алып б.э.т. II быуатта уҡ барыуы мөмкин, әммә тулыһынса ул [[Хань (династия)|Хань династияһы]] осоронда ғына, йәғни беҙҙең эраның II быуатында формалашып бөтә. 165 йылда император Хуань-ди Лао-цзы рухына уның тыуған ере Ку өйәҙендә [[ҡорбан салыу|ҡорбан салырға]] ҡуша, ә бер йылдан инде үҙенең һарайында шул йоланы үтәргә ҡуша.

Даосылыҡтың баш мәктәбен барлыҡҡа килтергән [[:ru:Чжан Даолин]] 142 йылда илаһи Лао-цзының донъяла пәйҙә булыуын белдергән һәм үҙенә тылсымлы кәрәмәттәрен тапшырыуын хәбәр иткән. Был мәктәп юлбашсылары «Дао дэ цзин» трактатына үҙ шәрехләмәләрен яҙып, «Сян Эр чжу» тигән атама биргән, шул рәүешле [[:ru:Сычуань]] провинцияһында Лао-цзы культын барлыҡҡа килтергән. II быуаттан III быуат уртаһына тиклем (220—589 йылдар) Лао-цзы Дао пантеонындағы өс саф илаһтың береһе тип ололана башлай. Лао-цзыға табыныу [[Тан династияһы]] (618—907 йылдар) осоронда бигерәк тә көсәйә, был династия императорҙары уны үҙҙәренең тәүбабаһы итеп иғлан итә һәм уға бағышланған табыныу урындары булдыра, юғары исемдәр һәм титулдар менән атай башлай. Шул ваҡытта Лао-цзыны «аҡыл етмәҫлектең батшаһы» («повелитель непостижимого») титулы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{книга:БКРС|статья=玄元皇帝 (xuányuán-huángdì) |том=4|с=979|стб=3}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осорҙа хәтер ==
1998 йылдың 5 октябрендә астероид Лао-цзы хөрмәтенә ''7854 Laotse'' исеме бирелә.
Ул 1977 йылдың 17 октябрендә Т. Герельс төшөргән Паломар фотопластинкаларҙа К. Й. ван Хаутен һәм И. ван Хаутен-Груневелд тарафынан табыла&lt;ref&gt;[https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf Циркуляры малых планет за 5 октября 1998 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731212808/https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf |date=2021-07-31 }} — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 32790 (M.P.C. 32790)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:Словарь имён малых планет|619}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Антропотеизм]]
* [[Апофеоз]]
* [[Үҙгәрештәр китабы]]
* [[Ҡытай философияһы]]

== Әҫәрҙәренең исемлеге ==
1[http://www.daolao.ru/ Yu Kan Dao Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927013652/http://www.daolao.ru/ |date=2010-09-27 }}

2 [http://www.tao-te-king.org 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German]

3 [http://www.sanmayce.com/ Лао-цзы Дао Дэ Цзин: A paragon ebook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415015127/http://www.sanmayce.com/ |date=2021-04-15 }}, LAO ZI most-comprehensive ebook for FREE in PDF &amp; HTM format, contains 50 translations in 6 different layouts, by Sanmayce.

4 Дао Дэ Цзин.(«Канон Пути и Добродетели») Перевод А. Кувшинова. — С.-Пб., 1991.

== Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре ==
''Атым юҡ бурамда, ҡайғым юҡ буранда''

''Белмәгәндең беләге тыныс''

''Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан''

''Иртәгә лә көн бөтмәҫ''

''Үгеҙ үлһә — ит, арба ватылһа — утын''

''Аҙ ҙа етә, күп тә бөтә''

Әммә был мәҡәлдәр күпселек тарафынан хәрәкәт итмәү, бошмауҙы ғәйепләп ҡулланыла.
Шул уҡ ваҡытта даосылыҡта ыңғай һыналған бәхәскә инмәү, тыныслыҡ һаҡлау, килешә белеү ысулы беҙҙең халыҡта ла өнәлә:

''Баҙнатлы тыныслыҡ яратыр''

''Иҫәр менән иҫәр булма''
''
Йоҡлаған йыланды уятма''
''
Ҡырмыҫҡа ояһына таяҡ тыҡма''
''
Таш менән атҡанға аш менән ат''

''Тыныслыҡтың төбө — уңышлыҡ''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Әҙәбиәт ==
* Ян Хиншун. Древнекитайский философ Лао-цзы и его учение. М.-Л.,1950
* Мялль Л. К пониманию 'Дао дэ цзина' // Учёные записки Тартуского государственного университета. Тарту, 1981. Вып. 558. С. 115—126.
* Спирин В. С. Гармония лука и лиры глазами Лао-цзы //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XIV.Ч.1. М.,1981.
* Спирин В. С. Строй, семантика, контекст 14-го параграфа «Дао дэ цзина» //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XX.Ч.1. М.,1986.
* Лукьянов А. Е. Первый философ Китая: Фрагменты философской автобиографии Лао цзы. // Вестник МГУ. Серия 7: Философия. 1989. N 5. С. 43-54.
* Спирин В. С. «Слава» и «позор» в § 28 «Дао дэ цзина»//Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXII.Ч.1. М.,1989.
* Лукьянов А. Е. Лаоцзы (философия раннего даосизма). М., 1991.
* Лукьянов А. Е. Рациональные характеристики Дао в системе 'Дао дэ цзин' // Рационалистическая традиция и современность. Китай. М., 1993. С. 24-48.
* Маслов А. А. Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». М., 1996.
* Viktor Kalinke: ''Studien zu Laozi, Daodejing'' . Band 1: Text und Übersetzung / Zeichenlexikon. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-15-8
* Viktor Kalinke: ''Studien zu Laozi, Daodejing'' . Band 2: Anmerkungen und Kommentare. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-18-2
* Viktor Kalinke: ''Studien zu Laozi, Daodejing'' . Band 3: Nichtstun als Handlungsmaxime. Essay , Leipzig 2011, ISBN 978-3-86660-115-4
* Кычанов Е. И. Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы //XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. СПб.,1997. С.82-84.
* Карапетянц А. М., Крушинский А. А. Современные достижения в формальном анализе «Дао дэ цзина» // От магической силы к моральному императиву: категория дэ в китайской культуре. М., 1998.
* Мартыненко Н. П. Изучение семантики древних форм начертания текста «Дао дэ цзин» как необходимая компонента изучения истории даосизма // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. № 3. 1999.С.31-50
* Рехо Ким «Неделание»: Лев Толстой и Лао-Цзы Проблемы Дальнего Востока. 2000.-№ 6. С.152-163.
* Лукьянов А. Е. Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. М., 2001. 384 с.
* Маслов А. А. Загадки, тайны и коды «Дао дэ цзина». Ростов-на-Дону, 2005. 272 с.
* Степанова Л. М. Проблема личности в учении Лао-цзы о совершенномудром. // Вестник Бурятского государственного университета. 2008. № 6. С. 24-29.
* Кобзев А. И. [http://www.synologia.ru/a/Лао-цзы_и_Будда Лао-цзы и Будда — «совпадение двух в одном» или «раздвоение единого»?] // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. -С.221-225 ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)
* [http://dao-de-czin.ru/ Дао-Дэ цзин: Книга о Пути жизни / Сост. и пер. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113194703/http://dao-de-czin.ru/ |date=2010-11-13 }}[http://dao-de-czin.ru/ В. В. Малявина. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113194703/http://dao-de-czin.ru/ |date=2010-11-13 }}[http://dao-de-czin.ru/ М., Феория. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113194703/http://dao-de-czin.ru/ |date=2010-11-13 }}[http://dao-de-czin.ru/ 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113194703/http://dao-de-czin.ru/ |date=2010-11-13 }} (статья по традиционной иконографии Лао Цзы)
* Shien Gi-Ming, &quot;Nothingness in the philosophy of Lao-Tzu, &quot; Philosophy East and West 1 (3): 58-63 (1951).
* Chad Hansen, Linguistic Skepticism in the Lao Tzu // Philosophy East and West, Vol. 31, No. 3 (Jul., 1981), pp. 321—336
* Лао Си, «ТАО-ТЕ-КИНГЪ, или писанiе о нравственности». Под редакцiей Л. Н. Толстого, перевелъ съ китайскаго профессоръ университета въ Кiото Д. П. Конисси, примечанiями снабдилъ С. Н. Дурылинъ. Москва — 1913

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Лао-цзы
|Викицитатник = ru:Лао-цзы
|Викитека     = 
|Викисклад    = Category:Laozi
|Метавики     = 
}}


[[Категория:Даосизм]]
[[Категория:Даосс пантеоны]]
[[Категория:Чжоу дәүере философтары]]
[[Категория:Б. э. т. VI быуат философтары]]
[[Категория:Дингә нигеҙ һалыусылар]]
[[Категория:Ҡытай философтары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Илаһилаштырылған кешеләр]]</text>
      <sha1>50nuacb9f1uwzbqpavwbntioo84tny9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курск өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69670</id>
    <revision>
      <id>1294601</id>
      <parentid>1292302</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T12:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16364" sha1="jxt7jud6t4u125q6yeo0xpkruuhpu1l" xml:space="preserve">{{Данные о субъекте Российской Федерации
|RuNm       = Курск өлкәһе
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк 
|FSFlag  = [[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|200px]]
|FSCoA      =  [[Файл:Coat of Arms of Kursk oblast.svg|150px]]
|FSMap     = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Kursk Oblast.svg|center|300px]]
|FSCtrNm    = [[Курск]]
|AreaRnk    = 64
|TotArea    = 29 997
|WaterPrcnt = 0,1
|PopRnk     = 43
|PopQty     = 1 118 736
|PopCtDate  = 2014
|PopDens    = 37,29 кеше 
|GDP        = 192,4
|GDPCtDate  = 2010
|GDP(PPP)   = 145
|GDPRnk     = 46
|RBI        = 24,97&lt;ref&gt;[http://oblduma.kursknet.ru/zd4/10-104zko.php Официальный сайт Курской областной Думы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107150348/http://oblduma.kursknet.ru/zd4/10-104zko.php |date=2013-11-07 }}&lt;/ref&gt; млрд. [[һум]]
|RBICtDate  = 2011
|RBIFBGrants= ?
|FedDistrNm = [[Үҙәк федераль округы]]
|EcRegNm    = Үҙәк-ҡара тупраҡ иҡтисад районы
|CadNo      = 46
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Михайлов Александр Николаевич 
|LegislTtl  = 
|LegislNm   = 
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Ленина|тип=регион}}
|FSUTC=+4
}}
[[Файл:Kurskaja.jpg|280px|thumb| Курск өлкәһе (А142 трассаһында фото)]]
[[Файл:RU086 10.jpg|200 px|right|thumb| Рәсәйҙен почта маркаһы, 2010]]
''' Курск өлкәһе ''' — [[Рәсәй]] субъекты.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Курск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
[[Курск өлкәһе Губернаторы]] — Курск өлкәһе башлығы һәм Курск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Курск өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе.
Курск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Курск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

2000 йылдын 18 ноябрь көндән өлкәлә губернатор — Михайлов Александр Николаевич. 1.03.2010 Александр Михайлов 3-сө срогына барҙы&lt;ref&gt;[http://www.oblduma.kursknet.ru/laws/post.php?325 Постановление Курской областной Думы № 1154 -IV ОД от 01 марта 2010 «О наделении Михайлова А. Н. полномочиями Губернатора Курской области — высшего должностного лица Курской области (руководителя Администрации Курской области)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107145949/http://www.oblduma.kursknet.ru/laws/post.php?325 |date=2013-11-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rkursk.ru/other/gub.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328225153/http://rkursk.ru/other/gub.html |date=2014-03-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Суд власы ===
Курск өлкәһе суд системаһы составында:
# [[Курск өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды
# [[Курск өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
Өлкә Парламенты — [[Курск өлкәһе өлкә думаһы]].

== Физик-географик характеристикаһы ==

Майҙаны — 29,8 мең км².

Иң юғары бейеклек — 274 м, Ольховатка ауылы янында (Поныровский район).&lt;ref&gt;{{cite web
|datepublished=19.10.2009
|url=blog.russiantops.ru/?p=160
|title=Ошибаемся не только мы
|publisher=89 вершин России
|author=
|accessdate=2011-11-28
|lang=ru
|description=
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Kursk oblast 1934-1954 territory.png|thumb|300px| 1934—1954 йылдарҙа Курск өлкәһе территорияһы үҙгәреү]]

1708 йылда [[Рәсәй]] 8 губернаға бүленә. Курск крайы Киев губернаһы составына инә.
1719 йылда Киев губернаһы 4 провинцияға бүленә%
# Киев
# Белгород
# Севская
# Орёл
Хәҙерге Курск өлкәһе территорияһы Белгород һәм Севская провинциялар составында булды.

1727 йылда « Белгородское наместничество» төҙөлә.
1749 йылда ул Белгород губернаһа үҙгәрелә.

1779 йылда «Курское наместничество» төҙөлә. Ул 15 уездарҙан тора.

1797 йылда « Курское наместничество» Курск губернаһа үҙгәрелә.
Губерна 1928 йылға тиклем йәшәне.

1928 йылда [[СССР]]-ҙа өлкә, округ административ бүлешеү индерелә.
Воронеж, Курск, Орёл һәм Тамбов губерналар нигеҙендә ''Центральночерноземная өлкәһе'' төҙөлә.

13.06.1934 көндә ''Центральночерноземная өлкәһе'' [[Воронеж өлкәһе|Воронеж]] (үткән заманда Воронеж һәм Тамбов губерналары территориялары) һәм Курск өлкәһенә (үткән заманда Курс һәм Орёл губерналары территориялары) бүленә.

17.09.1937 Курск өлкәһе ике өлкәгә бүленә:
# Курск өлкәһе
# [[Орёл өлкәһе]]
1944 йылда Курск өлкәһенән [[Орёл өлкәһе]]нә 5 район бирелә.

6.01.1954 йылда [[Белгород өлкәһе|Белгород]] һәм Липецк өлкәләре төҙөлә. Курск өлкәһенән [[Белгород өлкәһе]]нә 23 район, [[Липецк өлкәһе]]нә — 3 район бирелә.

== Бүләктәр ==
* [[орден Ленина]] ([[7 декабрь]] [[1957]]) — '' сөгөлдөр үҫтереү өсөн '';
* [[орден Ленина]] ([[5 август]] [[1968]]) — '' [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарындағы батырлыҡ өсөн''.

== Халыҡ үҙгәреү ==

&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1500
ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1483 width:15  text:1&amp;nbsp;483&amp;nbsp;305 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:320 width:15  text:320412(22%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1474 width:15  text:1&amp;nbsp;473&amp;nbsp;864 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:486 width:15  text:485830(33%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1399 width:15  text:1&amp;nbsp;398&amp;nbsp;889 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:667 width:15  text:666648(48%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1339 width:15  text:1&amp;nbsp;339&amp;nbsp;414 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:775 width:15  text:775452(58%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1235 width:15  text:1&amp;nbsp;235&amp;nbsp;091 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:756 width:15  text:756480(61%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1127 width:15  text:1&amp;nbsp;127&amp;nbsp;081 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:735 width:15  text:734649(65%) textcolor:green fontsize:8px
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;

=== Милли состав ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Иҫәп алыу йылы
! 1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/pril.php Всесоюзная перепись населения 1989 года]&lt;/ref&gt;
! 2002&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/pril.php Всероссийская перепись населения 2002 года]&lt;/ref&gt;
! 2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322063857/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=2014-03-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Милләт күрһәткән кешеләр
| 1335428 (100 %)
| {{уменьшение}} 1232476 (100 %)
| {{уменьшение}} 1074359 (100 %)
|-
| [[урыҫтар]]
| 1293663 (96,9 %)
| {{уменьшение}} 1184049 (96,1 %)
| {{уменьшение}} 1036561 (96,5 %)
|-
| [[Украиндар]]
| 22728 (1,7 %)
| {{уменьшение}} 20920 (1,7 %)
| {{уменьшение}} 13643 (1,3 %)
|-
| [[әрмәндәр]]
| 1149 (0,0 %)
| {{увеличение}} 5899 (0,5 %)
| {{уменьшение}} 5726 (0,5 %)
|-
| Башҡа милләттәр
| 17888 (1,3 %)
| {{увеличение}} 21608 (1,8 %)
| {{уменьшение}} 18429 (1,7 %)
|}

== Өлкәнең иҫтәлекле урындар ==
* [[Коренная пустынь]]
* [[Курская битва|Курская битва (Курская дуга)]]
* Марьино (усадьба Барятинских)— Барятинских кнәздәр йорто&lt;ref name=&quot;Символы Курской области&quot;&gt;{{cite web|datepublished=03.09.2010|url=http://adm.rkursk.ru/index.php?id=738&amp;mat_id=4470&amp;page=1|title=Символы Курской области|publisher=Официальный сайт Администрации Курской области|author=|accessdate=2011-11-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/65AqpP6GG|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127184644/http://adm.rkursk.ru/index.php?id=738 |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;.
* Курск һандуғасы&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=17.01.2011|url=http://adm.rkursk.ru/index.php?id=738&amp;mat_id=6553|title=Курский соловей|publisher=Официальный сайт Администрации Курской области|author=|accessdate=2011-11-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Aqs1hoY|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621211924/http://adm.rkursk.ru/index.php?id=738 |date=2012-06-21 }}&lt;/ref&gt;.
* Өлкә — Һандуғас яғы
* Үҙәк-ҡара тупраҡ заповеднигы, Стрелецкая далаһы
* Курск ҡара тупрағы
* Курская магнит аномалияһы
* Антоновка — алма сорты
* Курская Коренная икона Божией Матери «Знамение»
* Крестный ход (Курск губернаһы)
* Курск триумф аркаһы
* Курск — боронғо ҡала (беренсенән «Слове о полку Игореве» яҙмала)&lt;ref name=&quot;Символы Курской области&quot;/&gt;.
* Рыльск — боронғо ҡала (беренсенән «Слове о полку Игореве» яҙмала)
Символдарға канддаттар:

[[Курская Коренская ярмарка]],
[[Серафим Саровский]],
[[Феодосий Печерский]],
[[Мансурово (Курская область)|Мансурово]] — родина предков Дмитрия Медведева,
[[Калиновка (Курская область)|Калиновка]] — родина [[Хрущёв, Никита Сергеевич|Никиты Хрущева]],
курское поле, курский сахар, [[Кожлянская игрушка]],
[[Носов, Евгений Иванович|Евгений Носов]],
[[Николай Асеев]], [[Александр Дейнека]],
[[Георгий Свиридов]],
[[Надежда Плевицкая]],
Курск — город воинской славы,
Курский «Тимоня», [[карагод]], суджанские ковры,
[[Плёхово (Курская область)|Плёхово]],&lt;ref name=&quot;Символы Курской области&quot;/&gt;.

== Сәнәғәт ==

=== Энергетика ===
Өлкәлә эреләрҙән береһе — [[Курск АЭС-ы]] урынлашҡан.

[[Файл:Південний фасад помістя (Мар'їне).jpg|thumb|200px|Марьино]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://rkursk.ru Сервер органов власти Курской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725014837/http://www.rkursk.ru/ |date=2014-07-25 }}
* [http://gub.rkursk.ru Официальный сайт Губернатора Курской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819223352/http://gub.rkursk.ru/ |date=2014-08-19 }}
* [http://adm.rkursk.ru Официальный сайт Администрации Курской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606073412/http://adm.rkursk.ru/ |date=2011-06-06 }}
* [http://oblduma.kursknet.ru Официальный сайт Курской областной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122225133/http://www.oblduma.kursknet.ru/ |date=2012-01-22 }}
* [http://pgu.rkursk.ru Портал государственных и муниципальных услуг Курской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171807/http://pgu.rkursk.ru/ |date=2012-01-18 }}
* [http://mun.rkursk.ru Сайт муниципальных образований Курской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231230080150/http://mun.rkursk.ru/ |date=2023-12-30 }}
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=46 Курская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014150006/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=46 |date=2008-10-14 }}
* [http://www.mke.su Гойзман Ш. Р. Курская энциклопедия, Курск, 2004]
* [http://www.bolshoydub.ru Мемориальный комплекс, музей-заповедник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231142536/http://bolshoydub.ru/ |date=2023-12-31 }} Курская область
* [http://www.gradmuzey.ru Железногорский краеведческий музей]
* [http://www.komobr46.ru Комитет образования и науки курской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231230080146/http://www.komobr46.ru/ |date=2023-12-30 }} — Структура системы образования, официальная информация, региональные нормативные документы.
* [http://www.kurskcity.ru/firstline.php?id=50423 Курской области исполнилось 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — краткие сведения об истории административно-территориального деления.

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Курск өлкәһе]]</text>
      <sha1>jxt7jud6t4u125q6yeo0xpkruuhpu1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кучма Леонид Данилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105382</id>
    <revision>
      <id>1294603</id>
      <parentid>1284858</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T12:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36302" sha1="0vtvwfcbhlmg25mdspjrnycbuoslqx3" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя              = Леонид Данилович Кучма
| оригинал имени   = {{lang-uk|Леонід Данилович Кучма}}
| изображение      = 
| ширина           = 
| должность        = Украинаның 2-се Президенты
| флаг             = Flag of the President of Ukraine.svg
| флаг2            = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
| порядок          = 2
| периодначало     = [[19 июль]] [[1994 йыл]]
| периодконец      = [[23 ғинуар]] [[2005 йыл]]
| предшественник   = Леонид Кравчук
| гражданство = {{UKR}}
| преемник         = Виктор Ющенко
| премьер          = Виталий Масол (1994-1995)&lt;br&gt;Евгений Марчук (1995-1996)&lt;br&gt;Павел Лазаренко (1996-1997)&lt;br&gt;Василий Дурдинец (вазифа башҡарыусы, 1997)&lt;br&gt;Валерий Пустовойтенко (1997-1999)&lt;br&gt;Виктор Ющенко (1999-2001)&lt;br&gt;Анатолий Кинах (2001-2002) &lt;br&gt;Виктор Янукович (2002-2005)&lt;br&gt;Николай Азаров (вазифа башҡарыусы, 2005) 
| должность_2      = Украинаның 2-се Премьер-министры
| флаг_2           = Flag of Ukraine.svg
| порядок_2        = [[Кучма Хөкмәте|2]]
| периодначало_2   = [[13 октябрь]] [[1992 йыл]]
| периодконец_2    = [[21 сентябрь]] [[1993 йыл]]
| предшественник_2 = Витольд Фокин&lt;br&gt;Валентин Симоненко (вазифа башҡарыусы)
| преемник_2       = Ефим Звягильский (вазифа башҡарыусы)&lt;br&gt;Виталий Масол
| президент_2      = Леонид Кравчук
| дата рождения    = 9.08.1938
| место рождения   = Чернигов өлкәһе, Новгород-Северский районы, Чайкино ауылы, УССР, [[СССР]]
| вероисповедание  = 
| отец             = Даниил Прокофьевич Кучма (1901 — 7 февраль 1942)
| мать             = Прасковья Трофимовна Кучма
| супруга          = Людмила Кучма (1940)
| образование      = Днепропетровск милли университеты
| профессия        = инженер-механик
| дети             = Елена Пинчук (1970)
| партия           = КПСС (1960-1991)
| учёная степень   = {{Учёная степень|кандидат|технических наук}}
| учёное звание    = профессор
| награды          =
{{{!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}}
{{!}}}
{{{!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Большой крест Орден Витаутаса Великого}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Великого князя Литовского Гядиминаса}}{{!!}}{{Орден Золотого орла}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Белого орла (Польша)}}{{!!}}{{Орден Звезды Румынии}}{{!!}}{{Орден Республики (Молдова)}}
{{!}}-
{{!}}{{Большая цепь ордена Инфанта дона Энрике}}{{!!}}{{Цепь ордена Гражданских заслуг}}{{!!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден За выдающиеся заслуги (Узбекистан)}}{{!!}}{{Орден Королевской семьи Брунея 1 класса}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Медаль Астана}}{{!!}}{{Медаль Вифлием 2000}}
{{!}}}
{{{!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Государственная премия Украины в области науки и техники}}{{!!}}{{Ленинская премия|1979}}{{!!}}{{Почётный гражданин Кривого Рога}}
{{!}}}
| автограф = 
}}
'''Кучма Леонид Данилович''' ({{lang-uk|Леонід Данилович Кучма}}; [[9 август]] [[1938 йыл]]) — [[Украина]]ның сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.

[[1992]]—[[1993 йыл]]дарҙа — Украинаның премьер-министры, [[1994]]—[[2005 йыл]]дарҙа — Украина президенты (ике президент мөҙҙәте эшләй). Фән кандидаты.

== Биографияһы ==
Леонид Данилович Кучма 1938 йылдың 9 авгусында [[Украина ССР-ы]] [[Чернигов өлкәһе]] Новгород-Северск районының Чайкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы, өлкән сержант Даниил Прокофьевич Кучма (1901 йылда тыуған) һуғышҡа тиклем урмансы булып эшләгән. 1942 йылдың 7 февралендә Новгород өлкәһенең Новоселицы ауылындағы 756-сы армия госпиталендә, совет ғәскәрҙәре Волхов йылғаһын аша сыҡҡанда үпкәһенә һыуыҡ тейҙергәндән һуң мандый алмайынса, вафат була. Октябрҙә Волховтың һул ярында 111-се уҡсылар дивизияһы ҡамауға эләгә. 560-сы сапер батальоны дивизияны эвакуациялауға ебәрелә. Йылғаны аша сыҡҡанда яугирҙарға боҙло һыуҙа эшләргә тура килә. Был хәрби батырлығы өсөн өлкән сержант Даниил Кучма, СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 27 декабрендә указына ярашлы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә.

1996 йылға тиклем Даниил Кучма хәбәрһеҙ юғалған тип һанала. Уның ерләнгән урынын Новгород эҙәрмәндәре тарафынан&lt;ref&gt;[http://www.kramatorsk.info/index.php?view&amp;36567 Kramatorsk.]&lt;/ref&gt; табыла. Әсәһе — Прасковья Трофимовна Кучма (1906—1986, Днепропетровск)&lt;ref name=&quot;maidan.org.ua&quot;&gt;[http://maidan.org.ua/blogs/lukanov/?p=295 Розділ 1.]&lt;/ref&gt;, [[колхоз]]да эшләгән һәм өс бала&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/society/20020809/204930.html К 64-летию Леонида Кучмы — справка | Общество | Лента новостей «РИА Новости»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/20314-leonid-kuchma-sejchas-chasto-govoryat-danilych-prosti-ya-ochen-dorozhu-etim-ubezhden-chto-vremya-rasstavit-vse-neobhodimye-akcenty-i-v-ocenke-razvitiya-strany-v-gody-moego-prezidentstva?logout=1 Леонид кучма: &quot;сейчас часто говорят: &quot;данилыч, прости… &quot; я очень дорожу этим.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://files.korrespondent.net/politics/kuchma/ Досье — Корреспондент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125004826/http://files.korrespondent.net/politics/kuchma |date=2011-01-25 }}&lt;/ref&gt; үҫтерә.

=== Белеме ===
[[Чернигов]] өлкәһе Семеновск районының Костобобровский урта мәктәбендә уҡый. [[1960 йыл]]да Днепропетровск дәүләт университетының физика-техник факультетын тамамлай һәм шунда уҡ КПСС сафына инә. Һөнәре буйынса «инженер-механик», техник фәндәр кандидаты.

=== Карьераһы ===
Университетты тамамлағандан һуң,&quot;Южное&quot; ([[Днепропетровск]]) конструкторлыҡ бюроһының ракета-космик тармағында эшләй. 28 йәшендә Байконур космодромында һынауҙар үткәреүҙең техник етәксеһе була.

Геннадий Тумановтың, &quot;Южмаш&quot;тың баш инженеры урынбаҫары (1952—1966), СССР-ҙың Дөйөм машиналар эшләү министрлығының баш техник идаралығы баш инженерының (1966—1976) ҡыҙлыҡҡа алған ҡыҙы Людмила Талалаеваға өйләнә. 

38 йәшендә &quot;Южмаш&quot;та партком секретары, УКП-ның Үҙәк комитеты ағзаһы була. КПСС-тың XXVII һәм XXVIII съездары делегаты. [[1979 йыл]]да ракеталар төҙөүсе инженер буралаҡ, Ленин премияһын ала. [[1982 йыл|1982]] йылдан — генераль конструкторҙың беренсе урынбаҫары, [[1986 йыл|1986]]-[[1992 йыл|1992]] йылдарҙа — «Көньяҡ машина эшләү заводы» етештереү берекмәһенең генераль директоры. 1990 йылдар башынан — директорат (Украинаның I саҡырылыш Юғары Радаһындағы эре предприятиелар директорҙары төркөмө) лидерҙарҙың береһе, I саҡырылыш халыҡ депутаты. 1991 йылда ул нигеҙ һалыусыларҙың береһе Украина Технологик фәндәр академияһы .

[[1992 йыл|1992]] йылдың октябрендә директорат ярҙамында Украина премьер-министры булып китә һәм был вазифаны 1993 йылдың сентябренә тиклем биләй. Был вазифаны биләргә ризалашыр өсөн Кучма алты айға диктатор вәкәләттәренә эйә булыу, аныҡлап әйткәндә, закондарға тиңләштерелгән декреттар сығарыу һәм төбәк етәкселәрен тәғәйенләү, шартын ҡуя. Был талапты 1992 йылдың 18 ноябрендә ҡабул ителгән № 2796-XII закон ҡәнәғәтләндерә. Әлеге закондың ғәмәле бөткәндән һуң, Кучма уны оҙайтыуҙы талап итә, тик Юғары Рада һорауын кире ҡаҡҡас, отставкаға сыға. [[1993 йыл|1993]] йылдың декабренән — Украина Сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары берлеге президенты.

1994 йылдың мартында Украинаның II саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана. 

1[[1994 йыл|994 йылдың 10 июлендә]] Украина президенты итеп һайлана.

1994 йылғы һайлауҙарҙа (һайлау кампанияһы рәйесе — Табачник Дмитрий Владимирович) уны, Леонид Кравчукка ҡаршы тауыш биреп, көнбайыш Украина халҡы яҡлай. Төп һайлау алды лозунгылары — сәнәғәт үҫеше, сәйәсәттә иҡтисади өҫтөнлөк була.

Раҫлау уны буйынса экс-кәңәшсеһе Анатолий Гальченко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://forbes.ua/magazine/forbes/1332698-anatolij-galchinskij-vse-premer-ministry-vandnbspukraine-byli-tehnicheskimi|title=Анатолий Гальчинский: «Все премьер-министры в Украине были техническими» - Журнал Forbes - Журнал - Forbes.ua, Форбс Украина|accessdate=2013-01-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnLNrmUj|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222144301/http://forbes.ua/magazine/forbes/1332698-anatolij-galchinskij-vse-premer-ministry-vandnbspukraine-byli-tehnicheskimi |date=2013-02-22 }}&lt;/ref&gt;:

== Кучма исеме менән бәйле эштәр ==

=== Евгения Щербанде үлтереү ===
Юрий Дидух, Щербандең элекке бизнес-партнеры, АТОН корпорацияһын ойоштороусылар советы башлығы, ТВi телеканалы эфирында:

Щербань Кучманы отставкаға ебәреү идеяһы менән йөрөнө, тип белдерә.

=== Ҡара диңгеҙ өҫтөндә Ту-154 авиаһәләкәтенә мөнәсәбәте ===
[[Файл:Vladimir_Putin_with_Leonid_Kuchma-5.jpg|слева|мини|Кучма Владимир Путин менән]]
Л. Д. Кучма 2001 йылдың 10 октябрендә журналистарҙың 2001 йылдың 4 октябрендә Тель-Авивтан Новосибирскка осҡан Рәсәйҙең «Сибирь» авиакомпанияһының Ту-154 самолетын Ҡара диңгеҙ өҫтөндә украин самолетының бәреп төшөрөүенә һәм унда 78 кеше һәләк булыуына ҡарата биргән һорауына «ҙур масштаблы фажиғә» тип яуап биреп, донъя йәмәғәтселеген аптырата. 

Еңел-елпе белдереү рәсми Израилдең асыуын ҡабарта&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/news/2001/10/11/2984359/ На Западе шокированы реакцией Кучмы. Новость от 11 октября 2001 г.]&lt;/ref&gt;

=== Георгий Гонгадзе үлтереү һәм Кучмаға ҡаршы енәйәт эше ===
[[2000 йыл]]дың ноябрендә власҡа яраҡлашмаған журналист Георгий Гонгадзены юҡ итеүҙә ғәйепләнә. Украинаның Социалистик партияһы лидеры Александр Мороз президент хакимиәте башлығы Владимир Литвин һәм Украинаның эске эштәр министры Юрий Кравченконың Гонгадзеның юғалыуына ҡағылышлы һөйләшеүҙең аудиояҙмаһын халыҡҡа сығара. Был оппозицияның «Украина — Кучмаһыҙ» акцияһын башлауына юл аса. Акция урамдарҙа күп халыҡты йыйған демонстрациялар ойоштороу һәм [[Киев]] үҙәгендә палатка ҡаласыҡтарын тәшкил итә. «Украина — Кучмаһыҙ» [[2001 йыл]]дың 10 мартында ҡыйратыла.

22 мартта генераль прокурор урынбаҫары Ренат Кузьмин Гонгадзеның үлемендә Кучманың да ҡатнашлығы булыуы ихтималлығы буйынса, уға ҡарата енәйәт эше асылыуын белдерә. Кучмаға илдән ситкә сығыу тыйыла&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/22/6040160/|title=ГЕНПРОКУРАТУРА ПІДТВЕРДИЛА СПРАВУ ПРОТИ КУЧМИ ЗА ВБИВСТВО ГОНГАДЗЕ|date=2011-03-22|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө ул генпрокурорға яуап бирергә килә, әммә Николай Мельниченко&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/23/6044561/|title=КУЧМА ПІШОВ З ОЧНОЇ СТАВКИ З МЕЛЬНИЧЕНКОМ|date=2011-03-23|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt; менән күҙмә-күә осрашыуҙан баш тарта.

24 мартта Кучма Алексей Пукач менән күҙләштерелгәндән һуң, уға ғәйепләү белдерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/24/6047990/|title=КУЧМІ ВИСУНУЛИ ОБВИНУВАЧЕННЯ. Пукач - свідок|date=2011-03-24|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt;. Уның һүҙҙәре буйынса, ғәйепләү пленкаларға һәм Николай Мельниченконың менән Александр Мороздың&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/24/6046900/|title=Справа Кучми базується на свідченнях Мельниченка і Мороза|date=2011-03-24|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt; күрһәтмәләренә нигеҙләнә. 4 апрелдә Кучма менән Мельниченко күҙләштерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/04/4/6077843/|title=Кучмі не вдалося уникнути очної ставки з Мельниченком. Його пишуть|date=2011-04-04|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt;. 26 апрелдә тикшереү тамамланыу тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/04/26/6140324/|title=ГЕНПРОКУРАТУРА ЗАКІНЧИЛА З КУЧМОЮ|date=2011-04-26|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 октябрендә Конституция суды, енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләү законһыҙ рәүештә алынған мәғлүмәттәргә нигеҙләнә алмай, тиг№н ҡарар сығара. 14 декабрҙә Киевтың Печерск суды, енәйәт эшен ҡуҙғатыуҙың законһыҙ булыуын танып&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/12/14/6835703/|title=СУД &quot;ВІДМИВ&quot; КУЧМУ ВІД СПРАВИ ПРО ВБИВСТВО ГОНГАДЗЕ|date=2011-12-14|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}&lt;/ref&gt;, генпрокуратураның ҡарарын көсөнән сығара.

=== Импичмент яһарға тырышыу ===
[[2001 йыл|2001]] Юғары Рада бер нисә тапҡыр Леонид Кучмаға ҡарата импичмент процедураһын башларға тырыша. Уны законһыҙ ҡорал һатыуҙа, депутат Александр Теляшевты туҡмауҙа ғәйепләйҙәр. Леонид Кучма популярлығын юғалта бара. Уның ышаныс рейтингы 20 % булһа, ышанмаусылыҡ белдереүселәр яҡынса 60 % тәшкил итә.

2002 йылдағы парламент һайлауҙарында Кучма хакимиәт башлығы Владимир Литвин етәкләгән «Берҙәм Украина өсөн!» блогын яҡлай, икенсе урынға Украинаның премьер-министры Анатолий Кинах сыға.

2002 йылдың 15 октябрендә Киев судьяһы Юрий Василенко Кучмаға ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата. Әммә 2002 йылдың декабрендә эште Юғары суд яба, ә Василенко эшенән ебәрелә.

== Президентлыҡтан һуң тормош ==
[[2005 йыл|2005]] йылдың 19 ғинуарында Украина премьеры вазифаһын башҡарыусы Николай Азаров «Хеҙмәт урынында файҙаланыу өсөн» тигән билдә менән № 15-р хөкүмәт ҡарарына ҡул ҡуя. Уның буйынса Кучма үлгәнгә тиклем ҙәмәлдәге президенттың эш хаҡы күләмендә түләү ала, уға Конча-Заспела шәхси ҡулланыуға дәүләт дачаһы ([[Киев]] сите, Украина элитаһының төп йәшәү урыны), хе: мәтләндереүсе персонал (дүрт водитель, ике горничная, ике официант һәм аш-һыу оҫтаһы), ике машина; дәүләт һағы, ярҙамсы һәм кәңәшсе бирелә. Текста шулай уҡ, Леонид Кучманы ҡарау, уның ҡулланыуында булған күсемле һәм күсемһеҙ милек, хеҙмәтләндереүсе персонал өсөн сығымдар дәүләт бюджетынан ҡапланасаҡ, тип билдәләнә.

Әммә февраль айында Украинаның юстиция министры Роман Зварич, элекке президентты тәьмин итеү һәм хеҙмәтләндереүҙе ҡабаттан ҡараясағын белдерә. Уны премьер Юлия Тимошенко ла хуплай һәм алдағы хөкүмәт бындай ҡарар ҡабул итеп, үҙенең вәкәләттәрен арттырған, ти. [[2005 йыл|2005]] йылдың 25 февралендә Украина хөкүмәте сираттан тыш ябыҡ ултырышында № 15-р ҡарарынан баш тарта. [[2007 йыл|2007]] йылдың 28 апрелендә Виктор Януковичтың министрҙар кабинеты 2005 йылдың 28 февралендәге документты ҙәмәлдән сығарып, 19 ғинуарҙағы ҡарарҙы ҡабаттан тергеҙә. Шулай итеп, Леонид Кучмаға барлыҡ льготалары киренән ҡайтарыла&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070707165258/http://www.kommersant.ua/doc.html?DocID=760742&amp;IssueId=41288 Ъ — Бывшие // Леонида Кучму вернули на пожизненное содержание]&lt;/ref&gt;

«Мысль» журналы билдәләүенсә, Кучманың шәхси байлығы 1,5 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә&lt;ref&gt;http://www.uatoday.net/rus/news/polit/218294 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821193813/http://www.uatoday.net/rus/news/polit/218294 |date=2008-08-21 }}&lt;/ref&gt;

Леонид Данилович «Леонид Кучманың „Украина“ Президент Фонды» хәйриә фондын етәкләй, уның эшмәкәрлеге түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла:
* граждандарҙың мәҙәни кимәлен һәм эстетик тәрбиәһен күтәреү;
* мәҙәниәтте, сәнғәтте һәм рухиәтте яҡлау маҡсатында саралар ойоштороу һәм уларҙы тормошҡа ашырыу;
* китап нәшер итеү;
* мәғариф өлкәһендәге таланттарға ярҙам итеү;
* перспективалы ижади йәштәргә ярҙам итеү;
* ауыл китапханаларына ярҙам итеү
2014 йылдың июненән [[Украина]]ның Донбасстағы низағты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/02/02/n_6884041.shtml|title=Порошенко назначил Кучму представителем на переговорах еще в июле|accessdate=2015-02-02}}&lt;/ref&gt; көйләү буйынса өс яҡлы бәйләнеш төркөмө вәкиле.

== Ғаиләһе ==
* Ағаһы Александр Кучма (1928—1984), шахтер, үпкә яман шешенән үлә&lt;ref name=&quot;maidan.org.ua&quot;/&gt;.
** Ағаһының улы Владимир Кучма — бизнесмен.&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/news/12050423.html Селяне ходят к Кучме домой, а на его 70-летие споет Элтон Джон | Новости Украины | Накануне юбилея бывшего президента мы побывали на месте будущего праздника и в его родном се …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211054032/http://www.segodnya.ua/news/12050423.html |date=2008-12-11 }}&lt;/ref&gt;.
* Апаһы Вера Тимошенко (Кучма), электровоз машинисы булып эшләй, инсульттан 48 йәшендә&lt;ref name=&quot;maidan.org.ua&quot;/&gt; вафат була .
* Ҡатыны Людмила Кучма (1940) (Талалаева).
** Ҡыҙы Елена Пинчук (1970), «АНТИСПИД» фондына нигеҙ һалыусы, СТБ, ICTV, Яңы, QTV, М, M2 һәм башҡа ҡайһы бер медиакомпанияларҙы үҙ эсенә алған StarLightMedia медиагруппаһының күҙәтеү советы башлығы. Билдәле эшҡыуар һәм йәмәғәт эшмәкәре Виктор Пинчукта&lt;ref&gt;[http://tsn.ua/ukrayina/dochka-kuchmi-zminila-prizvische.html Дочка Кучми змінила прізвище — Укрaїнa — ТСН.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020072256/http://tsn.ua/ukrayina/dochka-kuchmi-zminila-prizvische.html |date=2015-10-20 }}&lt;/ref&gt; кейәүҙә, тәүге ире — Игорь Франчук.
*** Ейәндәре:
*** Роман Франчук (3 апрель, 1991)&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2003/12/22/4376066/ Игорь Франчук: Я не обращаю внимания на характеристики «держатель наследства внука президента» | Украинская правда]&lt;/ref&gt;
*** Екатерина Пинчук (4 июнь, 2003)&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/140609-doch-leonida-kuchmy-rodila-devochku Елена Пинчук родила дочь — Газета «ФАКТЫ и комментарии»]&lt;/ref&gt;
*** Вероника Пинчук (28 сентябрь, 2011)&lt;ref&gt;[http://reporter-ua.com/2011/09/28/u-kuchmy-rodilas-vnuchka У Кучмы родилась внучка]&lt;/ref&gt;.

== Әйтемдәре ==
* «Мин шуны яҡшы беләм: беҙ илде тарҡаттыҡ». &lt;small&gt;(27 октябрь, 1992)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Л. Д. Кучма.'' «После майдана. Записки президента. 2005—2006». Киев: 2007&lt;/ref&gt;
* «Ниндәй ижтимағи йәмғиәт төҙөргә йыйыныуыбыҙҙы әйтһәгеҙ, мин уны төҙөйәсәкмен». &lt;small&gt;(октябрь, 1992)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
* 2001 йылда мин, «Украинаның сәйәси етәкселегенең өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе булып»&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/100479-snachala-prezidentam-ukrainy-i-rossii-leonidu-kuchme-i-vladimiru-putinu-v-sevastopole-prodemonstrirovali-quot-morskuyu-mocsh-quot-a-zatem-ugostili-makaronami-quot-po-flotski-quot Сначала президентам Украины и России Леониду Кучме и Владимиру Путину в Севастополе… — Газета «ФАКТЫ и комментарии»]&lt;/ref&gt; йәмғиәтте рухи тергеҙеү тора, тип белдерҙем.
* «Власть бер ҡасан да илдә сәйәси логиканы илдә агрессив аҙсылыҡ өйрәтеүенә юл ҡуймаясаҡ». &lt;small&gt;(ноябрь 2004)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=9xghbGiX4yQ Кучма.avi — YouTube]&lt;/ref&gt;
* «Фанатиктар тормошҡа ашыра, ә уларҙың емештәрен ҡәбәхәттәр файҙалана. Революция булмаясаҡ, ә XXI быуаттың Европа иленә лайыҡлы һайлауҙар буласаҡ».&lt;small&gt;(ноябрь 2004)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=-j-lLlihfHc&amp;feature=related kuchma — YouTube]&lt;/ref&gt;
* «Мин һәр ваҡыт, дәүләт теле берәү булырға тейеш, тинем һәм был хаҡта бер шигем дә булманы» (2012)&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/opinion/2012/08/21/853688.html]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары һәм исемдәре ==
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы Ордены ([[1976]])
* I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[Рәсәй]], 20 апрель, 2004 й.) — ''Рәсәй һәм Украина халыҡтары араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға индергән ҙур өлөшө өсөн''&lt;ref&gt;[http://pravo.msk.rsnet.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=0&amp;nd=102086293&amp;intelsearch=&amp;firstDoc=1&amp;lastDoc=1 Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2004 года № 556 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Кучмы Л. Д.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140509001826/http://pravo.msk.rsnet.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=0&amp;nd=102086293&amp;intelsearch=&amp;firstDoc=1&amp;lastDoc=1 |date=2014-05-09 }}&lt;/ref&gt; (орденды Леонид Кучмаға Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] [[Кремль (Москва)|Кремлдә]] 2011 йылдың 28 июлендә тапшыра)&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/newsline/show/v-kremle-medvedev-vruchil-kuchme-orden-za-zaslugi-pered-otechestvom--28072011180100 В Кремле Медведев вручил Кучме орден «За заслуги перед Отечеством» I степени // РБК-Украина, 28.07.2011]&lt;/ref&gt;
* Ҙур Тәре кавалеры, Бөйөк Витаутас ордены ([[Литва]], 1996)
* Ҙур Тәре кавалеры, Бөйөк кенәз Гядиминас ордены ([[Литва]], 1998)&lt;ref&gt;[http://paulauskas.president.lt/ordinai/table_e.phtml Сайт Президента Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103174259/http://paulauskas.president.lt/ordinai/table_e.phtml |date=2006-01-03 }}&lt;/ref&gt;
* Аҡ бөркөт ордены ([[Польша]], 1997)
* Алтын бөркөт ордены ([[Ҡаҙағстан]], 1999)&lt;ref&gt;[http://karaganda.pmicro.kz/DB/Busn/Govern/Laws/Ukase/Kuchma.htm ''Указ Президента Республики Казахстан о награждении орденом «Золотого орла» (Золотой Орел) Л. Д. Кучмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035428/http://karaganda.pmicro.kz/DB/Busn/Govern/Laws/Ukase/Kuchma.htm |date=2008-03-08 }}''&lt;/ref&gt;
* Республика ордены ([[Молдавия]], 2003)&lt;ref&gt;[http://www.tvc21.md/prn_news.php?id=3926&amp;par=0 ''Владимир Воронин наградил Леонида Кучму «Орденом Республики»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218191951/http://www.tvc21.md/prn_news.php?id=3926&amp;par=0 |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;
* І дәрәжә Брунеяның король ғаиләһе ордены ([[Бруней]], 2004)&lt;ref&gt;[http://www.umoloda.kiev.ua/number/136/113/4451/ ''Кучма в гостях у султана'']&lt;/ref&gt;
* Ҙур сынйыр — Инфант дон Энрике ордены ([[Португалия]], 16 апрель, 1998)&lt;ref&gt;[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&amp;list=1 Информация на сайте Президента Португалии]{{ref-pt}}&lt;/ref&gt;
* Румыния йондоҙо ордены
* «Вифлием-2000» миҙалы (Фәләстан милли хакимиәте, 2000)&lt;ref&gt;[http://www.omsa.org/files/jomsa_arch/Splits/2004/60087_JOMSA_Vol55_3_13.pdf Medal of Bethlehem, 2000]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
* Господня табуты сынйыры ордены ([[Иерусалим]] Православие Патриархы, 2000)
* I дәрәжә Илья Муромец ордены (2004)&lt;ref&gt;[http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=archive&amp;id=12652 В [[Севастополь|Севастополе]] освящён восстановленный храм святого равноапостольного князя Владимира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929090916/http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=archive&amp;id=12652 |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
* Ленин премияһы ([[1979]])
* Украинаның фән һәм техника өькәһендәге дәүләт премияһы, 1993 йыл — ''ЮМЗ-Т серияһындағы ҙур күләмле пассажир троллейбустарын эшләү конструкцияһын, технологияһын әҙерләү һәм уны күпләп сығарыуҙы үҙләштергәне өсөн'' (коллектив составында)&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/617/93 Указ Президента України № 617/93 від 31 грудня 1993 року «Про присудження Державних премій України в галузі науки і техніки 1993 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115113048/http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/617/93 |date=2018-11-15 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
* Донецк өлкәһенең абруйлы гражданины (2002)&lt;ref name=&quot;novosti.dn.ua&quot;&gt;[http://novosti.dn.ua/details/2644/ Бубка стал Почетным гражданином Донецкой области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205040326/http://novosti.dn.ua/details/2644/ |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;
* Севастополдең абруйлы гражданины (2002)
* Кривой Рогтың абруйлы гражданины (22.10.1999)&lt;ref&gt;[http://kryvyirih.dp.ua/ua/st/pg/141209854288387_s/ Кучма Леонид Данилович — Почётный гражданин Кривого Рога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150552/http://kryvyirih.dp.ua/ua/st/pg/141209854288387_s/ |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация
|Викицитатник=Леонид Данилович Кучма
|Тема=Леонид Данилович Кучма
}}
* Президентские выборы на Украине (2004)
* Оранжевая революция
* Убийство Георгия Гонгадзе
* Внутренняя политика Украины
* Украина — не Россия

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЛП|Кучма, Леонид}}
* [http://www.ladno.ru/person/kuchma/bio/ Кучма Леонид Данилович: биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403203743/http://ladno.ru/person/kuchma/bio/ |date=2016-04-03 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=HLCL1V1xv8s/ Кучма которого мы не знали]
* [http://rus.newsru.ua/ukraine/30mar2011/postanova.html Опубликовано постановление по делу Кучмы: как отдавался преступный приказ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Украина Президенттары]]</text>
      <sha1>0vtvwfcbhlmg25mdspjrnycbuoslqx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кутаиси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111242</id>
    <revision>
      <id>1294602</id>
      <parentid>1284217</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T12:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22198" sha1="0pdsjkdi0l2nz9m154496iofhlvtuxb" xml:space="preserve">{{НП/Грузия
 |статус                  = ҡала
 |русское название        = Кутаиси
 |оригинальное название   = {{lang-ka|ქუთაისი}}
 |страна                  = Грузия
 |файл                    = Downtown Kutaisi &amp; White Bridge as seen from Mt Gora (August 2011)-cropped.jpg
 |описание файла          = Кутаиси ҡалаһы
 |файл ширина             = 300
 |герб                    = COA_of_Kutaisi.svg
 |флаг                    = Flag of Kutaisi, Georgia.svg
 |ширина герба            = 120
 |ширина флага            = 150
   |lat_deg = 42|lat_min = 15|lat_sec = 0
   |lon_deg = 42|lon_min = 42|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = type:city(1250000)_region:GE
  |CoordScale             = 50000
 |размер карты страны     = 300
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = крайы
 |регион                  = Имеретия
 |регион в таблице        = Имерети
 |вид района = муниципалитет 
 |район                   = Кутаиси
 |район в таблице         = Кутаиси
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Шота Мургулия
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Кутатис, Кутаиа, Аиа {{НП-ПН|1936|Кутаис&lt;ref&gt;{{книга
 |автор          = 
 |часть          = 
 |заглавие       = Абхазия: документы свидетельствуют. 1937-1953 - 
 |оригинал       = 
 |ссылка         = http://www.hrono.ru/libris/lib_a/abh407.php
 |ответственный  = 
 |издание        = 
 |место          = [[Сухум]]
 |издательство   = Алашара
 |год            = 1992
 |том            = 
 |страницы       = 488   -    Not found !!!
 |страниц        = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}
&lt;/ref&gt;}}{{Неавторитетный источник}}&lt;ref&gt;[http://wwhp.ru/gruzi-st1.htm Географические названия Республики Грузия]&lt;/ref&gt;
 |статус с                = 
 |площадь                 = 70.0 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 200
 |климат                  = ҡоро, уртаса континенталь
 |официальный язык        = [[грузин теле]] 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              =  {{спад}}147 900&lt;ref name=&quot;оценка&quot;&gt;{{cite web|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls|title=Численность населения муниципалитетов и краёв Грузии на начало года в 2000—2016 гг.|publisher=[http://geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=473&amp;lang=eng Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=29 апреля 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625125249/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2016-06-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
  |год переписи           = 2015
  |плотность              = 
  |агломерация            =
  |национальный состав    = [[грузиндар]]— 99,00 %; &lt;br /&gt; [[урыҫтар]] — 0,36 %
  |конфессиональный состав=  православиеға ҡарағандар 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +4
 |телефонный код          = 431
 |почтовый индекс         =4600 
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = 
 |сайт                    = http://kutaisi.gov.ge/
 |язык сайта              = ka
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
}}
[[Файл:Kutaisi._A_renovated_downtown_street_(Photo_A._Muhranoff,_2010).jpg|мини|Кутаисиҙағы урам]]
'''Кутаиси''' ({{Lang-ka|ქუთაისი}}, боронғо исемдәре: აია, ქუთაია, ქოითაია, ქოთიაიონი, ქვათათისი — Айа, Кутайа, Койтайа, Котиаион, Кутатисиум, Рәсәй Империяһы составында ''Кутаис'') — көнбайыш [[Грузия]]лағы ҡала. 2012 йылдан — Грузияның парламент баш ҡалаһы&lt;ref name=&quot;Столица&quot;&gt;[http://www.georgians.ru/news.asp?idnews=106795 Парламент Грузии вернут в Тбилиси?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Риони йылғаһының ике ярында, диңгеҙҙән 125—300 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланан 22 км алыҫлыҡта Копитнари аэропорты урынлашҡан. [[Тбилиси]]ға тиклем тимер юлы, шулай уҡ автомагистраль буйынса 220 км тәшкил итә, Потиғаса — 100, Батумиғаса 150 км.

Атамаһы грузин ქვა — таш һүҙенән килеп сыҡҡан, сөнки боронғо ваҡытта Риони йылғаһының бары тик төньяҡ — ташлы өлөшөндә генә халыҡ йәшәгән.

Кутаисиҙы май һәм розалар ҡалаһы — სავარდო და სამაისო — тип йөрөтәләр.

[[2 май]]ҙа, хәҙер йөҙ йылдан ашыу инде кутаисоба, Ҡала көнө, билдәләнелә.

== Тарихы ==
Археологик ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, Кутаисиға беҙҙең эраға тиклем 6-5-се быуаттарҙа нигеҙ һалына&lt;ref&gt;Gela Gamkrelidze.&lt;/ref&gt;. Уның документаль тарихы беҙҙең эраның III быуатынан башлана, ул Аполлоний Родосскийҙың «Аргонавтика»һында һүрәтләнә «2-се китап, 398—402»&lt;ref&gt;[http://royallib.com/read/rodosskiy_apolloniy/argonavtika.html#184320 Аргонавтика — Родосский Аполлоний :: Режим чтения]&lt;/ref&gt;:

Тап Кутаисиға, баш ҡалаһы Колхида батшалығына Царства аргонавтар Айет батшаға Алтын тире артынан юллана ла инде.

Византия тарихсыһы [[Прокопий Кесарийский]] (VI) «Готтар менән көрәш» китабында (4-се китап, 14-се бүлек), Кутаисиҙы түбәндәгесә һүрәтләй:

Текстан күренеүенсә, ул ваҡыттарҙа (VI быуат), ҡайһы берәүҙәр Фазис ([[Риони]]) йылғаһын Европа һәм Азияның тәбиғи сиге тип иҫәпләй. Шуныһы ҡыҙыҡ, латин теле буйынса Riunion (Риунион) — осрашыу. Күрәһең, шуғалыр Фазис — грек атамаһы, ә Риони (грузинләштерелгән) — латиндан.
Боронғо замандарҙа, бик күп антик тарихсылар һәм яҙыусылар мәғлүмәте буйынса, Кутаиси Колхида батшалығының баш ҡалаһы була, йәғни колхтарһың — боронғо грузиндарҙың. VIII быуаттан XIII быуатҡа тиклем — [[Абхаз батшалығы]]ныҡы. 1760 йылдарҙа төрөктәр баҫып ала, 1770 йылда рус ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә. [[Имерети батшалығы]]ның баш ҡалаһы була.

1810 йылда Рәсәй империяһына ҡушыла, 1811 йылдан 1840 йылға тиклем Имеретин өлкәһе үҙәге була. 1846—1917 йылдарҙа — Кутаиси губернаһы үҙәге.

Совет власы йылдарында — әһәмиәте буйынса Грузияның икенсе сәнәғәт үҙәге. Бында Кутаиси автомобиль, трактор, литопон, электромеханическа һ. б. заводтар төҙөлә.
* Кутаисиҙың махсус конструктор бюроһы 1960—1990 йылдарҙа СССР-ҙың Прибоҙар министрлығы исемлегендә дымлылыҡты һәм йәбешеүсәнлекте һ. б. үлсәү буйынса баш ойошма булып тора.
2008—2012 йылдарҙа Кутаисиҙа Грузия Парламенты һәм Грузия Хөкүмәте биналары төҙөлә, ә 2012 йылда ул Грузияның парламент баш ҡалаһы тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Столица&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала һәм муниципалитет халҡы һаны 147 900 кеше тәшкил итә, 1 ғинуар, 2014 йыл — 197 000 кеше&lt;ref name=&quot;Yearbook_2014&quot;&gt;[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/yearbook/Yearbook_2014.pdf Statistical Yearbook Of Georgia, 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416141649/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/yearbook/Yearbook_2014.pdf |date=2016-04-16 }}&lt;/ref&gt;, 1 ғинуар, 2005 йыл — 184 500 кеше&lt;ref name=&quot;оценка&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls Численность населения муниципалитетов и краёв Грузии на начало года в 2000—2016 гг.].&amp;#x20; [http://geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=473&amp;lang=eng Национальная статистическая служба Грузии].&amp;#x20;Проверено 29 апреля 2016.&lt;/span&gt; &lt;/ref&gt;, 2002 йыл — 186 000 кеше&lt;ref name=&quot;Yearbook_2014&quot;/&gt;, ғинуар 1989 йыл— 234 870 кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г.]&lt;/ref&gt;.
; 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса милли состав&lt;ref&gt;http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2020-12-20 }} georgia-ethnic 2014&lt;/ref&gt;
* грузиндар — 146 153 кеше (99,00 %),
* [[урыҫтар]] — 533 кеше (0,36 %),
* әрмәндәр — 127 кешегә (0,09 %),
* [[украиндар]] — 151 кеше (0,10 %),
* осетиндар — 51 кеше (0,03 %),
* [[әзербайжандар]] − 54 кеше (0,04 %),
* гректар — 66 кеше (0,04 %),
* башҡалар — 551 кеше (0,37 %)
** барлығы 147 635 кеше

== Климаты ==
[[Файл:Kutaisi W W vert 3 0 View from South.jpg|thumb|250px|Юлдаштан күренеш]]
Климаты дымлы, субтропик. Йыллыҡ уртаса температура +14,5 °C. 1881—1960 й. мәғлүмәттәре буйынса, иң һыуыҡ ай — ғинуар, уның уртаса температураһы — +5,2 °C. Иң йылы ай — август (+23,6 °C). Йәйгеһен, уртаса алғанда, 10-12 көн температура +35 °C һәм унан юғарыраҡ була. Иң эҫе йәй 2014 йылдың 18 авгусында теркәлгән: +42,2 °C. Иң түбән температура 1950 йылдың 14 ғинуарында күҙәтелгән: −17 °C, . Бер йылда кутаисиҙа һәм уның эргәһендәге территорияла яҡынса атмосфера яуым-төшөмө 1530 мм була. Яҙғы-көҙгө осорҙа көслө елдәр ҙә һирәк күренеш түгел. 1979 йылғы ғәрәсәттә елдең тиҙлеге секундына 49 метрға етә.
{{Климат города
|Город_род=Кутаиси
| Янв_ср=5.2           
| Фев_ср=5.8           
| Мар_ср=8.3          
| Апр_ср=13.1          
| Май_ср=19.4          
| Июн_ср=22.5         
| Июл_ср=23.2          
| Авг_ср=24.6         
| Сен_ср=22.1         
| Окт_ср=15.5          
| Ноя_ср=8.6         
| Дек_ср=4.2          
| Год_ср=14.5         
| Янв_ср_мин=1.2      | Янв_ср_макс=9.3
| Фев_ср_мин=1.8      | Фев_ср_макс=10.2
| Мар_ср_мин=4.2      | Мар_ср_макс=14.6
| Апр_ср_мин=8.8      | Апр_ср_макс=19.2
| Май_ср_мин=13.7     | Май_ср_макс=25.8
| Июн_ср_мин=17.4     | Июн_ср_макс=28.2
| Июл_ср_мин=18.7     | Июл_ср_макс=29.6
| Авг_ср_мин=19.3     | Авг_ср_макс=31.4
| Сен_ср_мин=16.2     | Сен_ср_макс=27.6
| Окт_ср_мин=11.3     | Окт_ср_макс=21.3
| Ноя_ср_мин=5.4      | Ноя_ср_макс=14.3
| Дек_ср_мин=2.6      | Дек_ср_макс=9.1
| Год_ср_мин=11.1     | Год_ср_макс=23.6
| Янв_а_макс=23.7     | Янв_а_мин=-17.0
| Фев_а_макс=24.1     | Фев_а_мин=-11.2
| Мар_а_макс=30.1     | Мар_а_мин=-9.2
| Апр_а_макс=35.1     | Апр_а_мин=-2.7
| Май_а_макс=37.4     | Май_а_мин=2.5
| Июн_а_макс=39.2     | Июн_а_мин=5.6
| Июл_а_макс=41.5     | Июл_а_мин=11.4
| Авг_а_макс=42.2     | Авг_а_мин=9.7
| Сен_а_макс=40.0     | Сен_а_мин=1.9
| Окт_а_макс=35.0     | Окт_а_мин=-3.4
| Ноя_а_макс=28.5     | Ноя_а_мин=-5.2
| Дек_а_макс=24.6     | Дек_а_мин=-14.2
| Год_а_макс=42.2     | Год_а_мин=-17.0
|}}
[[Файл:Kutaisi Rioni da citeli xidi (4).JPG|мини|Укимериони ҡәлғәһе]]

== Транспорты ==
Әлеге ваҡытта төп транспорт булып маршрут таксиҙары тора. Шулай уҡ ҡала автобусы йөрөй (Steyr SL11 HUA280, Neoplan N407, Gräf &amp; Stift, Neoplan N4007NF һ.б. автобустар файҙаланыла). Кутаисиҙы Көнбайыш һәм Көнсығыш Грузия менән ике тимер юл вокзалы бәйләй. Ҡала эргәһендә Копитнари Халыҡ-ара аэропорты бар. Ул реконструкциянан һуң 2012 йыл һуңында асыла&lt;ref&gt;[http://www.apsny.ge/2012/pol/1348782373.php Саакашвили: Через год между Грузией и Европой будет установлен безвизовый режим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201051/http://www.apsny.ge/2012/pol/1348782373.php |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.
2009 йылға тиклем бында троллейбустар ҙа йөрөй.

== Мәҙәниәте ==
Ҡалала XIX быуат аҙағынан алып драма театры эшләй, шулай уҡ опера театры бар.

Бында Грузияның Дәүләт тарих, хәрби дан һәм спорт музейҙары урынлашҡан.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Bagrati_Cathedral_Kutaisi3.jpg|мини|260x260пкс|Баграт ҡорамы]]
[[Файл:Catholic_Church_in_Kutaisi_(now_Georgian_Orthodox_Church_of_Annunciation).jpg|мини|260x260пкс|Мәрйәм-ана исемендәге католик Соборы]]
[[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫ]]ына ингән 4 һәйкәл, 2-һе Кутаисиҙа урынлашҡан: Баграт Соборы һәм Гелат монастыре.
* Баграт ҡорамы менән боронғо ҡала комплексы
* Гелат монастырь комплексы
* Моцамет монастырь комплексы
* Гегут комплексы (емереклектәр) —X—XI быуат батшаларының йәйге резиденцияһы
* Сатаплия
2012 Грузия парламентының яңы бинаһы төҙөлөшө таммалана. Ул бында Грузиянан күсенә. Яңы һайланған парламенттың беренсе ултырышы 2012 йылдың 21 октябрендә үтә.

== Билдәле шәхестәр ==
* Валянский Михаил Яковлевич ([[1915]]—[[1987]]), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, [[Советтар Союзы Геройы]].
* Дзоценидзе Георгий Самсонович ([[1910]]—[[1976]]) — грузин ғалимы, геолог, Грузия ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы ([[1955]]), СССР Фәндәр академияһы академигы ([[1968]]).
* Мжаванадзе Василий Павлович ([[1902]]—[[1988]]) — совет партия эшмәкәре, Грузия компартияһыны Үҙәк комитетының беренсе секретары (1953—72 йй.). Социалистик Хеҙмәт Геройы([[1962]]).
* Михайлов Виктор Васильевич ([[1901]]—[[1990]]) — совет ғалимы, СССР Төҙөлөш һәм архитектура академияһы академигы ([[1956]]). Сталин премиялары лауреаты ([[1949]], [[1950]]).
* Молодов Сергей Георгиевич — Рәсәй Федерацияһы Геройы.
* Отраковский Александр Иванович — Рәсәй Федерацияһы Геройы.
* Гобеджишвили Давид Николаевич ([[1963]]) — 130 килограмға тиклемге ауырлыҡта ирекле стилдәге грузин, совет көрәшсеһе, Олимпия чемпионы ([[1988]]), Донъя ([[1985]], [[1990]]) һәм Европа ([[1985]])чемпионы. Һәүәҫкәр көрәшселәрҙең Халыҡ-ара федерацияһының дан залына индерелгән. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры ([[1985]]).

== Туғандаш ҡалалар ==
* Греция&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Греция]], Никея
* Украина&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Украина]], [[Днипро|Днепр]]&lt;ref&gt;http://dniproinvitesyou.dp.ua/wp-content/uploads/2013/06/кутаїсі-угода.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226015943/http://dniproinvitesyou.dp.ua/wp-content/uploads/2013/06/%d0%ba%d1%83%d1%82%d0%b0%d1%97%d1%81%d1%96-%d1%83%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%b0.pdf |date=2014-02-26 }}&lt;/ref&gt;
* Украина&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Украина]], [[Харьков]]
* Украина&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Украина]], ДНР&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag of the Donetsk People's Republic (2014-2018).svg|ссылка=Донецкая Народная Республика|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; ДНР,
* Украина&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Украина]] [[Житомир]]
* Польша&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Польша]], Познань
* Әзербайжан&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|ссылка=Азербайджан|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Әзербайжан]], Гянджа
* Әрмәнстан&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|ссылка=Армения|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Әрмәнстан]], Гюмри
* Израиль&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Israel.svg|ссылка=Израиль|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt; [[Израиль]], Ашкелон
* Бөйөк Британия&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=Великобритания|граница|22x22пкс]]&lt;/span&gt;[[Бөйөк Британия]], Ньюпорт

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Топографик карталар ==

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}

[[Категория:Кутаиси| ]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Грузия ҡалалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>0pdsjkdi0l2nz9m154496iofhlvtuxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лыжичко Руслана Степановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113054</id>
    <revision>
      <id>1294644</id>
      <parentid>1285917</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T21:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35260" sha1="df0v9wihumwd5r29duw0urce5ovd0tu" xml:space="preserve">
{{Музыкант
 |Имя              = Руслана Лыжичко
 |Изображение      = Ruslana in Kiev.JPG
 |Описание изображения = Руслана Киевта, 2012 йыл.
 |Имя при рождении = Руслана Степанівна Лижичко
 |Полное имя       = Руслана Степановна Лыжичко
 |Дата рождения    = 24 май 1973 йыл
 |Место рождения   =  [[СССР]], [[УССР]], [[Львов|Львов]]
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Страна           = {{UKR}}
 |Профессии        = {{певица|Украина}}, [[сәйәсмән]], [[бейеүсе]], {{музыкаль продюсеры|Украинаның}}, [[дирижёр]], [[пианист]], {{радиола алып барыусы|Украинаның}}        
 |Инструменты      = вокал, [[фортепиано]], [[гитара]], ҡаҡҡыс ҡоралдар, трембита
 |Жанры            = поп-музыка, поп-фолк
 |Сотрудничество   = [[T-Pain]],[[Missy Elliot]]t, Слави Трифонов, [[Брегович, Горан|Горан Брегович]], [[Варвара (певица)|Варвара]], &lt;br /&gt; [[Козловский, Виталий Витальевич|Виталий Козловский]]
 |Лейблы           = [[EMI]], [[Warner Music Group]]
 |Награды          = {{Народная артистка Украины}}
 |Сайт             = {{url|ruslana.ua}}
 |Викисклад        = 
}}

'''Руслана Степановна Лыжичко''' ({{lang-uk|Руслана Степанівна Лижичко}}; [[24 май]] [[1973 йыл]]) — [[Украина]] йырсыһы, автор-башҡарыусы һәм продюсер. «Евровидение — 2004» йырҙар конкурсы еңеүсеһе, шуның өсөн шул уҡ йылда «Украинаның халыҡ артисы» исемен ала. Ире Александр Ксенофонтов менән берлектә «Luxen Studio» реклама-продюсерлыҡ агентлығы хужаһы. [[Львов]]тың Почетлы гражданы&lt;ref&gt;[http://kp.ua/culture/451043-vo-lvove-pevytsa-ruslana-stala-pochetnym-hrazhdanynom-horoda Во Львове певица Руслана стала почетным гражданином города]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Руслана Лыжичко 1973 йылдың 24 майында Львовта Нина Аркадьевна һәм Степан Иванович Лыжичколар ғаиләһендә тыуа. Әсәһе (ҡыҙ фамилияһы — Сапегина) [[1950 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында [[Екатеринбург]]та тыуған, [[1975 йыл]]дан Львовта Нефтехимия институтында эшләй, [[1996 йыл]]дан — Руслананың «Люксен» студияһының продюсерлыҡ агентлығында баш медиа-менеджер. Атаһы тыумышы менән [[Ивано-Франковск өлкәһе]]нең Рогатин районы Пуповецки ауылынан, Нефтехимия институтында теплотехник булып эшләгән, һуңынан үҙенең фирмаһын булдыра. Ата-әсәһе [[1981 йыл]]да айырылыша.
&lt;ref name=&quot;gazeta.ua&quot;&gt;{{cite web|url=http://gazeta.ua/ru/post/137468|title=Руслана Лыжичко пошла в бабушку|publisher=Gazeta.ua|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY2TuWiN|archivedate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.blik.ua&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.blik.ua/content/view/30637/47/|title=Мама Русланы: Дочка с зятем обожают мои котлетки! — БЛИК|deadlink=unknown-host}}&lt;/ref&gt;

Руслана музыкаға әсәһе башланғысы менән өйрәнә башлай, музыка мәктәбенә йөрөй, төрлө төркөмдәрҙә, шул иҫәптән «Горизонт», «Орион» һәм «Улыбка» балалар ансамблендә йырлай. Львовтың 52-се мәктәбенән һуң [[1995 йыл]]да Львов консерваторияһын дирижер һәм пианист һөнәрҙәре буйынса тамамлай.
[[Файл:Ruslana_Ukrainian_stamp_2005.jpg|справа|мини|Руслана Евровидение конкурсына арнап сығарылған почта маркаһында. Киев, 2005 йылдың май айы.&lt;br /&gt;
]]
Руслананың Анна исемле апаһы бар.

=== Карьера башы ===
Карьераһын [[1996 йыл]]дағы «Славян базары» фестивале еңеүсеһе булараҡ башлай. Шул уҡ йылда Украинала «Йыл йырсыһы», шул уҡ ваҡытта «Дзвінкий Вітер» клипы менән «Иң яҡшы видео» номинацияларына индерелә. Ошо уҡ ваҡытта Александр Ксенофонтов уның продюсеры һәм йырҙарының авторы булып китә. [[1995 йыл]]дың 28 декабрендә Руслана уға кейәүгә сыға.

[[1997 йыл]]да «Руслана Раштыуа менән» проекты өҫтөндә эшләй башлай — Львовтан беренсе Раштыуа телепрограммаһы.

[[1998 йыл]]да тәнҡитселәрҙән яҡшы баһалар алған «Дзвінкий Вітер» исемле беренсе альбомы донъя күрә. «Світанок» йыры «Золотая Жар — птица 98» призын «Йылдың иң яҡшы йыры» номинацияһында алды.

=== Европалағы уңышы ===
Атаһы сығышы менән Көнбайыш Украинанан, уның ата-бабалары гуцулдар (украиндарҙың этник төркөмө) булған. Руслана гуцул көйҙәрен, трембита һәм башҡа халыҡ ҡоралдарының тауыштарын заманса бейеү яңғырашы менән берлектә үҙенең аранжировкаларында ҡуллана башлай.

[[2003 йыл]]да «Дикі Танці» исемле альбомы сыға һәм ул украин тарихында тәүге һәм берҙән — бер 5 тапҡыр платинлы альбом булып ҡала, уның дөйөм тиражы 0,5 миллион дана. 2004 йылдың көҙөндә күп кенә Европа илдәрендә һатыуға сығарылған «Wild Dances» альбомының инглиз телендәге версияһы сыға. [[Румыния]]ла Руслан «Иң яҡшы сит ил альбомы» өсөн [[2004 йыл]]да бүләк ала, ә [[Венгрия]] уны ошондай уҡ премияға номинациялай, әммә Lordi алға сыға.
[[Файл:Ruslana_Hamburg_06.03.2008_-03.jpg|мини|Руслана [[2008 йыл]]да Гамбургта]]

=== «Евровидение — 2004» конкурсында ҡатнашыуы ===
[[2004 йыл]]да Руслана «Wild Dances» композицияһы менән [[Истанбул|Истанбулда үткән «Евровидение» йыр конкурсында]] ҡатнашты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Новости за май 2004 года, связанные с проведением Конкурса Песни Евровидение 2004.|url=http://www.eurosong.ru/euro/euro2004/news/events.htm|archiveurl=http://web.archive.org/20071030214223/www.eurosong.ru/euro/euro2004/news/events.htm|archivedate=2007-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030214223/http://www.eurosong.ru/euro/euro2004/news/events.htm |date=2007-10-30 }}&lt;/ref&gt;. Руслана Евровидение-2004 конкурсының полуфиналында 2-се урын алды, ә [[2004 йыл]]дың 16 майында финалда 280 очко йыйып беренсе урын яуланы. Швейцариянан тыш бөтә илдәр ҙә Руслана өсөн тауыш бирҙеләр.

Евровидение еңеүсеһе булараҡ, Руслана [[2005 йыл]]да ''«Heart on Fire» йыры менән конкурсты асты'', шулай уҡ саҡырылған ҡунаҡ хоҡғында «The Same Star» йырын башҡарҙы.

Шулай уҡ [[2006 йыл]]да ''«Wild Dances»'' йыры немец телевидениеһында ''«Евровидениеның иң яҡшы йыры» тип табылды.''

[[2008 йыл]]да Руслана беренсе мәртәбә конкурста ҡатнашҡан [[Әзербайжан]]да милли һайланышты асты.

=== «Wild Energy» ===
[[2008 йыл]]да йырсы «Амазонка» альбомын сығарҙы.

Шулай уҡ сәйәси эшмәкәрлектә лә күренеп ҡала: Руслана Виктор Ющенконың һайлау алды кампанияһында ҡатнаша, [[2006 йыл]]да йырсы «Беҙҙең Украина» партияһынан Украинаның Юғары Радаһына һайлана, әммә һуңыраҡ мандаттан баш тарта. Бынан тыш, йырсы [[Львов өлкәһе]]ндә Украина президенты кандидаты Юлия Тимошенконың ышаныслы вәкилә була. Шулай уҡ Руслана [[Киев]]та Евромайҙанды яҡлай, уның әүҙем ҡатнашыусыһы була.

=== «Ил тауышы» ===
[[2011 йыл]]дың май айында «1+1» украин каналында «Ил тауышы» («Голос Країни») музыкаль шоу — проектында йондоҙло тренер сифатында ҡатнаша. [[22 май|22-се май]] көнө проекттың башланған көнө, Руслана Диана Арбенина, Стас Пьеха һәм Александр Пономарев менән берлектә һәр кем үҙ командаһына профессионал вокалистар араһынан 14 кеше һайлап ала. Проекттың «фишкаһы» — ҡатнашыусыларҙы үҙҙәрен күрмәйенсә һайлау, сөнки тренерҙар махсус креслаларҙа сәхнәгә арты менән ултыралар.

=== Саундтректар яҙҙырыу ===
[[2008 йыл]]дың 29 апрелендә Grand Theft Auto IV (Microsoft Xbox 360 һәм Sony PlayStation 3, ПК-версияһы [[3 декабрь]]ҙә сыға) уйыны донъя күрә, унда Руслана радиостанцияларҙың береһендә — (Vladivostok FM) — диджей була. Шулай уҡ уйында «Дикие танцы» йырының украин версияһы күрһәтелә.

== Дискографияһы ==

=== Альбомдар ===
{{div col}}
* 1998 — {{не переведено 3|Миг весны. Звонкий ветер|Миг весны. Звонкий ветер|uk|Яҙ мәле. Дзвінкий вітер}}
* 1999 — {{не переведено 3|Последнее рождество 90-х|Последнее рождество 90-х|uk|Останнє Різдво 90-х}}
* 2003 — {{не переведено 3|Добрый Вечер Тебе…|Добрый Вечер Тебе…|uk|Добрий Вечір Тобі…}}
* 2003 — {{не переведено 3|Дикие Танцы|Дикие Танцы|uk|Дикі Танці}}
* 2004 — [[Wild Dances]]
* 2008 — {{не переведено 3|Амазонка (альбом)|Амазонка|uk|Амазонка (альбом)}}
* 2008 — {{не переведено 3|Wild Energy|Wild Energy|uk|Wild Energy}}
* 2012 — {{не переведено 3|Мій Брат! (в первом издании &quot;Ей-форі-Я&quot;)}}
{{div col end}}

=== Ремикстар ===
* 2005 — {{Тәржемәһеҙ 3|Club’In|Club’In|uk|Club’In}} (укр.)[[Club’In|баш.]]

=== Йыйынтыҡтар ===
* 2001 — {{Тәржемәһеҙ 3|Лучшее|Лучшее|uk|Найкраще}} (укр.)[[Лучшее|баш.]]

=== Видеоклиптар ===
{{div col}}
* Һин (Tи) (1998)
* Яҙ мәле (Мить весни) (1998)
* Таң (Світанок) (1998)
* Һеҙҙең төшөгөҙгә лә инмәгән (Вам і не снилось) (1998)
* Принцесса тураһында баллада (Балада про принцесу) (1998)
* Бишек йыры (Колискова) (1998)
* Диско менән хушлашыу (Прощання з диско) (2001)
* Беләм мин (Знаю я) (2001)
* Хәйерле кис һиңә (Добрий вечір тобі) (2002)
* Коломийка (2003)
* Эй, уйнарбыҙ ҙа (Ой, заграй ми) (2003)
* Ҡырағай бейеүҙәр (Дикі танці) (2004)
* Wild Dances (2004)
* Dance with the Wolves (2004)
* Ring Dance with the Wolves (2005)
* Wind song (2005)
* Йөрәк ритмында (В ритмі серця) (2005)
* Беҙ беренсе булабыҙ (Ми будем перші) (New energy generation)(2005)
* Әйт миңә (Скажи мені) (2005)
* The Same Star (2005)
* Ҡырағай энергия (Дика енергія) (2006)
* Хыялдар ауазы (Відлуння мрій) [Ukr. version of «Moon of Dreams»] (2008)
* Moon of Dreams (feat. T-Pain) (2008)
* Утмы, боҙмо (Вогонь чи лід) (Все не те…) (2008)
* Ҡырағай фәрештә (Дикий ангел) [Ukr. Version of «Silent Angel»] (2008)
* Silent Angel (2008)
* Wow [Ukr. Version of «I’m so amazing»](2011)
* I’m so amazing (2011)
* Шалала (2011)
* Әйҙә, уйна (Давай, грай!) (2012)
* Минең ағайым (Мій брат) (2012)
* Был - эйфория! (Це — Ей-форі-Я)! (2012)
* Рахманинов (Рахманінов) (2013)
{{div col end}}

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==

=== Ющенконан Тимошенкоға тиклем ===
[[Файл:Вп_юлия_тимошенко.jpg|мини| Юлия Тимошенконы яҡлау концерты. 2009 йыл.]]
[[2004 йыл]]дағы Ерән революция осоронда Руслана Украина президентына кандидат булған Виктор Ющенконы әүҙем яҡлай&lt;ref&gt;[http://lady.tsn.ua/zvezdy/encyklopediya-zvezd/ruslana-lyzhichko-345378.html Руслана Лыжичко — Энциклопедия звезд — LADY.tsn.ua]&lt;/ref&gt;. Үҙенең ҡарарын ул, Виктор Ющенко халыҡты ойошторорға тырыша, тип аңлата&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2004/11/17/4382883/ Руслана изменила мнение о Януковиче и поддержала Ющенко | Украинская правда]&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дың май айынан 2005 йылдың февраленә тиклем Руслана Степановна — Украина Премьер-министры Виктор Януковичтың советнигы (йәмәғәтселек башланғысында). Вазифаға тәғәйенләнгән саҡта ул үҙе сәйәсәт менән шөғөлләнергә ниәте юҡлығы тураһында, үҙен тик музыкала күреүен белдерә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

[[2006 йыл]]дың март айынан Руслана «Беҙҙең Украина» блогынан Юғары Раданың депутаты була. Тимошенконың һайлау алды кампанияһында ул Ющенконы һәм уның командаһын тәнҡит утында тотмауҙарын үтенә, коалиция булдырыу яҡлы була. Бер аҙҙан үҙ теләге менән депутат мандатынан баш тарта.

[[2010 йыл]]дағы Украинала үткән Президент һайлауҙарында ул Юлия Тимошенко өсөн бик әүҙем сығыш яһай һәм [[Львов өлкәһе|Львов өлкәһендә]] уның ышаныслы вәкиле була, ТИО № 120&lt;ref&gt;[http://www.tymoshenko.ua/ru/article/7xc75ew9 Доверенные лица кандидата в Президенты Юлии Тимошенко — Юлия Тимошенко.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202102733/http://www.tymoshenko.ua/ru/article/7xc75ew9 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vibori.in.ua/novosti/politika/707-timoshenko-otozvala-pevcov-iz-dolzhnostej-doverennyh-lic-.html Тимошенко отозвала певцов из должностей доверенных лиц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201234817/http://vibori.in.ua/novosti/politika/707-timoshenko-otozvala-pevcov-iz-dolzhnostej-doverennyh-lic-.html |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://censor.net.ua/news/61752/ruslana_poprosila_timoshenko_ne_bit_po_yuschenko Доступ ограничен]&lt;/ref&gt;.

=== Евромайҙан һәм унан һуңғы ваҡиғалар ===
[[Файл:Ruslana_reading_out_an_official_resolution_of_Euromaidan.jpg|слева|мини|Тауышын юғалтҡан Руслана Евромайҙанда. 18 декабрь, [[2013 йыл]].]]
[[2013 йыл]]дың аҙағында — 2014 йылдың башында Евромайҙанда ризаһыҙлыҡ белдергәндәрҙе яҡлап әүҙем сығыш яһай. Нәҡ [[2013 йыл]]дың 30 ноябрендә Евромайҙан митингы арҡаһында ул тауышын юғалта һәм Балалар Евровидениеһында үҙенең музыкаль — бейеү хоры менән сығыш яһай алмай. 2013 йылдың декабрендә «Майҙан» халыҡ берләшмәһе президиум һайлай, бер ай дауамында уның координаторы йырсы Руслана Лыжичко була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/15/1221325.html «Икону» Евромайдана пригласили на заседание в Брюссель — Росбалт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326140326/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/15/1221325.html |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;. Ғинуар аҙағында ул уны үлтерергә әҙерлек барыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/27/1226096.html Певица Руслана боится покушения на свою жизнь — Росбалт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326122643/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/27/1226096.html |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;. «Майҙан» халыҡ берләшмәһе Советының рәйестәше булыуҙан баш тарта, был урында сәйәсмән булырға тейешлеге тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://v-kieve.net/руслана-лыжичко-отказывается-от-долж/ Руслана Лыжичко отказывается от должности в НО «Майдан» | Новости Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223132259/http://v-kieve.net/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%BE-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BE%D1%82-%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6/ |date=2014-02-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[2013 йыл]]дың [[5 декабрь]] көнө, «әгәр ҙә үҙгәрештәр хәл ителмәһә», ул үҙен Евромайҙанда яндырырға ант итә&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/glamur/ruslana-poklyalas-szhech-sebya-na-evromaydane-esli-ne-proizoydut-izmeneniya-337708.html Евромайдан — Руслана — Руслана поклялась сжечь себя на Евромайдане, «если не произойдут изменения», однако позже на своем блоге в Facebook сообщила, что сказанные ею слова не стоит воспринимать всерьез. — Светские новости — гламур на 1+1 — ТСН.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109064626/http://ru.tsn.ua/glamur/ruslana-poklyalas-szhech-sebya-na-evromaydane-esli-ne-proizoydut-izmeneniya-337708.html/ |date=2016-11-09 }}&lt;/ref&gt;.

Украинала ҡаты сәйәси кризис осоронда, [[2014 йыл|2014 йылдың]] 31 ғинуарында АҠШ-тың дәүләт секретаре Джон Керри украин оппозицияһы лидерҙары — «Український Демократичний Альянс за Реформи» сәйәси партияның етәксеһе Арсений Яценюк, (рос. «Украинский демократический альянс за реформы»), Украинаның халыҡ депутаты Виталий Кличко һәм Руслан Ложечко менән [[Мюнхен]]да осрашыуы тураһында билдәле булды.

РФ вице-премьеры Дмитрий Рогозин Твиттерҙа был осрашыуҙы «цирк» тип атаны һәм осрашыуға тағы ла Верка Сердючканы саҡырырға тәҡдим итте&lt;ref&gt;[http://glavred.info/politika/gossekretar-ssha-vstretitsya-s-klichko-i-ruslanoy-v-rf-predlozhili-pozvat-esche-i-serdyuchku-269910.html Госсекретарь США встретится с Кличко и Русланой, в РФ предложили позвать ещё и Сердючку — Политика — Главред] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202110709/http://glavred.info/politika/gossekretar-ssha-vstretitsya-s-klichko-i-ruslanoy-v-rf-predlozhili-pozvat-esche-i-serdyuchku-269910.html |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://minprom.ua/news/145402.html Российский политик поиздевался над Кличко]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://twitter.com/Rogozin Dmitry Rogozin (Rogozin) в Твиттере]&lt;/ref&gt;. [[2014 йыл]]дың 1 февралендә Руслана Лыжичко АҠШ-тың дәүләт секретаре Джон Керри һәм оппозиция лидерҙары А Яценко, П. Порошенко һәм В. Кличко менән ҡатнашты&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-25996453 BBC News: «Ukraine unrest: EU and US clash with Russia in Munich»]&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың ғинуарында Киевта тәртип һаҡлаусылар менән бәрелештә йәш ағыҙа торған газдан зыян күрә. «Бик ныҡ баш ауырта һәм хәл торошо насар», — тип яҙҙы ул үҙенең Facebookтағы битендә&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/3284004-pevytsa-ruslana-postradala-vo-vremia-stolknovenyi-pod-sviatoshynskym-ruvd Певица Руслана пострадала во время столкновений под Святошинским РУВД — Korrespondent.net]&lt;/ref&gt;.

Руслананың кандидатураһы яңы Украина хөкүмәте ойошторолған саҡта күҙ уңында тотолдо&lt;ref&gt;[http://zn.ua/POLITICS/pevicu-ruslanu-namereny-vvesti-v-sostav-novogo-pravitelstva-139698_.html Певицу Руслану намерены ввести в состав нового правительства — Политика — zn.ua]&lt;/ref&gt;. Әммә ул хөкүмәткә инеүҙән баш тартты, «Майҙан волонтеры» булып ҡалыу теләге тураһында белдерҙе&lt;ref&gt;[http://lb.ua/news/2014/02/25/257085_ruslana_otkazalas_vhodit_kabmin.html Руслана отказалась входить в Кабмин — Певица не отвечает критериям Майдана.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/politics/989186-ruslana_lizhichko_otkazalas_vkhodit_v_sostav_novogo_pravitelstva.htm Руслана отказалась войти в состав нового правительства]&lt;/ref&gt;. Украинала власть алмашынғандан һәм Виктор Янукович ситләтелгәндән һуң Руслана люстрация үткәрергә һәм Халыҡ Ышанысы Хакимиәте булдырыуға өндәне&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/02/24/1237111.html Певица Руслана: При создании правительства пора вспомнить слово «люстрация» — Росбалт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326120844/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/02/24/1237111.html |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

Руслана Лыжичко «Бөркөт» махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһенең тарҡатылыуына тос өлөш индерҙе. [[2014 йыл]]дың 12 мартында Киев административ округ суды уның Украина Эске эштәр Министрлығының 2004 йылдың 18 майындағы 529 -сы һанлы «„Бөркөт“ махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһе тураһында Положениены раҫлау» һәм Украина Эске эштәр Министрлығының 2013 йылдың 24 октябрендә 1011 -се һанлы «Бөркөт» йәмғиәт хәүеһеҙлеге махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһе тураһында Положениены раҫлау&quot; приказдарын яраҡһыҙ тип танылыу тураһында дәғүәһен ҡәнәғәтләндерҙе. Шулай итеп, суд «Бөркөт» махсус бүлексәһен законһыҙ формирование тип таныны&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Суд признал спецподразделение «Беркут» незаконным формированием|url=http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507579|publisher=Информационный портал «Fakty.ictv.ua»|date=2014-03-12|accessdate=2014-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407072018/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507579 |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың март аҙағында Руслана яңы украин хакимиәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Ул хәҙерге украина хакимиәтенә «проблемалар» булдырырға вәғәҙә итә , әгәр хакимиәт «майҙанды ишетмәһә». Уның фекеренсә, премьер-министр Яценюк һәм президенттың ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡарыусыһы Турчинов халыҡ менән аралашмайҙар һәм уларҙың талаптарын ишетмәйҙәр&lt;ref&gt;[http://ru.tsn.ua/politika/ruslana-obvinila-vlast-v-tom-chto-ona-ne-slyshit-maydan-i-podarila-krym-putinu-356684.html Руслана обвинила власть в том, что она «не слышит Майдан» и «подарила» Крым Путину — Политика — ТСН.ua]&lt;/ref&gt;. Ул, хәрбиҙәрҙең һәм сәйәсмәндәрҙең ғәмһеҙлеге арҡаһында Украина «Крымды Рәсәйгә бүләк итте», тип һанай&lt;ref&gt;[http://news.meta.ua/cluster:35382378-Ruslana-obvinila-vlast-v-tom-chto-ona-ne-slyshit-Maidan-i-podarila-Krym-Putinu/ Руслана обвинила власть в том, что она «не слышит Майдан» и «подарила» Крым Путину.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325222104/http://news.meta.ua/cluster:35382378-Ruslana-obvinila-vlast-v-tom-chto-ona-ne-slyshit-Maidan-i-podarila-Krym-Putinu/ |date=2014-03-25 }}&lt;/ref&gt;.

Батырлығы, бирешмәүсәнлеге һәм Майҙанда милли мәнфәғәттәрҙе яҡлағаны өсөн Львов депутаттары Русланаға Украины Геройы исемен биреү тураһында үтенеү тураһында ҡарар сығаралар&lt;ref&gt;[http://zik.ua/ru/news/2014/04/01/na_lvovshchyne_deputati_hotyat_chtobi_ruslana_lizhychko_stala_geroem_ukrayni_475571 На Львовщине депутаты хотят чтобы Руслана Лыжичко стала Героем Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230854/http://zik.ua/ru/news/2014/04/01/na_lvovshchyne_deputati_hotyat_chtobi_ruslana_lizhychko_stala_geroem_ukrayni_475571 |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 1 сентябрендә Руслана Украинаның көнсығышында утты туҡтатыуҙы һәм баш күтәреүселәр менән һөйләшеүҙәр башларға өндәне, шул уҡ ваҡытта ул Путинды «Украинаның берҙән — бер реаль дошманы» тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://vesti.ua/kultura/67741-ruslana-lyzhichko-prizvala-ostanovit-ogon-na-donbasse Руслана Лыжичко призвала остановить огонь на Донбассе | Культура | Вести]&lt;/ref&gt;.
* Украинаның халыҡ артисткаһы.
* «Интеллектуаль батырлығы өсөн» ордены (2014) — ОМОН -ға ҡаршы ҡыйыулығы, волонтер эшмәкәрлеге һәм милицияла күп сәғәтлек һорау алыуҙары өсөн&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/02/04/1228966.html Певица Руслана попала в десятку самых влиятельных женщин мира — Росбалт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326104517/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/02/04/1228966.html |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Стус Василий Семёнович|Василий Стус]] исемендәге премия (2014) — Евромайҙанда күрһәткән актив гражданлыҡ позицияһы өсөн&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/15/1221397.html За активность на Евромайдане Руслану наградили премией имени Стуса — Росбалт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326123108/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/01/15/1221397.html |date=2014-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Украин фантастары Марина һәм Сергей Дяченко Русланаға «Дикая Энергия. Лана» романын бағышланылар (Руслана романдың төп геройының прототибы).
* Руслана бөтә кеше алдында, Украинала бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмаһа, Евромайҙанда үҙен яндырырға вәғәҙә итте.
* Йырсы «Forbes» журналы версияһы буйынса 2013 йылда ун иң популяр ҡатын-ҡыҙҙарҙың араһына инде. Был уның Евромайҙандағы сығыштары менән бәйле.
* Руслана һүҙҙәре буйынса, ул бала саҡтан өйҙә бер үҙе ҡалырға ҡурҡа: «Ата-әсәйем мине бер үҙемде ҡалдырып ҡайҙалыр киткәнен бик яратмай инем. Айырыуса кистәрен ҡурҡыныс була торғайны, ҡараңғы төшкәс. Әле лә был ҡурҡыу үтмәгән, инде ҙурайһам да. Хәҙер беҙ тормош иптәшем менән ҙур шәхси өйөбөҙҙә йәшәйбеҙ, Саша командировкаларға китә, мин бик насар йоҡлайым, ғәҙәттә кисен берәй фильм ҡарайым һәм йоҡлап китергә тырышам, тик тынлыҡ булмаһын. Саша былай ғына һуңлап китһә, уны ут яндырған көйө көтәм».
* Руслана GTA 4 — ла Vladivostok FM радиостанцияһында — DJ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|4}}

== Һылтанмалар ==
* {{Official|ruslana.ua|Русланы}}
* {{Cite web|title=Официальный международный фан-клуб|url=http://fanclub.ruslana.ua|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY2X33Kn|archivedate=2012-11-30}}
* {{Cite web|title=RuslanaTV|url=http://www.ruslanatv.com|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY2YXKMW|archivedate=2012-11-30}}
* {{Cite web|title=Знаменитости Украины. Лыжичко Руслана|url=http://ukrfoto.net/people_12.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY2ZWWtS|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120071139/http://ukrfoto.net/people_12.html |date=2012-11-20 }}
* {{Youtube|id=TXgaOTOCSuU|title=Выступление на конкурсе «Евровидение 2004»}}
* {{lastfm|Руслана}}Last.fm
* {{Cite web|title=Руслана: «Несмотря ни на что, я все равно остаюсь настоящей украинкой!»|url=http://kudryats.journalisti.ru/?p=14142|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DDfGFc3Q|archivedate=2012-12-27|publisher=«Кругозор плюс!»}}
* {{myspace|562464250}}(англ.){{myspace|562464250}}Myspace
* http://muzznews.org/2014/01/samye-populyarnye-jenshiny-2013-goda/{{ВП-порталдар|Музыка|Персоналии|Женщина|Украина}}

[[Категория:Артистар псевдонимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Ҡалып:Украинаның халыҡ артисы]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:24 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1973 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>df0v9wihumwd5r29duw0urce5ovd0tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулешовка (Ростов өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119204</id>
    <revision>
      <id>1294599</id>
      <parentid>1250248</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T12:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12999" sha1="ro93iph2jf1bsjqp5h9izcasjzerxik" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Кулешовка
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 47 |lat_min = 04 |lat_sec = 46
 | lon_deg                  = 39 |lon_min = 32 |lon_sec = 16
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Ростов өлкәһе
 | регион в таблице         = 
 | вид района               = 
 | район                    = Азов районы
 | район в таблице          = Азовский район{{!}}Азовский
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Кулешовское ауыл биләмәһе
 |поселение в таблице      = Кулешовское ауыл биләмәһе{{!}}Кулешовское
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 |климат                   = 
 | население                = {{падение}}13 692
 | год переписи             = [[2010]]
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 346779
 | телефонный код           = 86342
 | цифровой идентификатор   = 60201848001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Кулешовка''' — [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһе Азов районының Кулешовка]] ауыл биләмәһенең административ үҙәге ауылы. Был ауыл биләмәһенә Тимирязев ҡасабаһы ла инә&lt;ref name=&quot;Устав. Кулешовское сельское поселение&quot;&gt;[http://www.kuleshovkasp.ru/about/statute.html Устав.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419002706/http://www.kuleshovkasp.ru/about/statute.html |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Кулешовка «[[Аҙау|Азов]]—[[Дондағы Ростов|Ростов]]» трассаһында бик уңайлы урында урынлашҡан, уның өлкә һәм район үҙәге менән авто- һәм тимер юл бәйләнеше бар.

'''Яҡын тораҡ пункттар:'''
* Новоалександровка (1,7 км),
* [[Высочино (ауыл)|Высочино]] (9,8 км),
* Зелёный Мыс (7,3 км),
* Платоно-Петровка (10,2 км),
* Тимирязевский (15 км  Азовтан)

== Урам ==
{| class=&quot;&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
* Азов урамы
* Яр буйы урамы
* Дача урамы
* Бөрлөгән урамы
* Крәҫтиән урамы
| valign=&quot;top&quot; |
* ул. Красноармейская
* Кулагин урамы
* Ленин урамы
* Матросов урамы
* Йәштәр урамы
| valign=&quot;top&quot; |
* Первомайский урамы
* Персик урамы
* Пролетар урамы
* Совхоз урамы
* Ҡояш урамы
|}

== Тарих ==
Азовка йылғаһының һул ярындағы Лебяжье күле янындағы койсуг утарҙарынан [[1834 йыл]]да утар бүленеп сыҡҡан, уға Кулешовка тигән рәсми атам бирелә Екатеринослав губернаһы Ростов округының Батайский улусының Кулешовка ауылының [[1857 йыл]]да төҙөлгән планында , ғибәҙәт йорто төҙөү өсөн урын билдәләнә. Кулешовка ауылында Георгий Победоносец сиркәүе [[1861 йыл]]да булған тигән мәғлүмәт бар.

Ҡасаба [[1980 йыл|1980 йылдың]] уртаһында Азов балалар туҡланыу комбинаты хеҙмәткәрҙәрен торлаҡ менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлә башлай. [[2007 йыл]] комбинат бөтөнләй юҡҡа сығарыла. Быға тиклем ул [[Азов]] районының иң ҙур сәнәғәт предприятиһы була.

[[Ростов өлкәһе]] Кулешовка ауылында янғын һүндереү бүлеге (« [[Ростов өлкәһе]] Федераль янғын хеҙмәтенең 40 отряды») [[2009 йыл|2009 йылдың]] иң яҡшы Рәсәй махсуслаштырылған янғын һүндереү подразделениеһы булып таныла. Бында стандарт янғын һүндереү ҡорамалдарынан тыш хатта янғын һүндереүсе танк бар.

== Халыҡ ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | Халыҡ һаны, кеше
|- class=&quot;bright&quot;
! 1959
! 1970
! 1979
! 1989
! 2002
! 2010&lt;ref name=&quot;gks2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам по результатам переписи 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702213008/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx |date=2013-07-02 }}&lt;/ref&gt;
|-
|−
|−
|−
|−
|690 14
|692 13
|}

== Иҡтисад ==

=== Сәнәғәте ===
* ЗАО «Рыбопитомник».
* СХА (колхоз) «Кулешовский».
* АТП ЗАО «Кулешовский».
* Завод «Кока-кола»
* ООО «РМЗ Кулешовский».

=== Транспорт ===
* Микроавтобус «Кулешовка—Дондағы Ростов» (йөрөү хаҡы 49 һум).
* Микроавтобус «Кулешовка—[[Азов]]» (йөрөү хаҡы 27 һум).

== Социаль сфера ==

=== Белем ===
* [http://kulschool16.3dn.ru Урта мәктәбе № 16].
* [http://ksosh17.ru Урта мәктәбе № 17]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Технология һәм эшҡыуарлыҡ һөнәри лицейы.
* Балалар баҡсаһы «Лакомка».
* Балалар баҡсаһы «Еләк».
* Балалар баҡсаһы № 52 «Матрешка».

=== Мәҙәниәт ===
* Район мәҙәниәт йорто

=== Йәмәғәт ойошмалары ===
* Георгий храмы,
* Азов районының балиғ булмаған балалар өсөн социаль-реабилитация уҙәге,
* «Ҡаласыҡ» балалар театр -студияһы.

=== Спорт ===
* Азов ААЙ «Кентавр» спорт клубы
* Үлән хоккейы.
* «Кулешовка» футбол клубы.

== Иҫтәлекле урын ==
* Мемориаль комплеклы тарих һәйкәле Кулешовка ауылы эргәһендә ([[Азовский районы|Аҙау районы]] [[Ростов өлкәһе]]), Ростов -[[Азов]] шоссеһы янында урынлашҡан. Өлкә башҡарма комитетының16-сы ҡарарына ярашлы [[1988 йыл|1988 йылдың]] 25 ғинуарында урындағы категория һаҡлау объекты булды&lt;ref name=&quot;Мемориальный комплекс&quot;&gt;[http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100154000 Мемориальный комплекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419100623/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100154000 |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;.
* Һәләк булған летчиктар һәйкәле — мемориаль комплекстың бер өлөшө, һәйкәл тарихы, Ростов -[[Азов]] шоссеһы янында урынлашҡан. Урындағы тарихи ҡомартҡы категорияһы уға [[1998 йыл|1998 йылдың]] 25 ғинуарында бирелә&lt;ref name=&quot;Памятник погибшим летчикам&quot;&gt;[http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100154002 Памятник погибшим летчикам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419100928/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100154002 |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һәләк булған летчиктарҙың туғандаштар ҡәбере-тарихи һәйкәл һәм мемориалдың бер өлөшө Кулешовка ауылының Ростов-Азов шоссеһында урынлашҡан. Урындағы һаҡлауға алынған объект категорияһы уға өлкә башҡарма комитетының 16-се ҡарарына ярашлы [[1988 йыл|1988 йылдың]] 25 ғинуарында бирелә&lt;ref name=&quot;Братская могила летчиков&quot;&gt;[http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100154001 Братская могила летчиков, погибших в годы Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419003106/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100154001 |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Чернобыль|Чернобыль һәләкәте]] ҡорбандарына һәйкәл — ул [[2014 йыл|2014 йылдың]] [[26 апрель|26 апрелендә]] һәләкәттең 28 йыллығына асылған. Изге Георгий Победоносец ҡорамының иерейы Святослав Баденков мемориалды изгеләндерә. Был тантанала урындағы хакимиәт вәкилдәре һәм [[Чернобыль АЭС-ы|Чернобыль АЭС]]-ндағы һәләкәтте бөтөрөүселәрҙең ғаилә ағзалары ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Открыт и освящен памятник жертвам Чернобыльской катастрофы в селе Кулешовка&quot;&gt;[http://rostovnadonu.bezformata.ru/listnews/chernobilskoj-katastrofi-v-sele-kuleshovka/19682037/ Открыт и освящен памятник жертвам Чернобыльской катастрофы в селе Кулешовка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419100731/http://rostovnadonu.bezformata.ru/listnews/chernobilskoj-katastrofi-v-sele-kuleshovka/19682037/ |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kuleshovka.ru/ Село Кулешовка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425065710/http://www.kuleshovka.ru/ |date=2017-04-25 }}
* [http://www.kulnews.ru/ Новости села]
* [http://www.azov.info/new/8110/ Кулешовская пожарная часть в Ростовской области признана лучшей юге России]
* [http://sunbow.ru/sun-cat/rostov-na-donu-reg/cat.php?sect=997&amp;elem=36045 ЗАО «Рыбопитомник»]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.rey.aaanet.ru/show_news.php?path=./abbeys/azov&amp;filename=azov.txt Ростовская епархия Русской Православной Церкви]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://news.webrostov.ru/society/3503046 Детский сад в селе Кулешовка внедрил нестандартную оздоровительную программу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005195954/http://news.webrostov.ru/society/3503046 |date=2008-10-05 }}
* [http://kuleshovkasp.ru/ Официальный сайт Кулешовского сельского поселения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426012631/http://www.kuleshovkasp.ru/ |date=2017-04-26 }}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>ro93iph2jf1bsjqp5h9izcasjzerxik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Европа по темам</title>
    <ns>10</ns>
    <id>119690</id>
    <revision>
      <id>1294625</id>
      <parentid>1294584</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9597" sha1="rt1a0xr0komalwqpn47xzd12xoq6pr4" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
| имя           = {{{имя|Европа по темам}}} 
| state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| заголовок     = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}}
| класс_списков = hlist
| tracking      = {{{tracking|}}}

|стиль_вверху =
|вверху =

|заголовок1 =
|список1 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}}
}}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}}
}}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}}
}}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}}
}}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}}
}}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}}
}}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}}
}}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}}
}}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}}
}}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}}
}}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}}
}}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}}
}}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹
}}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}}
}}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}}
}}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}}
}}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}}
}}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}}
}}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}²
}}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}}
}}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}}
}}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}}
}}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}}
}}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}}
}}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}}
}}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}}
}}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}}
}}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}}
}}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}}
}}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}}
}}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}}
}}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}²
}}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}}
}}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}}
}}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}}
}}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}}
}}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}}
}}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}²
}}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}}
}}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}}
}}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}}
}}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}}
}}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}}
}}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}}
}}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}}
}}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}}
}}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}}
}}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}}
&lt;/div&gt;

|заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}}

|список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}}
}}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}}
}}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}}
}}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}}
}}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}}
}}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}}
}}
&lt;/div&gt;
}}

|заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр

|список5 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹
}}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косовоның}}
}}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}}
}}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹
}}
&lt;/div&gt;

|заголовок6 =
|список6 = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла&lt;/div&gt;

|стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff
|внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rt1a0xr0komalwqpn47xzd12xoq6pr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294626</id>
      <parentid>1294625</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Вәхит|Вәхит]] эшләгән [[Special:Diff/1294625|1294625]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Вәхит|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1294626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9591" sha1="lkwd0y0d360j84qqmsayyi9jolr5g9h" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
| имя           = {{{имя|Европа по темам}}} 
| state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| заголовок     = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}}
| класс_списков = hlist
| tracking      = {{{tracking|}}}

|стиль_вверху =
|вверху =

|заголовок1 =
|список1 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}}
}}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}}
}}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}}
}}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}}
}}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}}
}}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}}
}}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}}
}}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}}
}}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}}
}}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}}
}}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}}
}}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}}
}}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹
}}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}}
}}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}}
}}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}}
}}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}}
}}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}}
}}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}²
}}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}}
}}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}}
}}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}}
}}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}}
}}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}}
}}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}}
}}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}}
}}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}}
}}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}}
}}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}}
}}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}}
}}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}}
}}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}²
}}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}}
}}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}}
}}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}}
}}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}}
}}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}}
}}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}²
}}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}}
}}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}}
}}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}}
}}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}}
}}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}}
}}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}}
}}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}}
}}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}}
}}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}}
}}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}}
&lt;/div&gt;

|заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}}

|список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}}
}}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}}
}}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}}
}}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}}
}}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}}
}}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}}
}}
&lt;/div&gt;
}}

|заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр

|список5 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹
}}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}}
}}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}}
}}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹
}}
&lt;/div&gt;

|заголовок6 =
|список6 = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла&lt;/div&gt;

|стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff
|внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lkwd0y0d360j84qqmsayyi9jolr5g9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294627</id>
      <parentid>1294626</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9597" sha1="rt1a0xr0komalwqpn47xzd12xoq6pr4" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
| имя           = {{{имя|Европа по темам}}} 
| state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| заголовок     = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}}
| класс_списков = hlist
| tracking      = {{{tracking|}}}

|стиль_вверху =
|вверху =

|заголовок1 =
|список1 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}}
}}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}}
}}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}}
}}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}}
}}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}}
}}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}}
}}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}}
}}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}}
}}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}}
}}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}}
}}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}}
}}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}}
}}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹
}}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}}
}}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}}
}}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}}
}}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}}
}}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}}
}}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}²
}}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}}
}}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}}
}}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}}
}}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}}
}}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}}
}}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}}
}}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}}
}}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}}
}}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}}
}}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}}
}}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}}
}}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}}
}}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}²
}}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}}
}}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}}
}}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}}
}}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}}
}}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}}
}}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}²
}}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}}
}}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}}
}}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}}
}}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}}
}}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}}
}}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}}
}}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}}
}}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}}
}}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}}
}}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}}
&lt;/div&gt;

|заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}}

|список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}}
}}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}}
}}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}}
}}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}}
}}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}}
}}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}}
}}
&lt;/div&gt;
}}

|заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр

|список5 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹
}}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косово|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косовоның}}
}}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}}
}}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹
}}
&lt;/div&gt;

|заголовок6 =
|список6 = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла&lt;/div&gt;

|стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff
|внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rt1a0xr0komalwqpn47xzd12xoq6pr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294628</id>
      <parentid>1294627</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9597" sha1="8x4bs1llok6hah8m04lwsbpqdovcfld" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
| имя           = {{{имя|Европа по темам}}} 
| state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| заголовок     = [[Европа]] [[Европа дәүләттәре һәм бойондороҡло территориялары исемлеге|илдәре]]: {{{заголовок|{{{2|{{{тема|{{{1}}}}}}}}}}}}
| класс_списков = hlist
| tracking      = {{{tracking|}}}

|стиль_вверху =
|вверху =

|заголовок1 =
|список1 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Австрия|}}}||{{Страна по темам|Австрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Австрия}}
}}{{#if:{{{Албания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Албания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Албания}}
}}{{#if:{{{Андорра|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Андорра|{{{тема|{{{1}}}}}}|Андорра}}
}}{{#if:{{{Белоруссия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Белоруссия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Белоруссия}}
}}{{#if:{{{Бельгия |}}} ||{{*}}{{Страна по темам|Бельгия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бельгия}}
}}{{#if:{{{Болгария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Болгария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Болгария}}
}}{{#if:{{{Босния һәм Герцеговина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Босния һәм Герцеговина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Босния һәм Герцеговина}}
}}{{#if:{{{Бөйөк Британия |}}}||{{*}}{{Страна по темам|Бөйөк Британия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Бөйөк Британия}}
}}{{#if:{{{Ватикан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ватикан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ватикан}}
}}{{#if:{{{Венгрия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Венгрия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Венгрия}}
}}{{#if:{{{Германия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Германия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Германия}}
}}{{#if:{{{Греция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Греция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Греция}}
}}{{#if:{{{Грузия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Грузия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Грузия}}¹
}}{{#if:{{{Дания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Дания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Дания}}
}}{{#if:{{{Ирландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ирландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ирландия}}
}}{{#if:{{{Исландия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Исландия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Исландия}}
}}{{#if:{{{Испания|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Испания|{{{тема|{{{1}}}}}}|Испания}}
}}{{#if:{{{Италия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Италия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Италия}}
}}{{#if:{{{Ҡаҙағстан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ҡаҙағстан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ҡаҙағстан}}²
}}{{#if:{{{Латвия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Латвия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Латвия}}
}}{{#if:{{{Литва|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Литва|{{{тема|{{{1}}}}}}|Литва}}
}}{{#if:{{{Лихтенштейн|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Лихтенштейн|{{{тема|{{{1}}}}}}|Лихтенштейн}}
}}{{#if:{{{Люксембург|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Люксембург|{{{тема|{{{1}}}}}}|Люксембург}}
}}{{#if:{{{Мальта|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мальта|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мальта}}
}}{{#if:{{{Молдавия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Молдавия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Молдавия}}
}}{{#if:{{{Монако|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Монако|{{{тема|{{{1}}}}}}|Монако}}
}}{{#if:{{{Нидерланд|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Нидерланд|{{{тема|{{{1}}}}}}|Нидерланд}}
}}{{#if:{{{Норвегия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Норвегия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Норвегия}}
}}{{#if:{{{Польша|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Польша|{{{тема|{{{1}}}}}}|Польша}}
}}{{#if:{{{Португалия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Португалия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Португалия}}
}}{{#if:{{{Румыния|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Румыния|{{{тема|{{{1}}}}}}|Румыния}}
}}{{#if:{{{Рәсәй|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Рәсәй|{{{тема|{{{1}}}}}}|Рәсәй}}²
}}{{#if:{{{Сан-Марино|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сан-Марино|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сан-Марино}}
}}{{#if:{{{Сербия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Сербия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Сербия}}
}}{{#if:{{{Словакия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словакия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словакия}}
}}{{#if:{{{Словения|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Словения|{{{тема|{{{1}}}}}}|Словения}}
}}{{#if:{{{Төньяҡ Македония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төньяҡ Македония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төньяҡ Македония}}
}}{{#if:{{{Төркиә|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Төркиә|{{{тема|{{{1}}}}}}|Төркиә}}²
}}{{#if:{{{Украина|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Украина|{{{тема|{{{1}}}}}}|Украина}}
}}{{#if:{{{Финляндия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Финляндия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Финляндия}}
}}{{#if:{{{Франция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Франция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Франция}}
}}{{#if:{{{Хорватия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Хорватия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Хорватия}}
}}{{#if:{{{Черногория|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Черногория|{{{тема|{{{1}}}}}}|Черногория}}
}}{{#if:{{{Чехия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Чехия|{{{тема|{{{1}}}}}}|Чехия}}
}}{{#if:{{{Швейцария|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швейцария|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швейцария}}
}}{{#if:{{{Швеция|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Швеция|{{{тема|{{{1}}}}}}|Швеция}}
}}{{#if:{{{Эстония|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Эстония|{{{тема|{{{1}}}}}}|Эстония}}
}}{{#if:{{{Әзербайжан|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Әзербайжан|{{{тема|{{{1}}}}}}|Әзербайжан}}¹}}
&lt;/div&gt;

|заголовок2 = {{#switch:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты=|Бойондороҡло территориялар}}

|список3 ={{#ifeq:{{{тема|{{{1}}}}}}|Президенты||&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Аланд утрауҙары|}}}||{{Страна по темам|Аланд утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Аланд утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Гернси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гернси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гернси}}
}}{{#if:{{{Гибралтар|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Гибралтар|{{{тема|{{{1}}}}}}|Гибралтар}}
}}{{#if:{{{Джерси|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Джерси|{{{тема|{{{1}}}}}}|Джерси}}
}}{{#if:{{{Мэн утрауы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Мэн утрауы|{{{тема|{{{1}}}}}}|Мэн утрауы}}
}}{{#if:{{{Фарер утрауҙары|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Фарер утрауҙарының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Фарер утрауҙары}}
}}{{#if:{{{Шпицберген|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Шпицберген|{{{тема|{{{1}}}}}}|Шпицберген}}
}}{{#if:{{{Ян-Майен|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Ян-Майен|{{{тема|{{{1}}}}}}|Ян-Майен}}
}}
&lt;/div&gt;
}}

|заголовок4 = Танылмаған йәки өлөшләтә танылған дәүләттәр

|список5 =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{{#if:{{{Абхазия Республикаһы|}}}||{{Страна по темам|Абхазия Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Абхазия}}¹
}}{{#if:{{{Косово|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Косовоның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Косово}}
}}{{#if:{{{Днестр буйы Молдова Республикаһы|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Днестр буйы Молдова Республикаһының|{{{тема|{{{1}}}}}}|Днестр буйы}}
}}{{#if:{{{Көньяҡ Осетия|}}}||{{*}}{{Страна по темам|Көньяҡ Осетияның|{{{тема|{{{1}}}}}}|Көньяҡ Осетия}}¹
}}
&lt;/div&gt;

|заголовок6 =
|список6 = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;¹ [[Европа менән Азия араһындағы сик]]те үткәреүгә ҡарап башлыса йәки тулыһынса [[Азия]]ла {{*}} ² Башлыса Азияла&lt;/div&gt;

|стиль_внизу = text-align:center; background:#ddddff
|внизу = {{#ifeq:{{{1}}}|Административ бүленеш|[[Илдәр буйынса административ берәмектәр таблицаһы]]}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;!-- категории и интервики следует помещать на страницу документации --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8x4bs1llok6hah8m04lwsbpqdovcfld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ширваншаһтар һарайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128255</id>
    <revision>
      <id>1294609</id>
      <parentid>1152573</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T13:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurcke</username>
        <id>46784</id>
      </contributor>
      <origin>1294609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42999" sha1="moryw7jwqxnfc4fq0pe9brn8mejg80b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ширваншаһтар һарайы''' ({{lang-az|Şirvanşahlar sarayı}}) — Ширван дәүләте хакимдары - ширваншаһтарының элекке, [[Әзербайжан]]дың баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла урынлашҡан һарайы.

Комплекс булып тора, унда һарайҙан тыш  диванхана, ширваншаһтар [[төрбә]]һе, 1441 йылғы [[манара]]лы һарай мәсете, [[һамам]] һәм һарай ғалимы  Сәйед Яхья Баҡыуи [[төрбә]]һе инә. Һарай комплексы  [[XIII быуат]]та төҙөлгән&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Бретаницкий Л. С., Веймарн Б. В.
 |заглавие      = Искусство Азербайджана IV — XVIII веков
 |ответственный = Редактор И. А. Шкирич
 |место         = Москва
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1976
 |страниц       = 272
 |страницы      = 106
}}{{oq|ru|Остановимся на памятниках, архитектура которых наиболее отчетливо отобразила общие черты процесса художественного развития. Показательно, например, сопоставление почти одновременно складывавшихся ансамблей — дворцового в Баку ('''XIII'''—XVI вв.) и культового в Ардебиле (XIV — XVII вв.). Формирование их протекало в различных условиях.}}&lt;/ref&gt;  XVI быуат {{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=106}} (ҡайһы бер биналар XV быуат башында  ширваншаһ Хәлилулла идара иткәндә төҙөлгән{{sfn|Левиатов|1944|с=19}}. Һарайҙы төҙөү Шемахиның баш ҡалаһы  [[Баҡы]]ға күсерелгәс кәрәк булған{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=106}}&lt;ref name=&quot;Всеобщая история искусств&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;Всеобщая история искусств&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = Искусство Азербайджана
 |ссылка        = http://www.bibliotekar.ru/Iskuss2/7.htm
 |издание       = Всеобщая история искусств
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1961
 |том           = 2-й
 |страницы      = 113
}}&lt;/ref&gt;.

[[1964 йыл]]да һарай комплексы  музей-ҡурсаулыҡ тип иғлан ителгән һәм дәүләт ҡурсыуына алынған. [[2000 йыл]]да уникаль архитектура һәм мәҙәниәт ансамбле [[ЮНЕСКО]]ның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән. Ширваншаһтар һарайы бөгөн дә Әзербайжан архитектураһы ынйыларының береһе тип һанала &lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://whc.unesco.org/en/list/958
 |title       = Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
 |date        = 2000
 |publisher   = Официальный сайт [[ЮНЕСКО]].
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/66LOy9fX7?url=http://whc.unesco.org/en/list/958
 |archivedate = 2012-03-22
}}&lt;/ref&gt;.

== Урынлашҡан ере ==
Һарай бинаһы [[Баҡы]]лағы убала, [[Эскәре шәһәр]] тип аталған иң боронғо урынында төҙөлгән. Барлығы бер гектар самаһы ер биләй {{sfn|Бретаницкий|1970|с=47}}. Эргәлә һарайға ҡағылышлы йәнә бер нисә ҡоролма бар. Улар берлектә тотош комплекс барлыҡҡа килтерә. Быларға [[манара]]лы һарай мәсете, төрбә, диванхана һәм Сәйед Яхъя Баҡыуи төрбәһе, һарай яны ҡоролмаларына емерек һамам менән овдан инә. 

Убала булыуы арҡаһында ла, архитектураһы менән дә айырылып, алыҫтан уҡ күренеп тора{{sfn|Левиатов|1944|с=7}}. Элек һарай башнялы ҡәлғә менән уратып алынған булған, тик хәҙер уларҙың нигеҙҙәре генә 1920-се йылдарҙа саҡ-саҡ беленеп торған{{sfn|Левиатов|1944|с=7}}.

== Һарай тарихы ==
[[Файл:Minaret of Shirvanshah's Mosque.jpg|150px|thumb|left| Баҡы һарай мәсете манараһы.  Хәлилулла I исеме яҙылған.  Һижри 1441-1442]]
Бинаның төҙөлгән ваҡытын һарай комплексындағы архитектура ҡомартҡыларындағы яҙмалар буйынса ғына билдәләнә. Ундай яҙмалар тик төрбәлә һәм һарай мәсете [[манара]]һында ғына һаҡланған. Төҙөтөүсе тип Хәлилулла I тип яҙылған. Төрбәлә һижри 839 йыл (миләди 1435/36), [[манара]]ла — 845 йыл (миләди 1441/42 йыл) күрһәтелгән {{sfn|Левиатов|1944|с=19}}
{{sfn|Левиатов|1944|с=19}}.

Комплекс элек ҙурыраҡ урын биләгән, унда хеҙмәттә тороусылар һәм хеҙмәтселәр өсөн биналар булған {{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=108}}.

1501 йылға тиклем мәғлүмәттәр табылмаған. Баҡы яуланғас, күпмелер ваҡыт сәфәүиҙәр идарасылары хакимлыҡ итеп алған. XVI быуаттың тәүге яртыһында һарайҙа кемдәр йәшәгәне билдәле түгел{{sfn|Левиатов|1944|с=20}}.

1578 йылда төрөктәр Баҡыны ала. [[Осман империяһы]] ваҡытынан һарай диуарындағы ҡапҡа ҡалған. Яҙманан күренеүенсә ул солтан Морад III тарафынан төҙөтөлгән. (1574—1595 йылдарҙағы хаким)&lt;ref name=&quot;переводы&quot;&gt;Перевод всех надписей комплекса дворца ширваншахов сделан А. Алескерзаде и взят из приложения к книге И. П. Щеблыкина — «Краткий очерк истории дворца ширваншахов». Изд. АзФАН, 1939 г. Перевод им же исправлен и дополнен в 1942 г.&lt;/ref&gt;

Әҙәбиәттә был ваҡытта төрөк пашалары йәшәүе тураһында яҙмалар осрай {{sfn|Пахомов|1924|с=106}}, Көнсығыш ҡапҡа шуға дәлил булып тора ла инде {{sfn|Левиатов|1944|с=21}}.

[[Файл:Вид бакинского дворца с юго-восточной стороны.jpg|thumb|300px|Баҡы һарайының көньяҡ-көнсығыш яҡтан күренеше. XIX быуат уртаһы. Рәссәм Георгий Гогенфельден&lt;ref name=&quot;Берёзин&quot;&gt;{{книга
 |автор         = [[Березин, Илья Николаевич|И. Н. Берёзин]].
 |заглавие      = Путешествие по Дагестану и Закавказью
 |издание       = 2-е
 |часть         = часть III-я
 |место         = Казань
 |издательство  = Университетская типография
 |год           = 1850
}}&lt;/ref&gt;. Алғы планда солтан Морад III исеме яҙылған ҡапҡа (Көнсығыш портал)]]
XVII быуатта  һарай бушап ҡала. Капуциндар ордены вәкиле   Патер Рафаэль дю Ман 1660 йылғы әҫәрендә ширваншаһтар һарайын һүрәтләй һәм уның емерелеүе, тулыһынса бушап ҡалыуы тураһында яҙа&lt;ref&gt;{{книга
 |ответственный = Редколлегия: [[Гирс, Георгий Фёдорович|Г. Ф. Гирс]] (председатель), Е. А. Давидович, С. Б. Певзнер, И. В. Стеблева
 |заглавие      = Средневековый Восток
 |издательство  = Наука
 |год           = 1980 
 |страниц       = 318
 |страницы      = 22
}} &lt;blockquote&gt;{{oq|ru|
Патер Рафаэль дю Ман был настоятелем монастыря и представителем исфаганской миссии капуцинов в Иране. Прожив более 20 лет в Исфагане и других городах, он хорошо говорил по-персидски и оставил сочинение о персидском государстве в 1660 г., где им описывается также дворец ширваншахов в бакинской крепости, говорится об его разрушении и запустении.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. 1723 йылда  Баҡыны Петр I ғәскәре уратып ала, ҡаланы аттыралар. Шул арҡала һарайҙың көньяҡ-көнсығыш диуарҙары зыян күрә. Шундай хараба хәлендә һарай  XIX быуатта Рәсәй хәрби ведомствоһы ҡарамағына бирелә{{sfn|Левиатов|1944|с=21}}.

Рәсәй хәрби ведомствоһы һарайҙы өлөшләтә ремонтлата. Бер үк ваҡытта биналарҙы үҙгәртеп ҡороу, ҡорал һаҡлауға ҡулайлаштырыу башлана. Ремонт ваҡытында бик мөһим деталдәр исраф ителә{{sfn|Левиатов|1944|с=21}}.

Келәттәр эшләр өсөн диуарҙар емертелә, ҡалған тиклем көмбәҙҙәр юҡҡа сығарыла, тәҙрәләрҙе бәлкәй генә итеп ҡалдыралар һәм башҡалар{{sfn|Левиатов|1944|с=21}}.

Шул осорға Урыҫ православ сиркәүе һарай урынында собор төҙөтөргә рөхсәт һорай. Ҙур келәттәр кәрәк булыу арҡаһында ғына һарайҙы уға бирмәйҙәр &lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = История Азербайджана
 | место         = Б.
 | издательство  = Издательство Академии наук Азербайджанской ССР
 | год           = 1960
 | том           = 2-й
 | страницы      = 359
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Алиев&quot;/&gt;.

Хәрби ведомство һарайҙы һанһыҙ үҙгәртеп ҡора-ҡора көнсығыш фасадҡа баҫҡыс эшләй, көньяҡ ихатаны бойницалы таш диуар менән уратып ала. Был диуар һарай диуарҙарының һаҡланып ҡалған нигеҙҙәренә ҡорола {{sfn|Левиатов|1944|с=22}}. Һарай ансамбле әле лә шул [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында төҙөлгән ҡәлғә диуарҙары менән уратылған{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=108}}.

Әзербайжан Демократик Республикаһы [[1918]]—[[1920]] йылдарҙа архитектура ҡомартҡыларын өйрәнеү һәм теркәү буйынса күпмелер эш башҡара. [[1918 йыл]]да  архитектор-техник Исмаил бәк Нәби улы бик сифатлы итеп һарайҙың һыҙмаларын  эшләй. [[1920 йыл]] башында «Мосолман Шәрҡен өйрәнеү йәмғиәте»ндә Исмаил бәк Нәби улы һыҙмаларҙы күрһәтеп телмәр тота. Йәмғиәттең президиумы һайлана, һарайға экскурсиялар ойошторорға ҡарар ителә. Был әзербайжан халҡының тәүге тапҡыр күмәкләп тарихи архитектура мираҫына йәлеп итеү булып тора&lt;ref name=&quot;Алиев&quot;&gt;{{статья
 |автор         = Алиев М. А.
 |заглавие      = Об изучении исторического наследия по архитектуре Азербайджана дореволюционного периода
 |издание       = Доклады Академии наук Азербайджанской ССР
 |год           = 1971
 |страницы      = 78-80
}}&lt;/ref&gt;.

[[1920 йыл]]да [[Әзербайжан ССР-ы]] хөкүмәте ҡомартҡыны һаҡлау буйынса саралар күрә башлай{{sfn|Пахомов|1924|с=107}}}}

[[Файл:Ханский Дворец в г. Баку.jpg|thumb|300px|left|«Баҡы хан һарайы» ( Кей-Кубада мәсете күренә.  XIX быуат.  Ричард  Тиле фотографияһы]]&lt;ref name=&quot;Павлинов&quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Павлинов, Андрей Михайлович|А. М. Павлинов]].
 |заглавие      = Баку
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство БОНО
 |издание       = Материалы по археологии Кавказа (выпуск III)
 |год           = 1893
 |страницы      = 81-91
}}&lt;/ref&gt;]]
[[1924]] йылда эштәр дауам иттерелә. {{sfn|Левиатов|1944|с=25}}.

[[1937]]—[[1938]] йылдарҙа үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙарҙа XII—XV быуаттарға ҡараған байтаҡ артефакттар табыла. [[1945 йыл]]да һаҡланып ҡалған ҡоролмаларҙың нигеҙҙәре аҫтында бик тәрәндә тығыҙ ултырған мәхәлләләр ҡалдыҡтары табыла. Күп һанда керамика һауыттар ярсыҡтары, тәңкәләр VIII —IX быуаттарға ҡарай{{sfn|Бретаницкий|1970|с=11}}.

Күпмелер ваҡыт бинала Әзербайжан халыҡ музейы һәм Дин тарихы музейы урынлашып тора&lt;ref name=&quot;icherisheher&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.icherisheher.gov.az/static,19/lang,az/
 |title       = Dünya Əhəmiyyətli Abidələr
 |publisher   = Официальный сайт Управления государственного историко-архитектурного заповедника Ичери-Шехер.
 |lang        = az
 |deadlink    = 403
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20091115103426/http://www.icherisheher.gov.az/static,19/lang,az/
 |archivedate = 2009-11-15
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091115103426/http://www.icherisheher.gov.az/static,19/lang,az/ |date=2009-11-15 }}&lt;/ref&gt;. [[1960]] йылда һарай  архитектура ҡурсаулығына әйләндерелә, ул 1964 йылдан « Ширваншаһтар һарайы комплексы» Дәүләт тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы тип атала &lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Советский музей
 |издательство  = Искусство
 |год           = 1984
 |страницы      = 28
}}&lt;/ref&gt;.

[[1992]] йылда яңынан реставрация эштәре башлана&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Встреча Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева во дворе Музея дворца Ширваншахов с известными представителями интеллигенции, деятелями литературы и искусства, музыкантами по случаю Новруз байрама - 21 марта [[1998]] года
 |ссылка        = http://lib.aliyev-heritage.org/ru/69918027.html
 |тип           = газета
 |издание       = Бакинский рабочий
 |год           = 26 марта 1998 года
}}&lt;/ref&gt;. [[2000]] йылда  ЮНЕСКО-ның 24-я сессияһында  Әзербайжандан Ширваншаһтар һарайы һәм йәнә бер нисә ҡомартҡы  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 2006 йылда  һарай яңынан реставрациялана&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Рена Рзаева, директор Дворца Ширваншахов: «Наши двери всегда открыты для гостей»
 |ссылка        = http://www.azerizv.az/news/a-8353.html
 |тип           = газета
 |издание       = Азербайджанские известия
 |год           = 13 августа [[2011]]
}}&lt;/ref&gt;.

== Һарай планы ==
'''1''' — Һарай; '''2''' — Диван-ханә; '''3''' —  Сәйид Яхья Баҡыуи төрбәһе; '''4''' — Емерелгән Кей-Кубад урыны; '''5''' — Көнсығыш портал; '''6''' — Һарай мәсете; '''7''' — Кәшәнә; '''8''' — Һамам урыны; '''9''' — Овдан.

[[Файл:Plan of the Complex of The Palace of the Shirvanshahs.png|center|600px]]

== Һарай комплексының ҡоролмалары  ==
{{панорама|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1280px|Ширваншаһтар һарайы панорамаһы. Һулдан уңға: Баҡы һарай мәсетенең манараһы; һарайҙың  көньяҡ фасады;  Кей-Кубад мәсете харабалары,  Сәйид Яхья Баҡыуи мавзолейы. Алғы планда   «Бәил таштары» — Сәбәил һарайы ҡалдыҡтары. XIII быуат}}

=== Һарай ===
Һарай бинаһы бер юлы ғына төҙөлмәгән. Иң тәүге өлөш XIV быуатта башланған булғандыр{{sfn|Ашурбейли|1992|с=175}}{{sfn|Левиатов|1944|с=10}}.

Һарайҙа тар ғына бормалы өс баҫҡысы менән берләштереп торған  52 бүлмә булған: 27 - аҫҡы, 25 - икенсе ҡатта{{sfn|Левиатов|1944|с=10}} (әле икенсе ҡатта  16 бүлмә)&lt;ref name=&quot;icherisheher&quot; /&gt;,  бейек һигеҙ мөйөшлө тантаналар көмбәҙле залы бар{{sfn|Левиатов|[[1944]]|с=13}}. Был зал ҡабул итеү залы булғандыр тип фараз итәләр{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=110}}. икенсе ҡатта шулай уҡ шаһ һәм уның ғаиләһенең бүлмәләре була&lt;ref name=&quot;icherisheher&quot; /&gt;.

Һарайҙың таштары төҫө, киңлеге һәм фактураһы, шулай уҡ селтәрле «шебеке» менән айырылып тора{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=110}}.

Һарайҙа археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында комплекс эсендә һәм [[Эскәре шәһәр]]ҙә, Ширванда табылған төрлө көнкүреш әйберҙәре, XII—XV быуат тәңкәләре, һауыт-һаба, ҡоралдар, XV быуат уйын ҡоралдары ҡуйылған. Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ кейемдәре (XIX быуат), XVII быуатта Баҡыла һуғылған келәм бар. Зал үҙәгендә ҡаланың тарихи өлөшө макеты урын алған. 
&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Файл:Entrance to the Palace of Shirvanshahs.jpg|&lt;small&gt;Һарайҙың төп ишеге&lt;/small&gt;
Файл:The interior of the Palace of Shirvanshahs.jpg|&lt;small&gt;Һарайҙың икенсе ҡаты. Тәхет залы&lt;/small&gt;
Файл:Shirvanshakh palace old city(baku) azerbaijan 8-18centuries31.jpg |&lt;small&gt;Икенсе ҡаттың көньяҡ залы &lt;/small&gt;
Файл:Baku - Shirwanshapalast ab 1435 03.JPG|&lt;small&gt;Беренсе ҡаттың көнсығыш залы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Диванхана ===

[[Файл:Old City, Shahs Palace (3860832955).jpg|thumb|300px|Диван-ханә ротонда-павильоны ]]
Ширваншаһтар һарайының төньяғындағы баҡсанан  юл Диванханаға килтерә, ул өс яҡтан аркада менән уратылған. Уның уртаһында һигеҙ мөйөшлө ротонда-павильон. Ротонданың көнбайыш фасады арабеска менән биҙәлгән&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Jonathan M. Bloom, Sheila Blair.
 |заглавие      = The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture
 |издательство  = Oxford University Press
 |год           = 2009
 |том           = 2
 |страниц       = 513
 |страницы      = 240
 |isbn          = 9780195309911
}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=113}}.

Диванхана хөкөм сығарыу урыны булып хеҙмәт иткән тип фараз ҡылалар &lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Сысоев В. М.
 |заглавие      = Баку прежде и теперь
 |место         = Б.
 |год           = 1928
 |страницы      = 16
}}&lt;/ref&gt;,  ҡабул итеү бүлмәһе йә дәүләт шураһы{{sfn|Дадашев, Усейнов|1946|с=22}}, төрбә булыуы ла мөмкин&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Бретаницкий Л. К.
 |заглавие      = К вопросу назначения и датировки «Диван-хане»
 |место         = Б.
 |издательство  = Искусство Азербайджана
 |год           = 1956
 |страницы      = 138, 142, 161
 |том           = V
}}&lt;/ref&gt;. Стиль үҙенсәлектәре һәм биҙәү эштәре тамамланмаған булыуы Диванхана XV быуатта, Баҡыны  сефевиҙәр алған саҡҡа тура килеүен фараз итергә сәбәп бирә. Залға ингән ерҙә Ҡөрьән сүрәләре яҙылыуы уның мемориал әһәмиәте булуын күрһәтә{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=115}}. Бретаницкий  Диванхана  XV быуат аҙағында, ширваншаһ Фаррух Йасар ваҡытында төҙөлә башланып, сәфәүиҙәр баҫып алыу тамамларға мөмкинлек бирмәгән тип һанаған{{sfn|Бретаницкий|1970|с=58}}.

Оригиналь архитектура ҡоролошо Исламға тиклемге ерләү йолаһын да сағылдыра{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=116}}. Тарихсы Сара Ашурбәйли Исламға тиклем осорҙа Диванхана изге урын һаналған тигән фекер белдерә{{sfn|Ашурбейли|1992|с=167}}.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;250px&quot;&gt;
Файл:Shirvanshakh palace old city(baku) azerbaijan 8-18centuries17.jpg|&lt;small&gt; Ротонданың көнбайыш порталы&lt;/small&gt;
Файл:Divankhana (portal).jpg|&lt;small&gt;Залға көньяҡтан ингән ерҙәгә яҙма ([[Ҡөрьән]], 10-сы сүрә,  26 һәм 27 аяттар)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Сәйед   Яхья Баҡыуи төрбәһе ===

XV быуат төрбәһендә Хәлилулла I хакимлығы ваҡытында һарай ғалимы булған Сәйед Яхья Баҡыуи ерләнгән. Ул медицина, математика һәм астрология менән шөғөлләнгән {{sfn|Левиатов|1944|с=41}} {{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=120}}. Аббасҡули аға Бакиханов Бакыуи намаҙ уҡыған бүлмә әле лә бар тип һанай&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = А. К. Бакиханов.
 |заглавие      = Гюлистан-Ирам
 |место         = Баку
 |год           = 1970
 |страницы      = 209
}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:Dervish Mausoleum 2.jpg|&lt;small&gt;Төрбәнең дөйөм күренеше&lt;/small&gt;
Файл:Tomb of seyid yahya bakuvi2.jpg|&lt;small&gt;Сәйид Яхья Баҡыуи табуты  төрбә уйымында&lt;/small&gt;
Файл:Baku - Shirwansha Palast ab 1435.JPG|&lt;small&gt;Төрбә көмбәҙе &lt;/small&gt;
Файл:Dervish Mausoleum's window.jpg|&lt;small&gt;Төрбәнең селтәрле тәҙрәһе &lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

===  Кей-Кубад мәсете ===
[[Файл:Dervish Mausoleum.jpg|thumb|250px|Баҡыуи төрбәһе янында иҫке мәсет ҡалдыҡтары]]
Элгәре Сәйед Яхья Баҡыуи төрбәһе янына мәсет төҙөлгән булған, уны «иҫке» мәсет тип атап йөрөткәндәр. Шулай уҡ «Кей-Кубад мәсете» тигән атамаһы ла бар{{sfn|Ашурбейли|1992|с=171}}. XIV быуат аҙағында XV быуат башында боронғораҡ бина емерелгәс төҙөлгән {{sfn|Ашурбейли|1992|с=172}}. Мәсеттең дүрт бағанаға беркетелгән көмбәҙе булған. 1918 йылда мәсет янғын ваҡытында янып бөтә {{sfn|Левиатов|1944|с=42}}. Мәсеттең һүрәте 1888 йылда Баҡыла булып киткән Андрей Павлинов әҫәрендә һаҡланған, ул «Материалы по археологии Кавказа» журналының 3-сө сығарылышында баҫылған (Мәскәү, 1893)
&lt;ref name=&quot;Павлинов85&quot;&gt;{{статья
 |автор         = [[Павлинов, Андрей Михайлович|А. М. Павлинов]].
 |заглавие      = Баку
 |место         = М.
 |издательство  = Издательство БОНО
 |издание       = Материалы по археологии Кавказа (выпуск III)
 |год           = 1893
 |страницы      = 85
}}&lt;/ref&gt;}}
[[XX быуат]]тың 20-се йылдарында мәсеттең бер колоннаһының аҫҡуймаһы склепҡа төшә торған баҫҡысты ҡаплап торғаны асыҡланған. Был соҡорҙа егермеләп кеше һөйәге табылған. Күрәһең, бында зыярат булғандыр{{sfn|Левиатов|1944|с=43}}.

Хәҙерге ваҡытта ҡасандыр мәсет торған урында ике колонна бар, һәм ҡыйыҡлы диуар өлөшө һаҡланған.
&lt;center&gt;
&lt;gallery caption=&quot; Кей-Кубад мәсете күренеше, «Материалы по археологии Кавказа» журналында баҫылған (Мәскәү, 1893)&quot; perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Файл:Старая мечеть в г. Баку.jpg|&lt;small&gt;Мәсет һәм төрбә һүрәте &lt;/small&gt;
Файл:Разрез старой мечети г. Баку.jpg|&lt;small&gt;Мәсеттең арҡыры  киҫеме&lt;/small&gt;
Файл:План старой мечети г. Баку.jpg|&lt;small&gt;Мәсеттең һәм төрбәнең планы &lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Көнсығыш портал ===
[[Файл:Eastern Portal of Palace of Shirvanshahs 4.jpg|thumb|300px| Көнсығыш порталдың дөйөм күренеше]]
Комплекстың көньяҡ ихатаһына Көнсығыш портал, йәки  «Морад ҡапҡаһы» аша инеп йөрөгәндәр. Шул порталды төҙөгәс, ансамбль тамамланған төҫ алған. Портал уйымындағы яҙманан күренеүенсә, уны Баҡыны османлылар алған саҡта төҙөгәндәр{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=120}}. Ул бик бай булмауы һәм биҙәктәре ярлыраҡ булыуы менән айырыла. Порталдың өҫ яғында ғәрәп телендә яҙма бар. Ул бинаның Солтан Мурад хан тарафынан  һижри 994 йылда төҙөлөүен бәйән итә{{sfn|Ашурбейли|1992|с=173}}.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:Eastern Portal of Palace of Shirvanshahs.jpg|&lt;small&gt;Порталға ихатанан күренеш &lt;/small&gt;
Файл:Eastern portal (Ichery Sheher) 2.JPG|&lt;small&gt;Порталдың  сталактит ярымкөмбәҙе&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Һарай мәсете ===

[[Файл:Mosque of Shirvanshahs.jpg|thumb|170px|Һарай мәсетенең көнсығыштан күренеше]]
Түбәнге ихатаның алғы өлөшөндә [[манара]]лы мәсет урынлашҡан. Төньяҡ портал ширваншаһтар төрбәһенә төбәлгән. Ике яҡтылыҡ төшкән зал сферик елкән көмбәҙ менән ҡапланған{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=118}}.

Мәсет миһрабы залдың көньяҡ ҡабырғаһында. Ҡатындар яғында ла көмбәҙле бина бар{{sfn|Бретаницкий, Веймарн|1976|с=118}}.

Төньяҡ-көнсығыш мөйөштә [[манара]] күтәрелгән{{sfn|Бретаницкий Л. С.|1966|с=239}} [[манара]]лағы яҙмала Аллаһыға һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә маҡтау әйтелә, [[манара]]ны бөйөк солтан Халиллула төҙөтөүе әйтелә (845 һ.й. — 1441/2 миләди.)}}

Яҙма [[манара]] төҙөлгән ваҡытты ғына белдерә, мәсет алданыраҡ төҙөлгән була{{sfn|Дадашев, Усейнов|1946|с=11}}.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;185px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Minaret at khans mosque in shirvanshahs palace in baku 14thcentury2.jpg|&lt;small&gt;Мәсет манараһын уратып яҙылған ғәрәпсә яҙма &lt;/small&gt;
Файл:Şah məscidi interyer.jpg|&lt;small&gt;Мәсеттең ҙур залы&lt;/small&gt;
Файл:Shahs-khans mosque shirvanshahs palace built in 1141 baku azerbaijan2.jpg|&lt;small&gt;Мәсеткә төньяҡтан төп ишек &lt;/small&gt;

&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Кәшәнә ===
[[Файл:Shirvanshah's Burial Vault common.JPG|thumb|280px|Кәшәнәнең төньяҡтан күренеше]]
Шаһ мәсете янында Ширваншаһтар кәшәнәһе ҡоролған{{sfn|Дадашев, Усейнов|1946|с=25}}. Бина өҫтөндә бик бай биҙәлгән портал. Ул Диванхана порталының композицияһын ҡабатлай{{sfn|Дадашев, Усейнов|1946|с=26}}. Порталда Ҡөрьән сүрәһе (XII сүрә, 92-се аят) һәм [[хәҙис]]) яҙылған.

[[Файл:Tomb buriat vault shirvanshahs and baku khans1.jpg|Кәшәнә порталы|thumb|left|170px]]
Порталда кәшәнәне төҙөүсе-архитектор исеме яҙылған{{sfn|Ашурбейли|1992|с=168}}. Порталға ингән ерҙәге яҙма төҙөлгән ваҡытты һижри 839 йыл тип билдәләй (1435−1436 йылдар) һәм төрбәне ширваншаһ Хәлиулла улына һәм әсәһенә бағышлап төҙөтөүе әйтелә {{sfn|Дадашев, Усейнов|1946|с=27}}

Порталдан ары ҙур булмаған бүлмәләр, улар руханиҙар өсөн тәғәйенләнгән булғандыр{{sfn|Дадашев, Усейнов|1946|с=27}}.

[[Файл:Tomb buriat vault shirvanshahs and baku khans3.jpg|Кәшәнә эсендә ҡәберҙәр|thumb|210px]]
Төрбәлә археологик ҡаҙыныуҙар үткәргәндә бер нисә архитектура деталдәре табыла, шулай Хәлилулланың ғаиләһе ҡәберҙәре асыҡлана. 1946 йылда төрбә иҙәне аҫтында 14 ҡәбер табыла{{sfn|Ашурбейли|1992|с=169}}. Хәлилулланың ғаилә ағзалары исемдәрен уларға бағышланған мәҙхиәләрҙән асыҡлап була {{sfn|Ашурбейли|1992|с=169-170}}.

=== Ширваншаһтар һамамы ===

Комплекстың аҫҡы ихатаһында һамам һаҡланған. XV быуатта төҙөлгәндер тип фараз ителә{{sfn|Бретаницкий Л. С.|1966|с=540}}. Уның аҫҡы диуарҙары һаҡланып ҡалыуы арҡаһында эске ҡоролошон тергеҙә алғандар {{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}.

Һарай һамамы Шәреҡтең күпселек илдәрендәге кеүек үк соҡорға төшөрөп эшләнгән, тыштан тик инә торған урын һәм ҙур залдарҙың елләтеү өсөн тишекләп эшләнгән көмбәҙҙәре генә күренеп торған{{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}. Апшерон ярымутрауындағы барлыҡ һамамдар ҙа шулай соҡорға һалынған булған{{sfn|Мамед-заде|1983|с=53}}.

Мунса инеүсе кейенеп-сисенгән урындан һабанланыу бүлмәһенә эләккән, ары процедуралар өсөн төрлө температуралы бүлмәләр киткән{{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}. Бүлмәләр температураны көйләрлек итеп урынлаштырылған булған{{sfn|Мамед-заде|1983|с=53}}. Бер камерала ҡайнар һыулы ҙур һауыт торған. Ятаҡтар, диуарҙар эҫе үткәрә торған каналдар менән йылытылған{{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}.

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;210px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:The Palace Hamam of Shirvanshahs.jpg
Файл:Shirvanshakh palace old city(baku) azerbaijan 8-18centuries10.jpg
Файл:Shirvanshakh palace old city(baku) azerbaijan 8-18centuries9.jpg
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Овдан ===
[[Файл:Ovdan of Shirvanshahs in Baku.jpg|150px|thumb|Һарай овданы ишек алды]]
Һамамдан алыҫ түгел овдан — бик ҙур һыу һаҡлағыс булған. Был овдан һарайҙы ғына түгел, бер үк ваҡытта тотош мәхәлләне һыу менән тәьмин иткән. Овданға һарай һамамы өсөн дә һыу алғандар {{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}.

Овдан — ер аҫтында тәрәндә эшләнгән һыу һаҡлағыс, ул махсус вертикаль шахта ярҙамында елләтелеп торған{{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}.

Һыу овданға бик тәрбиәләп тотолған ер аҫты һыу үткәргес — кәхриз аша бирелгән. Һыу ала торған урын ҡаланан ярайһы алыҫта булған {{sfn|Бретаницкий|1970|с=67}}.

== Мәҙәниәттә ==
Ширваншаһтар һарайы һүрәттәрен Григорий Гагарин, Георгий Гогенфельден, Ричард Тиле әҫәрҙәрендә күрергә мөмкин. [[1990 йыл]]да һарайға арналған СССР почта маркаһы сығарылған. Һуңғараҡ [[Әзербайжан Республикаһы]] почта маркалары ла донъя күргән. Шулай уҡ Ширваншаһтар һарайы 10000 манатлыҡ әзербайжан банкнотаһында ла төшөрөлгән. Һарайҙы һүрәтләү Ҡорбана Сәидтең «Али һәм Нино» романында бирелгән.

&lt;center&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Һарай почта маркаларында һәм аҡсаларҙа&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6231 stamp (Palace of the Shirvanshahs. Baku, Azerbaijan).jpg|&lt;small&gt; СССР почта маркаһы, 1990&lt;/small&gt;
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2010-Şirvanşahlar sarayı.jpg|&lt;small&gt;Әзербайжан почта маркаһы, 2010&lt;/small&gt;
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2010-is3-1.jpg|&lt;small&gt;Әзербайжан почта маркаһы, 2010&lt;/small&gt;
Файл:AzerbaijanP21b-10000Manat-(1994) f-1.jpg|&lt;small&gt;Һарай Әзербайжандың 10000 манатлыҡ аҡсаһында&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Һарай Григорий Гагарин һәм Георгий Гогенфельден һүрәттәрендә&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Bakukhanpalace.jpeg|&lt;small&gt;Хан һарайы. Худ. Г. Гагарин. 1847&lt;/small&gt;
Файл:Grigory Gagarin. Abcheron. Palais du khan de Bakou.jpg|&lt;small&gt;Хан һарайы. Худ. Г. Гагарин. 1847&lt;/small&gt;
Файл:Диван-Ханэ в Шахском дворце в Баку.jpg|&lt;small&gt;«Диван-Ханә. Шаһ һарайы. Баҡы». Худ. Г. Гогенфельден&lt;ref name=&quot;Берёзин&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
Файл:Вид бакинского дворца с северо-западной стороны.jpg|&lt;small&gt;Баҡы һарайының  төньяҡ-көнбайыштан күренеше. XIX быуат уртаһы. Худ. Г. Гогенфельден&lt;ref name=&quot;Берёзин&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Һарай Ричард Тиле фотографияларында&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Западная сторона Ханского дворца в Баку.jpg|&lt;small&gt;Һарайҙың төньяҡ яғы &lt;/small&gt;
Файл:Ворота Ханского Дворца в г. Баку.jpg|&lt;small&gt;Көнсығыш портал&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== Һарай комплексы кинематографта ===
Ширваншаһтар һарайы архитектураһы бер нисә тапҡыр Леонида Гайдайҙың «Бриллиантовая рука» фильмында күренеп ҡала&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Леонид Гайдай - 90 лет: &quot;Бриллиантовая рука&quot; - история съемок в Баку
 |ссылка        = http://www.trend.az/life/interesting/2113905.html
 |издание       = trend.az
 |год           = 30 января 2013
}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
 |автор         = Ахундов, Давуд Ага оглы|Ахундов Д. А.
 |заглавие      = Мечеть в комплексе Дворца ширваншахов в Баку
 |место         = Баку
 |издательство  = Азернешр
 |издание       = Памятники архитектуры Азербайджана
 |тип           = Сборник материалов
 |год           = 1950
}}
* {{книга
 |автор         = Ашурбейли, Сара Балабек кызы|Ашурбейли С. Б.
 |заглавие      = История города Баку. Период средневековья
 |место         = Б.
 |издательство  = Азернешр
 |год           = 1992
 |страниц       = 408
 |isbn          = 5-552-00479-5
 |ref           = Ашурбейли
}}
* {{книга
 |автор         = Бретаницкий, Леонид Семёнович|Бретаницкий Л. С.
 |заглавие      = Баку
 |место         = Ленинград-Москва
 |издательство  = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
 |год           = 1970
 |страниц       = 245
 |ref           = Бретаницкий
}}
* {{книга
 |автор         = Бретаницкий, Леонид Семёнович|Бретаницкий Л. С.
 |заглавие      = Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока
 |издательство  = Наука, Главная редакция восточной литературы
 |год           = 1966 
 |страниц       = 556
 |ref           = Бретаницкий Л. С.
}}

== Һылтанмалар ==


* {{cite web
 |url         = http://whc.unesco.org/en/list/958
 |title       = Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower
 |date        = 2000
 |publisher   = Официальный сайт [[ЮНЕСКО]].
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/66LOy9fX7?url=http://whc.unesco.org/en/list/958
 |archivedate = 2012-03-22
}}


[[Категория:Ислам архитектураһы]]
[[Категория:Баҡы биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Баҡының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Әзербайжандың Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Әзербайжандың архитектура һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>moryw7jwqxnfc4fq0pe9brn8mejg80b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мораптал ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140533</id>
    <revision>
      <id>1294661</id>
      <parentid>1180506</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T07:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="sdx5a5y7ot0zmut4v8t2i6vqg46l53r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мораптал ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]].

Административ үҙәге — [[Яңы Мораптал]] ауылы.

== Тарихы ==
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Мурапталовский сельсовет (Куюргазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Яңы Мораптал]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Новомурапталово | тс }}
| | [[Иҫке Мораптал]] | ауыл | {{ Население | Старомурапталово | тс }}
| | [[Яҡут]] | ауыл | {{ Население | Якутово | тс }}
| | [[Аҡһары (Көйөргәҙе районы)|Аҡһары]] | ауыл | {{ Население | Аксарово | тс }}
| | [[Юшатыр]] | ауыл | {{ Население | Юшатырка | тс }}
| | [[Красный Маяк (Көйөргәҙе районы)|Красный Маяк]] | ауыл | {{ Население | Красный Маяк (Башкортостан) | тс }}
| | [[Яңы Ҡалта]] | ауыл | {{ Население | Новокалтаево | тс }}
| | [[Мораптал]] | ауыл | {{ Население | Мураптал | тс }}
| | [[Ҡыҙыл Маяк]] | ауыл | {{ Население | Кызыл-Маяк | тс }}
| | [[Яңы Аллабирҙе]] | ауыл | {{ Население | Новоаллабердино | тс }}
}}

== Билдәле шәхестәре ==

* [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих]] улы (1895 йыл, 29 октябрь — 1938йыл, 10 июль) — башҡорт һәм татар йырсыһы һәм композиторы, музыка‑йәмәғәт эшмәкәре. «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булған беренсе йырсы (1929)&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index1.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160219224934/http://lists.memo.ru/index1.htm |date=2016-02-19 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Баязит Бикбай|Бикбай  Баязит]] (1909 йыл, 10 ғинуар  — 1968 йыл, 2 сентябрь) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург, либретто яҙыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080213145616/http://www.bashedu.ru/konkurs/baimov/bpr/bpr015.htm Баязит Бикбай]&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==

* [[Яҡут  тоҙло сығанағы]] —Ҡаҙлаир йылғаһының һул ярындағы шишмә, 1965 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;[http://nasledie.tengri.ru/pysi.htm Якутовский солёный источник]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kuyurgaza.bashkortostan.ru/about/places/262954 Целебный источники природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201234557/https://kuyurgaza.bashkortostan.ru/about/places/262954 |date=2017-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Көйөргәҙе районы]]</text>
      <sha1>sdx5a5y7ot0zmut4v8t2i6vqg46l53r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140757</id>
    <revision>
      <id>1294649</id>
      <parentid>1233970</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T00:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23249" sha1="aycms3elzypoprhrmjsypxl3aclozky" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 20.04.1923
 |Место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]]  {{ТУ|Маҡар районы|Ишембай районында}}) [[Көҙән]] ауылы  
 |Дата смерти          = 22.10.2012
 |Место смерти         = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Ишембай}} ҡалаһы
 |Гражданство          = {{USSR}} &lt;br&gt; {{RUS}}
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = 
 |Учёная степень       = 
 |Учёное звание        =
 |Альма-матер          =
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962), БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966)
}}
'''Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы''' ([[20 апрель]] [[1923 йыл]] — [[22 октябрь]] [[2012 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962), БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966).

XX быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың бер туған ҡустыһы Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың ҡыҙы&lt;ref&gt;Ишимбайская энциклопедия, Уфа, изд. Башкирская энциклопедия, 2005 г., стр. 30&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннанова 1923 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ы [[Маҡар районы]]ның Көҙән ауылында Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың ғаиләһендә беренсе бала булып тыуа. Ғаиләлә Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улының тәүге ҡатынынан ҡалған Нажия менән бергә ете бала тәрбиәләнә, әммә тик өсәүһенә генә өлкән йәшкә етергә насип була.

'''Атаһы Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы''' (1896 йылда тыуған) башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала, артабан Зәки ағаһының кәңәшен тотоп, [[Ҡаҙан]] ҡалаһының &quot;Ҡасимия&quot; мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң [[Стәрлетамаҡ]] Уҡытыусылар әҙерләү техникумында белем ала һәм Борай районында &quot;Заготскот&quot; контораһында бухгалтер булып эшләй башлай. Маҡар районының Һайран ауылы һылыуы Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙына өйләнеп, тәүге мәлдә атаһы йортонда йәшәй, аҙаҡ үҙе өй һалып сыға. Ярлы халыҡ, бигерәк тә асығыусы балалар өсөн ашхана аса.
Ғәбдерәүефтең үтә лә хисле, моңло булыуын да билдәләү урынлы булыр. Үҙе скрипка, мандолина эшләп, ғаиләһендә лә, клубта халыҡ алдында ла сығыш яһай. Күп кенә хәтирәләрҙә уның йырға маһирлығы ла билдәләнелә. Халыҡ уның сығыштарын яратып, клубҡа йыш саҡырыр була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. - Өфө, Китап, 2017. - 21-се бит&lt;/ref&gt;.

30-сы йылдарҙағы ҡатмарлылыҡтар арҡаһында, 1931 йылда Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улын эшенән сығаралар, мал-тыуарын тартып алалар, шуға ла ул ғаиләһе менән ауылдан сығып китергә мәжбүр була. Тәүҙә [[Петровский (Ишембай районы)|Петровскийҙа]], артабан [[Өфө]]лә, шунан [[Борай районы]]нда йәшәйҙәр. Матди йәһәттән ни тиклем генә ауыр булмаһын, ата менән әсә бик татыу ғүмер итә, балаларына тейешле тәрбиә бирергә, уларҙы уҡытырға тырыша.

Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улын 1938 йылдың 30 декабрендә бер ғәйепһеҙгә атып үлтерәләр. 1959 йылдың 6 мартында аҡлана&lt;ref&gt;В Книге памяти Республики Башкортостан о нём есть следующие сведения: ''Родился в 1896 году. По национальности — башкир. Образование — незаконченное среднее. Место работы — Бураевская контора «Заготскот», бухгалтер. 27 июля 1937 года был арестован, а 28 января 1938 года — расстрелян. Реабилитирован 6 марта 1959 года.''&lt;/ref&gt;.

'''Әсәһе Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙы''' - Һайран ауылы имамы Хәбибрахман Бибулат ҡыҙы, заманына күрә бик уҡымышлы кеше була, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә уҡый-яҙа белә. Хәбибрахман хәҙрәт тә Әхмәтшаһ хәҙрәтте ҡулға алған мәлдә, 1937 йылдың июлендә, ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьялары буйынса хөкөмгә тарттырылып, шул йылдың июль айы аҙағында аталар. Шулай итеп, халҡыбыҙға аң-белем, әҙәп-тәүфиҡ таратыусы был ике дин әһеле, бер төрмәлә ултырып, бер үк көндә атыла һәм бер соҡорға күмелә. 1960 йылдың 8 ғинуарында икеһе лә аҡлана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index3.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423121757/http://lists.memo.ru/index3.htm |date=2015-04-23 }}&lt;/ref&gt;

Роза бик бәләкәйҙән белемгә тартыла, 1-се класта тыуған ауылы мәктәбендә, 2, 3, 4-се кластарҙа Өфөнөң 14-се мәктәбендә уҡый. 1935 йылда ғаилә Борай районына күсенеү сәбәпле, Борай районы мәктәптәрендә уҡыуын дауам итә. 1937 йылдың 29 июлендә атаһы халыҡ дошманы тип ҡулға алынғас, ғаиләне ҡарау буйынса бөтә ауырлыҡ әсәй кеше елкәһенә төшә, шуға ла биш балаһы менән Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙы Боҙаяҙға күсенә. Балалары - Нажиә, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан. Ул саҡта Розаға 14 йәш, ә иң бәләкәй Арыҫланға 5 йәш кенә була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Боҙаяҙҙа 7-се класты тамамлап, Роза Стәрлетамаҡ педагогия училищеһына уҡырға инә. Ләкин мөмкинлек булмау сәбәпле, 16 ғына йәшендә 2-се курстан һуң Боҙаяҙға ҡайтып, башланғыс кластарҙы уҡыта башлай. Шул йылда уҡ комсомол сафына ла ҡабул итәләр үҙен. 1940 - 1941 йылдарҙа ситтән тороп Өфө педагогия училищеһында уҡый. 1942 йылда ғаиләләре менән Ишембайға ҡайтып төпләнәләр.

== Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ==

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Боҙаяҙ мәктәбендә башлай. Ауыр һуғыш йылдарында ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенергә ҡарар итә. 1942 йылдың сентябрендә Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Ишембай ҡалаһы янындағы Ирек мәктәбендә башланғыс класс балаларын уҡытыу эшенә тотона. Күп тармаҡлы «Башҡортостан» сәнәғәт артеленең комсомол ячейкаһы секретары итеп тә һайлап ҡуялар үҙен.

Көндөҙ уҡытыу менән мәшғүл булһа, кискә табан комсомол эшенә сума: фронт өсөн арымай-талмай эшләгән артелселәрҙе, нефть промыслаһында эшләүселәрҙе маҡтап, стена гәзиттәре сығаралар, ялҡауыраҡтарын «Молнияларҙа» тәнҡитләйҙәр. Халыҡтың күңелен күтәреү өсөн концерт, спектаклдәр әҙерләү ҙә комсомол секретары еткәһенә төшә. Самолет эскадрильяһы, танк колоннаһы өсөн халыҡтан иғәнә йыйыу эшенә лә әүҙем ҡушыла&lt;ref&gt;М. Якупов «Сотник Ишимбай», ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005,стр. 128/Ударники колхозных полей, стр. 20-27&lt;/ref&gt;. Фронттағы һалдаттарға посылкалар ебәреүҙе ойоштороу ҙа комсомол ячейкаһы бурыстарының береһе була.

Бер аҙҙан уны ҡалалағы 3-сө һанлы башҡорт мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы итеп күсерәләр. Тап ошонда эшләгән ваҡытында, уҡытыусыларҙың ҡала-район конференцияһы мәлендә, ул үҙенең ғүмерлек тормош юлдашы, райондың Йәнырыҫ ауылы егете, элекке фронтовик Нәжип Абдулхаҡ улы Маннановты осрата ла инде. Йәштәр бер аҙ дуҫлашып йөрөгәндән һуң өйләнешергә була, һәм Нәжип ағай ҡәҙерле йәмәғәтен 1948 йылда үҙе эшләгән Этҡол ауылына күсереп алып ҡайта. Шулай итеп, Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы пенсияға сыҡҡансы ошо ауыл балаларына белем бирә&lt;ref&gt;Люциә Байназарова. Роза сәсәкәһендәй Роза апайыбыҙ. - &quot;Торатау&quot; гәзите, 17.04.2003&lt;/ref&gt;. Ҡыҙҙары Ләләне ҡулына алғас та, Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы оҙайлы ялда ултырып тормай, яратҡан эшенә, уҡыусылары янына ашыға һәм, әлбиттә, йәмәғәт эшенә лә сума. Өҫтәүенә төп эшенән тыш уға [[Маҡар районы]] мәктәптәренең башланғыс кластар уҡытыусырының методик берекмәһен етәкләүҙе ышанып тапшыралар. Үҙе ҡулланған алдынғы уҡытыу алымдары тураһында башҡаларға еткереү маҡсатында матбуғат баҫмаларына мәҡәләләр яҙыу эшенә лә тотона. Шулай итеп, мәҡәләләре «Учитель Башкирии» журналында, &quot;Совет Башҡортостаны&quot; һәм райондың &quot;Алға&quot; гәзиттәрендә донъя күрә башлай.

Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы бер нисә тапҡыр Этҡол ауыл Советына депутат итеп һайлана, Этҡол ауыл Советы башҡарма комитеты ағзаһы, ҡатын-ҡыҙҙар советы етәксеһе була. Урындағы профсоюз ойошмаһы эшендә лә әүҙем ҡатнаша. 1963 йылда Башҡортостандың XIV мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюзы конференцияһында ҡатнаша, VI республика юғары мәктәп һәм фән эшмәкәрҙәре профсоюзы конференцияһына делегет итеп һайлана, РСФСР-ҙың Юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелары профсоюзының республика комитеты ағзалығына Башҡортостандан бер үҙе кандидат булып һайлана һәм ике йыл буйына ике ай һайын Мәскәүгә профсоюз  ойошмаһы пленумдарына йөрөй һәм пленум эшендә әүҙем ҡатнаша.

Хаҡлы ялға сыҡҡас та Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы әүҙем йәмәғәтсе булып ҡала. Бигерәк тә Әхмәт-Зәки бабаһының тормош юлын, сәйәси, ғилми эшмәкәрлеге тураһында үҙе белгәндәрҙе халыҡҡа еткереү эшенә тос өлөш индерә. Башҡортостандың Борай, Туймазы, Ғафури райондарының, Ишембай, Октябрьск, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларының мәктәп-колледж уҡыусылары менән осрашыуҙарға Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы үҙенең тәүге дәресенә барған кеүек тулҡынланып бара. Бүләккә альбомдар, күргәҙмә материалдар әҙерләй, үҙе яҙған шиғырҙарҙы ҡуйырға ла онотмай&lt;ref&gt;Гөлнур Аҙнабаева. Беренсе уҡытыусыбыҙ. - &quot;Йәшлек&quot; гәзите, № 46, 19.04.2008&lt;/ref&gt;.

Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙының республиканың төрлө баҫмаларында һәм Ишембай районының «Торатау» гәзитендә әленнән-әле көн үҙәгенә һуҡҡан мәҡәләләре донъя күрә.
1989 йылда Ишембай ҡалаһының «Юрматы» башҡорт халыҡ үҙәге арҙаҡлы яҡташыбыҙ Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең 100 йыллыҡ юбилейын үткәреү тураһында юллай башлағас, иң тәүҙә уларға ярҙамға Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы килә. Үҙәк етәксеһе Нәзир Зыя улы Хисаметдиновтың хәтерләүҙәренән:

{{начало цитаты}} 
''&quot;Рәсәй Федератив республикаһына нигеҙ һалған шәхестең исемен тыуған иленә ҡайтарыу эшен, әлбиттә, рәсми органдарға — КПСС-тың Ишембай ҡала комитетына, Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетына, шулай уҡ Ишембайҙа вазифа биләгән туғандарына мөрәжәғәт итеүҙән башланыҡ. Әммә хуплау тапманыҡ. Шунан Вәлидиҙең туған-тумасаһын барлай торғас, „Торатау“ гәзитенең әүҙем хәбәрсеһе Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннановаға мөрәжәғәт итергә булдыҡ. Шул көндә үк тормош иптәше Нәжип Абдулхаҡ улы менән бергәләп үҙәктең киске ултырышына килеп тә инделәр. Байтаҡ ҡына урындарҙан кире яуап алғанға күрә, беҙ хатта бер аҙ шаңҡып ҡалдыҡ. Үҙҙәре менән бик күп архив материалдары алып килгәйнеләр. Бына шундай ҡыйыу апайыбыҙ булыуына ҡыуанып, башлаған эште дауам иттек. Артабан идеябыҙ тәүҙә Ишембай районы Советында (рәйесе Салауат Ғабдулла улы Булатов), артабан Башҡортостандың беренсе Президенты Мортаза Рәхимов тарафынан да хупланды.&quot; '' {{конец цитаты}}

Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы 2001 йылда республикабыҙ төп баҫмаларының береһе булған &quot;Башҡортостан&quot; гәзите лауреаты булып таныла. &quot;Йәшлек&quot; гәзите үткәргән конкурста ла еңеүсе була. Хаҡлы ялда сағында ла республика, ҡала һәм район баҫмаларына мәҡәләләр яҙыуын дауам итә.

== Матбуғатта баҫылған ҡайһы бер мәҡәләләре ==
* Дөрөҫлөк өҫкә сыҡты - &quot;Торатау&quot; гәзите, (№52, 23.12.1990 й.);
* Беҙҙе Вәлидовсылар тип эҙәрләнеләр- &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, (№ 1, 01.01.1993 й.);
* Ҡара ҡырау һуҡҡан затлы сәскәләр - &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, (13.07.1996 й.);
* Онотолмаҫ утыҙ етенсе... - &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, (№ 10, 18.01.2006 й.);
* Беҙҙең атайҙар ниңә атылды? - &quot;Ағиҙел&quot; журналы, (№ 4, 1994 й.);
* Һөйөклө йәштәштәрем - &quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot; журналы, (№ 8, 2002 й.);
* Этҡоломдоң йәме булған ирле-ҡатынлы Шәриповтар - &quot;Торатау&quot; гәзите, (14.04.2005 й.);
* Әсәйем тураһында - &quot;Аҙна&quot; гәзите, (20.09.2007 й.).

Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннанованың үткән быуаттың 90-сы йылдарынан алып баҡыйлыҡҡа күскәнгә тиклем 80-гә яҡын мәҡәләһе &quot;Ағиҙел&quot; журналы, &quot;Башҡортостан&quot;, &quot;Йәшлек&quot;, &quot;Тортау, &quot;Октябрьский вестник&quot; гәзиттәрендә донъя күрә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962 йыл); 
* БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966 йыл);
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1943 йыл);
* ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының Почёт грамотаһы (1968 йыл);
* Башҡорт АССР-ы Мәғариф министрлығының Почёт грамоталары (төрлө йылдарҙа);
* «Профсоюздарҙа әүҙем эшләгән өсөн» билдәһе (1969 йыл);
* Республика кимәлендәге персональ пенсия (1975 йыл)
* Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге премия лауреаты (2010 йыл);
* РФ Президентының һәм БР Президентының Рәхмәт хаттары;
* Төрлө йылдарҙа район, ҡала, мәғариф бүлеге тарафынан бирелгән Почёт грамоталары.

== Ғаиләһе һәм балалары ==
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы тормош иптәше Нәжип Абдулхаҡ улы менән Ләлә исемле бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.

Ләлә Нәжип ҡыҙы һәм уның тормош иптәше Рәжәп Хәсән улы Ишҡоловтар институттан һуңғы тәүге 15 йылда Этҡол урта мәктәбендә физика һәм математика фәндәренән уҡыта. Артабан 30 йылға яҡын икеһе лә Ишембай ҡалаһы-районының мәғариф бүлегендә эшләй. Икеһе лә - &quot;РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы&quot;. Ләлә Нәжип ҡыҙы &quot;Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы&quot; исеменә лә лайыҡ була.

Уларҙың өлкән улдары Хәлил ике юғары белем алыуға өлгәшә, әлеге мәлдә Ишембайҙа һөнәре буйынса уңышлы эшләй. Кесе улдары Хәйҙәр, Өфө авиация университетын ҡыҙыл дипломға һәм аспирантура тамамлап, Өфөнөң &quot;Транснефть&quot; компанияһында әйҙәүсе инженер булып эшләй.

Ә хәҙерге ваҡытта улар Ишембай ҡалаһында йәшәй. Ләлә Нәжип ҡыҙы менән Рәжәп Хәсән улы, өләсәй һәм олатай булып, ейән-ейәнсәрҙәрен һөйөп, һөйөнөп ғүмер итә.

== Әҙәбиәт ==
* Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: [[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]], 2015 г., стр. 656. 3000 экз.);
* &quot;Славные дочери башкирского народа&quot; (2012 г., Уфа, изд. &quot;Гилем&quot; АН РБ. тир. 300 экз., 271 стр.);
* &quot;Заслуженные люди Башкортостана&quot; (2012 г., изд. &quot;Пиар-Департамент РБ&quot;, тир. огр., 621 стр.)
* &quot;Ватандаш&quot; журналы (2001 й., № 1, &quot;Башҡортостан&quot; республика дәүләт нәшриәте типографияһы, тир. 6435 экз., 208 б.)
* М. Якупов. «Сотник Ишимбай» (Уфа. ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005,стр. 126, 400 экз.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Зәки Вәлиди исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>aycms3elzypoprhrmjsypxl3aclozky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146498</id>
    <revision>
      <id>1294655</id>
      <parentid>1242093</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T04:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61775" sha1="km59d74ngm4mn55es93b0v4e1ysrrj1" xml:space="preserve">
[[Файл:Great Purge Resolution of Central Committee.jpg|thumb|200px|&lt;small&gt;
«Постановление ЦК ВКП(б): &lt;br&gt;
1. Разрешить Наркомвнуделу продолжить до 15 апреля 1938 года операцию по разгрому шпионско-диверсионных контингентов из поляков, латышей, немцев, эстонцев, финн, греков, иранцев, харбинцев, китайцев и румын, как иностранно-подданных, так и советских граждан, согласно существующих приказов НКВД СССР. &lt;br&gt;
2. Оставить до 15 апреля 1938 года существующий внесудебный порядок рассмотрения дел арестованных по этим операциям людей, вне зависимости от их подданства. &lt;br&gt;
3. Предложить НКВД СССР провести до 15 апреля аналогичную операцию и погромить кадры болгар и македонцев, как иностранных подданных, так и граждан СССР». &lt;br&gt;
Подписи: «За» [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Молотов, Вячеслав Михайлович|Молотов]], [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Каганович]], [[Ворошилов, Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Микоян, Анастас Иванович|Микоян]], [[Чубарь, Влас Яковлевич|Чубарь]] &lt;br&gt;
31 января 1938 года &lt;/small&gt; ]]
'''НКВД -ның милли операциялары''' — 1937—1938 йылдарҙағы Оло террор осоронда НКВД органдары тарафынан башлыса СССР өсөн сит ил милләт (румындар, [[немецтар]], латыштар, литва, эстондар, финдар, гректар, румындар, болгарҙар, ҡытайҙар, ирандар, афғандар һәм башҡалар) кешеләренә ҡаршы үткәрелгән массауи репрессив кампаниялар серияһы. Айырым операция харбиндарға ҡаршы үткәрелә. «Милли операциялар» маҡсаты итеп диверсия-ихтилал һәм капиталистик илдәр разведкаларының шпион кадрҙары менән көрәш иғлан ителә. [[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем бөтә «милли операциялар» сиктәрендә 335 513 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 157 247 кеше атыуға хөкөм ителә, йәғни хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанынан 73,66 проценты&lt;ref name=order00485a /&gt;. Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең араһында этник аспекты булыуына ҡарамаҫтан, «милли йүнәлештәргә» шулай уҡ башҡа милләт вәкилдәре, шул иҫәптән [[урыҫтар]], [[украиндар]], [[белорустар]] эләгә&lt;ref&gt;''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 621—622. — ISBN 978-5-8243-1535-6&lt;/ref&gt;. «Мемориал» йәмғиәте мәғлүмәттәренә ярашлы, «немец йүнәлеше» буйынса Волга буйы немецтары араһында репрессиялар сағыштырмаса аҙ була, сөнки улар сит ил кешеләре булараҡ ҡабул ителмәй. Һәм киреһенсә, сит илдәрҙә оҙайлы ваҡыт йәшәгән КВЖД хеҙмәткәрҙәре (харбиндар) иҫәбендә этник урыҫтар репрессияларға дусар була.

== Тарих башы ==
1920 йылдар башынан уҡ СССР ҙур һуғыш һәм сит ил интервенцияһын көтөү хәлендә. Бындай шарттарҙа 30-сы йылдар аҙағында коллектив яуаплылығына ярашлы шик аҫтына СССР өсөн бөтә сит булған милләттәр эләгә, улар сит ил разведкаларының шпион һәм диверсион эшмәкәрлеге өсөн база һәм совет режимына потенциаль рәүештә лояль булмаған мөхит булараҡ ҡабул ителә. НКВД хеҙмәткәрҙәре Оло террорға тиклем уҡ, 1934 йылда, көнбайыш милләт аҙсылыҡтар араһында шпиондар һәм ҡоротҡостар эҙләй башлай&lt;ref&gt;''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 587. — ISBN 978-5-8243-1535-6&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ваҡытта лютеран һәм католик руханиҙарының ҡулға алыуҙары бара. [[Пропаганда]] совет йәмғиәтенә көнбайыш шпиондарының бөтә ерҙә була алыуын һәм дөйөм ҡоротҡослоҡ, СССР-ҙа «бишенсе колонна» булыуы тураһында фекер һеңдерә,

== Хронология ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ваҡыты !! Ваҡиға
|-
|  1936 йылдың 9 марты|| Политбюро ЦК ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «Шпион, террористик һәм диверсион элементтарҙан СССР-ҙы кәртәләү саралары тураһында» ҡарарын баҫтырып сығара. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың инеүе ҡатмарлаша һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы таҙартыу өсөн комиссия булдырыла.
|-
|  1937 йылдың марты || СССР-ҙан сит ил кешеләрен «әүҙем ҡыҫырыҡлап сығарыуҙың» башы. Политбюро ҡарарына ярашлы Көнбайыш себерҙә йәшәүсе сит ил граждандарына тороу өсөн таныҡлыҡ оҙайтыуҙан мәхрүм итеү, тәү сиратта, Германия, Япония һәм Польша граждандарына. Сит ил дипломаттары менән бәйләнештә булған массауи ҡулға алыуҙар башлана.
|-
|  1937 йылдың 25 июле || Ежов [[:s:Приказ НКВД от 25.07.1937 № 00439|00439-сы һанлы бойороҡҡа]] телеграф буйынса ҡул ҡуя һәм ғәмәлгә индерә, бойороҡҡа ярашлы НКВД-ның урындағы органдарына 5 көн эсендә бөтә герман подданныйҙарын ҡулға алыу йөкмәтелә, шул иҫәптән хәрби заводтарҙа һәм һәм оборона цехтары булғн заводтарҙа хәҙер һәм элек эшләгән сәйәси эмигранттарҙы, шулай уҡ тимер юлы транспортында, һәм тикшереү барышында «әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын тулыһынса фашлауына ирешергә».&lt;ref&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370725.htm  Приказ НКВД от 25.07.1937 № 00439] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905084754/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370725.htm |date=2016-09-05 }}&lt;/ref&gt; 1937 йылдың август-сентябрь айҙарында Ежов күрһәтмәһе буйынса «поляк операцияһы» өлгөһө буйынса үткәрелгән совет немецтарына ҡаршы репрессиялар башлана. Барыһы «немец йүнәлеше» буйынса 55 005 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 41 898 кеше — атып үлтереүгә.
|-
|  1937 йылдың 11 августы || Ежов ҡул ҡуйған [[:s:Приказ НКВД от 11.08.1937 № 00485|НКВД-ның 00485се һанлы бойороҡҡа]] ярашлы 20 августан «Поляк ғәскәре ойошмаһының» урындағы ойошмаларын тулыһынса юҡҡа сығарыуға йүнәлтелгән киң операция башларға һәм уны 3 ай эсендә тамамларға бойора. «Поляк операцияһы» ошондай уҡ «милли» операциялар араһында иң эреһе була: барыһы уның буйынса 139 815 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 111 071 — атып үлтереүгә.
|-
|  1937 йылдың 17 августы || Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып сығыусыларға һәм эмигранттарға ҡарата «румын операцияһын» үткәреү тураһында бойороҡ.
|-
|  1937 йылдың 22 августы || НКВД-ның «Сит ил граждандары тураһында» бойороғо, уға ярашлы һис һүҙһеҙ 21 ил граждандарына тороу тураһында таныҡлығын оҙайтыуҙы туҡтатырға талап ителә, тағы ла 10 илдең — «яманатын сығарыу материалдар булған осраҡта».
|-
|  1937 йылдың 20 сентябре || СССР-ҙың Эске эштәр наркомының 00593-сө һанлы харбиндарға ҡаршы операцияны үткәреү тураһындағы бойороғо.
|-
|  1937 йылдың 30 ноябре || Ежовтың «латыш операцияһын» үткәреү буйынса 49990-сы һанлы бойороғо тураһында телеграмма. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә.
|-
|  1937 йылдың 11 декабре||Ежовтың «грек операцияһын» үткәреү буйынса 50215-сы һанлы бойороғо тураһында телеграмма.
|-
|  1937 йылдың 14 декабре|| Директива НКВД-ының директиваһы «латыш йүнәлеше» буйынса репрессияларҙың эстондарға, литваларға, финдарға, болгарҙарға йәйелдереүе тураһында. «Эстон йүнәлеше» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә — 7998 кеше, «фин йүнәлеше» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә — 9078 кеше.
|-
|  1938 йылдың 29 ғинуары|| НКВД-ның «Иран операция» буйынса директиваһы. Хөкөм ителә 13 297 кеше, шул иҫәптән атып үлтереүгә — 2 046 кеше.
|-
|  1938 йылдың 31 ғинуары||  ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы милли операцияларҙы 1938 йылдың 15 апреленә тиклем оҙайтыу тураһында ҡарары&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61278 Текст постановления Политбюро от 31.01.1938]&lt;/ref&gt;.
|-
|  1938 йылдың 1 феврале|| НКВД-ның Болгарҙар һәм македонсыларға ҡарата «милли операцияһы» тураһында директиваһы.
|-
|  1938 йылдың 16 феврале|| НКВД-ның «Афган йүнәлеше» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директиваһы. Хөкөм ителә 1 557 кеше, шул иҫәптән 366 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителгән.
|-
|  1938 йылдың 23 марты|| ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының Оборона сәнәғәтен репрессиялар үткәрелгән милләттәргә ҡараған кешеләрҙән таҙартыу тураһында ҡарары.
|-
| 1938 йылдың 26 майы|| ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы милли операцияларҙы 1938 йылдың 1 авгусына тиклем оҙайтыу тураһында ҡарары&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61345 Текст постановления Политбюро от 26.05.1938]&lt;/ref&gt;.
|-
|  1938 йылдың 24 июне||Оборона наркоматының СССР территорияһында күрһәтелмәгән милләттәрҙән РККА хәрбиҙәрен эштән бушатыу тураһында директиваһы.
|-
| 1938 йылдың 15 сентябре || ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының милли йүнәлештәр буйынса 1938 йылдың 1 авгусына тиклем ҡулға алынғандарға ҡарата эштәрҙе ҡарау өсөн махсус тройкалар булдырыу тураһында ҡарары&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61360 Текст постановления Политбюро от 15.09.1938]&lt;/ref&gt;.
|}

Был һәм башҡа документтарға ярашлы репрессияларға дусар ителергә тейеш булалар: немец, румындар, болгарҙар, поляктар, финндар, норвегиялылар, эстондар, литва, латыштар, пуштундар, македондар, гректар, фарсылар, мингрелдәр, лаклылар, курдтар, япондар, корейҙар, ҡытайҙар, карелдар һәм башҡалар. Ошо уҡ ваҡытта «милли йүнәлештәр» СССР өсөн «сит ил» милләттәренә генә тарала.

== Репрессия механизмдары ==
«Кулактар» операцияһынан айырмалы рәүештә милли операциялар буйынса бер ниндәй ҙә разнарядкалар бирелмәй: НКВД-ның урындағы органдары начальниктарына ғәмәлдәр иреклеге бирелә.

00485-сы һанлы НКВД бойороғона ярашлы бөтә милли операциялар «альбом тәртибендә» үткәрелә. Ҡулға алынғандарға тәҡдим ителгән яза саралары менән ғәйепләү хөкөмдәре турындарҙан мәскәүгә ебәрелә. Артабан НКВД-ның үҙәк аппаратында «СССР-ҙың НКВД комиссияһының» улытырыштары протоколдары тултырыла, улар ҡултамғаға Н. И. Ежовҡа һәм А. Я. Вышинскийға тапшырыла. Бер ҡарауҙа Ежов һәм вышинский бер нисә йөҙ үлем язаһын бирә алғандар: мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә улар атып үлтереүгә 992 кеше хөкөм ителә. Һөҙөмтәлә СССР-ҙың НКВД Комиссияһы һәм ССР Союзы прокуроры 235 122 кешене хөкөм итә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 172 830 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=lost-empire&gt;[http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14958&amp;Itemid=9 Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309100414/http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=14958&amp;Itemid=9 |date=2012-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың сентябрендә, Мәскәүҙә тиҫтәләрсә мең тикшереү эштәре тураһында мәғлүмәт йыйылғандан һуң, бөтә республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә әлеге эштәрҙе ҡарау өсөн «махсус тройкалар» ойошторола, улар ике дауамында ғәмәлдә була&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61360 Постановление политбюро ЦК ВКП(б) о создании особых троек]&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 25 авгусынан, тәүге альбомға ҡул ҡуйылғандан һуң, һәм 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем «альбом тәртибендә» һәм Махсус тройкалар тарафынан бөтә милли операциялар буйынса 346 713 кешегә эштәр ҡарала, улар эсенән 335 513 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 247 157 кеше атып үлетереүгә хөкөм ителә, йәғни, хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанынан 73,66 процентты тәшкил итә.&lt;ref name=order00485a /&gt;.

Телеграф хат алышыуҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре кодлы телде ҡулланалар: мәҫәлән, тотҡондарҙы — «бланк», атып үлтереү тураһында мәғлүмәттәр «мал һуйыу» кеүек фразалар артында йәшерелгән. Мәҫәлән, Иркутск өлкәһе буйынса УНКВД КРО-һы начальнигы А. Н. Троицкий 1938 йылдың мартында Бодайболағы үҙенең урынбаҫары Б. П. Кульвец ҡамассауи ҡулға алыуҙар тураһында яҙа: «Бөтә тармаҡтар буйынса һатып алыуҙы киңерәк йәйелдерегеҙ». Кульвец рапорт бирә: «900 баш мал һатып алынды. 280 эш иткә һуйылды. Мал урындарҙан килеүен дауам итә. Күрәһең, киләһе 3-4 көндә меңдән артыҡ баш булыр. Тимәк, 10 мартҡа тиклем һатып алынған малды һуйып өлгөрөп булмаҫ». Яуап биргәндә Троицкий йәшеренмәй: «Һеҙгә беренсе категория буйынса 326 кешегә тройка буйынса приговорҙар ебәрелде, уларҙы тормошҡа ашырығыҙ — бына һеҙгә бер аҙ тәүге өс категория буйынса хөкөм ҡарары буйынса һеҙҙең был 326 кеше ебәрҙе, улар тормошҡа ашырыу — бына һеҙгә бер аҙ бушатыу»&lt;ref&gt;А. Г. Тепляков. Машина террора: ОГПУ−НКВД Сибири в 1929−1941 гг. — М.: Новый Хронограф; АИРО−XXI, 2008. — 608 с. (Серия «АИРО-Монография»). &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94881-070-6&lt;/nowiki&gt;. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91022-102-8&lt;/nowiki&gt;. &lt;/ref&gt;.

== Башҡорттар ==
{{main|Башҡортостанда сәйәси репрессиялар}}

== Гректар ==
{{main|НКВД-ның грек операцияһы||}}

== Ингерманландтар ==
{{main|Депортация финнов-ингерманландцев}}

== Казактар ==
{{main|Депортация терских казаков}}

== Ҡаҙаҡтар ==
{{main|Алаш эше}}

== Ҡытайҙар ==
1937-38 йылдарҙа НКВД органдары ҡытайҙарҙы күпләп ҡулға алалар. Күбеһе атып үлтерелә, шул иҫәптән 1931 йылда Япония Маньчжурияны баҫып алғандан һуң СССР-ға ҡасып сыҡҡан һәм [[Хакас Республикаһы|Хакасияла]] тотолған тиҫтәләгән ҡытайҙар ҙа. 1938 йылдың май-июлендә 7,9 мең ҡытайҙар Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялана. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайға]] ҡайтырға теләмәгән һәм совет гражданлығын ҡабул иткән ҡытайҙар Алыҫ көнсығыш крайының Кур-Урмий районына күсерелә (1,9 мең кеше), тағы ла1,4 мең кеше [[Ҡаҙағстан]]ға оҙатыла.

== Корейҙар ==
{{main|Депортация корейцев в СССР}}
1937 йылда Алыҫ Көнсығыштан корейҙарҙы&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61155 Постановление политбюро ЦК ВКП(б) «о корейцах»], alexanderyakovlev.org&lt;/ref&gt;, ҡытайҙарҙы депортациялау үткәрелә. Әлеге акция менән етәкселек итеү ГУЛАГ һәм кешеләрҙе күсереү буйынса НКВД бүлеге начальнигы М. Д. Берман, Алыҫ Көнсығыш буйынса НКВД полпредыГ. С. Люшков, ГУЛАГ начальнигы урынбаҫары И. И. Плинер Һәм Люшковтың бөтә урынбаҫарҙары һәм ярҙамсылары тәғәйенләнә. Депорацияны үҙ иңендә татыған корейҙарҙың хәтирәләренән: кешеләрҙе көсләп вагондарға һәм грузовиктарға индергәндәр һәм 5-8 аҙна дауамында Ҡаҙағстанға һәм Үзбәкстанға алып барғандар, юлда кеше аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан ҡырылған.

== Курдтар ==
{{main|Депортация курдов}}

== Латыштар ==
1937 йылдың ноябрендә [[Смоленск өлкәһе]] буйынса УНКВД начальнигы А. А. Наседкин Ежовҡа ниндәйҙер «Латыш милли үҙәге» булыуы тураһында хәбәр итә. Наседкин 500 латышты ҡулға алыуға рөхсәт һорай. Ежовтың яуабы: «Бер ни түгел, мин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетынан ризалыҡ алырмын, латыштарҙың кәрәген бирер кәрәк — 1500—2000 кешене ҡулға алығыҙ, улар барыһы ла милләтселәр»&lt;ref&gt;[http://litrus.net/book/read/5862?p=77 Ежов. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110111430/http://litrus.net/book/read/5862?p=77 |date=2013-11-10 }}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 23 ноябрендә Наседкин Кремлдә Политбюро ағзалары алдында үҙе асыҡлаған контрреволюцион латыш ойошмаһы тураһында доклад менән сығыш яһай, бынан һуң Я. И. Алкснис, Я К. Берза, Я Х. Петерс, М.. И. Лацис, И. И. Вацетис кеүек күренекле латыштар ҡулға алына. Бер нисә көндән Ежов Наседкинға операция Сталин менән килешелгән тип хәбәр итә һәм рәсми рәүештә бойороҡ сыҡҡанға тиклем латыш ауыл Советтары һәм колхоздары етәкселәрен, Латвия сәйәси эмигранттарын, «Прометей» мәҙәни-ағартыу йәмғиәтенең урындағы бүлектәре, латыш уҡсылары йәмғиәте, латыш милли театры ағзаларын ҡулға алыуҙы башларға тәҡдим итә. Наседкиның, мөмкинме яманаты булмағандарҙы ҡулға алырға, тигән һорауына, Ежовтың яуабы: «материалды тикшереү барышында табырһығыҙ».

Бөтә СССР территорияһында латыштарға ҡаршы репрессиялар Ежовтың 1937 йылдың 30 ноябрендәге 49990-сы һанлы шифротелеграммаһынан һуң башлана. Латыш операцияһы, ьашҡа милли операциялар кеүек, поляк операцияһы өлгөһө буйынса үткәрелә.

Мәскәү өлкәһе УНКВД-һының 3 бүлек начальнигы А. О. Постелдең күрһәтмәләренән:&lt;ref name=latvians&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1012583 Из материалов расследования прокуратуры Московского военного округа методов проведения «латышской операции» НКВД СССР в 1938 г.]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
&quot;Заковскийҙың килеүе менән &quot;латыш ойошмаһы&quot;ның массауи ҡулға алыныуҙары башланды, улар алдан уҡ һәр бүлек буйынса ай һайын контроль һандарға ярашлы 1000—1200 кеше билдәләнгән ине һәм, ысын мәғәнәһендә, латыштарҙы эҙәрлекләү һунарға әйләнде Һәм Мәскәүҙәге латыш халҡынан оло ирҙәрҙе юҡ итеүгә әйләнде, сөнки уларҙы милициялағы приписной ҡағыҙҙарҙан хатта эҙләп табалар ине. Заковскийҙың «беренсе допроста уҡ туҡмарға», ойошмала ҡатнашыу һәм яңы кешеләр тураһында күрһәтмәләрен бер-ике биткә һыйырлыҡ ҡыҫҡа итеп алырға һәм уның Таганка төрмәһендәге шәхси миҫалдары, нисегерәк һорауҙар алырға — ҡулға алынғандарҙы туҡмауға һәм уларҙың үҙ-үҙҙәренә генә түгел, таныштарына, яҡындарына, хеҙмәттәштәренә һәм хатта туғандарына мәжбүри рәүештәге яла яғыуҙы барлыҡҡа килтерҙе&quot;.

«Латыш операцияһы барышында Каверзнев латыш клубын уның бөтә тармаҡтары менән бергә ҡыйратыу буйынса задание ала, һәм Каверзневтың эштәре башҡалар менән сағыштырмаса бик көйлә бара, ул беренсе ударник була һәм латыштарҙы ҡулға алыуҙы ысын мәғәнәһендә латыш милләтле кешеләргә һунарға әүерелдерә. Бер ғәйепһеҙ латыштарҙы ҡулға алыуға ваҡыт исраф итмәҫ һәм ялған протоколдар биреү өсөн Каверзнев был техник процесты тиҙләтә, ул латыш клубы ағзаларының тулы исемлеген ала, башлыса эшселәрҙе, партияла торғандарҙы һәм партияла булмаусыларҙы, һәм ҡулға алыуҙы шундуҡ үткәрә».
&lt;/blockquote&gt;

СССР НКВД-һы 3 идаралығының 3 бүлеге начальнигы А. П. Радзивиловскийҙың күрһәтмәләренән&lt;ref name=latvians /&gt;:
&lt;blockquote&gt;
«Ошонда уҡ мин Ежовтан нисек советтарға ҡаршы подпольены латыштар араһында ойошторорға, тип һораным, ул, конкрет мәғлүмәттәр булмауынан тартынырға ярамай, ВКП(б) ағзаларынан бер нисә латышты алдан билдәләп ҡуйырға һәм уларҙан кәрәкле күрһәтмәләрҙе бирҙертергә, тип яуапланы:
„Ул халыҡ менән наҙланып тормағыҙ, улыарҙың эштәре альбом тәртибендә ҡараласаҡ. ВКП(б)-ла ағзалыҡта торған латыштар, поляктар һәм башҡалар шпиондар һәм диверсанттар тип дәлилләр кәрәк“.
Ежовтың ошо күрһәтмәһен үтәп, мин һәм УНКВД-ның башҡа начальниктары иң ҡара эштәрҙең береһен башҡарҙыҡ — ВКП(б)-ла торған һәр латышты, полякты һәм башҡа милләт вәкилдәрен буштан-буш юҡҡа сығарҙыҡ.
Уларҙың советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһындағы күрһәтмәләре, ғәҙәттә, ҡулға алынғандарҙы НКВД-ның үҙәк һәм төбәк органдарында ҡиң ҡулланған ғазаплау саралары һәҙәмтәһендә алынды».

«Фриновский, ҡулға алынғандарҙан күрһәтмәләр алып булмаған осраҡтарҙа, уларҙы атып үлтереүгә хөкөм итергә, хатта ҡыялата шаһитлыҡ күрһәтмәләре йәки бөтөнләй тикшерелмәгән агентура мәғлүмәттәре нигеҙендә, тип мине өйрәтте».
&lt;/blockquote&gt;

1938 йылдың 10 сентябренә ҡарата «латыш йүнәлеше» буйынса НКВД Комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры тарафынан 17 851 эш ҡарала, уның һөҙөмтәһендә 13 944 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.&lt;ref&gt;[http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php УН ЙЫЛДА илдә үҙгәртеп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308045813/http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php |date=2013-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

Бөтәһе латыш милли операцияһы сиктәрендә 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән16 575 кеше атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php ДЕСЯТЬ ЛЕТ, изменившие страну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308045813/http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php |date=2013-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Немецтар ==
«Герман подданныйҙарын» ҡулға алыу тураһында Ежовтың директиваһы 1937 йылдың 25 июлендә сығыуына ҡарамаҫтан поляк операцияһы өлгөһө буйынса үткәрелгән немец операцияһы [https://ru.wikisource.org/wiki/Приказ%20НКВД%20от%2011.08.1937%20№%2000485 00485-се һанлы бойороғо] сыҡҡас та үткәрелә башлай. Тәүҙә репрессияларға ғәҙәттә «шикле» контингенттар дусар ителә: сәйәси эмигранттар, ҡасып сығыусылар, элекке хәрби әсирҙәре, Германиянан хатта йәки посылкалар алыусылар, Германия консуллығына мөрәжәғәт итеүселәр, эмигрант һәм мәҙәни-милли хәрәкттә ҡатнашыусылар һәм башҡалар. Әлеге категориялар буйынса картотекалар сүпләнеп бөтөрөлгәс, НКВД хеҙмәткәрҙәре немец милләте буйынса йәки шиклеләрҙе ҡулға ала башлайҙар&lt;ref&gt;''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 604. — ISBN 978-5-8243-1535-6&lt;/ref&gt;. Чекистар фекеренсә, немец фамилиялы һәр кем ҡулға алына ала&lt;ref&gt;Die stetige Ausstellung «Geschichte der Deutschen in St-Petersburg»- Der Katalog:-Initiert vom Generalkonsulat der Bundesrepublik Deutschland im Zusammenarbeit mit dem Kulturkomitee der Stadt St.Petersburg und der Evangelisch-Lutherische Kirche (Newski Prospekt 22-24)&lt;/ref&gt;. Украина НКВД-һы тәфтишселәре допроста түбәндәгесә белдергәндәр: «поляк һәм немец разведкаларының нигеҙен ҡоротор өсөн…поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡулға алыу өсөн мәғүмәттең булыу-булмауына ҡарамаҫтан ҡулға алырға кәрәк тигән Успенскийҙың күрһәтмәһе булды» Шуға күрә поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡулға алыу өсөн уларҙың милләте өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә була.

Шуныһы ҡыҙыҡ, Волга буйы немецтарына ҡарата «немец йүнәлешендәге» репрессиялар башҡа берәмектәр менән сағыштырмаса ул тиклем ҙур булмай. Рәсәй тарихсылары Н. Охотин һәм А. Рогинский, Сталин-Ежов логикаһына ярашлы, улар рәсми рәүештә улар артынан нығытылған территорияла ойошоп йәшәүсе «үҙ» немецтар булғанға күрә башлыса «кулак» операцияһы сиктәрендә генә репрессияға дусар ителгәндәр&lt;ref name=germans&gt;[http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm |date=2013-05-19 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, милли операциялар буйынса репрессиялар урындағы НКВД органдарының шәхси ҡанһыҙлығына бәйле булған.

Барыһы «немец операцияһы» сиктәрендә 65-68 мең кеше ҡулға алынған, уларҙың 55 005 хөкөм ителгән: юғары үлем язаһына ([[Үлем язаһы|ВМН]]): — 41 898 кеше, төрмәгә, һөргөнгә һәм ситкә ҡыуылыуға — 13 107 кеше&lt;ref name=germans /&gt;.

== Поляктар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;&quot;
! colspan=6 | СССР-ҙа хөкөм ителгән поляк шпиондарының һаны
|-
! Йыл !! Кеше
|-
| 1935 || 2253
|-
| 1936 || 1275
|-
| 1937 || 45 302
|-
| 1938 || 56 663
|-
| 1939 || 600
|}

Поляктарға ҡарата репрессиялар айырыуса ҙур ҡолас менән үткәрелә. ФСБ-ның асылған мәғлүмәттәренә ярашлы 1937—1938 йылдарҙа НКВД органдары 102 мең «поляк шпионын» таба. Шул уҡ ваҡытта Варшавалағы Үҙәк хәрби архивы мәғлүмәттәренә ярашлы поляк резидентураһының бөтә штаты (бөтә илдәр өсөн) 1937—1938 йылдарҙа 200-ҙән саҡ ҡына ашыу кеше тәшкил итә. Бынан тыш, шпиондарҙың күпселеге Себерҙә табыла, шул уҡ ваҡытта поляк архив мәғлүмәттәренә ярашлы ысынында резиденттар Мәскәү, Ленинград, Минск, Киев, Харьков һәм Тбилиси ҡалаларында урынлашҡан була.
{{Цитата башы}}
''Ҡоро тышҡы параметрҙар буйынса ҡарағанда, поляк операцияһының башҡа операцияларҙан үҙенсәлеге атып үлтерелгәндәрҙең процентында түгел, ә ҡулға алыуҙарҙың күләмендә. Ул иң тәүге генә түгел, ә шул уҡ ваҡытта милли операциялары араһында ҡорбандар һаны буйынса иң күләмлеһе лә булды. Быны күп кенә сәбәптәр менән аңлатып була: тем, что Польша на всем протяжении 1920—1930 йылдарҙың бөтә дауамында Польша һис шикһеҙ күрше дәүләттәр араһынан иң хәүефлеһе тип таныла, Польшаның айырыуса мәкерлеге тураһында тамыр йәйгән миф булыуы, СССР-ға ҡасып сығыусыларҙың күпселеге Польшанан булыуы, «сит ил милләттәренән» (1937—1938 йылдарҙағы НКВД докусенттарында киң ҡулланылған термин) СССР-ҙа поляктар шулай уҡ башҡаларға ҡарағанда күберәк йәшәй (немецтарҙан тш, әлбиттә, әммә «немец операцияһының» үҙенең етди үҙенсәлеге була, һәм ул — махсус ҡарала торған нәмә), ошоларҙан сығып — по логике 1937—1938 йылдарҙағы логикаға ярашлы — башҡа разведкалар менән сағыштырғанда, СССР-ҙа поляк разведкаһының базаһы күпкә киңерәк улыр ға тейеш тигән һығымта яһала.''

''«поляк йүнәлеше» буйынса репрессияларҙың күләме Сталин яғынан поляктарға ҡарата ниндәйҙер махсу шәхси яратмауы менән билдәләнмәй. Эш поляктарҙа түгел, ә Польшала. Ошо уҡ рәүештә эш башҡа милли операциялар менән дә тора (юғиһә беҙгә латыштарға, финдарға, эстондарға, афғандарға һәм башҡаларға Сталин яғынан айырыуса яратмауы тураһында һүҙ йөрөтөргә тура килер ине). «Йүнәлештәр» буйынса милли операциялар «дошман даирәһендәге» бөтә илдәрҙә тиерлек үткәрелә, әммә уларҙа «енәйәтлелек» критерийы булып милләт тормай, ә шундай илдә тыуыу һәм йәшәү йәки ил менән ниндәй ҙә булһа бәйләнеш&lt;ref name=pol&gt;[http://www.memo.ru/history/polacy/00485art.htm «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}&lt;/ref&gt;''
{{конец цитаты}}

Поляк тарихсыһы документаль мәғлүмәттәр нигеҙендә, Сталиндың поляктарға ҡарата айырыуса бер ниндәй ҙә нәфрәте булмаған, тип дәлилләй.

Архивтарҙа ҡулға алынған урыҫтарҙы, украиндарҙы һәм белорустарҙы үҙҙәрен поляк тип танырға мәжбүр итеү буйынса бер нисә осраҡ теркәлгән. Ҡулға алынғандар йыш ҡына Поляк ғәскәри ойошмаһына ҡарамағында булғандары өсөн хөкөм ителәләр, ысынында был ойошма 1918 йылда уҡ Поляк Ғәскәре (Поляк армияһы) составына инә, ә Украина территорияһында 1921 йылда тулыһынса үҙ эшмәкәрлеген туҡтата. Бынан тыш, репрессиялар үҙ илдәренән СССР-ға ҡасып килгән сәйәси эмигранттарҙы аямай. В. Г Кривицкий үҙенең мемуарҙарында сәйәси эмигрант поляк Домбалдең миҫалын килдерә&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_565.html II. Конец Коминтерна // Вальтер Кривицкий&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, Домбаль 1919 йылда Ҡыҙыл армияһы Польшаға баҫып инегәндән һуң уны яҡлап сығыш яһай һәм ҡулға алына. Өс йылдан ул большевиктар тарафынан поляк аманаттарына алмаштырыла. Домбаль тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп төшә, әммә 1936 йылда ҡулға алына һәм поляк хәрби разведкаһы «агенты» булараҡ атып үлтерелә.

1937 йылдың 11 авгусындағы [https://ru.wikisource.org/wiki/Приказ%20НКВД%20от%2011.08.1937%20№%2000485 НКВД-ның 00485-се һанлы бойороғонда] күрһәтелә:

{{Цитата башы}}''Ҡулға алыналар:''&lt;br&gt;а) ''Тикшереү барышында фашланған һәм ошо ваҡытҡа тиклем бирелгән исемлек буйынса табылмаған ПОВ-тың иң әүҙем ағзалары;''&lt;br&gt;''б) поляк армияһының СССР-ҙа ҡалған бөтә хәрби әсирҙәре;''&lt;br&gt;''в) СССР-ға Польшанан төрлө ваҡытта ҡасып сығыусылар;''&lt;br&gt;г) ''Польшанан сәйәси эмигранттар һәм алмаштырылғандар;''&lt;br&gt;д) 'ППС-тың һәм башҡа поляк советтарға ҡаршы сәйәси партияларҙың элекке ағзалары;''&lt;br&gt;''е) поляк райондарының урындағы советтарға ҡаршы милләтселек элементтарҙың иң әүҙем өлөшө''&lt;ref name=order00485&gt;[http://www.martyr.ru/content/view/37/41/  ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530151847/http://www.martyr.ru/content/view/37/41/ |date=2010-05-30 }} {{недоступная ссылка|число=18|месяц=05|год=2013|url=http://www.martyr.ru/content/view/37/41/}}&lt;/ref&gt; {{Конец цитаты}}
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;float:right;&quot; |-
! Милләт !! Хөкөм ителгәндәрҙең һаны
|-
| поляктар || 20 147
|-
| белорустар || 5 215
|-
| украиндар|| 4991
|-
| урыҫтар || 3235
|-
| йәһүдтәр || 1122
|-
| немецтар || 490
|-
| литвалар || 396
|-
| латыштар || 271
|-
| эстондар || 112
|-
| чехтар || 87
|-
| сиғандар|| 76
|-
| австриялылар || 59
|-
| болгарҙар || 53
|-
| венгрҙар || 47
|-
| румындар || 29
|-
| гректар|| 27
|-
| молдавандар || 26
|-
| татарҙар || 23
|-
| башҡалар || 362
|-
| барыһы || 36 768
|}

«Поляк йүнәлеше» буйынса репрессияларға поляктар ғына түгел, поляк фамилияларын йөрөтөүсе башҡа милләт вәкилдәре лә дусар ителә, шуға күрә «поляктар» һәм «поляк операцияһы» төшөнсәләрен тиңләштереү дөрөҫлөккә тап булмай. 1938 йылдың 16 майында СССР НКВД-һы урындағы органдарҙың отчеттарына ҡулға алынғандарҙың милләт составы тураһында мәғлүмәттәрҙе индерергә бойора&lt;ref name=&quot;order00485a&quot; /&gt;.

Шулай итеп, СССР территорияһында йәшәүсе барлыҡ тиерлек поляктар шик аҫтында булып сыға, шулай уҡ башҡа ниндәй ҙә булһа поляктарға йәки Польшаға бәйләнеше булған кешеләр. Әлеге бойороҡ буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә&lt;ref&gt;[http://www.idf.ru/2/7.shtml Архив Александра Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }}&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса&lt;ref name=order00485a&gt;[http://www.memo.ru/history/POLAcy/00485ART.htm «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}&lt;/ref&gt;, 139 835 хөкөм ителә, шул иҫәптән 111 091 кеше атып үлтерелгән. «Оло террор» сиктәрендә был оперция иң күмәк милли операция була. Тотҡонлоҡҡа илдә йәшәгән поляктарҙың 16 % эләгә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм|место=М.|издательство=Международные отношения|издание=2 изд|год=2003|страниц=784|isbn=5-7133-1071-X|страницы=132}}&lt;/ref&gt;.
{{clear}}
{{seealso|Поляктарҙың депортацияһы}}

== Татары ==
{{main|Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы}}

== Удмурты ==
{{main|СОФИН}}

== Финдар ==
«Фин операцияһы» буйынса рәсми рәүештә директива булмаһа ла, Ленинград өлкәһенең һәм Карелия НКВД органдары үҙ башланғысы менән 1937 йылдың сентябрь-октябрендә үк финдарҙы «таҙарта» башлайҙар. Ошо уҡ ваҡытта чекистар НКВД-ның поляк милли операцияһы тураһындағы 00485-се һанлы бойороғона һылтаналар. Карелия АССР-ының эске эштәр наркомы К. Я. Тениссон Карелияла поляктарға, латыштарға һәм немецтарға ҡаршы карьераны эшләп булмауын аңлап, Ежовты рәсми рәүештә финдар буйынса директива юҡлығы буйынса ялыуҙар менән яуҙыра. Һөҙөмтәлә үҙәктә репрессияларға «добро» алына һәм 1937 йылдың декабрендә Мәскәүҙә шпион һәм диверсион эшмәкәрлектә ғәйепләгән беренсе альбомдар ебәрелә. Тәүге туғыҙ альбом буйынса 900 кеше хөкөм ителә, шуларҙың 727 (80,8 %) — атып үлтереүгә. 1938 йылдың февраль аҙағында КАССР НКВД-ның район бүлектәренә финдар исемлектәре яуҙыра башлайҙар. Фин халҡының төп йәшәгән урындарында — Прионежский, Кондопожский, Калевальский, Пряжинский райондарында, баш ҡала Петрозаводскиҙа — «шикле кешеләрҙе» ҡулға алыу көн һайын башҡарыла, йыш ҡына урамдан алып китәләр. Кондопога ҡағыҙ комбинаты һәм Петрозаводск саңғы фабрикаһы кеүек эре карел предприятиеларынан финдарҙы грузовиктар менән ташыйҙар. 1938 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында «фин йүнәлеше» буйынса махсус тройкалар тарафынан тағы ла 1805 кеше (улар араһында 1499 кеше (83 %) финдар), шул иҫәптән 1708 кеше (94,6 %) атып үлтерелә. «Фин йүнәлеше» буйынса репрессиялар шул тиклем йәйелдерелә, хатта 1937—1938 йылдарҙа Карелиялағы бөтә репрессияланғандарҙың 40-тан ашыу % финдар тәшкил итә (шул уҡ ваҡытта финдар КАССР-ҙа дөйөм халҡының 3,2 % тәшкил итә)&lt;ref&gt;''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 612. — ISBN 978-5-8243-1535-6&lt;/ref&gt;.

== Кульвец эше ==
1938 йыл башында [[Иркутск өлкәһе|Иркутск өлкәһендәге]] Бодайбо районына өлкәнең УНКВД УГБ-ның 3 бүлеге начальнигы урынбаҫарыБ. П. Кульвецтың етәкелегендә оператив төркөм сыға. Дәүләт именлеге өлкән лейтенанты Кульвец Борис Петрович Иркутскиҙа, башҡаларҙан тыш, 127 кешенән торған «пан-монгол» диверсия-разведка ихтилалсы ойошманы «фашлап» өлгөрә.

НКВД хеҙмәткәре Комов күрһәтә: «Кульвецтың килгән көнөндә үк 500-гә тиклем кеше ҡулға алына. Ҡулға алыуҙар милли һәм социаль билдәләр буйынса, бер ниндәй компромат материалдары булмаһа ла, башҡарыла. Ҡағиҙә булараҡ, ҡытайҙар һәм корейҙар, береһен дә ситтә ҡалдырмай, бөтәһе лә ҡулға алына, кулак биҫтәләренән хәрәкәт итә алған һәр кем алына». (Кульвец эше, т. I, 150—153 л. д.).

НКВД хеҙмәткәре Турловтың кәрһәтмәләренән: «Кульвецтың талабы буйынса бөтә оператив состав үҙ иҫәбен алып бара. Мин Кульвецҡа сит ил сығышлы кешеләрҙең исемлеген бирҙем, яҡынса 600 кешегә. Бында ҡытайҙар, корейҙар, немецтар, поляктар, латыштар, литвалар, финдар, мадьярҙар, эстондар һәм башҡалар бар ине.

Ошо исемлектәргә ярашлы ҡулға алыу үткәрелә…

Бигерәк тә әшәке ҡытайҙарҙың һәм корейҙарҙың ҡулға алыуҙары үткәрелә. Бодайбо ҡалаһында уларға облавалар эшләнә, уларҙың фатирҙары билдәләнә, кешеләрҙе ҡытайҙарҙы һәм кореяларҙы, береһен дә ҡалдырмай, ҡулға алыу бойороғо менән ебәрәләр…

Март айында Кульвец, Бутаков һәм мин ултырған кабинетҡа инеп: һеҙ миңә бөтә ҡытайҙарҙы ҡулға алдыҡ тинегеҙ. Бына бөгөн мин урам буйлап бара инем, ике ҡытайҙы күрҙем һәм уларҙы ҡулға алырға тәҡдим иттем» — тине. (Кульвец эше, т. I, л. д. 156).

УНКВД начальнигы исеменә Кульвецтың рапорты үткәрелгән операцияның сағыу билдәһе булып тора, рапортта: &quot;Немец разведкаһы — был йүнәлеш буйынса минең эштәр насар. Әйе, Шварцтың резидентураһы асыҡланды…әммә немецтар эште етдирәк алып барырға тейештәр. Ҡаҙырға тырышырмын. . Финдар — булды. Чехославак — булды. Тулы коллекция өсөн итальяндар һәм француздардарҙы таба алмайым…

Ҡытайҙарҙы бөтәһен дә йыйҙым. Ҡарттар ғына ҡалды, уларҙың араһынан бер өлөш, 7 кеше, шулай ҙа шпиондар һәм контрабандистар тип күрһәтелде.

Минең уйлауымса, уларға ваҡыт әрәм итергә кәрәкмәй. Бигерәк ҡарттар. Шәберәктәрен алдым — тип яҙа. (Кульвец эше, т. I, л. д. 192).

Ҡулға алынғандарҙы туҡмайҙар һәм башҡалар өҫтөнән күрһәтмә бирергә көсләйҙәр. Ошо күрһәтмәләр нигеҙендә, бер ниндәй тикшереүһеҙ, яңынан күпләп ҡулға алыуҙар үткәрәләр.

Тикшереү нисек үткәнен шаһит Грицких күрһәтә: &quot;Кульвец тикшереүҙең яңы ысулын индерҙе, йәғни &quot;выстойка&quot;ны. 100—150 кешене бер бүлмәгә ҡыуып индерәләр, бөтәһен стенаға йөҙө менән ҡуялар һәм бер нисә көн дауамында ултырырға һәм йоҡларға, күрһәтмәләр биргәнсә, рөхсәт итмәйҙәр. Шунда уҡ ҡулға алынғандарҙың араһында өҫтәл һәм яҙыу әйберҙәре була. Күрһәтмәләрҙе үҙ теләге менән үҙҙәре яҙа, бынан һуң уларға йоҡларға рөхсәт итәләр&quot;. (Кульвец эштәр, т. I, 142—143 л. д.).

Ҡулға алынғандарға физик көсләү сараларын ҡулланыуҙан тыш тикшереү документтарының тупаҫ боҙоп күрһәтеүе ҡулланыла. Был юҫыҡта Турловтың күрһәтмәләре әһәмиәтле: «Унан да насарыраҡ ҡытайҙар, корейҙар һәм башҡа милләттәр допростары менән эш бара ине, күмәк һәм бер кемде ҡалдырмаған ҡулға алыуҙар 1938 йылдың март айында булды. Был милләттәрҙең күпселеге урыҫ телен белмәй ине. Тәржемәселәр юҡ, протоколдар шулай уҡ ғәйепләнеүселәрҙән тыш яҙылды, сөнки улар бер нәмә лә аңламайҙар ине…» (Кульвец эше, т. i, л. д. 157).[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm]
{{Цитата башы}}
''«Бөгөн генә 10 мартта 157 кешегә ҡарар алдым. 4 соҡор ҡаҙҙылар. Шартлатырға тура килде, мәңге туңлыҡ арҡаһында. Буласаҡ операция өсөн 6 кеше билдәләнем. Хөкөмдәрҙе үтәүҙе үҙ өҫтөмә алам. Бер кемгә ышанмайым һәм ярамай ҙа. Юлһыҙлыҡ арҡаһында бәләкәй 3-4 урынлыҡ саналарҙа ташып була. 6 сана һайлап алдым. Үҙебеҙ атабыҙ, үҙебеҙ ташыйбыҙ һәм башҡалар. 7-8 рейс эшләргә тура килер. Бик күп ваҡытты аласаҡ, әммә бүтән кеше бирергә баҙнат итмәйем. Әлегә тып-тын. Һөҙөмтәләр тураһында хәбәр итермен.»''

''«Машинисткалар уҡымаһын өсөн ҡулдан яҙам. Тройка ҡарарҙары буйынса операцияны 115 кешегә генә үткәрҙем, сөнки соҡорҙар 100 кешегә генә тәғәйенләнгән».

«Операцияны бик ҙур ҡыйынлыҡтар менән үткәрҙек. Осрашҡанда ентекләберәк һөйләрмен. Әлегә тынлыҡ, хатта төрмә лә белмәй. Операция алдынан бер нисә сара үткәрҙем, шуның менән аңлатыла. Шулай уҡ осрашҡанда хәбәр итермен».''
{{Конец цитаты|источник=[http://www.memorial.ru/docs/bodaybot.html Доклады Б. П. Кульвеца УНКВД по Иркутской области]}}

1937—1938 йылдарҙа Кульвецтың ҡыҙыу эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә, дөйөм алғанда, барлығы дүрт меңләп кеше ҡулға алына һәм Бодайбола 1938 йылда 938 кеше атып үлтерелә. Ежовты ҡулға алғандан һуң бындай «самаһыҙлыҡ» өсөн Кульвец үҙе ҡулға алына. Уны ҡулға Киевта алалар, унда Уүльвец командировкала була; Киевтан кире Иркутскиға уны вагонзакта алып киләләр.

Төрмәлә Кульвец үҙ ҡаҙаныштары тураһында бик күп ғаризалар яҙа, аслыҡ иғлан итә, шул уҡ ваҡытта юрған аҫтында йәшеренеп сохарый ашап ята. Психиатрҙарҙың һығымаһы буйынса, ул «аҡылдан шашыуҙы бик оҫта күрһәтә». Киләһе формулировка менән 1941 йылдың майында уҡ атып үлтереүгә хөкөм ителә ''«элекке эсер һәм аҡ гвардиясыларҙың ҡуштаны, япон шпионы һәм диверсант, Иркутск өлкәһе етәкселеген үлтереүҙе, Алыҫ көнсығышты Япония файҙаһына тартып алыу маҡсатында Трансибирск магистралендә шартлатыуҙар әҙерләгән Харбин ярамһағы». Әммә 1941 йылдың 30 июнендә был хөкөм 10 йыл лагерға алмаштырыла. 3 йылдан Кульвец иреккә сыға, артабан уның эҙҙәре юғала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bbc.com/russian/features-40597591 Кому не повезло с рождением: интернационализм по-сталински] [[Би-би-си]]
* [http://www.inkeri.ru/rep/ Список репрессированных финнов]
* [https://docs.google.com/document/d/1bHN_Tftpr2baw_2l-I9xjkg4TBpkgHE_a3JxCTISwTc/edit СПИСОК ОСНОВНЫХ ПОСТАНОВЛЕНИЙ, ПРИКАЗОВ, РАСПОРЯЖЕНИЙ, УКАЗОВ, НА ОСНОВАНИИ КОТОРЫХ ИНГЕРМАНЛАНДСКИЕ ФИННЫ В РОССИИ ПОДВЕРГЛИСЬ ГЕНОЦИДУ ЗА НАЦИОНАЛЬНУЮ ПРИНАДЛЕЖНОСТЬ.]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* НКВД-ның Грек операцияһы
* СССР-ҙа халыҡтар депортацияһы.
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Милли сәйәсәт]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>km59d74ngm4mn55es93b0v4e1ysrrj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләйлә менән Мәжнүн (Фүзули)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148052</id>
    <revision>
      <id>1294646</id>
      <parentid>874168</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T22:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18582" sha1="apijv4gtsw3vyqnmnmx4qk5249mqp5m" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Ләйлә менән Мәжнүн''' ({{lang-az3|Leyli və Məcnun|لیلی و مجنون}}) — [[XVI быуат]] шағиры ''Мөхәммәт Физулиҙың'' 1536 йылда яҙған лиро-[[Эпос|эпик]] [[поэма]]һы, ул Гейс исемле егеттең Ләйлә исемле сибәргә аҡылдан шашып ғашиҡ булыуын бәйән итә. Тап шуның өсөн егетте &quot;Мәжнүн&quot;, йәғни &quot;тиле&quot; тип атайҙар ҙа &lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;. Ул  [[әзербайжан теле]]ндә яҙылған&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Физули Мухаммед Сулейман оглы}}&lt;/ref&gt;. Был поэма Физули  ижадының тажы тип һанала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Ул 3096 [[бәйет]]тән лора һәм [[Бағдад]]тың [[Осман империяһы|осман]] хакимы  Үвәйс-пашаға бағышлана. Поэма йөкмәткеһенә таянып [[1907 йыл]]да ''Үзәйер Һәжибәков'' беренсе [[Әзербайжан музыкаһы|әзербайжан]] операһы «Ләйлә менән Мәжнүн»де яҙа.

== Әҫәрҙең тәфсире ==
Физули әзербайжан шиғри ауыҙ-тел ижадына нигеҙләнгән был поэмаһын&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;, үҙенә тиклемге ижадсыларҙың, бигерәк тә  фарсы шиғриәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең традицияларын яңыртып һәм байытып ижад иткән &lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Низами Гәнжәүи  1188 йылда боронғо ғәрәп легендаһына таянып «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһын  яҙған булған&lt;ref&gt;{{Из|БЭС|http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/177278|заглавие=Ләйлә менән Мәжнүн}}&lt;/ref&gt;. Мәгәр,  Низамиҙан айырмалы, Физули  поэмаға  22 [[ғәзәл]], 2 морабба һәм 2 [[мөнәжәт]] индергән, улар иһә хикәйәләүгә тәбиғи генә инеп китә, шул уҡ ваҡытта үҙаллы әҫәр ҙә булып тора &lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;.

Поэма геройы — шағир Мәжнүн (Гейс) тормошоноң мәғәнәһен һәм бәхетте романтик [[мөхәббәт]]тә эҙләй. Мәгәр феодаль-дини традициялар һәм ғәҙәт-йолалар уның идеалдарына дошмандарса ҡарай. Гейс үҙе тирәһендәгеләр өсөн «мәжнүн» (йәғни, тилергән). Уның һылыуҙарҙан-һылыу Ләйләгә булған мөхәббәте үҙе йәшәгән йәмғиәттә ҡаты ғәйепләнә. Был фажиғәле конфликтҡа килтерә. Поэманың аҙағында мистик йөкмәтке көсәйһә лә,  Физули әҫәрендә кешегә хас ысын хиссиәтте аса&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Рәсәй Фәндәр Академияһының шәрҡиәт институтында  «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы ҡулъяҙмаһының 12 исемлеге һаҡлана&lt;ref&gt;{{статья
 |автор    = Дмитриева Л. В.
 |заглавие = Исторические и поэтические тюркоязычные рукописи и их творцы (по материалам собрания Института востоковедения Академии наук СССР)
 |издание  = Советская тюркология
 |год      = 1982
 |номер    = 5
 |страницы = 73
}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеты ==
Физули хикәйәләүҙе Аллаһы тәғәләгә мәҙех әйтеүҙән башлай (''İlahi''). Ләйләне ул  ''хәҡиҡәт'' сағылышы тип атай, ул үҙенең сибәрлеге менән донъяны матурлай, а Мәжнүн арауыҡтарҙа аҙашҡан кеше тип һүрәтләнә. Робағыйҙарында Физули  [[Аллаһ]]ты мөхәббәт (''ғишыҡ'') сығанағы тип атай, һәм ул сынйыр  (''zəncir'') кеүек ныҡ  бығаулай. Донъя иһә Аллаһы тәғәләнең ниҡабы (&quot;бөркәнсеге&quot;), унда 7 рауза һәм  10 сәскәлек бар (''гөлөстан''). Физули  [[ваҡыт]] та,  [[аҡыл]] да - Аллаһынан тип яҙа. Ул Пәйғәмбәр [[шәриғәт]]енә буйһонорға, [[боайлыҡ]],  [[шарап]],  ғашиш менән мауыҡмаҫҡа өндәй. Артабан Физули  Ябраил фәрештәне күргән, [[Миғраж кисе|миғраж ҡылған]] Пәйғәмбәргә салауат әйтә. Шул уҡ ваҡытта тормош ауырлыҡтарынан шарп менән бай хакимдар ҡурсыуы шағир хәлен еңеләйтеүен бәйән итә&lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.31&lt;/ref&gt;. 

Оҙон баш өлөштән һуң, Физули Ләйлә менән Мәжнүн тураһында бәйән итеүгә күсә. Ул хикәйәләүен Нәжд ҡалаһындағы ғәрәп шәйехенең Гейс исемле улы донъяға килеүенән башлай (''Qeys''). Мәҙрәсәлә малай күҙ-ҡаштары, сәстәре, раузалай алһыу ирендәре, нәфис кәүҙәһе менән әсир иткән гүзәл  Ләйләгә ғашиҡ була. Гейсты Физули шулай уҡ кипаристай зифа буйлы, тыны гөлсәскәләй хуш еҫле итеп һүрәтләй.Тора бара ғишыҡлыҡ көслө [[мөхәббәт]]кә әйләнә һәм Гейс гистәренең  [[әсир]]енә әйләнә. Әммә ҡыҙҙың әсәһе балаһының исеме сығыуынан ҡурҡып , уны мәҙрәсәгә ебәрмәҫ булалар. Ҡыҙ яңғыҙлыҡта һағышҡа бата. Гейс та ҡайғыра, хатта кешеләр уны  Мәжнүн (тиле) тип атай башлай. Осраҡлы ғына мөхәббәтен күреп ҡалып, Мәжнүн дуҫтары менән хушлаша ла сүлгә сығып китә. Бәхилләшкән шиғырында ул [[аҡыл]] менән [[мөхәббәт]]те ҡапма-ҡаршы ҡуя: &quot;Ғашиҡлыҡ киңлегенә китеп аҡыл юлынан тайпылам&quot;. 

Хәсрәткә батҡан атаһы Мәжнүнде сүлгә барып таба һәм өйгә ҡайтырға өгөтләй. Ҡолдарса хискә бирелеүенән дүндерергә тырыша һәм хатта ғашиҡлыҡты &quot;йән әфаты&quot; тип атай &lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.76&lt;/ref&gt;. Мәжнүнде күндерә алмағас, атаһы Ләйләгә яусы ебәрә, әммә тилегә ҡыҙыбыҙҙы бирмәйбеҙ тип яуап ҡайтаралар. Мәжнүндең атаһы улын һауыҡтырыр дарыу эҙләй. Ниһайәт, хажға алып бара, тик был да еңеллек килтермәй. Егет тауҙарҙа ғына бер аҙ йыуаныс таба. Ләйләне   Ибн Сәләм тигән күрмәлекле егет һората. Мәжнүнде сүлдә  Нөүфәл тигән рум ғәскәре отрядының төрки башлығы  үҙенә саҡыра һәм Ләйләне яулашып бирергә вәғәҙә итә&lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.123&lt;/ref&gt; Ләйләнең ҡәбиләһенә һөжүм итәләр, әммә Мәжнүн һөйгәненең туғандары үлеүгә ҡайғыра һәм нисек булһа ла үҙ маҡсатына өлгәшергә теләмәй. Нәүфәл еңә, мәгәр Ләйләнең атаһы ҡыҙын тик Ибн Сәләмгә бирергә теләй. Мәжнүн сүлдә аскетҡа әйләнә һәм был донъяның фаный икәнлеген төшөнә. Әммә уның доғалары арҡаһында Ибн Сәләм кибә башлай һәм вафат була. Тол ҡалған Ләйлә дөйәгә атланып Мәжнүнде эҙләп сығып китә , әммә егет мөнәсәбәттәрҙе яңыртырға теләмәй, сөнки үҙен камиллыҡҡа өлгәшкән тип һанай &lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.202&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ср. [[Ваджд]] и [[Инсан камиль]]&lt;/ref&gt;. Ләйлә хәсрәтенән ауырып китә һәм донъя ҡуя. Уның үлемен ишетеп, Мәжнүн уның ҡәберенә килә һәм шунда үлеп ҡала. Физули яҙғанса,  Зәйед тигән дуҫы уларҙың икеһен бергә йәннәттә итеп төш күрә. 


== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Miniature for Leyli and Majnun poem by Fuzuli.jpg|«Мәжнүн ҡоралай менән», [[XVIII быуат]] миниатюраһы
File:Mejnun in the desert.png|thumb|Мәжнүн сүлдә
File:Miniature for Leyli and Majnun poem by Fuzuli 2.jpg|thumb|Физули. Ләйлә менән Мәжнүн миниатюраһы
File:Fuzuli. leyli ve mecnun2.png|thumb|Физули. Ләйлә менән Мәжнүн
Файл:Məhəmməd Füzulinin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-arxa.gif|Әзербайжанадың  Мәжнүнде һынландырған тәңкәһе. Физулиҙың 500 йыллыҡ юбилейына
&lt;/gallery&gt;

== Әҫәрҙәр ==
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  Сергея Баласанян балеты
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Низами Гәнжәүи поэмаһы фарсы телендә (1188). Урыҫ теленә тәржемәләр: Николай Гнедич, Евгений Бертельс, Т. Форш, Павел Антокольский&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lit.tj/poets/nezami/medzhnun_cry.php|title=LIT.TJ. Низами, «Плач Меджнуна о смерти Лейли» (из поэмы «Ләйлә менән Мәжнүн»)|publisher=lit.tj|accessdate=2018-01-19}}&lt;/ref&gt;, Рустам Алиев, Т. Стрешнева.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  Джами поэмаһы фарсы телендә (1484).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  [[Алишер Навои]] поэмаһы иҫке үзбәк телендә (1484). Урыҫсаға тәржемә: Семен Липкин.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — [[Физули]] поэмаһы &lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/fozuli|title=FOŻŪLĪ, MOḤAMMAD – Encyclopaedia Iranica|publisher=www.iranicaonline.org|accessdate=2019-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Физули Мухаммед Сулейман оглы}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Rollberg.
 |заглавие      = The modern encyclopedia of Russian and Soviet literature (including Non-Russian and Emigre literatures)
 |ответственный = Edited by Harry B. Weber
 |издательство  = Academic International Press
 |год           = 1987
 |том           = 8
 |страницы      = 77
 |isbn          = 
}} &lt;blockquote&gt;Fuzuli was the author of some fifteen works, the most important of which are, in Turkic: A Divan, Hashish and Wine (Beng u Bade), Leila and Mejnun (Leila ve Mecnun), The Garden of the Blessed (Hadikat al-suada), and The Book of Complaints (Sikayetname); in Arabic: A Divan; and in Persian: A Divan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[:en:Charles van der Leeuw|Charles van der Leeuw]].
 |заглавие      = Azerbaijan: A Quest for Identity
 |издательство  = Palgrave Macmillan
 |год           = 2000
 |страниц       = 256 
 |страницы      = 85
 |isbn          = 9780312219031
}}{{ref-en}} &lt;blockquote&gt;Nevertheless, Fizuli has left us one of the finest divans in Azeri literature (he wrote with equal ease in Azeri, Arabic and Persian), as well as the oldest preserved piece of prose in Azeri, The Book of Plants, a contemplative poem The Rise of Religion and an epic (the first to be written in Azeri) that told the tale of Leyla and Majnun.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-0982.htm ''Ләйлә менән Мәжнүн''] — статья из [[Краткая литературная энциклопедия|Краткой литературной энциклопедии]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 | автор       = Colin P. Mitchell.
 | год         = 15 июля 2009
 | ссылка      = http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i
 | заглавие    = ṬAHMĀSP I
 | издание     = [[Encyclopædia Iranica]]
 | язык        = en
}} &lt;blockquote&gt;In the poetic arts, we have Moḥammad b. Solaymān Foẓuli, the greatest lyric poet in Azeri Turkish, who composed a version of Leyli o Majnun in that language…&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; (1536). Перевод на русский: Анатолий Старостин.
*«Ләйлә менән Мәжнүн» — Хагири Тәбризи поэмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Шәкәрим Ҡудайбердиева поэмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Мирза Мөхәммәт Һади Русва драмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  Хөршид поэмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Нәжәти романы.

=== Сәхнәгә ҡуйыуҙар ===
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — беренсе әзербайжан операһы (Үзәйер Һажибәков).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — симфоник поэма (Кара Караев) (1947)
* Симфония № 24 («Мәжнүн») — Алан Хованесс симфонияһы
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — балет, Касьян Голейзовский ҡуйыуында (1964),Сергей Баласанян музыкаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — иран фильмы, (1936).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — советс тажик фильм-балеты (1960).
*«Ләйлә менән Мәжнүн» — совет әзербайжан фильмы (1961).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Кара Караев балеты (1969)
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — һинд фильмы (197).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — әзербайжан фильм-операһы (1996).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. &lt;small&gt;К 840-летию Низами Гянджеви&lt;/small&gt;. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страниц       = 388
}}

== Баҫмалар ==
* Ed. N. H. Onan as Leylâ vü Mecnûn, Istanbul, [[1935]]
* Физули, Лейли и Меджнун, пер. с азерб. [[Старостин, Анатолий Васильевич (переводчик)|А. Старостина]]. Вступ. статья Р. Алиева, М., [[1958]]
* tr. S. Huri as Leyla and Mejnûn by Fuzûlî, London, [[1970]]
* Ed. H. Ayan, Istanbul, [[1981]]
* M.Füzuli «Leyli və Məcnun» poeması. Bakı-Maarif, [[1991]]{{ref-az}}
* Ed. M. Doğan, Istanbul, [[1996]]
* {{книга
 | оригинал      = Məhəmməd Füzuli. Əsərləri
 | заглавие      = Мухаммед Физули. Произведения
 | место         = Б.
 | том           = II
 | издательство  = Azərbaycan
 | год           = 1996
}}{{ref-az}}
* {{книга
 | оригинал      = Məhəmməd Füzuli. Əsərləri
 | заглавие      = Мухаммед Физули. Произведения
 | ссылка        = http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf
 | ответственный = Под ред. Т. Керимли
 | место         = Б.
 | издательство  = Şərq-Qərb
 | год           = [[2005]]
 | том           = II
 | страниц       = 336
 | isbn          = 9952-418-51-2 
}}{{ref-az}}

== Һылтанмалар ==
* {{статья
 |автор    = [[Анар]].
 |заглавие = Печаль поэта. Перевод с азербайджанского — В. Гасанова
 |ссылка   = http://azeribooks.narod.ru/proza/anar/pechal_poeta.htm
 |место    = Москва 
 |издательство =  «Известия»
 |год      = 1989 
}}
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=1032995 Лейли и Меджнун]


[[Категория:Ләйлә менән Мәжнүн|Физули]]
[[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>apijv4gtsw3vyqnmnmx4qk5249mqp5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡы телебашняһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149583</id>
    <revision>
      <id>1294606</id>
      <parentid>1120315</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T13:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurcke</username>
        <id>46784</id>
      </contributor>
      <origin>1294606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="on1yed2a5zpu9c2vu1lxhig8zonx7ih" xml:space="preserve">{{Высотное сооружение 
|building_name        = Баҡы телебашняһы
|image                = [[Файл:AzTV.jpg|200px]]&lt;br&gt;{{ПозКарта+|Азербайджан Баку|width=300|float=right|caption=
[[Баҡы]] картаһында телебашня|places=
{{ПозКарта~|Азербайджан Баку|lat_deg=40.351626|lat_min=|lat_sec=||lon_deg=49.823395|lon_min=|lon_sec=|position=right|background= |label=|mark=Red pog.svg}}
 |lat_dir =N |lat_deg =40 |lat_min =21 |lat_sec =5.87 
 |lon_dir =E |lon_deg =49 |lon_min =49 |lon_sec =24.11 
 |region                 = 
 |CoordScale             =2000
}}
|location             = {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]], [[Баҡы]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 21 |lat_sec = 5
  |lon_dir = E |lon_deg = 49 |lon_min = 49 |lon_sec = 24
  |region     = AZ
  |CoordAddon = region:AZ
|built                = [[1979]]—[[1996]]
|use                  = Теле- и радиовещание, ретрансляция
|antenna_spire        = 310
|roof                 = 226
|top_floor            = 
|floor_count          = 
|floor_area           = 
|elevator_count       = 
|architect            = 
|owner                = 
|developer            = 
|emporis_id           = 103587
|skyscraperpage_id    = 2284
}}
'''Баҡы телебашняһы''' ({{lang-az|Qülləsi Televiziya Bakı}}) — [[Әзербайжан]] баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла урынлашҡан 310 метр бейеклегендәге ҡоролма.  Әзербайжандағы иң бейек ҡоролма, донъяла бейеклеге буйынса   34-се урындағы телевизион башня.

Комплекс  СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы һәм  [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР]]-ы Элемтә министрлығы заказы буйынса СССР Элемтә министрлығының Дәүләт проект  институты тарафынан проектлана. 

Төҙөлөш 1979 йылда башлана. Проектҡа ярашлы, ул 1985 йылда тамамланырға тейеш була. Әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында   комплекста төҙөлөш эштәре тотҡарлана.  Телебашня төҙөлөшө 1993 йылда дауам иттерелә һәм 1996 йылда комплекс тантаналы асыла.  

2008 йылда телебашня реконструкциялана,  175 метр бейеклектә әйләнмә  ресторан асыла&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/hitech/162013.html Ильхам Алиев осмотрел комплекс телебашни производственного объединения Телерадио Минсвязи и информационных технологий — Фотосессия: Технологии, 21 июня 2009]&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Restaurant of the Baku TV Tower.jpg|&lt;small&gt;Баҡы телебашняһының 62-се ҡатында әйләнмә ресторан. Өҫтәлдәр һәм дивандар тәҙрәләр буйынан сәғәт йөрөшө буйынса әкрен генә  хәрәкәт итә. Яҡынса бер сәғәт эсендә тулы әйләнеш яһала&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=f4aziy4i_XU Төн телебашняла яҡтылыҡ уйыны — видео YouTube]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Баҡы биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Әзербайжандың архитектура һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>on1yed2a5zpu9c2vu1lxhig8zonx7ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152900</id>
    <revision>
      <id>1294647</id>
      <parentid>1286868</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T22:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76853" sha1="qz665xfzq4e9az8ko8t7dpqhn98s1sy" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Магомаев}}
'''Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы ''' ({{lang-az|Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev}}; [[17 август]] [[1942 йыл]] — [[25 октябрь]] [[2008 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], [[Әзербайжан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эстрада һәм опера йырсыһы (баритон), актёр, композитор&lt;ref&gt;[http://interfax.az/view/616850 В Баку пройдет мероприятие памяти великого Муслима Магомаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010194510/http://interfax.az/view/616850 |date=2014-10-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.classicalmusicnews.ru/news/v-baku-pochtili-pamyat-muslima-magomaeva/ В Баку почтили память Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mosconcert.com/calendar/222.html|title=70 лет со дня рождения Муслима Магомаева|accessdate=2014-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011154832/http://mosconcert.com/calendar/222.html|archivedate=2014-10-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011154832/http://mosconcert.com/calendar/222.html |date=2014-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/star/9412/bio/ Муслим Магомаев — биография — актёры — знаменитости в кино — Кино-Театр.ру]&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1973 йыл|1973]])&lt;ref name=&quot;me3&quot;&gt;Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т. 3. Корто — Октоль. 1104 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1976&lt;/ref&gt;.

== Биография ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Мөслим Магомаев [[1942 йыл]]дың [[17 август|17 авгусында]] [[Баҡы]] ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Магомаев Мөхәммәт театр рәссамы, [[Еңеү көнө|Еңеүгә]] тиклем 15 көн ҡалғас, фронтта һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/podvig_serzhanta_magomajeva_2011-10-27.htm Подвиг сержанта Магомаева]&lt;/ref&gt; әсәһе — Айшет Магомаева (сәхнә псевдонимы — Кинжалова), драматик актриса, Сталин стипендиаткаһы.

Атаһы яғынан олатаһы — [[Магомаев Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы|Абдулмөслим Магомаев]], әзербайжан композиторы, Әзербайжан дәүләт филармонияһы уның исемен йөрөтә, әзербайжан классик музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Әсәһе [[Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы|Айшет Ахмедовна]]ның сығышы тураһында Мөслим Магомаев былай тип яҙған: ул [[Майкоп]] ҡалаһында тыуған, уның атаһы милләте буйынса [[Төрөктәр|төрөк]], ә әсәһе яртылаш адыгей, яртылаш [[Рустар|рус]]&lt;ref name=&quot;Моя мелодия&quot;&gt;{{Cite news|title=Муслим МАГОМАЕВ «Любовь моя — мелодия»|url=http://www.magomaev.info/book/files/biography.pdf|publisher=magomaev.info|date=1999|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327142721/http://www.magomaev.info/book/files/biography.pdf |date=2020-03-27 }}&lt;/ref&gt;. Атаһының килеп сығышы тураһында һөйләгәндә, уның әсәһе [[Татарҙар|татар]] (уның өләсәһе Бәҙеғолъямал Али һәм Хәнәфи Тереғоловтарҙың бер туған һеңлеһе булған) булғанын әйткән, ә уның атаһы яғынан ата-бабаларының сығышы буйынса кем булыуы билдәһеҙ&lt;ref name=&quot;Моя мелодия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гордон&quot; /&gt;. Документтарҙа Магомаев Мөхәммәт — милләте буйынса әзербайжан&lt;ref&gt;см. наградные листы Магомаева: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2a/Наградной_лист_Магомаева_2.jpg], [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Наградной_лист_Магомаева.jpg]&lt;/ref&gt;.Мөслим Магомаев үҙен һәр саҡ [[Әзербайжандар|әзербайжан]]&lt;ref name=&quot;Гордон&quot;&gt;{{Cite news|title=Муслим МАГОМАЕВ: «Много раз мы с Тамарой собирались расстаться, но Алиев — мудрейший дядька! — сказал: «Смотри! Если сделал одну ошибку, когда женился, не совершай вторую, поспешив развестись»|author=Дмитрий ГОРДОН|url=http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/44/4910d04a1a624/view_print/|publisher=Газета «Бульвар Гордона» № 44 (184)|date=28 октября 2008|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120131140152/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/44/4910d04a1a624/view_print/|archivedate=2012-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131140152/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/44/4910d04a1a624/view_print/ |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rg&quot; /&gt;, ә гражданлығы тураһында: ''«Әзербайжан — минең атайым, Рәсәй — минең әсәйем»''&lt;ref name=&quot;rg&quot;&gt;[http://www.rg.ru/Anons/arc_2002/0816/3.shtm Магомаев вернулся в Кремль по приказу] [[Андропов]]а&lt;span&gt;. Российская Газета, Пятница, 16 августа 2002 г., № 153 (3021)&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.тигән.

Тол ҡалған әсәһе театр карьераһын һайлай, Вышний Волочёкка, һуңынан [[Мурманск]]иға күсеп киткән, Мурманск өлкә драмтеатрында эшләй, яңынан кейәүгә сыға. Мөслимдең әсәһе буйынса ҡустыһы Юрий һәм һеңлеһе Татьяна бар&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.kp.ru/daily/24187.5/395480/ Муслим МАГОМАЕВ: «Меня любили главные люди страны»].&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң Мөслим бабаһы Магомаев Джамаледдин Мөслим оғлы ғаиләһендә тәрбиәләнә. Мөслим Баҡы консерваторияһы эргәһендәге музыкаль мәктәптә (хәҙер Бөлбөл оғлы исемендәге урта махсус музыкаль мәктәп&lt;ref&gt;[http://musakademiya.musigi-dunya.az/rus/bulbul_std.html Baki Musiqi Academiyasi ::: Departments&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821175954/http://musakademiya.musigi-dunya.az/rus/bulbul_std.html |date=2014-08-21 }}.&lt;/ref&gt;) фортепиано һәм композиция класы буйынса уҡый. Талантлы уҡыусыны консерватория профессоры виолончелист Владимир Цезаревич Аншелевич күреп ҡала, һәм уға дәрестәр бирә башлай. Аншелевич уның тауышын ҡуймай, ә нисек итеп тауышты шымартырға филировать кәрәклеген күрһәтә. Профессор-виолончелист биргән һабаҡтар һуңынан, Магомаев &quot;Севиль цирюльнигы&quot;нда ''Фигаро'' партияһы өҫтөндә эшләй башлағас, кәрәк була&lt;ref&gt;[http://www.magomaev.info/biography.html «Кто есть кто в современной культуре». Эксклюзивные биографии. — Выпуск 1—2. — М.: МК-Периодика, 2006—2007, на сайте Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;. Мәктәптә вокаль бүлеге булмағанлыҡтын, Мөслим [[1956 йыл]]да Асаф Зейналлы исемендәге Баҡы музыкаль училищеһына уҡырға инә. Преподавателе Александр Акимович Милованов, концертмейстеры оҙаҡ йылдар буйына Тамара Исидоровна Кретинген була. (1959 йылда) уҡыуын тамамлай.

Магомаев үҙе хәтерләүенсә, мәктәптә ул пионерҙан сығарыла һәм Бөтә Союз Ленин коммунистик йәштәр союзына, йәғни комсомолға инмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.balkans.kp.ru/daily/23951.4/71625/ |title=Магомаев расскажет всю правду о первой любви |author= |date=2007-08-16 |website= |publisher=«Комсомольская правда» |accessdate=2018-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621170829/https://www.balkans.kp.ru/daily/23951.4/71625/ |date=2018-06-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Тумаркина |заглавие=Муслим Магомаев: «В пору моей холостяцкой жизни Гейдар Алиев часто говорил мне: „Тебе давно пора жениться. Ведешь себя плохо“» |ссылка=http://sobytiya.net.ua/archive,date-2008_11_03,article-myslim_magomaev_v_pory_moeiy_holosty/article.html |издание=«События и люди» |тип=еженедельник |год=2008 |месяц=11 |число=10 |номер=34 |страницы= |doi= |issn= |accessdate=2018-09-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Ижади эшмәкәрлеге ===
Уның тәүге сығышы [[Баҡы]]ла, баҡы моряктары Мәҙәниәт йортонда була, ун биш йәшлек Мөслим унда ғаиләһенә әйтмәй, ҡасып бара. Тауышын юғалтыу ҡурҡынысы янауы мөмкин тип, ғаиләлә Мөслимдең иртә сығыштары менән ризалашмай. Әммә Мөслим үҙе тауышы формалашҡан тип иҫәпләй һәм тауыш юғалыу хәүефе янамай тип ҡарар итә.

1961 йылда Магомаев Баҡы хәрби округының профессиональ Йыр һәм бейеү ансамбле составында тәү тапҡыр сығыш яһай.
1962 йылда Магомаев «Бухенвальд набат» йырын башҡарғаны өсөн [[Хельсинки]]ҙа үткән VIII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты исемен яулай.

1963 йылдың 26 мартында Дәүләт Кремль һарайында (Кремль съездар һарайы) үткән әзербайжан сәнғәте фестиваленең йомғаҡлау концертында сығыш яһағандан һуң, уның исеме бөтә Союзға билдәле була.

Мөслим Магомаевтың тәүге яңғыҙ башҡарыу сольный концерты 1963 йылдың 10 ноябрендә Чайковский исемендәге Концерт залында үтә.

1963 йылда Магомаев М. Ф. Ахундов исемендәге Әзербайжан дәүләт академия опера һәм балет театрының солисы була, концерт эстрадаһында ла эшләүен дауам итә.

1964—1965 йылдарҙа ул «Ла Скала» ([[Италия]]) милан театрында стажировка үтә.

1960-сы йылдарҙа Советтар Союзының иң ҙур ҡалаларында {{comment|«Һағыш»|«Тоска»}} һәм «Севиль цирюльнигы» опера спектаклдәрендә (партнёрҙар араһында — [[Мария Биешу]]) уйнай. Үҙен опера спектаклдәре менән сикләмәү маҡсатында, [[Ҙур театр]] труппаһына күсеү тәҡдимен ҡабул итмәй.

1966 һәм 1969 йылдарҙа Мөслим Магомаевтың гастролдәре [[Париж]]дың танылған «Олимпия» театры концерт залында ҙур уңыш менән үтә. «Олимпия» директоры Брюно Кокатрикс Магомаевҡа, уны халыҡ-ара масштабта йондоҙ яһау вәғәҙәһе менән, бер йылға контракт тәҡдим иткән. Йырсы бындай мөмкинлекте етди ҡулланырға уйлаһа ла, СССР Мәҙәниәт министрлығы, Магомаев хөкүмәт концерттарында сығыш яһарға тейеш тигән һылтау менән, был тәҡдимде кире ҡаға&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;.
1960-сы йылдар аҙағында, Ростов филармонияһының аҡсаға ҡытлыҡ кисергәнен һәм Дон казактары йыр-бейеү ансамбленең Мәскәүгә гастролгә барыу өсөн йүнле костюмдары булмағанлығын белеп ҡалған Магомаев Дондағы Ростовтың урындағы 45 мең кеше һыйҙырышлы шығырым тулы стадионында сығыш яһап, ярҙам итергә ризалаша. Магомаевтың сығыш яһауы беренсе бүлектә генә планлаштырыла, әммә ул сәхнәлә ике сәғәттән артыҡ йырлай. Был сығышы өсөн уға, ул саҡтағы закон буйынса беренсе бүлектә сығыш яһау өсөн 202 һум түләү урынына, 606 СССР [[һум]]ын түләйҙәр. Администраторҙар был ставка законға ҡаршы килмәй һәм уны Мәҙәниәт министрлығы раҫлаған, тип ышандырһа ла, улай булып сыҡмай. Йырсыға был сығышы {{comment|Социалистик милекте урлауға ҡаршы көрәш бүлеге|ОБХСС}} линияһы буйынса енәйәт эше асырлыҡ сәбәп тип табыла&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24190.4/397184/ После концерта в Ростове на Муслима Магомаева завели дело] // KP.RU.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2012-1047.jpg|мини|200px|слева|Мөслим Магомаевтың 70 йәшен билдәләгәндә сығарылған әзербайжан почта маркаһы, 2012 йыл]]

Был хаҡта «Олимпия»һында сығыш яһаған Магомаевҡа хәбәр иткәндән һуң, эмигрант даирәләре уға {{comment|ҡайтмай тороп ҡалыу|невозвращенцы}}ҙы тәҡдим итә, әммә Магомаев СССР-ға ҡайтыуҙы хуп күргән, сөнки Тыуған илдән йыраҡта тормошон күҙ алдына килтерә алмай һәм эмиграцияның СССР-ҙағы туғандарын (беренсе сиратта — бабаһын) ҡыйын хәлдә ҡалдырасағын аңлаған.

Был эште тикшереү, аҡса алған өсөн рәсми ҡағыҙға ҡул ҡуйһа ла, Магомаевтың ғәйепһеҙ икәнен билдәләй, шуға ҡарамаҫтан, СССР Мәҙәниәт министрлығы Магомаевҡа Әзербайжан биләмәләренән сығып гастролгә йөрөү мөмкинлеген тыя. Магомаев ирекле ваҡытын файҙаланып, бөтә имтихандарын биреп, Баҡы музыкаль {{comment|академияһы|консерватория}} Шөвҡәт Һәсән ҡызы Мәммәдованың йыр класын 1968 йылда тамамлай. СССР {{comment|Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты|КГБ}} рәйесе Андропов Юрий Владимирович мәҙәниәт министры Фурцева Екатерина Алексеевнаға шәхсән шылтыратып, Магомаевтың КГБ линияһы буйынса барыһы ла таҙа булыуын хәбәр итеп, КГБ юбилейы уңайынан уның концертта сығыш яһауын тәьмин итеүҙе талап иткәндән һуң ғына Магомаевты ғәйепләү туҡтатыла&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;.

1969 йылда Сопот халыҡ-ара йыр фестивалендә Магомаев I премия ала, ә Канныла 1969 һәм 1970 йылдарҙа Грамяҙыу һәм музыкаль баҫмалар фестивалендә (MIDEM) күп миллионлы грампластинкалары өсөн — «Алтын диск» менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;me3&quot; /&gt;.

1973 йылда, 31 йәшендә, Магомаев СССР халыҡ артисы, унан алда, 1971 йылдың 29 апрелендә, Әзербайжан халыҡ артисы исемен ала&lt;ref name=&quot;29.04.1971&quot;&gt;[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Respublikanın incəsənət xadimlərindən bir qrupuna Azərbaycan SSR Fəxri adlarının verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 29 aprel 1971-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |date=2020-01-16 }} — '''anl.az'''.&lt;/ref&gt;.

1974 йылда Магомаев Японияла абруйлы Токио музыкаль фестивалендә (Tokyo musik festival) СССР-ҙы кәүҙәләндерә.

1975 йылдан 1989 йылға саҡлы Магомаев үҙе булдырған һәм СССР буйлап күп гастролдәр ойошторған Әзербайжан дәүләт эстрада-симфоник оркестрының художество етәксеһе була.

[[Файл:Тиргартен 1983. Муслим Магамаев, Линде, А.Дорофеев, А.Денисов на возложении..jpg|мини|300px|Мөслим Магомаев {{comment|Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө|ГСВГ}} офицерҙары менән. Көнбайыш Берлин. [[Тиргартен]], 1983 йыл]]
{{Внешние медиафайлы
 |topic    = Поёт Муслим Магомаев
 |subtopic = из архива «[[Эхо Москвы|Эха Москвы]]»
 |width    = 25em
 |image1   = 
 |audio1   = [http://echo.msk.ru/sounds/549246.html Песни в исполнении Муслима Магомаева]
 |video1   = 
}}
1960-сы һәм 1970-се йылдарҙа Магомаев СССР-ҙа сикһеҙ популярлыҡҡа өлгәшә: күп меңллек стадиондар, бөтә Советтар Союзы буйлап бөтмәҫ гастролдәр, телевидениела йыш сығыштар. Уның йырҙары яҙылған пластинкалар күп тираж менән сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.silver.ru/events/50_kultovykh_plastinok_firmy_melodiya_53268/ 50 культовых пластинок фирмы «Мелодия» // Серебряный дождь. 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812115636/http://www.silver.ru/events/50_kultovykh_plastinok_firmy_melodiya_53268/ |date=2018-08-12 }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге көнгә тиклем ул постсовет биләмәләрендә йәшәгән төрлө быуын кешеләренең {{comment|табынған йырсыһы|кумир}} булып ҡала.

Сит илдәрҙә ([[Франция]], [[Болгария]], {{comment|Көнсығыш Германия|ГДР}}, [[Польша]], [[Финляндия]], [[Канада]], [[Иран]] һ. б.) гастролдәр менән йөрөй.

Магомаевтың концерт репертуарында 600-ҙән ашыу әҫәр (ариялар, романстар, йырҙар) була. Мөслим Магомаев — 20-нән артыҡ йыр, спектаклдең, мюзикл һәм кинофильмдың музыкаль авторы. Ул шулай уҡ донъя опера һәм эстрада сәхнәһе йондоҙҙарының тормошо, ижады, шул иҫәптән — АҠШ йырсыһы Марио Ланц тураһында (уның хаҡында китап та яҙған) телетапшырыуҙар циклы авторы һәм алып барыусыһы ла була.

1997 йылда билдәле астроном ''1974 SP&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;'' коды менән Магомаев исемен бер астероидҡа биргән — 4980 Magomaev (астероидтар (4901—5000) исемлегенән).&lt;ref&gt;''Lutz D. Schmadel'' Dictionary of Minor Planet Names — ISBN 3-540-00238-3.&lt;/ref&gt;

Һуңғы йылдарын концерттарҙа сығыш яһауҙан баш тартып, [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. {{comment|Һынлы һүрәт сәнғәте|живопись}} менән шөғөлләнә,персональ сайты аша үҙен хөрмәтләүселәр менән хат яҙыша. Тауышы менән бәйле бер проблема булмаһа ла, сығыш яһамауы хаҡында Магомаев былай тигән: «Һәр тауышҡа, һәр талантҡа Алла айырым бер ваҡыт биргән, һәм уны аша атлап сығыу кәрәкмәй»&lt;ref name=newsmusic&gt;[http://newsmusic.ru/news_3_13108.htm Скончался Муслим Магомаев]&lt;/ref&gt;. Күп йылдар Һейдәр Әлирза оғлы Әлиев менән дуҫ булғанлыҡтан, 2003 йылда уның вафаты уңайынан йырсы тәрән ҡайғы кисерә, үҙенә бикләнә һәм һирәк йырлай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында йөрәк сиренән яфалана, йәш сағынан үпкәһе лә борсоған була, шуға ҡарамаҫтан, Тамара Синявская әйтеүе буйынса, йырсы ҡайһы саҡта көнөнә өсәр ҡап сигарет тартҡан&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Мөслим Магомаев Бөтә Рәсәй Әзербайжан Конгресы етәкселегенә ингән&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/text/docs/2004/10/78257.shtml Президент России. Всероссийский азербайджанский конгресс] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113212912/http://www.kremlin.ru/text/docs/2004/10/78257.shtml |date=2009-01-13 }}.&lt;/ref&gt;.

Сергей Есенин шиғырына 2007 йылдың мартында яҙылған «Һау бул, Баҡы» йыры Мөслим Магомаевтың һуңғы йырҙарының береһе була.

=== Вафаты һәм ерләү ===
Мөслим Магомаев 2008 йылдың 25 октябрендә 67-се йәшендә [[Мәскәү]]ҙә йөрәк ишемияһы сиренән тормош иптәше Тамара Ильинична Синявская ҡулында йән бирә. Артистың вафаты уңайынан Рәсәйҙең, Әзербайжандың, Украинаның, Белоруссияның дәүләт әһелдәре, Мөслим Магомаевты белгән һәм уның менән бергә эшләгән бик күп мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ғаиләһе, туғандарының ҡайғыһын уртаҡлаша. 2008 йылдың 28 октябрендә Чайковский исемендәге мәскәү концерт залында йырсы менән хушлашыу үткәрелә, шул уҡ көндө мәрхүмдең кәүҙәһен махсус авиарейс Әзербайжандың баш ҡалаһына илтә. 2008 йылдың 29 октябрендә Баҡыла М. Магомаев исемендәге Әзербайжан дәүләт филармонияһында хушлашыу церемонияһы үткәрелә, шунан һуң Мөслим Магомаев Баҡының Почётлы ерләү Аллеяһында үҙенең олатаһы — билдәле совет композиторы, дирижёр Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы Магомаев эргәһенә ерләнә.&lt;ref name=newsmusic /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/trend/magomaev_death_20081025/ 28 октябрҙә Чайковский исемендәге залда Магомаев менән хушлашыу].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2008/10/29/n_1289046.shtml Газета. Ru: Прощание с Муслимом Магомаевым началось в Баку].&lt;/ref&gt; Магомаев менән хушлашырға меңәрләгән кеше килә. Мәрхүмдең табутын үҙе яҙған һәм башҡарған «Әзербайжан» йыры аҫтында алып сығалар. Мәтам процессияһында ил президенты Әлиев Илһам Һейдәр оғлы, йырсының тол ҡалған ҡатыны Тамара Ильинична Синявская, АҠШ-тан ҡайтҡан ҡыҙы Марина ҡатнашты&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=74366290-6a62-4171-a874-e98cf6a27af3&amp;docsid=1049425 Ъ — Муслим Магомаев вернулся в Баку].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_palm_main.main?p_topic_id=131410 Первый канал. Лента новостей. В Баку простились с певцом Муслимом Магомаевым] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116054208/http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_palm_main.main?p_topic_id=131410 |date=2009-01-16 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Хәтер ===
[[Файл:Магомаев могила.jpg|thumb|190px|right|Почётлы ерләнеү аллеяһындағы ҡәберлегендә Мөслим Магомаев һәйкәле. Баҡы ҡалаһы]]
[[Файл:Baku 20170507 133432.jpg|200px|мини|слева|Баҡыла мемориаль таҡта]]

2009 йылдың 22 октябрендә Баҡылағы Почётлы ерләнеү аллеяһындаға ҡәберлегендә Мөслим Магомаев һәйкәлен асыу тантанаһы ойошторолдо. Һәйкәл авторы — Әзербайжандың халыҡ рәссамы, Әзербайжан Дәүләт Художество Академияһы ректоры Омар Эльдаров. Һәйкәлдә артист буйы менән һынландырылған, ә уны эшләү өсөн аҡ мәрмәр Баҡыға [[Урал]]дан килтерелгән&lt;ref&gt;[http://day.az/news/culture/177870.html Day.Az. В Баку установлен памятник Муслиму Магомаеву]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 25 октябрендә [[Красногорск]]иҙағы Крокус Сити территорияһында Мөслим Магомаев исемендәге «Crocus City Hall» концерт залы асыла. 2010 йылдың октябрендә Мәскәүҙә беренсе Мөслим Магомаев исемендәге Халыҡ-ара вокалистар конкурсы үтә&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=10147 Издательский Дом «Новый Взгляд» &quot; Молодые продолжат дело:]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 6 июлендә Баҡыла йырсы йәшәп киткән Фикрәт Әмиров урамындағы 1-се йортта мемориаль таҡта ҡуйылды, ә Баҡының бер мәктәбенә Мөслим Магомаев исеме бирелә&lt;ref&gt;[http://1news.az/culture/20110706045231151.html 1News.Az. Состоялось торжественное открытие барельефа Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;. Баҡының бер урамы Мөслим Магомаев исемен йөрөтә.

[[Файл:Unveiling of monument to Muslim Magomayev02.jpg|мини|300px|слева|2011 йылдың 15 сентябрендә Мәскәүҙә Мөслим Магомаев һәйкәлен асыу]]
Мәскәү ҡала советының монументаль сәнғәт буйынса комиссияһы Рәсәй Федерацияһының Мәскәүҙәге Әзербайжан Республикаһы илселеге бинаһына ҡаршы һәм Магомаев йәшәгән йорт эргәһендә, Леонтьев скверында Мөслим Магомаев һәйкәлен ҡуйыу ҡарарын ҡабул итә. Һәйкәлде «Crocus Group (Крокус-Интернешнл)» ЯАЙ иҫәбенә төҙөтөп, артабан уны ҡалаға бүләк итеү планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://rian.ru/culture/20091208/197962584.html «РИА Новости». Памятник Магомаеву установят в Москве]&lt;/ref&gt;. 3 февраля 2010 года в Москве состоялась торжественная церемония открытия закладного камня на месте будущего памятника&lt;ref&gt;[http://rian.ru/culture/20100203/207551611.html «РИА Новости». Открытие закладного камня памятника Магомаеву состоялось в Москве]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=5409#more-5409 Издательский Дом «Новый Взгляд». Помним. Любим…]&lt;/ref&gt;. Һәйкәл авторҙары скульптор Рукавишников Александр Иулианович һәм архитектор Игорь Воскресенский&lt;ref&gt;[http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=72872 ВЕСТИ-МОСКВА. В Москве состоялось открытие закладного камня в основание будущего памятника Муслиму Магомаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111135832/http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=72872 |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың 15 сентябрендә Мөслим Магомаев һәйкәле тантаналы рәүештә асыла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.metronews.ru/novosti/na-otkrytie-pamjatnika-magomaevu-prishli-dve-tysjachi-moskvichej/Tpokio!Po76s1NuoEdE/|title=На открытие памятника Магомаеву пришли две тысячи москвичей|date=15-9-2011|work=Metro|publisher=Metro International|accessdate=2011-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120114122101/http://www.metronews.ru/novosti/na-otkrytie-pamjatnika-magomaevu-prishli-dve-tysjachi-moskvichej/Tpokio!Po76s1NuoEdE/|archivedate=2012-01-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114122101/http://www.metronews.ru/novosti/na-otkrytie-pamjatnika-magomaevu-prishli-dve-tysjachi-moskvichej/Tpokio!Po76s1NuoEdE/ |date=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙең үҙәгендә, Леонтьевский һәм Вознесенский тыҡрыҡтары араһында, Елисеевский тыҡрығында урынлашҡан скверға Мөслим Магомаев исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://runews24.ru/society/16/01/2018/32205199d13fefbb7f4d1bb3b36beee4|title=В Москве появятся сквер Муслима Магомаева и улица Юрия Никулина|author=|website=RuNews24.ru|date=16.01.2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 18 декабрендә Баҡыла Мөслим Магомаев исемен йөрөткән карапты ҡулланыуға тапшырыу церемонияһы үтә. Церемонияла Әзербайжан президенты Илһам Әлиев, уның ҡатыны Меһрибан Әлиева һәм Мөслим Магомаевтың ҡатыны Тамара Синявская ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[http://ru.president.az/articles/13723 Ильхам Алиев принял участие в церемонии сдачи в эксплуатацию корабля, носящего имя всемирно прославленного певца Муслима Магомаева] // Официальный интернет сайт Президента Азербайджанской Республики.&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ата-әсәһе: Мөхәммәт Магомаев (1916—1945), Айшет Магомаева (1921—2003).

Баҡы музыкаль училищеһы буйынса курсташы әзербайжан ҡыҙы Офелия (1940 йылда тыуған) менән&lt;ref&gt;[https://www.1tv.ru/shows/eksklyuziv/vypuski/pora-rasskazat-pravdu-doch-muslima-magomaeva-prervala-molchanie-eksklyuziv-vypusk-ot-18-05-2019 «Пора рассказать правду»: дочь Муслима Магомаева прервала молчание]&lt;/ref&gt; тәүге никахынан (1960—1963) Магомаевтың ҡыҙы — Марина бар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Муслим, которого любили все|publisher=Известия|date=2008-11-01|url=http://izvestia.ru/news/342415|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Офелияның атаһы ғалим-химик булған һәм Фәндәр Академияһында эшләгән. Хәҙерге ваҡытта Марина ғаиләһе — ире Александр Козловский һәм улы Аллен менән Америка Ҡушма штаттарында йәшәй.

Ҡатыны Синявская Тамара Ильинична, йырсы, СССР-ҙың халыҡ артисы, уларҙың мөхәббәте Баҡыла 1972 йылдың көҙәндә башлана, улар Мәскәүҙә [[1974 йыл]]дың 23 ноябрендә өйләнешәләр&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, уларҙың мөнәсәбәттәрендә Таир Сәләхов ҙур роль уйнай.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir Putin with Muslim Magomayev.jpg|300px|thumb|right|Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] Мөслим Магомаевҡа [[Почёт ордены]] тапшыра. [[2002 йыл]]дың 26 декабре]]
* Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артисы (1964)
* Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы ([[1971 йыл]]дың 29 апреле)&lt;ref name=&quot;29.04.1971&quot;/&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1973 йыл]]дың 17 декабре) — ''за большие достижения в развитии советского музыкального искусства''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/157/12230?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 17 декабря 1973 года № 5204—VIII «О присвоении почетного звания народного артиста СССР Магомаеву М. М.»]&lt;/ref&gt;
* Чечен-Ингуш АССР-ының атҡаҙанған артисы&lt;ref&gt;[http://stav.kp.ru/daily/24191/398439/ В Грозном появится улица Магомаева // KP.RU — Ставрополь]&lt;/ref&gt;
* Почёт ордены ([[2002 йыл]]дың 17 авгусы) — ''музыкаль сәнғәт үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 17 августа 2002 г № 906&lt;/ref&gt;
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1971]])
* Халыҡтар дуҫлығы ордены ([[1980 йыл]]дың 14 ноябре) — ''за большую работу по подготовке и проведению Игр XXII Олимпиада Уйындарын әҙерләүҙә һәм уҙғарыуҙа ҙур эш башҡарған өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&amp;ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872&amp;cacheid=E62FAE9EBEC30A589AEAD618B3F3EC91&amp;mode=splus&amp;base=ESU&amp;n=39115&amp;rnd=0.2987652756206989#08776886265596457 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 ноября 1980 года № 3301-X «О награждении орденами и медалями СССР работников, наиболее отличившихся при подготовке и проведении Игр XXII Олимпиады»]&lt;/ref&gt;
* «Бойондороҡһоҙлоҡ» ордены (Әзербайжан), [[2002 йыл]]дың 17 авгусы) — ''әзербайжан мәҙәниәте үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.vescc.com/view.php?id=6619&amp;lang=ru Указ Президента Азербайджанской Республики от 17 августа 2002 № 754] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112230529/http://www.vescc.com/view.php?id=6619&amp;lang=ru |date=2009-01-12 }}&lt;/ref&gt;
* «Дан» ордены (Әзербайжан, [[1997]])
* «Поляк мәҙәниәте алдында ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе
* III дәрәжә «Шахтёр даны» күкрәк билдәһе
* «Данко йөрәге» ордены («Халыҡ-ара рухи {{comment|берлек|единение}} үҙәге» һәм «Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаларының йәмәғәт ойошмалары советы»), рәсәй мәҙәниәте үҫешендә күренекле ҡаҙаныштары өсөн
* М. В. Ломоносов ордены (Хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе академияһы, [[2004]])
* Бөйөк Пётр исемендәге милли премия ([[2005]]) — ''Рәсәй мәҙәниәте үҫешенә шәхси күренекле өлөшө өсөн''
* «Овация» Рәсәй милли премияһы («Легенда» номинацияһында) ([[2008]]).

Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайланған.

== СССР опера театрҙарындағы ролдәре ==
{{div col}}
* «Фигароның туйы» операһы. Вольфганг Амадей Моцарт
* «Тылсымлы флейта». Вольфганг Амадей Моцарт
* «Риголетто». Джузеппе Верди
* «Севилья цирюльнигы» операһы. Джоаккино Россини
* «Отелло» операһы. Джузеппе Верди
* «Һағыш» операһы. Джакомо Пуччини
* «Паяцы» операһы. Руджеро Леонкавалло
* «Фауст» операһы. Шарль Франсуа Гуно
* «Евгений Онегин» операһы. П. И. Чайковский
* «Кенәз Игорь» операһы. А. П. Бородин
* «Алеко» операһы. С. В. Рахманинов
* «Кёроглы» операһы. Узеир Абдул-Гусейн оғлы Ғәджибеков
* «Исмаил шаһ» операһы. Магомаев Мөслим Мөхәммәтович (өлкәне) А. М. М. Магомаева
* «Вэтэн». Ҡара Әбүлфаз оғлы Ҡараев һәм Д. Ғәджиев.
{{div col end}}

== Эстрада репертуары ==
{{div col}}
* «Азербайджан» (М. Магомаев — [[Хазри, Наби|Н. Хазри]])
* «Атомный век» ([[Островский, Аркадий Ильич|А. Островский]] — [[Кашежева, Инна Иналовна|И. Кашежева]])
* «Бэлла Чао» (итальянская народная песня — русский текст [[Горохов, Анатолий Сергеевич|А. Горохова]]) — звучит на итальянском и русском языках
* «Берегите друзей» ([[Экимян, Алексей Гургенович|А. Экимян]] — [[Гамзатов, Расул Гамзатович|Р. Гамзатов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=N2Atwq5SP2I Благодарю тебя]» ([[Бабаджанян, Арно Арутюнович|А. Бабаджанян]] — [[Рождественский, Роберт Иванович|Р. Рождественский]])
* «Будь со мной» (А. Бабаджанян — А. Горохов)
* [https://www.youtube.com/watch?v=sYDfEX0M70s «Бухенвальдский набат»] ([[Мурадели, Вано Ильич|В. Мурадели]] — [[Соболев, Александр Владимирович (поэт)|А. Соболев]])
* «[[Вечер на рейде]]» ([[Соловьёв-Седой, Василий Павлович|В. Соловьёв-Седой]] — А. Чуркин)
* «Вечерний эскиз» ([[Пахмутова, Александра Николаевна|А. Пахмутова]] — [[Добронравов, Николай Николаевич|Н. Добронравов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=_wBQXcGXzFA Верни мне музыку]» (А. Бабаджанян — [[Вознесенский, Андрей Андреевич|А. Вознесенский]])
* «Возвращение романса» ([[Фельцман, Оскар Борисович|О. Фельцман]] — [[Кохановский, Игорь Васильевич|И. Кохановский]])
* «Восковая кукла» ([[Серж Генсбур|С. Генсбур]] — русский текст [[Дербенёв, Леонид Петрович|Л. Дербенёва]])
* «В путь» («Э-ге-гей-хали-гали») (Джианграно — Чиацци, исп. М. Магомаев и квартет «Аккорд», аудиозапись 1965 г.)
* «Время» (А. Островский — [[Ошанин, Лев Иванович|Л. Ошанин]])
* «Герои спорта» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* [https://www.youtube.com/watch?v=eFzVNzmNw7g «Голос Земли»] (А. Островский — Л. Ошанин)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=BTjanyIdRqk Голубая тайга]» (А. Бабаджанян — [[Регистан, Гарольд Габриэльевич|Г. Регистан]])
* «Давным-давно» ([[Хренников, Тихон Николаевич|Т. Хренников]] — [[Гладков, Александр Константинович|А. Гладков]])
* «Далеко-далеко» ([[Носов, Георгий Никифорович|Г. Носов]] — А. Чуркин)
* «Двенадцать месяцев надежды» (С. Алиев — [[Резник, Илья Рахмиэлевич|И. Резник]])
* «Девушку чайкой зовут» ([[Долуханян, Александр Павлович|А. Долуханян]] — [[Лисянский, Марк Самойлович|М. Лисянский]])
* «Долалай» ([[Бюльбюль-оглы, Полад|П. Бюль-Бюль оглы]] — Р. Гамзатов, пер. [[Козловский, Яков Абрамович|Я. Козловского]])
* «Донбасский вальс» ([[Холминов, Александр Николаевич|А. Холминов]] — [[Кобзев, Игорь Иванович|И. Кобзев]]) (в дуэте с [[Андреева, Элеонора Евгеньевна|Э. Андреевой]])
* «Есть глаза у цветов» (О. Фельцман — Р. Гамзатов, пер. Н. Гребнева)
* «Загадай желание» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Звезда искусственного льда» ([[Ойт, Арне Александрович|А. Ойт]] — Н. Добронравов)
* «Звезда рыбака» ([[А. Пахмутова]] — [[С. Гребенников]], Н. Добронравов)
* «Зимняя любовь» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Кони-звери» ([[Блантер, Матвей Исаакович|М. Блантер]] — [[Сельвинский, Илья Львович|И. Сельвинский]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=bN0ojBuMvjo Королева красоты]» ([[А. Бабаджанян]] — [[Горохов, Анатолий Сергеевич|А. Горохов]])
* «Королева» ([[Подэльский, Геннадий Вячеславович|Г. Подэльский]] — [[С. Есенин]])
* «Кто отзовётся» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Лунная серенада» ([[А. Зацепин]] — [[Гаджикасимов, Онегин Юсиф оглы|О. Гаджикасимов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=kRt_UVHZ094 Лучший город земли]» (А. Бабаджанян — [[Л. Дербенёв]])&lt;ref&gt;{{youtube|v55Lm1gwBXA|Советский видеоклип «Лучший город Земли», 1988}}&lt;/ref&gt;
* «Любви негромкие слова» (В. Шаинский — [[Дубровин, Борис Саввович|Б. Дубровин]])
* «Любимая женщина» ([[Крутой, Игорь Яковлевич|И. Крутой]] — Л. Фадеев)
* «Любимый город» ([[Н. Богословский]] — [[Е. Долматовский]])
* «Малая земля» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Маритана» ([[Г. Свиридов]] — Е. Аскинази)
* «Марш нефтяников Каспия» ([[Караев, Кара Абульфаз оглы|К. Караев]] — [[М. Светлов]])
* «Маскарад» (М. Магомаев — [[И. Шаферан]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=AHJp-lmn_1o Мелодия]» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Мир дому твоему» ([[О. Фельцман]] — [[И. Кохановский]])
* «Мне тебя не понять» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Мой дом» ([[Якушев, Юрий Алексеевич|Ю. Якушев]] — [[Алексей Ольгин|А. Ольгин]])
* «Мы для песни рождены» (М. Магомаев — Р. Рождественский)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=JUBJ5qiT_H8 Нам не жить друг без друга]» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Надежда» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Начало начал» (А. Островский — Л. Ошанин)
* «Наша судьба» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Не спеши» (А. Бабаджанян — [[Е. Евтушенко]])
* «Нет, так не бывает» (А. Островский — И. Кашежева)
* «Нет худа без добра» (Ю. Якушев — А. Домоховский)
* «Новый день» (А. Пахмутова — Н. Добронравов) — с [[Большой детский хор Всесоюзного радио и Центрального телевидения|Большим детским хором Гостелерадио]] п/у В. Попова
* «[https://www.youtube.com/watch?v=huw1fQSTYdQ Ноктюрн]» (А.Бабаджанян — Р.Рождественский)
* «Огонь» (О. Фельцман — [[Олев, Наум Миронович|Н. Олев]])
* «[[Огромное небо (песня)|Огромное небо]]» (О. Фельцман — Р. Рождественский)
* «Однозвучно гремит колокольчик» ([[Гурилёв, Александр Львович|А. Гурилёв]] — И. Макаров) — дуэт с супругой — Тамарой Ильиничной Синявской
* «От села до села» (А. Быканов — А. Горохов) исп. М. Магомаев и Вокальный квартет «Аккорд»
* «[[Tombe la neige|Падает снег]]» ([[Адамо, Сальваторе|С. Адамо]] — Л. Дербенёв)
* «Передний край» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Песенка Гениального сыщика» ([[Гладков, Геннадий Игоревич|Г. Гладков]] — [[Энтин, Юрий Сергеевич|Ю. Энтин]])
* «Песенка Лепелетье» (Т. Хренников — А. Гладков)
* «Песенка Паганеля» ([[И. Дунаевский]] — [[В. Лебедев-Кумач]])
* «Песне моей поверь» (П. Бюль-Бюль оглы — М. Щербаченко)
* «Песня о дружбе» (Т. Хренников — [[М. Матусовский]])
* «Песня прощения» (А. Попп — Р. Рождественский)
* «[[Подмосковные вечера]]» (В. Соловьёв-Седой — М. Матусовский)
* «Позднее счастье» (Ю. Якушев — А. Домоховский)
* «Позови меня» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Пой, гитара» («От зари до зари, от темна до темна» из к/ф «Песни моря») (Темистокле Попа — Р. Рождественский)
* «Пойми меня» (Н. Богословский — И. Кохановский)
* «Пока я помню, я живу» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Потому, что ты любишь меня» (П. Бюль-Бюль оглы — Н. Добронравов)
* «Прекрасная, как молодость, страна» (А. Пахмутова — Н. Добронравов) — дуэт с супругой — Тамарой Ильиничной Синявской
* «Приснившаяся песенка» (М. Магомаев — Р. Рождественский)
* «Прощай, Баку!» (М. Магомаев — С. Есенин)
* «Прощай любовь» (А. Мажуков — О. Шахмалов)
* «Разве тот мужчина» (О. Фельцман — Р. Гамзатов, пер. Я. Козловского)
* «Раздумье» (П. Бюль-Бюль оглы — Н. Хазри)
* «Романс Лапина» (Т. Хренников — М. Матусовский)
* «С любовью к женщине» (О. Фельцман — Р. Гамзатов, пер. Я. Козловского)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=3MP-PBPZGOc Свадьба]» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=goq6Qm_BlrQ Сердце на снегу]» (А. Бабаджанян — А. Дмоховский)
* «Серенада Дон Кихота» ([[Кабалевский, Дмитрий Борисович|Д. Кабалевский]] — [[Богомазов, Сергей Михайлович|С. Богомазов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=ogRkYS-9CnY Серенада Трубадура]» (″Луч солнца золотого…″) (Г. Гладков — Ю. Энтин)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=ZRScZIq8waA Синяя вечность]» (М. Магомаев — Г. Козловский)
* «Скажи глазам твоим» (П. Бюль-Бюль оглы — [[Рза, Расул|Р. Рза]], пер. М. Павловой)
* «Слушай, сердце» (А. Островский — И. Шаферан)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=qfa8HsRZ_BQ Солнцем опьянёный]» (А. Бабаджанян — А. Горохов)
* «Стадион моей мечты» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Сумерки зелёные» ([[Мажуков, Алексей Сергеевич|А. Мажуков]] — Е. Митасов)
* «Сыновья Революции» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=n63t9pLqUkA Твои следы]» (А. Бабаджанян — Е. Евтушенко) 1975 г.
* «Торжественная песня» (М. Магомаев — Р. Рождественский)
* «Ты ко мне не вернёшься» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Улыбнись» (А. Бабаджанян — А. Вердян)
* «Цветные сны» (В. Шаинский — [[М. Танич]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=5m7DO1f3Qck Чёртово колесо]» (А. Бабаджанян — Е. Евтушенко)
* «Что взгрустнулось тебе» (М. Блантер — И. Сельвинский)
* «[[Что так сердце растревожено]]» (Т. Хренников — М. Матусовский)
* «[[Шаланды, полные кефали]]» (Н. Богословский — [[Агатов, Владимир Гариевич|Н. Агатов]])
* «[[Широка страна моя родная]]» (И. Дунаевский — В. Лебедев-Кумач)
* «Шло письмо» (В. Шаинский — [[Островой, Сергей Григорьевич|С. Островой]])
* «Элегия» (М. Магомаев — Н. Добронравов)
* «Я о Родине пою» ([[С. Туликов]] — [[Доризо, Николай Константинович|Н. Доризо]])
* «[[Я очень рад, ведь я наконец возвращаюсь домой]]»&lt;ref name=autogenerated1&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zyAKBuU72p4 YouTube — Муслим Магомаев Вокализ]&lt;/ref&gt; (А. Островский)
{{div col end}}

=== М. Мағомаев музыкаһына йырҙар ===
{{div col}}
* «Азербайджан» (Н. Хазри)
* «Баллада о маленьком человеке» (Р. Рождественский)
* «Вечный огонь» (А. Дмоховский)
* «Грусть» (В. Авдеев)
* «Далёкая-близкая» (А. Горохов)
* «Дорога разлуки» (А.Дмоховский)
* «Если в мире есть любовь» (Р. Рождественский)
* «Если в мире есть любовь» (Р. Рождественский) с [[Толкунова, Валентина Васильевна|В. Толкуновой]]
* «Жизнь моя — моя Отчизна» (Р. Рождественский)
* «Жила-была» (Э.Пашнев)
* «Земля — родина любви» (Н. Добронравов)
* «Колокола рассвета» (Р. Рождественский)
* «Колыбельная падающих звёзд» (А. Дмоховский)
* «Маскарад» (И. Шаферан)
* «Мы для песни рождены» (Р. Рождественский)
* «Песня джигита» (А. Дмоховский)
* «Последний аккорд» (Г. Козловский)
* «Приснившаяся песенка» (Р. Рождественский)
* «Приходят рассветы» (Р. Рождественский)
* «Принцесса снежная» (Г. Козловский)
* «Прощай, Баку» (С. Есенин)
* «Рапсодия любви» (А. Горохов)
* «Ревнивый Кавказ» (А. Горохов)
* «Синяя вечность» (Г. Козловский)
* «Соловьиный час» (А. Горохов)
* «Старый мотив» (А. Дмоховский)
* «Торжественная песня» (Р. Рождественский)
* «Тревога рыбачки» (А. Горохов)
* «У того окна» (Р. Гамзатов)
* «Хиросима» (Р. Рождественский)
* «Шахерезада» (А. Горохов)
* «Элегия» (Н. Добронравов)
{{div col end}}

== Дискографияһы ==

=== Винил пластинкалар ===
Было издано более 45 [[Грампластинка|пластинок]] с песнями Магомаева&lt;ref&gt;[[Конверт грампластинки|Обложки грампластинок]] с записями Магомаева доступны на [http://www.magomaev.info/Vinil.html сайте magomaev.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529090342/http://www.magomaev.info/Vinil.html |date=2012-05-29 }}&lt;/ref&gt;.
Информации о точных тиражах этих изданий нет.
{{Listen
|Имя_файла=Muslim Magomaev - Lutchshij gorod Zemli.ogg
|Название=Лучший город Земли
|Описание=Фрагмент песни «Лучший город Земли», исп. Муслим Магомаев
}}

=== CD ===
* Рәхмәтлемен һиңә, Мелодия, 1995 й.
* Операларҙан, мюзиклдарҙан ариялар (Неаполь йырҙары), [[Мелодия (фирма)|Мелодия]], 1996 й.
* Мөхәббәт — минең йырым (Хыялдар иле), 2001 й.
* А. Бабаджанян һәм Р. Рождественский тураһында хәтирәләр (Серияһын «Һүнмәҫ йондоҙҙар»), Park Records, 2002 й.
* Мөслим Мағомаев (Һайланма), Bomba Music, [[2002 йыл|2002]] й.
* Операларҙан ариялар, Park Records, 2002 й.
* Италия йырҙары, Park Records, 2002 й.
* Чайковский залында концерт, 1963 й. (Рәшид Бейбутов фонды, Әзербайжан), 2002 й.
* XX быуат рәсәй Бөйөк башҡарыусылары (Мөслим Мағомаев), [[Moroz Records]] , 2002 й.
* Ҡатын-ҡыҙға һөйөү менән, Park Records, 2003 .
* Спектакль, Мюзикл, Кинофильм, Park Records, 2003 г.
* Мөхәббәт Рапсодия, Park Records, 2004 г.
* Мөслим Мағомаев. Импровизация, Park Records, 2004 г.
* Мөслим Мағомаев. Концерт, концерт, концерт., Park Records, 2005 й.&lt;ref name=&quot;Персональный сайт Муслима Магомаева&quot;&gt;[http://www.magomaev.info/discography.html Персональный сайт Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;
* Мөслим Мағомаев. Ария П И. С. и. чайковский Рахманинов. Фортепиано Партия — Борис Абрамович. Park Records, 2006 й.&lt;ref name=&quot;Персональный сайт Муслима Магомаева&quot; /&gt;

== Фильмография ==

=== Роли в кино ===
{{div col}}
* [[1962 год в кино|1962]] — «Осенний концерт» (фильм-концерт)
* [[1963 год в кино|1963]] — «Голубой огонёк-1963» (фильм-концерт) (исполняет «Песню о любви»)
* [[1963 год в кино|1963]] — «До новых встреч, Муслим!» (музыкальный фильм)
* [[1964 год в кино|1964]] — «Голубой огонёк-1964» (музыкальный фильм)
* [[1964 год в кино|1964]] — «Когда песня не кончается» — ''певец'' (исполняет песню «Наша песня не кончается»)
* [[1965 год в кино|1965]] — «В первый час» (исполняет песни «Будь со мной» и «Солнцем опьяненный»)
* [[1966 год в кино|1966]] — «Сказки русского леса» (исполняет песни «Stasera pago io», а также «Песня птиц» с [[Мондрус, Лариса Израилевна|Л. Мондрус]])
* [[1967 год в кино|1967]] — «Я люблю тебя, жизнь!..» (короткометражный) — ''певец''
* [[1969 год в кино|1969]] — «[[Москва в нотах]]» (исполняет песни «Вдоль по Питерской», «Чёртово колесо»)
* [[1969 год в кино|1969]] — «[[Похищение (фильм, 1969)|Похищение]]» — ''артист Муслим Магомаев'', камео
* [[1970 год в кино|1970]] — «Бушует „Маргарита“» (исполняет песню «Возвращение романса»)
* [[1970 год в кино|1970]] — «Ритмы Апшерона» (фильм-концерт) (исполняет песню «Вечный огонь»)
* [[1971 год в кино|1971]] — «Концертная программа» (фильм-концерт)
* [[1973 год в кино|1971]] — «[[Поёт Муслим Магомаев]]» (фильм-концерт)
* [[1976 год в кино|1976]] — «Мелодия. Песни Александры Пахмутовой» (короткометражный) (исполняет песню «Мелодия»)
* [[1979 год в кино|1979]] — «[[Прерванная серенада]]» — ''артист''
* [[1982 год в кино|1982]] — «[[Низами (фильм)|Низами]]» — ''Низами''
* [[2002 год в кино|2002]] — «Муслим Магомаев».
{{div col end}}

=== Вокал ===
* [[1963 год в кино|1963]] — «Любит — не любит?» (исполняет песню «Гюльнара»)
* [[1968 год в кино|1968]] — «[[Белый рояль (фильм)|Белый рояль]]» (исполняет песню «Лунная серенада», композитор Александр Зацепин, стихи Онегина Гаджикасимова)
* [[1968 год в кино|1968]] — «Улыбнись соседу» (исполняет песни «Лариса», «Любовный треугольник»)
* [[1973 год в кино|1973]] — «[[По следам бременских музыкантов]]» (''Трубадур'', ''Атаманша'', ''Сыщик'')
* [[1972 год в кино|1972]] — «[[Руслан и Людмила (фильм, 1972)|Руслан и Людмила]]»
* [[1975 год в кино|1973]] — «[[Невероятные приключения итальянцев в России]]» (исполняет песню Amore vieni, композитор Карло Рустикелли)
* [[1981 год в кино|1981]] — «[[О спорт, ты — мир!]]» (исполняет песню «Стадион моей мечты», композитор Александра Пахмутова, стихи Николая Добронравова)
* [[1985 год в кино|1985]] — «[[Битва за Москву (киноэпопея)|Битва за Москву]]» (песня «Передний край», композитор Александра Пахмутова, стихи Николая Добронравова)
* [[1988 год в кино|1988]] — «[[Игла (фильм)|Игла]]» (в фильме использована песня «Улыбнись», композитор Арно Бабаджанян, стихи Андрея Вердяна)
* [[1999 год в кино|1999]] — «[[Улицы разбитых фонарей. Новые приключения ментов]]» («Королева красоты», 7-я серия)
* [[2000 год в кино|2000]] — «Два товарища».

=== Музыка к фильмам ===
{{div col}}
* [[1979 год в кино|1979]] — «[[Прерванная серенада]]»
* [[1984 год в кино|1984]] — «[[Легенда Серебряного озера]]»
* [[1986 год в кино|1986]] — «[[Водоворот (фильм, 1986)|Водоворот]]» («Загородная прогулка»)
* [[1989 год в кино|1989]] — «[[Диверсия (фильм, 1989)|Диверсия]]»
* [[1999 год в кино|1999]] — «Как прекрасен этот мир»
* [[2010 год в кино|2010]] — «Стамбульский рейс».
{{div col end}}

=== Участие в фильмах ===
{{div col}}
* [[1977 год в кино|1977]] — «Композитор Муслим Магомаев» (документальный)
* [[1981 год в кино|1981]] — «Поющая земля»
* [[1979 год в кино|1979]] — «Баллада о спорте» (документальный)
* [[1984 год в кино|1984]] — «Страницы жизни Александры Пахмутовой» (документальный) (исполняет песню «Ты ко мне никогда не вернёшься»)
* [[1989 год в кино|1989]] — «Песня сердца» (документальный)
* [[1996 год в кино|1996]] — «Рашид Бейбутов, 20 лет назад».
{{div col end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{навигация}}
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.magomaev.info/ Персональный сайт Муслима Магомаева]
* [https://web.archive.org/web/20100924112055/http://beniz.az/multimedia/artist.php?ELEMENT_ID=23068 Бениз.аз — Альбомы и Биография Муслима Магомаева]
* [http://www.reverbnation.com/muslimmagomaev Мультипортал Муслима Магомаева в системе ReverbNation для композиторов, певцов, поэтов-песенников и продюсеров (2011)]
* {{Из БСЭ|заглавие=Магомаев Муслим Магометович}}
* [https://web.archive.org/web/20150418201436/http://ww.esenin.ru/fonoteka/esenin-v-muzyke/pesni-na-stikhi-s-esenina-i-o-nem/magomaev-muslim/pamiati-muslima-magomaeva Страничка Муслима Магомаева на Есенин. РУ («Капли жемчужные…» Памяти Муслима Магомаева)]
* [http://m-mm2.narod.ru/m-mm.html Тексты арий, романсов и песен из репертуара Муслима Магомаева]
* [http://www.rg.ru/Anons/arc_2002/0816/3.shtm Интервью Муслима Магомаева «Российской Газете»]
* [http://www.echo.msk.ru/guests/549247-echo/ Интервью Муслима Магомаева на радио «Эхо Москвы»]
* [http://www.mk.ru/blogs/idmk/2000/12/30/mk-daily/29400/ Львиное сердце. «Московский Комсомолец», 30.12.2000]{{dead link|date=October 2016}}
* [https://archive.is/20130417080244/www.izvestia.ru/person/article3121950/ Известия. Ру: Россия прощается с Муслимом Магомаевым]
* [http://allpersons.name/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=442&amp;Itemid=8 Муслим Магомаев — звезда на сцене и на небе]
* [https://web.archive.org/web/20080211181344/http://infostore.org/info/2836711 «Дивлюсь я на небо». Видео с киевского концерта 1964 года]
* [https://web.archive.org/web/20081028043622/http://vsyako-razno.ru/2207-pesni-muslima-magomaeva-video-klipi.html Песни Муслима Магомаева] (Видеоклипы)
* [http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/43/4908803cc308a/ Газета «Бульвар Гордона». Муслим Магомаев: «Милиция меня до сих пор узнает, а вот сам себя в зеркале — увы, не всегда». Последнее интервью Муслима Магомаева.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008231449/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/43/4908803cc308a/ |date=2014-10-08 }}
* [http://nashenasledie.livejournal.com/269008.html Интервью с Андреем Карауловым]
* [http://klauzura.ru/2011/07/vladimir-popkov-predannyj-orfej-red-narodnyj-artist-sssr-muslim-magomaev/ Литературно-публицистический критический журнал «Клаузура». «Преданный Орфей», Выпуск № 2, 2011 год]
* {{статья
| автор         = Владимир Попков
| заглавие      = «Преданный Орфей»
| оригинал      = 
| ссылка        =http://text.newlookmedia.ru/?p=5381
| автор издания = [[Евгений Додолев]]
| издание       = «[[Новый взгляд (газета)|Новый Взгляд]]»
| тип           = газета
| место         =Москва 
| год           = 2008
| том           = 
| номер         = 29 
| страницы      = 02
}}
* {{статья
| автор         = М. Ясаев, народный артист ЧР
| заглавие      = «Голос, пленявший весь мир»
| ссылка        = http://www.chechnyatoday.com/content/view/4912/423/
| издание       = «Чечня сегодня»
| тип           = газета
| место         = Грозный
| год           = 2009
| accessdate           = 2016-10-29
}}
* [http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/145359/ В столице Чечни именем Муслима Магомаева назовут улицу]
* [https://web.archive.org/web/20160107133417/http://www.dreamtech.ru/CardView.phtml?id=4234%2F Статья Святослава Бэлзы в коллекционном издании из 5 DVD, посвящённом творчеству Муслима Магомаева]
* [http://www.clubochek.ru/vers.php?id=19680 Стихотворение Семена Венцимерова, посвящённое памяти Муслима Магомаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110055027/http://www.clubochek.ru/vers.php?id=19680 |date=2018-01-10 }}

{{вс}}

[[Категория:Заслуженные артисты Азербайджанской ССР]]
[[Категория:Народные артисты Азербайджанской ССР]]
[[Категория:Заслуженные артисты Чечено-Ингушской АССР]]
[[Категория:Руководители эстрадных оркестров]]
[[Категория:Баритоны]]
[[Категория:Выпускники Бакинского музыкального училища им. А. Зейналлы]]
[[Категория:Выпускники Бакинской консерватории]]
[[Категория:Композиторы-песенники]]
[[Категория:Кинокомпозиторы Азербайджана]]
[[Категория:Әзербайжан актёрҙары]]
[[Категория:Академические музыканты Азербайджана]]
[[Категория:Академические музыканты СССР]]
[[Категория:Академические музыканты России]]
[[Категория:Мемуаристы СССР]]
[[Категория:Лауреаты премии «Овация»]]
[[Категория:Персоналии:Азербайджанский театр оперы и балета]]
[[Категория:Депутаты Верховного Совета Азербайджанской ССР]]
[[Категория:Умершие от сердечно-сосудистых заболеваний]]
[[Категория:Похороненные на Аллее почётного захоронения в Баку]]
[[Категория:Персоналии на почтовых марках]]
[[Категория:Муслим Магомаев]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:«Овация» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Йыр ижад итеүсе композиторҙар]]
[[Категория:Баритондар]]
[[Категория:Әзербайжан ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:«Поляк мәҙәниәтендәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе менән наградланыусылар]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XXI быуат актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат опера йырсылары]]
[[Категория:XX быуат опера йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй опера йырсылары]]
[[Категория:СССР опера йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2008 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>qz665xfzq4e9az8ko8t7dpqhn98s1sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Машиналар эшләү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153404</id>
    <revision>
      <id>1294652</id>
      <parentid>1285831</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T02:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20037" sha1="oohyqg8d5f1c700dul8iltxsp2anrkx" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Производство_ракет-носителей_&quot;Ангара&quot;.jpg|мини|300x300пкс|Ангара ракета йөрөткөсөн йыйыу барышы]]
'''Машиналар эшләү''' — эшкәртеүсе сәнәғәт һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе предприятиеларының һәр төрлө [[машина]]ларҙы, технологик ҡорамалдарҙы һәм уларҙың деталдәрен  проектлау, етештереү, хеҙмәтләндереү һәм   утилләштереү буйынса махсуслашҡан  эшмәкәрлек төрө.

== Машиналар эшләү тармағының йүнәлештәре ==
Машиналар эшләү  өс төркөмгә бүленә&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/169/МАШИНОСТРОЕНИЕ - География. Современная иллюстрированная энциклопедия, под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн,] [[2006]]&lt;/ref&gt;:

* күп хеҙмәт көсө талап иткән;
* күп металл талап иткән;
* [[Юғары технологиялар|күпләп фәнни эшләнмәләр талап иткән]].

Үҙ сиратында был төркөмдәр түбәндәге тармаҡ аҫтөркөмдәренә бүленә:

* дөйөм машиналар эшләү;
* ауыр машиналар эшләү;
* уртаса машиналар эшләү;
* аныҡ машиналар эшләү;
* металл изделиелар һәм әҙерләмәләр етештереү;
* машиналарҙы һәм ҡорамалдарҙы ремонтлау.  

=== Дөйөм  машиналар эшләү ===
Машиналар эшләү сәнәғәте халыҡ хужалығының төп тармағы һанала, ул башҡа тармаҡтарҙа ла  фәнни-техник үҫеште тиҙләтә. Машиналар эшләүҙең төп бурыстарына машиналар һәм ҡорамалдар сифатын өҙлөкһөҙ яҡшыртыу, предприятиеларҙа хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙе камиллаштырыу инә. Был бурыстарҙы үтәүгә эште заманса етештереү саралары нигеҙендә ойоштороу, алдынғы технологиялар индереү һәм заманса  технологик ҡоралландырыу этәргес бирә.  

Дөйөм машиналар эшләү түбәндәгеләрҙән тора:

* транспорт машиналары эшләү, уға үҙ сиратында түбәндәге тармаҡтар инә:
** авиатөҙөлөш (авиация сәнәғәте);
** автомобилдәр эшләү (автомобиль  сәнәғәте);
** тимер юл машиналары эшләү һәм  вагондар эшләү;
** [[Караптар төҙөү|суднолар төҙөлөшө]].

* ауыл хужалығы  машиналары эшләү;
* сәнәғәттең төрлө тармаҡтары өсөн технологик ҡорамалдар етештереү;
* оборона производствоһы, шул иҫәптән [[Рәсәйҙең космос сәнәғәте|ракета-космос тармағы]].

=== Ауыр машиналар эшләү ===
Ауыр машиналар эшләү —  машиналар эшләүҙең түбәндәгеләр  менән мәшғүл тармаҡтары төркөмө:  

* металлургия ҡорамалдары ([[металлургия]]);
* тау-шахта ҡорамалдары;
* ауыр тимерселек-преслау ҡорамалдары;
* күтәреү-транспортлау ҡорамалдары һәм  машиналары (күтәреү-транспортлау машиналары эшләү): ауыр йөк күтәреү крандары, лифттар, күтәргестәр (вышкалар), өҙлөкһөҙ транспортлау машиналары (конвейерҙар һ.б.);
* ауыр экскаваторҙар;
* электр энергияһы  генерациялау һәм тапшырыу ҡорамалдары (энергетика машиналары эшләү);
* башҡа ҡорамалдар.

Технологик ҡорамалдар түбәндәге тармаҡтар өсөн эшләнә һәм етештерелә:

* төҙөлөш һәм  коммуналь хужалығы машиналары эшләү;
* ауыл хужалығы машиналары эшләү;
* нефть һәм газ тармағы машиналары эшләү;
* химия тармағы машиналары эшләү;
* урман сәнәғәте машиналары эшләү.

=== Уртаса машиналар эшләү ===
Уртаса машиналар эшләүгә түбәндәгеләр инә:

* автомобилдәр эшләү (автомобиль  сәнәғәте);
* тракторҙар эшләү;
* станок-инструменттар машиналары эшләү (станоктар эшләү, инструменттар сәнәғәте);
* еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өсөн технологик ҡорамалдар эшләү һәм етештереү  (еңел  сәнәғәт ҡорамалдары, аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҡорамалдары);
* роботтар эшләү (робот техникаһы);
* көнкүреш  приборҙары эшләү (көнкүреш приборҙары һәм машиналары сәнәғәте).

Совет осоронда   Уртаса машиналар эшләү министрлығы тип аталған ведомствоның төп  эшмәкәрлек объекты булып [[ядро ҡоралы]]н  эшләү һәм етештереү тора. Был ведомство  [[1953 йыл]]да ойошторола, структураһына  рудниктар, заводтар, ғилми-тикшеренеү институттары, транспорт,  элемтә селтәре, вуздар һәм башҡалар инә.

=== Аныҡ машиналар эшләү ===
Аныҡ машиналар эшләүҙең төп тармаҡтары:

* приборҙар эшләү;
* радиотехник һәм электрон машиналар эшләү (радиотехник һәм электрон сәнәғәте);
* электротехник сәнәғәт.

Был тармаҡтарҙың продукцияһы күп төрлө —  оптик приборҙар, персональ  компьютерҙар, радиоэлектрон  аппаратура, авиация приборҙары, сүсле оптика, лазерҙар, башҡа комплектлаусы элементтар, сәғәттәр.

=== Металл  изделиелар һәм әҙерләмәләр етештереү ===

* Бысаҡ изделиелары, аш-һыу приборҙары, йоҙаҡ-тотҡа изделиелары, фурнитура етештереү.
* Күп төрлө металл изделиелар  (метиздар) — сымдар, канаттар, ҡаҙауҙар, беркеткес-нығытҡыстар.

Етештереү сараларын, производствоны ойоштороу сараларын камиллаштырыу (мәҫәлән,  сериялап һәм күпләп етештереү технологиялары), эш барышын  стандартлаштырыу, автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт менән тәьмин итеү хәҙерге машиналар эшләү сәнәғәтен үҫтереүҙең төп элементтары булып тора. 

== Тарихы ==
[[Файл:Mendel_II_065_v.jpg|мини|215x215пкс|Клаус Вагнер, йоҙаҡ яһаусы, 1600 йыл.  Менделдең ун ике ағай-энеһе. Нюрнберг ]]
Тарихтағы тәүге  машиналар  ҡул менән эшләтелә: һыу күтәреү  һалмауырҙары һәм тәгәрмәстәре, ҡул тирмәндәре, көршәк яһау әйләнәләре һәм йөн теткестәр; артабан орсоҡ машиналары, туҡыу станоктары, валоктар, ябай престар, төҙөлөш һалмауырҙары, арбалар, караптарҙың руль механизмдары, хәрби техниканан төрлө таш һәм уҡ атҡыстар, емерткес машиналар барлыҡҡа килә. Урта быуаттарҙа  Европала  сәғәттәр, навигация һәм  баҫма машиналар уйлап табыла. Шунан һуң  [[Пар машинаһы|пар  машиналары]] һәм [[эске яныулы двигатель]]  сығарыла башлай.
[[Файл:Ford assembly line - 1913 (restored).jpg|слева|мини|150x150пкс|[[Һенри Форд|Форд]] заводында уңышлы эшләгән беренсе  өҙлөкһөҙ йыйыу  линияһы. 1913 йыл]]
Тәүҙә машиналар өсөн төп эшкәртеү  материалдары булып [[Үҙағас|ағас]], керамика, трос, ҡайыш хеҙмәт итә, ә һөнәрсе үҙе металл  һәм таш инструмент менән оҫта эш иткән столяр кеүек була. Яйлап материалдар яҡшыра  —  ағас менән  металл (һуңынан [[Пластмассалар|пластмасса]],  эрзинкә,  керамика) ҡатнаштырыла, камилыраҡ  эш ҡоралдары барлыҡҡа килә.
[[Файл:Zeichenmaschine.jpg|мини|180x180пкс|Проектлаусыларҙың эш ҡоралы — кульман — тарих төпкөлөнә ыңғайлай]]
Техника һәм ижтимағи мөнәсәбәттәр  ҡатмарлашыу менән бергә һөнәрсе оҫталар,  мануфактуралар, цехтар, заводтар барлыҡҡа килә. XX быуатта иң ҙур күләмле территориаль берекмәләр — бер территорияла күп һанлы операциялар башҡарған комбинат-комплекстар хасил була.  XX быуат аҙағынан заводтарҙың  трансмилли йә   дәүләт  корпорацияларына ойошоуы йышая.  


== Тармаҡтың эре вәкилдәре ==
General Electric — донъялағы иң эре машиналар эшләү  компанияһы,  донъяның бөтә корпорациялары араһында иң ҙур фондлы, табышлылығы буйынса  British Petroleum, ExxonMobil һәм Royal Dutch Shell кеүек нефть тармағындағы энергетика бәһлеүәндәренән генә ҡалыша.  Компания эшмәкәрлегенә башҡа күп төрлө йүнәлештәр ҙә инһә лә,  барлыҡҡа килгән ваҡытынан алып машиналар эшләү һәм энергетика төп йүнәлештәре булып ҡала.

Эре машина эшләүселәр иҫәбенә  күп  автомобиль  сәнәғәте компаниялары инә.

Ҡытайҙа  Маньчжурияның [[Чанчунь]]  ҡалаһында урынлашҡан FAW комплексы донъяла иң эреләрҙең береһе һанала. 

Газ турбиналары етештереүселәр: General Electric, [[Siemens]], «Зоря — Машпроект»&lt;ref&gt;[https://www.segodnya.ua/ukraine/ne-imeet-analogov-v-mire-v-ukraine-ispytali-novuyu-turbinu-v-32-mvt-1165834.html Порошенко рассказал, что Украина конкурирует в газотурбостроении только с General Electric, Siemens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715224939/https://www.segodnya.ua/ukraine/ne-imeet-analogov-v-mire-v-ukraine-ispytali-novuyu-turbinu-v-32-mvt-1165834.html |date=2019-07-15 }} // [[Segodnya.ua]], 27 августа 2018&lt;/ref&gt;.
[[Файл:GE,_Global_Operations_Center_-_Cincinnati.jpg|мини|Цинцинаттиҙа GE халыҡ-ара үҙәге]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
 |+[[2009 йыл|2005 йылға  ҡарата донъяның иң эре машиналар эшләү компаниялары]]&lt;ref&gt;По данным рейтинга [http://www.fortune.com Fortune 500] на 2005 год.&lt;/ref&gt; 
 !Компания
!Фондтарының хаҡы, млрд $
!Табышы, млрд $
!Килеме, млрд $
 |-
 |General Electric
|750,507 (1)*
|152,866 (9)
|16,819 (4)
 |-
 |General Motors&lt;ref&gt;[[2 июня]] [[2009 год|2009 года]] [[General Motors]] объявила о банкротстве.&lt;/ref&gt;
|479,603
|193,517 (5)
|2,805
 |-
 |Toyota Motor
|227,513
|172,616 (7)
|10,898 (11)
 |-
 |DaimlerChrysler
|248,324
|176,687 (6)
|3,067
 |}
&lt;small&gt;*Йәйәләр эсендә күрһәткес буйынса дөйөм рейтингтағы урыны бирелгән.&lt;/small&gt;

=== Рәсәйҙә машиналар эшләү ===
[[Файл:Rostekh2018.jpeg|слева|мини|200x200пкс|Ростех дәүләт корпорацияһының офис бинаһы]]
[[Файл:AvtoVAZ_production_complex_in_Togliatti_-_December_2014.jpg|мини|АвтоВАЗ — Көнсығыш Европала һәм  Рәсәйҙә иң ҡеүәтле етештереү һәм йыйыу комплексы]]
Рәсәйҙә машиналар эшләү предприятиелары, донъялағы кеүек үк, йыш ҡына төрлө берекмәләр йә дәүләт корпорациялары: Ростех, Роскосмос, Русские машины, ОСК, [[Трансмашхолдинг]] эсендә эш итә.

Оборона һәм транспорт машиналары эшләүҙән тыш  электроэнергетика секторы компаниялары айырылып тора: Силовые машины,  «Энергомаш» төркөмө, [[Берләштерелгән машиналар эшләү  заводтары (Уралмаш-Ижора)|Берләштерелгән машиналар эшләү  заводтары]], нефть һәм газ йүнәлешендә — ГМС, Интегра, Римера, Кунгур, Борец төркөмдәре,  ауыл хужалығы машиналары эшләүҙә — [[Ростсельмаш]], Силәбе  трактор  заводы.

Эре машиналар эшләү комплекстары:  [[Тольятти|Тольяттиҙа]]  АвтоВАЗ,    [[Яр Саллы|Яр Саллыла]]  КамАЗ,  [[Екатеринбург]]та [[Уралмаш]].

== Белем биреү һәм фән ==
[[Файл:Moscow MSTU Bauman main building asv2021-08.jpg|мини|274x274пкс|Рәсәйҙә машиналар эшләү тармағы өсөн белгестәр әҙерләү флагманы булған  Мәскәү дәүләт техник университетының төп бинаһы]]
Рәсәйҙәге күп мәктәптәрҙә хеҙмәткә өйрәтеү программаһы буйынса малайҙарға ағас һәм металл менән эш итеүҙең, уларҙан төрлө ҡоролмалар йыйыуҙың башланғыс күнекмәләрен бирәләр, машиналар менән эш итергә лә өйрәтәләр.  1950-се йылдарҙан күп мәктәптәрҙең өлкән кластарында һыҙымға, шул иҫәптән машиналар эшләү һыҙымы  принциптарына уҡыталар.  

Рәсәйҙә машиналар эшләү буйынса башланғыс һәм урта һөнәри белем ҡағиҙә булараҡ эре предприятиелар ҡарамағында асылған һөнәри лицейҙарҙа һәм  училищеларҙа  бирелә.

Рәсәйҙә иң билдәле дөйөм машиналар эшләү юғары уҡыу йорттары:

* Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт  техник университеты  
* «Станкин» Мәскәү дәүләт технологик университеты 
* [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Санкт-Петербург политехник университеты]]
* [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал]]  һәм Себер, Түбәнге Новгород, Һамар университеттарының, [[Себер дәүләт аэрокосмос университеты|Себер фән һәм технология университетының]] механик-технологик факультеттары. 

Рәсәйҙәге ҡайһы бер менеджмент мәктәптәрендә   машиналар эшләү йүнәлештәре бар, мәҫәлән, Мәскәү идаралыҡ  университетында   машиналар эшләүҙә тармаҡ идаралығы кафедраһы эшләй. 

Мәскәү машиналар ғилеме институты һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Энергетика, машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары бүлексәһе сиктәрендәге башҡа учреждениелар Рәсәйҙә мөһим профиль фәнни үҙәге булып  тора. 

&lt;br /&gt;

=== Донъяла ===
[[Файл:MIT_Main_Campus_Aerial.jpg|слева|мини|200x200пкс|МТИ-ҙың төп бинаһы,  самолёттан төшөрөлгән фото]]
Донъяла машиналар эшләү йүнәлешендәге эре технологик юғары мәктәптәр:

* Инглиз теллеләр

Массачусетс технология институты
Төньяҡ Америка һәм Бөйөк Британия  университеттарының инженерлыҡ факультеттары

* Герман теллеләр

Швейцариялағы Цюрих  юғары   техник мәктәбе  
Берлин һәм Штутгарт  университеттары

* Башҡалар

Марсель юғары механика мәктәбе, Тулонь университеты
Пекин  политехник университеты, Гуандун технология  университеты ([[Гуанчжоу]])

== Һөнәри берекмәләр ==

* Рәсәй машина эшләүселәр берлеге 
* Германия машина эшләүселәр берлеге  
* Америка   инженер-механиктар йәмғиәте

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Книга|автор=Ковшов А. Н.|заглавие=Технология машиностроения|место=М.|издательство=Машиностроение|год=1987|страниц=320|isbn=|ref=Ковшов}}
[[Категория:Машиналар эшләү]]</text>
      <sha1>oohyqg8d5f1c700dul8iltxsp2anrkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мцхета-Мтианети</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153799</id>
    <revision>
      <id>1294664</id>
      <parentid>1234270</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T09:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22370" sha1="rktw3qbp9jw1onh16bfoi9aukwz5mrz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мцхета-Мтианети'''&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Грузия|заглавие=Энциклопедия Кольера|ссылка часть=|издательство=Открытое общество|год=2000|ref=Энциклопедия Кольера}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F Грузия] // Энциклопедия «Вокруг света»&lt;/ref&gt; (ҡайһы берҙә ''Мцхета-Мтианетия''; {{Lang-ka|მცხეთა-მთიანეთი}} ''mcxeta-mtianeti''; {{Lang-ka|მცხეთა-მთიანეთის მხარე}} ''mcxeta-mtianetis mxare'') —  [[Грузия]] үҙәгендәге хәҙерге административ край. Баш ҡалаһы һәм ҙур ҡала — [[Мцхета]].

Грузияның бер нисә тарихи өлкәһенең: Эрцо-Тианети, Мтиулети, Хеви, Хевсуретияла, һәм  Эске Картлиҙың Пшавия көнсығыш өлөшө территорияһын биләй. Край территорияһының бер өлөшөн өлөшләтә танылған [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия Республикаһы]] контролдә тота.

== Географияһы ==
Край Төп Кавказ һырты ярҙамында географик яҡтан ике өлөшкә, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа, бүленгән. Улар Тәре артылышы Крестовый перевал менән тоташҡан. Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә Казбег муниципалитетының ҙур өлөшө һәм Душет муниципалитетының ҙур булмаған өлөшө урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[1801 йыл|1801 йылда]] Рәсәйгә ҡушылған осорҙа  Мцхета-Мтианети территорияһы Картли-Кахетин батшалығысоставына ингән булған.

[[1840 йыл|1840 йылда]] был биләмә Грузин-Имеретия губернаһы составына, ә [[1846 йыл|1846 йылда]] был губерна тарҡалғандан һуң, Кутаиси губернаһы составына ингән. Шул саҡта край территорияһына Гори, Гори һәм Тифлис өйәҙҙәренең Тушин-пшав-хевсур өлөшөнә тап килгән. Һуңыраҡ өйәҙҙәр сиге үҙгәргән.

== Административ бүленеше ==
Мцхета-Мтианетиға 4 муниципалитет (2006 йылға тиклем — райондар) инә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Грузия включает в край Мцхета-Мтианети 5-й [[Ахалгорский район]], который как [[Ленингорский район]] находится под полным контролем частично признанного государства [[Южная Осетия]]&lt;/ref&gt;. 2016 йылдан 2018 йылға тиклем [[Мцхета]] ҡалаһы муниципалитетҡа тиңләштерелә (крайға буйһонған ҡала була).

{|class=&quot;standard sortable&quot;
 !'''Грузия муниципалитеттары ||майҙан,&lt;br&gt;км²||халыҡ&lt;br&gt;йәниҫәп&lt;br&gt; 2002&lt;ref name=&quot;этн&quot;&gt;[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf Этнический состав Грузии по переписи 2002 года]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;кеше ||халыҡ&lt;br&gt;йәниҫәп&lt;br&gt; 2014&lt;ref name=&quot;Перепись2014-A&quot;&gt;{{cite web|url=http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|deadlink=yes|title=Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information)|subtitle=[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS]|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-04-
28|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808154843/http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|archivedate=2016-08-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808154843/http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf |date=2016-08-08 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;кеше || халыҡ&lt;br&gt;баһа&lt;br&gt;2018&lt;ref name=&quot;оценка-A&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|title=Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.|publisher=[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=473&amp;lang=eng Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=29 октября 2018|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|archivedate=2018-07-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx |date=2018-07-23 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;кеше || үҙәк
 |-
 | Душет муниципалитеты || align=&quot;right&quot; | 2982 ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:33636}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:25659}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:26128}} || Душети ҡалаһы
 |-
 | Казбег муниципалитеты || align=&quot;right&quot; | 1082 ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:5261}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:3795}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:3818}} || Степанцминда ҡала тибындағы ҡасабаһы
 |-
 | Мцхет муниципалитеты&lt;ref&gt;Мцхета ҡалаһын индереп&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 806 ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:64829}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:55651}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:53944}} || Мцхета ҡалаһы
 |-
 | Тианет муниципалитеты || align=&quot;right&quot; | 906 ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:14014}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:9468}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:10007}} || Тианети ҡала тибындағы ҡасабаһы

 |-
 | барлығы&lt;ref&gt;Ахалгор муниципалитетының Ахалгор районынан башҡа&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 5776 ||align=&quot;right&quot;| {{formatnum:117740}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:94573}} || align=&quot;right&quot; |{{formatnum:93897}} || '''Мцхета''' ҡалаһы
|}

Ахалгор муниципалитеты — [[Көньяҡ Осетия]]ның Лениногор районына тап килә һәм Ахалгори биҫтәләрен индереп, өлөшләтә танылған дәүләт көстәре тарафынан тулыһынса контролдә тотола.

'''Ҡалалары''': [[Мцхета]] (7940 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Душети (кеше 6167 кеше).

'''Ҡала тибындағы ҡасабалар''': Тианети (2479 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Жинвали (1828 кеше), Степанцминда (1326 кеше), Пасанаури (1148 кеше), Сиони (371 кеше).
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
'''Крайҙың милли составы&lt;br&gt; (2014 йылғы йәниҫәп)'''&lt;ref name=&quot;Этно2014&quot;&gt;{{cite web|url=http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls|title=Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity)|subtitle=[http://census.ge/en/results/census Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS)]|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-04-28|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808174812/http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls |date=2016-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104125931/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2018-11-04 }}&lt;/ref&gt;
{|class=&quot;standard sortable&quot;
|-
! !! кеше !! %
|-
| барлығы ||align=&quot;right&quot; | 94 573 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-
| Грузиндар ||align=&quot;right&quot; | 89 343 ||align=&quot;right&quot; | 94,47 %
|-
| Әзербайжандар ||align=&quot;right&quot; | 2316 ||align=&quot;right&quot; | 2,45 %
|-
| Осетиндар ||align=&quot;right&quot; | 1327 ||align=&quot;right&quot; | 1,40 %
|-
| Ассирийлылар ||align=&quot;right&quot; | 709 ||align=&quot;right&quot; | 0,75 %
|-
| Әрмәндәр ||align=&quot;right&quot; | 291 ||align=&quot;right&quot; | 0,31 %
|-
| Рустар ||align=&quot;right&quot; | 252 ||align=&quot;right&quot; | 0,27 %
|-
| Украиндар ||align=&quot;right&quot; | 80 ||align=&quot;right&quot; | 0,08 %
|-
| Езидтар ||align=&quot;right&quot; | 61 ||align=&quot;right&quot; | 0,06 %
|-
| Гректар ||align=&quot;right&quot; | 55 ||align=&quot;right&quot; | 0,06 %
|-
| &lt;small&gt;башҡалар&lt;/small&gt; ||align=&quot;right&quot; | 139 ||align=&quot;right&quot; | 0,15 %
|-
|}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата край халҡы һаны халыҡ һаны 93 897 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;оценка&quot;-A&gt;{{Cite web|url=http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|title=Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.|publisher=[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=473&amp;lang=eng Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=29 октября 2018|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|archivedate=2018-07-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx |date=2018-07-23 }}&lt;/ref&gt;, 2014 йылдың 1 ғинуарына —  108 800 кеше (Ахалгор районын (Көньяҡ Осетияның Ленингорский районы) иҫәпкә алмағанда.

2014 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, край халҡы һаны 94 573 кеше&lt;ref name=&quot;Перепись2014&quot;&gt;{{Cite web|url=http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|title=Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information)|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-04-28|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808154843/http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf|archivedate=2016-08-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808154843/http://census.ge/files/results/Census_release_ENG.pdf |date=2016-08-08 }}&lt;/ref&gt; булған.

2002 йылдың халыҡ иҫәбенә ярашлы, крайҙың грузин яғы контролдә тотҡан , шул иҫәптән Ахалгор районы (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) халыҡ һаны 125 443 (илдең 2,9 % халҡы) кеше; унан башҡа — 117 740 кеше тәшкил итә.  [[2008 йыл|2008 йылдың 1 ғинуары күрһәткесе буйынса]]  — 118,1 мең кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.ge/_files/english/population/01%20Population%20by%20regions%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.|title=Оценка населения Грузии на 2003—2008 гг. по районам по данным Департамента статистики Министерства экономического развития Грузии (англ.)}}{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  (Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа) — 97,6 мең кеше булған&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.statistics.ge/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls|title=Оценка населения Грузии на 2000—2009 гг. по районам по данным Департамента статистики Грузии}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113214943/http://www.statistics.ge/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2009-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Без Ахалгорского района (Ленингорского района Южной Осетии) - 97,6 тыс. чел. (2009 г.)&lt;/ref&gt;) тәшкил итә. [[2009 йыл|2009 йылдың 1 ғинуарына]] Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа— 97,6 мең кеше&lt;ref name=&quot;оценка-B&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx|title=Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003627/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20-%20population%20by%20self-governed%20units.xlsx |date=2018-07-23 }}&lt;/ref&gt;

Мцхета-Мтианетиҙа халыҡтың күпселеген бер нисә этнографик төркөмдән торған грузиндар тәшкил иткән. Крайҙың көньяғында картлиҙар, көньяҡ-көнсығышта — кахетиндар, урта өлөшөндә пшавтар, таулы райондарҙа — мохевлылар һәм хевсурҙар йәшәй.

Казбег районының көнбайыш өлөшө— Терек йылғаһы башындағы Трусовский тарлауығы төп халҡын осетиндар тәшкил итә. Казбег районында барлығы 89  йәки 1,7 % осетин.

[[Тбилиси]] менән йәнәшә Мцхет районында (1464 кеше йәки 2,3 %) ҙур осетин диаспораһы йәшәй. 

2008 йылдың авгусына тиклем Ахалгор районы халҡының күпселек (2008 йылдың авгусына тиклем Грузия контроле аҫтында) өлөшөн грузиндар (картлийлылар - 84,6 % йәки 6520 кеше), аҙсылығын — осетиндар (14,4 % йәки 1110 кеше) тәшкил итә.

'''Мцхета-Мтианети крайы һәм уның райондарының милли составы (2002)'''&lt;ref name=&quot;этн&quot; /&gt;
{|class=&quot;standard sortable&quot;
! &lt;small&gt;'''Край''', &lt;br&gt;район&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;С 2006 года все районы Грузии были преобразованы в [[муниципалитеты Грузии|муниципалитеты]]&lt;/ref&gt; || &lt;small&gt;барлығы&lt;/small&gt; || &lt;small&gt;грузиндар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;осетиндар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;әзербайжандар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;грузин ассирийлылары&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;рустар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;әрмәндәр&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;гректар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;украиндар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;езидтар&lt;/small&gt; || % || &lt;small&gt;башҡалар&lt;/small&gt; || %
 |-
 | ''' край''', барлығы || align=&quot;right&quot; | 125 443 || align=&quot;right&quot; | 116 467 || align=&quot;right&quot; | 92,84 % || align=&quot;right&quot; | 3977 || align=&quot;right&quot; | 3,17 % || align=&quot;right&quot; | 2248 || align=&quot;right&quot; | 1,79 % || align=&quot;right&quot; | 950 || align=&quot;right&quot; | 0,76 % || align=&quot;right&quot; | 757 || align=&quot;right&quot; | 0,60 % || align=&quot;right&quot; | 532 || align=&quot;right&quot; | 0,42 % || align=&quot;right&quot; | 163 || align=&quot;right&quot; | 0,13 % || align=&quot;right&quot; | 143 || align=&quot;right&quot; | 0,11 % || align=&quot;right&quot; | 96 || align=&quot;right&quot; | 0,08 % || align=&quot;right&quot; | 110 || align=&quot;right&quot; | 0,09 %
 |-
 | Ахалгор районы &lt;small&gt;(2008 йылға тиклем)&lt;/small&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;С августа 2008 года [[Ахалгорский район]] полностью контролируется частично признанным государством [[Южная Осетия]] и входит в [[Ленингорский район]] [[РЮО]]. Грузинское население в основном бежало из района в Грузию вместе с грузинскими войсками в августе 2008 года&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 7703 || align=&quot;right&quot; | 6520 || align=&quot;right&quot; | 84,64 % || align=&quot;right&quot; | 1110 || align=&quot;right&quot; | 14,41 % || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 0,03 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 20 || align=&quot;right&quot; | 0,26 % || align=&quot;right&quot; | 37 || align=&quot;right&quot; | 0,48 % || align=&quot;right&quot; | 2 || align=&quot;right&quot; | 0,03 % || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 0,12 %
 |-
 | ''' край''' &lt;small&gt;Ахалгорҙан тыш&lt;/small&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;без Ахалгорского района, который с августа 2008 года полностью контролируется частично признанным государством [[Южная Осетия]] и входит в [[Ленингорский район]] [[РЮО]]. Грузинское население в основном бежало из района в Грузию вместе с грузинскими войсками в августе 2008 года&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 117 740 || align=&quot;right&quot; | 109 947 || align=&quot;right&quot; | 93,38 % || align=&quot;right&quot; | 2867 || align=&quot;right&quot; | 2,44 % || align=&quot;right&quot; | 2246 || align=&quot;right&quot; | 1,91 % || align=&quot;right&quot; | 950 || align=&quot;right&quot; | 0,81 % || align=&quot;right&quot; | 737 || align=&quot;right&quot; | 0,63 % || align=&quot;right&quot; | 495 || align=&quot;right&quot; | 0,42 % || align=&quot;right&quot; | 161 || align=&quot;right&quot; | 0,14 % || align=&quot;right&quot; | 142 || align=&quot;right&quot; | 0,12 % || align=&quot;right&quot; | 95 || align=&quot;right&quot; | 0,08 % || align=&quot;right&quot; | 100 || align=&quot;right&quot; | 0,08 %
 |-
 | Душет районы || align=&quot;right&quot; | 33 636 || align=&quot;right&quot; | 32 229 || align=&quot;right&quot; | 95,82 % || align=&quot;right&quot; | 1167 || align=&quot;right&quot; | 3,47 % || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 103 || align=&quot;right&quot; | 0,31 % || align=&quot;right&quot; | 43 || align=&quot;right&quot; | 0,13 % || align=&quot;right&quot; | 19 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 18 || align=&quot;right&quot; | 0,05 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 52 || align=&quot;right&quot; | 0,15 %
 |-
 | Тианет районы || align=&quot;right&quot; | 14 014 || align=&quot;right&quot; | 13 777 || align=&quot;right&quot; | 98,31 % || align=&quot;right&quot; | 147 || align=&quot;right&quot; | 1,05 % || align=&quot;right&quot; | 4 || align=&quot;right&quot; | 0,03 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 37 || align=&quot;right&quot; | 0,26 % || align=&quot;right&quot; | 20 || align=&quot;right&quot; | 0,14 % || align=&quot;right&quot; | 13 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 6 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 9 || align=&quot;right&quot; | 0,06 %
 |-
 | Мцхет районы || align=&quot;right&quot; | 64 829 || align=&quot;right&quot; | 58 808 || align=&quot;right&quot; | 90,71 % || align=&quot;right&quot; | 1464 || align=&quot;right&quot; | 2,26 % || align=&quot;right&quot; | 2236 || align=&quot;right&quot; | 3,45 % || align=&quot;right&quot; | 950 || align=&quot;right&quot; | 1,47 % || align=&quot;right&quot; | 583 || align=&quot;right&quot; | 0,90 % || align=&quot;right&quot; | 427 || align=&quot;right&quot; | 0,66 % || align=&quot;right&quot; | 129 || align=&quot;right&quot; | 0,20 % || align=&quot;right&quot; | 113 || align=&quot;right&quot; | 0,17 % || align=&quot;right&quot; | 94 || align=&quot;right&quot; | 0,14 % || align=&quot;right&quot; | 24 || align=&quot;right&quot; | 0,04 %
 |-
 | Казбег районы || align=&quot;right&quot; | 5261 || align=&quot;right&quot; | 5142 || align=&quot;right&quot; | 97,74 % || align=&quot;right&quot; | 89 || align=&quot;right&quot; | 1,69 % || align=&quot;right&quot; | 1 || align=&quot;right&quot; | 0,02 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 14 || align=&quot;right&quot; | 0,27 % || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 0,10 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 0,10 % || align=&quot;right&quot; | 0 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | 0,08 %
|}

== Галереяһы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Долина Аргуна.jpg|Аргун үҙәне.
Файл:Мцхета.jpg|Багинети тауынан Мцхета һәм Светицховели ҡорамы күренеше
Файл:Ксанская крепость.JPG|Мухран үҙәнендә Ксан ҡәлғәһе
Файл:Окрестности Гудаури.jpg|Гудауриҙың тирә-яғы, Гуд тарлауығы
Файл:Пивзавод &quot;Натахтари&quot;.jpg|&quot;Натахтари&quot; һыра заводы
Файл:Shatili fortress, Georgia.jpg|Шатили
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://travelgeorgia.ru/24/ Путеводитель по району]

{{Административное деление Грузии}}
[[Категория:Мцхета-Мтианети| ]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>rktw3qbp9jw1onh16bfoi9aukwz5mrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маннапов Әлфир Ғабдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155259</id>
    <revision>
      <id>1294650</id>
      <parentid>1055013</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T00:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11382" sha1="l7f63grcxv4y49d4ys7rynh90lvz0yo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Маннапов Әлфир Ғабдулла улы''' ([[24 февраль]] [[1954 йыл]]) — ғалим-зооинженер. 1991—1996 һәм 2000—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның [[умартасылыҡ]] кафедраһы мөдире, 2010 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Рәсәй дәүләт аграр университетының аквакультура һәм умартасылыҡ кафедраһы мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2013). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).

== Биографияһы ==
Әлфир Ғабдулла улы Маннапов 1954 йылдың 24 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Боғаҙы (Башҡортостан)|Иҫке Боғаҙы]] ауылында тыуған.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтының — хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты — зооинженерия факультетын умартасылыҡ һөнәре буйынса отличие менән тамамлай (1979) һәм 1981 йылға тиклем һәм 1986—2006 йылдарҙа шунда уҡ эшләй, ул 1991—1996 йылдарҙа һәм 2000 йылдан алып зоология һәм умартасылыҡ кафедраһының производствоға өйрәтеү мастерынан уның мөдиренә тиклем юл үтә, шулай уҡ БДАУ идаралыҡ советы рәйесе була&lt;ref name=&quot;92.50.166.68&quot;&gt;[http://92.50.166.68/university/faculties/bio-vet-fak/rjp/history/ БГАУ / Университет / Факультеты / биотехнологий и ветеринарной медицины / Кафедра разведения животных и пчеловодства / История кафедры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113173210/http://92.50.166.68/university/faculties/bio-vet-fak/rjp/history/ |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt;.

1981—1985 йылдарҙа [[Ҡазан ветеринария институты]]нда ассистент. 1986 йылдан алып 1991 йылға тиклем бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда эшләй.

1985 йылда кандидатлыҡ, 1999 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай. Умартасылыҡтың биологик актив продукты прополистың вакцина составында ағыуға бирешмәүсәнлек механизмдары барлыҡҡа килеүгә йоғонтоһон өйрәнә&lt;ref name=&quot;famous-scientists.ru&quot;&gt;[https://www.famous-scientists.ru/school/856 Морфофизиологические, биохимические механизмы организации гомеостаза организма, сохранение биоразнообразия биологических ресурсов и технологии комплексного использования пчели…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113173210/https://www.famous-scientists.ru/school/856 |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt;. [[1992 йыл]]да һөнәре буйынса [[Бөйөк Британия]]ла стажировка үтә&lt;ref name=&quot;timacad.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=1210|title=Архивированная копия|accessdate=2017-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170831072335/http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=1210|archivedate=2017-08-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831072335/http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=1210 |date=2017-08-31 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Рәсәй дәүләт аграр университетының аквакультура һәм умартасылыҡ кафедраһы мөдире (2013 йылға тиклем — умартасылыҡ һәм балыҡсылыҡ кафедраһы, 2010 йылда умартасылыҡ һәм аквакультура кафедраларын берләштереп ойошторолған), 2006—2010 йылдарҙа шунда уҡ умартасылыҡ кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2017-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331120405/http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |archivedate=2017-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331120405/http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |date=2017-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан Умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағындағы Рәсәй Фәндәр академияһының умартасылыҡ секцияһы Координация советы ағзаһы&lt;ref name=&quot;92.50.166.68&quot;/&gt;. 2007 йылдан Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының селекция ҡаҙаныштарын һынау һәм һаҡлау мәсьәләләре буйынса эксперт&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2017-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331120405/http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |archivedate=2017-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331120405/http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |date=2017-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Умартасылар һәм ҡортсолоҡ продукцияһын эшкәртеүселәр милли ассоциацияһы президенты итеп һайлана (НАПиППП).
Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы йәмәғәт советы составына инә&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/420207246 Об утверждении состава Общественного совета при Министерстве сельского хозяйства Российской Федерации (утратил силу на основании приказа Минсельхоза России от 23.05.2016 N 198…]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара аграр белем биреү академияһы академигы (2010)&lt;ref name=&quot;famous-scientists.ru&quot;/&gt;.

Дүрт: Рәсәй дәүләт аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында өс һәм Башҡорт дәүләт аграр университетында — бер докторлыҡ диссертацияһы советы ағзаһы&lt;ref name=&quot;famous-scientists.ru&quot;/&gt;. Башҡорт дәүләт аграр университетында Ә. Ғ. Маннапов үҙе етәкләгән кафедра ҡарамағында докторантура ойоштора&lt;ref name=&quot;92.50.166.68&quot;/&gt;. Уның етәкселегендә 9 докторлыҡ һәм 29 кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2017-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331120405/http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |archivedate=2017-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331120405/http://www.timacad.ru/faculty/zoo/bee/history.php |date=2017-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

2000 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетында «Апитерапия бөгөн — бал ҡорттарының биологик дарыуханаһы менән 21-се быуатҡа» Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция ойоштора һәм үткәрә&lt;ref name=&quot;timacad.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=1210|title=Архивированная копия|accessdate=2017-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170831072335/http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=1210|archivedate=2017-08-31}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһының Мәғариф (2001) һәм Ауыл хужалығы (2010) министрлыҡтарының Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;famous-scientists.ru&quot;/&gt; .

Ҡатыны — биология фәндәре докторы [[Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы|Р. Т. Маннапова]] (1955 йылда тыуған).

600-ҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 15 дәреслек, 4 монография авторы, 5 уйлап табыуға танытмаһы бар.

* Маннапов А. Г., Сулим Н. И. Терминология в апитерапии // Апитерапия сегодня: Материалы XIV Всероссийской научно-практической конференции «Успехи апитерапии» (Рыбное, 28 — 30.05.2009): Сб. науч. ст. Рыбное, 2009.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|88682}}{{V|22|02|2021}}   
* [https://web.archive.org/web/20170831072335/http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=1210 На сайте РГАУ-МСХА]


[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй биологтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>l7f63grcxv4y49d4ys7rynh90lvz0yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гейдар Алиев үҙәге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159404</id>
    <revision>
      <id>1294607</id>
      <parentid>1152576</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T13:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurcke</username>
        <id>46784</id>
      </contributor>
      <origin>1294607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32640" sha1="tofymn2wpgimbrk95mr0n4f5gyvi3ou" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гейдар Алиев үҙәге''' ({{Lang-az|Heydər Əliyev Mərkəzi}}) — [[Әзербайжан]]дың баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла Гейдар Алиев проспектында төҙөлгән мәҙәни үҙәк. Үҙ эсенә аудиториум (конференс-үҙәк), музей, күргәҙмә залдары, административ офистарҙы алған комплекслы ҡоролма. Әзербайжандың өсөнсө президенты [[Алиев Гейдар Алирза улы|Гейдар Алиев]] исемен йөрөтә. Үҙәк проекты [[2007 йыл]]да архитектор Заха Хадид тарафынан эшләнә. Гейдар Алиев үҙәге директоры — Анар Алекперов&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=About Us — Structure|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#14_Structure|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;. Үҙәк хәҙерге Баҡының символдарының береһе тип һанала.

2014 йылда донъяла иң матур бина тип таныла һәм Design of the Year премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.novate.ru/blogs/020714/26868/ Центр Гейдара Алиева в Баку — лучшее в мире здание]&lt;/ref&gt;.

== Үҙәк тарихы ==
Үҙәк Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиевтың 1886-сы указына ярашлы [[2006 йыл]]дың [[29 декабрь|29 декабрендә]] ойошторола. Ул Гейдар Алиевтың дәүләт ҡоролошо һәм әзербайжанлыҡ идеологияһы философияһын фундаменталь өйрәнеү өткәһендәге эҙмә-эҙлекле эшмәкәрлек алып барырға, шулай уҡ әзербайжан [[Әзербайжан тарихы|тарихы]], [[Әзербайжан теле|теле]], [[Әзербайжан мәҙәниәте|мәҙәниәте]], милли һәм рухи ҡиммәттәрен һәр яҡлап үҫтереүгә булышлыҡ итергә тейеш була&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Центр Гейдара Алиева|ссылка=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/ru/content/index/142/|издание=Официальный сайт [[Фонд Гейдара Алиева|Фонда Гейдара Алиева]]}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Строительство_Культурного_центра_Гейдара_Алиева.jpg|слева|мини|250x250пкс|Октябрҙә мәҙәни үҙәк төҙөлөшө, [[2011 йыл|2011]]]]
Хәҙер үҙәк биләгән территорияла элек Саттархан исемендәге завод була. Уның майҙаны 16 гектар тәшкил итә. Завод икенсе урынға күсерелә, территория таҙартыла һәм төҙөлөш эштәре башлана&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;. [[2007 йыл]]дың [[10 сентябрь|10 сентябрендә]] бинаға нигеҙ һалына&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Центр Гейдара Алиева|ссылка=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/ru/content/index/142/|издание=Официальный сайт [[Фонд Гейдара Алиева|Фонда Гейдара Алиева]]}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжан Республикаһы президентының указы менән [[2012 йыл]]дың [[8 октябрь|8 октябрендә]] «Гейдар Алиев үҙәге тураһында положение» раҫлана.

Төҙөлөш 101,801 квадрат метр майҙанда алып барыла&lt;ref name=&quot;hadid&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Heydar Aliyev Centre|ссылка=http://www.zaha-hadid.com/architecture/heydar-aliyev-cultural-centre/|издание=Официальный сайт Захы Хадид|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824072353/http://www.zaha-hadid.com/architecture/heydar-aliyev-cultural-centre/|archivedate=2013-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;symbol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Architectural symbol|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#3_Architecturalsymbol|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;. Уның барышы донъяның иң ҡыйыу инженер ҡоролмаларына һәм архитектура шедеврҙарына бағышланған Discovery һәм Science Channel каналдарында [[:en:Build It Bigger|Build It Bigger]] тапшырыуы сығарылыштарында яҡтыртыла. Тапшырыу барышында алып барыусы Дэниел Форстер Гейдар Алиев үҙәге тураһында: ''«Был — мәҙәни үҙәк кенә түгел, был донъяла үҙ урыныңды раҫлау ысулы»''.

Үҙәк [[2012 йыл]]дың [[10 май]]ында, Гейдар Алиевтың тыуыуына 89 йыл тулғанда асыла. тантанала Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев, уның ҡатыны Мехрибан Алиева һәм ғаилә ағзалары ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Гейдар Алиев үҙәге проекты [[Сингапур]]ҙа үткән Донъя архитектураһы фестиваленә тәҡдим ителә.

== Архитектураһы ==
Бинаның майҙаны 57,519 квадрат метр&lt;ref name=&quot;hadid&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Heydar Aliyev Centre|ссылка=http://www.zaha-hadid.com/architecture/heydar-aliyev-cultural-centre/|издание=Официальный сайт Захы Хадид|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824072353/http://www.zaha-hadid.com/architecture/heydar-aliyev-cultural-centre/|archivedate=2013-08-24}}&lt;/ref&gt;. Уның проектында ғөмүмән [[тура һыҙыҡ]]&lt;nowiki/&gt;тар ҡулланылмай&lt;ref name=&quot;symbol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Architectural symbol|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#3_Architecturalsymbol|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;. Формаһы буйынса ул өҙкә күтәрелгән тулҡынды хәтерләтә. Бындай структура постмодерн стилен сағылдырып ҡына ҡалмай, дауамлылыҡ һәм [[сикһеҙлек]]те күрһәтә. Бина һыҙаттары үткән менән киләсәктең бәйләнешен символлаштыра.

Төҙөлөш барышында дөйөм оҙонлоғо 90 километр булған тимер конструкция ҡулланыла. 4 гектар тәшкил иткән ҡыйығын монтажлағанда махсус составлы һәм төрлө дәүмәлле, төрлө геометрик — [[өсмөйөш]], тура мөйөш, [[трапеция]], [[параллелограмм]] фигураһындағы 12027 панель ҡулланыла&lt;ref name=&quot;symbol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Architectural symbol|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#3_Architecturalsymbol|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;.

Бинаның аҡ төҫө яҡты киләсәкте сағылдыра һәм бындағы ҡайһы бер элементтарҙы айырып күрһәтеү маҡсатында файҙаланыла&lt;ref name=&quot;symbol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Architectural symbol|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#3_Architecturalsymbol|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;.
Комплексҡа бинанан тыш ер аҫты парковкаһы һәм 13,58 гектар майҙанлы парк инә&lt;ref name=&quot;symbol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Architectural symbol|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#3_Architecturalsymbol|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;. Үҙәк территорияһында ике декоратив быуа һәм яһалма күл бар.
&lt;gallery&gt;
Культурный центр Гейдара Алиева 6.jpg
Культурный центр Гейдара Алиева 2.jpg
Культурный центр Гейдара Алиева 4.jpg
Культурный центр Гейдара Алиева 3.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Ҡоролма интерьеры ===
Үҙәктең төп бинаһы өс бүлектән тора: Гейдар Алиев музейы, күргәҙмә залдары һәм «Аудиториум». Күргәҙмә залдарының туғыҙ ҡатлы бүлегендә күргәҙмә салондары, административ офистар, шулай уҡ кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Дүрт ҡатлы «Аудиториум» Аудиториумдан, ике конференц-залдан, рәсми осрашыуҙар өсөн бүлмәләрҙән һәм Медиа-үҙәктән тора&lt;ref name=&quot;symbol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Architectural symbol|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#3_Architecturalsymbol|издание=Официальный сайт Культурного центра}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ үҙәктә тәбиғи декоратив ағастарҙан һәм сәскәләрҙән ландшафт биләмәһе булдырылған. Бинала төрлө интерактив мәғлүмәт кибеттәре ҡуйылған, улар аша ҡунаҡтар Үҙәк һәм бында үткәрелгән саралар тураһында мәғлүмәт ала ала&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Интерьер Культурного центра Гейдара Алиева.jpg
Интерьер Культурного центра Гейдара Алиева 2.jpg
Интерьер Культурного центра Гейдара Алиева 3.jpg
Интерьер Культурного центра Гейдара Алиева 4.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Күргәҙмә залдары ==

=== «Әзербайжан шедеврҙары» ===
[[Файл:Masterpieces_of_Azerbaijan_Hall_at_Heydar_Aliyev_Center.jpg|мини|220x220пкс|«Әзербайжан шедеврҙары» күргәҙмә залы ]]
Мәҙәни үҙәктең беренсе ҡатында «Әзербайжан шедеврҙары» күргәҙмәһе эшләй&lt;ref name=&quot;Музей&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев ознакомился с созданным в Центре Гейдара Алиева Музеем Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/8053|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=9 мая 2013}}&lt;/ref&gt;. Бында [[Әзербайжан тарихы|илдең тарихы]] һәм уның [[мәҙәни мираҫ]]ын сағылдырған үҙенсәлекле экспонаттар, күрһәтелә. Күргәҙмәлә Әзербайжан тарихындағы бөтә осорҙар ҙа сағылыш таба, уның мәҙәниәтенең төрлө өлкәһенә ҡараған экспонаттар күрһәтелә.

Күргәҙмәлә [[Гобустан (ҡурсаулыҡ)|Гобустандың]] ҡаялағы һүрәттәре өлгөләре, Әзербайжанда археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған тәңкәләр, биҙәүестәр, [[Урта быуаттар]]ға ҡараған балсыҡ һәм баҡыр әйберҙәр, боронғо [[Ҡөрьән]], [[Библия]] һәм Тора китаптары. Шулай уҡ экспонаттар араһында Әзербайжандың төрлө өлкәләренең халыҡ кейемдәре өлгөләре, шулай уҡ төрлө төрҙәге [[Әзербайжан келәме|Әзербайжан келәм]]дәре бар. Боронғо музыка ҡоралдарын күрергә, һәр ҡоралдың яңғырашын ишетергә мөмкин. {{Фоторяд|Azerbaijan national costume from Karabakh in Heydar Aliyev Center.jpg|Azerbaijan national costume from Ganja in Heydar Aliyev Center.jpg|Carpet of Tabriz group of Azerbaijan carpets in Heydar Aliyev Center.jpg|Carpet of Guba group of Azerbaijan carpets in Heydar Aliyev Center.jpg||Carpet of Karabakh group of Azerbaijan carpets in Heydar Aliyev Center.jpg}}

{{Фоторяд|Azerbaijani musical instrument tar in Heydar Aliyev Center.jpg|Azerbaijani musical instrument kamancha in Heydar Aliyev Center.jpg|Azerbaijani musical instrument naghara in Heydar Aliyev Center.jpg||Сopper vessel of middle ages in Heydar Aliyev Center.jpg|Сopper vessels of middle ages in Heydar Aliyev Center.jpg}}

=== «Мини-Әзербайжан» ===
[[Файл:Mini_Azerbaijan_Hall_at_Heydar_Aliyev_Center.jpg|мини|250x250пкс|«Мини-Әзербайжан» күргәҙмә залында ]]
Мәҙәни үҙәктең икенсе ҡатында «Мини-Әзербайжан» проекты сиктәрендә Әзербайжандың баш ҡалаһында һәм төрлө райондарға урынлашҡан 45 архитектура һәм тарихи бинаһының макеты ҡуйылған. Килеүселәр һәр йорт, уның архитекторы, архитектура стиле тураһында әзербайжан һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телендә мәғлүмәт ала&lt;ref name=&quot;Музей&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев ознакомился с созданным в Центре Гейдара Алиева Музеем Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/8053|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=9 мая 2013}}&lt;/ref&gt;.

Экспонаттар араһында урта быуаттар һәйкәлдәре ([[Ҡыҙ ҡалаһы (Баҡы)|Ҡыҙ ҡалаһы]], [[Мөмүнә ҡатын төрбәһе]] һ.б.), XIX быуатта — XX быуат башында төҙөлгән биналар (Баҡы вокзалы, Филармония, Исмаилиә бинаһы һ.б.), совет осоро (Әзербайжан хөкүмәте йорто, Йәшел театр), XXI быуат (Баҡы кристал залы, [[Ялҡынлы манаралар|Towers Flame]] һ.б.), шулай уҡ төҙөләсәк биналар макеттары (Олимпия стадионы, Әзербайжан Нефть фонды һ.б.) бар. Уларҙың тулы исемле «Мини-Әзербайжан» мәҡәләһендә бирелә.

Киләсәктә тағы ла дың 5 архитектура һәйкәле макетын эшләү планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Наиля Абдуллаева, В.Т.|заглавие=Выставочный зал «Мини-Азербайджан» в Центре Гейдара Алиева|ссылка=http://www.1news.az/tv/20130815050656440.html|издание=www.1news.az|год=15 августа 2013}}&lt;/ref&gt;.

{{Фоторяд|Макет Девичьей башни.jpg|Макет Шушинская мечеть.jpg|Макет Дома правительства Азербайджана.jpg|Макет Площади Государственного флага.jpg|Макет Культурного центра Гейдара Алиева.jpg|текст=Слева направо: [[Девичья башня (Баку)|Девичья башня]], [[Верхняя мечеть Гевхар-аги|Шушинская мечеть]], [[Дом правительства Азербайджана]], [[Площадь государственного флага (Баку)|Площадь флага]], Сам Культурный центр|ш1=140|ш2=210|ш3=210|ш4=120|ш5=210}}

=== «Әзербайжанға рәхим итегеҙ» ===
[[Файл:Фотографии_достопримечательностей_Азербайджана_в_Центре_Гейдара_Алиева.jpg|мини|210x210пкс|«Әзербайжанға рәхим итегеҙ» залында ]]
Өсөнсө ҡатта урынлашҡан «Әзербайжанға рәхим итегеҙ» экспозиция залы шулай уҡ республиканы популярлаштырыуға йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;. Бында дәүләттең [[Әзербайжан тарихы|тарихы]], [[Әзербайжан мәҙәниәте|мәҙәниәте]], сәнғәте һәм [[Әзербайжан географияһы|тәбиғәт]]&lt;nowiki/&gt;е күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=&quot;Welcome to Azerbaijan&quot; Exhibition hall, 3rd floor|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#26_Ticketorder_9|издание=Официальный сайт Культурного центра|язык=en}}&lt;/ref&gt;. Күргәҙмәлә илдең төрлө өлкәләрендә урынлашҡан тәбиғәт һәм архитектура ҡомартҡыларының фотоһүрәттәрен күрә ала. Мәҫәлән, бында [[Нахчиван|Нахичевандағы]] [[Мөмүнә ҡатын төрбәһе]]&lt;nowiki/&gt;н, Киш ауылындағы сиркәүҙе, [[Ширваншаһтар һарайы]]&lt;nowiki/&gt;н, [[Янардағ (тау)|Янардағты]] һ. б. күрергә мөмкин.

=== Әзербайжан аш-һыуы фотоһүрәттәре ===
Дүртенсе ҡатта урынлашҡан залда фотоһүрәттәр аша Әзербайжандың кулинария сәнғәте күрһәәтелә. Бында [[Франция]]ла йәшәгән һәм эшләгән билдәле [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] фотографы Петер Липпмандың эштәре ҡуйылған&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;. Фотоһүрәттәрҙән киң таралған [[былау]], долма, кюфт-бозбаш, чурек һәм [[лаваш]], төрлө тәм-том (пахлава, шекербур) һәм хатта традицион «армуда» стаканындағы сәй кеүек милли аш-һыу менән танышырға була.

{{Фоторяд|Фотографии азербайджанских блюд (плов и долма) в Центре Гейдара Алиева.jpg|Фотографии азербайджанских блюд в Центре Гейдара Алиева.jpg|Фотографии азербайджанских сладостей в Центре Гейдара Алиева.jpg|ш1=230|ш2=230|ш3=230}}

=== Гейдар Алиев музейы ===
[[Файл:Культурный_центр_Гейдара_Алиева,_Музей_Гейдара_Алиева.jpg|мини|250x250пкс|Гейдар Алиев музейына инеү урыны ]]
Бинаның беренсе ҡатында, музейға ингән ерҙә, [[Алиев Гейдар Алирза улы|Гейдар Алиев]] Әзербайжан менән идара иткән [[1969 йыл|1969]] — [[2003 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дарҙа хеҙмәт ҡулланылышында булған машиналар урынлашҡан. Музейҙы ойошторғанда Әзербайжан тарихының төрлө осорҙарына, Гейдар Алиевтың тормошона һәм эшмәкәрлегенә айырым иғтибар бирелә. Өс ҡатлы музей бинаһында Гейдар Алиевтың тормош юлы фото һәм видеоматериалдар ярҙамында күҙ алдына баҫтырыла. Музей ү формаһын буйынса ғына түгел, йөкмәтенһе буйынса ла айырыла. Етәксенең [[1923 йыл|1923]] — 2003 йылдарҙағы тормош юлы менән бер рәттән килеүселәр иғтибарына дәүләттең төрлө тарихи осорҙарында ижтимағи-сәйәси тормошонда, [[мәҙәниәт]], иҡтисад, спорт өлкәләрендә барған мөһим ваҡиғалар ҙа тәҡдим ителә. Алиевтың совет власы ваҡытындағы эшмәкәрлек аспекттары музейҙың «Һүрәттәрҙә сағылдырылған тормош», «Әзербайжандың ижтимағи-сәйәси тормошо», «Беҙҙең дәүләтселек, мираҫ, ҡаҙаныш» бүлектәрендә виртуаль формала бирелгән. Һәр темаһы буйынса мәғлүмәт инглиз һәм әзербайжан телдәренә тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;.

Музей бүлектәренең береһе булып Аливетың төрлө илдәр етәкселәре менән осрашыуын күрһәткән мультимедиа залы тора. Мәҫәлән, шундағы глобуста күрһәтелгән илгә ҡул менән ҡағылыуға артҡы планда Гейдар Алиевтың башҡа дәүләттәр башлыҡтары менән осрашыуы һәм уға бирелгән бүләктәр пәйҙә була. Шулай уҡ музейҙа бүләктәрҙең төп нөсхәләре лә ҡуйылған. Залда Алиевтың хәрби һәм граждан кейемдәре, уның эш өҫтәле, ьттөрлө йылдарҙа лайыҡ булған орден һәм миҙалдары ҡуйылған&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии по случаю 89-й годовщины со дня рождения великого лидера и 8-й годовщины начала деятельности Фонда Гейдара Алиева|ссылка=http://ru.president.az/articles/4846|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=10 мая 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Үткәрелгән саралар ==
[[2012 йыл]]дың [[29 июнь|29 июнендә]] Гейдар Алиев үҙәгендә рәсми рәүештә Кранс Монтана форумы асыла. Сарала Әзербайжан президенты Илһам Алиев, [[Грузия]] президенты Михаил Саакашвили, [[Төньяҡ Македония|Македония]] президенты Георге Иванов, [[Черногория]] президенты Филипп Вуянович, шулай уҡ сит илдән килгән йәмәғәт эшмәкәрҙәре, парламентарийҙар, зыялылар һәм эшлекле даирәләр вәкилдәре ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в официальном открытии Форума Кранс Монтана|ссылка=http://ru.president.az/articles/5278|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=29 июня 2012}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың [[3 июль|3 июлендә]] [[Лондон]]да үткән [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|ХХХ Йәйге Олимпия уйындары]]на Әзербайжан делегацияһын оҙатыу тантанаһы үтә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ильхам Алиев принял участие в церемонии проводов азербайджанской делегации, которая примет участие в ХХХ летних Олимпийских играх в Лондоне|ссылка=http://ru.president.az/articles/5303|издание=Официальный сайт президента Азербайджана|год=3 июля 2012}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 2-3 ноябрендә Үҙәктә Рәсәйҙең халыҡ артисы Дмитрий Бертман етәкселегендә Мәскәүҙең «Геликон-Опера» музыкаль театры сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://heydaraliyevcenter.az/#4_Events_21 The Enduring Love Gala Concert and Siberia Opera to perform for the first time in Baku]&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 2 декабрендә «Ҡарабах тауышы» музыкаль альбомының презентацияһы үтә. Гейдар Алиев фонды, Йәштәр һәм спорт министрлығы ярҙам иткән проекттың маҡсаты — Әзербайжан мәҙәниәтен популярлаштырыу һәм үҫтереү.

=== Күргәҙмәләр ===

==== «Тормош, матурлыҡ һәм үлем» ====
[[Файл:Картины_Энди_Уорхола_в_Культурном_центре_Гейдара_Алиева_2.jpg|мини|[[Энди Уорхол]] эштәре күргәҙмәһе. 21 июнь — 9 сентябрь, 2013 ]]
[[2013 йыл]]дың [[21 июнь|21 июнендә]] Үҙәктә[[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] рәссамы [[Энди Уорхол]]дың тыуыуына 85 йыл тулыуға арналған «Тормош, матурлыҡ һәм үлем» тип аталған күргәҙмәһе асыла. Тәүге тапҡыр Әзербайжанда үткән күргәҙмәгә рәссамдың йөҙҙән ашыу әҫәре ҡуйыла, шулай уҡ Уорхолдың ҡыҫҡа метражлы фильмдары күрһәтелә. Бында авторҙың данлыҡлы фотолары, донъяның кино, музыка, мода һәм башҡа йондоҙҙарҙың портреттары ҡуйыла. [[6 август]]а, рәссамдың тыуған көнөндә, баш ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар күргәҙмәгә бушлай инә ала&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=August 6 has been announced as an Open Day for the exhibition &quot;Andy Warhol. Life, Death and Beauty&quot;|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#5_News_29|издание=Официальный сайт Культурного центра|язык=en}}&lt;/ref&gt;, сара [[9 сентябрь|9 сентябргә]]&lt;nowiki/&gt;тиклем дауам итә&lt;ref name=&quot;Warhol&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The opening ceremony of Andy Warhol: Life, Death and Beauty has been held at the Heydar Aliyev Center|ссылка=http://heydaraliyevcenter.az/#5_News_25|издание=Официальный сайт Культурного центра|язык=en}}&lt;/ref&gt;.

==== «Быуат артылышында» ====
2013 йылдың 1 октябрендә Әзербайжандың халыҡ рәссамы, Рәсәй художество академияһының вице-президенты [[Сәләхов Таһир Теймур улы|Таһир Сәләхов]]тың «Быуаттар артылышында» тип аталған шәхси күргәҙмәһе асыла. Ул авторҙың тыуыуына 85 йыл тулыуға бағышлана. Күргәҙмәгә рәссамдың төрлө ваҡытта төшөрөлгән, шулай уҡ келәмгә эшләнгән100-ҙән ашыу эше ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://heydaraliyevcenter.az/#4_Events_18 Tahir Salakhov’s solo exhibition will be launched at the Heydar Aliyev Center]&lt;/ref&gt;.

== Филателияла ==
&lt;gallery widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2012-1036.jpg|&lt;small&gt;Әзербайжан почта маркаһы, 2012&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://heydaraliyevcenter.az/#main Официальный сайт Центра Гейдара Алиева]{{ref-az}}{{ref-en}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ym97JjtIYTM Build It Bigger: Azerbaijan’s Amazing Transformation]
* [https://web.archive.org/web/20130824072353/http://www.zaha-hadid.com/architecture/heydar-aliyev-cultural-centre/ Официальный сайт Захы Хадид]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Баҡы биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Баҡының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:2012 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]]
[[Категория:Мәҙәни үҙәктәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Әзербайжандың архитектура һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>tofymn2wpgimbrk95mr0n4f5gyvi3ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лысенина Августа Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159409</id>
    <revision>
      <id>1294645</id>
      <parentid>1292321</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T21:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5864" sha1="3gg4cick79cploenib0diabpe5sju4w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лысенина Августа Васильевна'''  ([[22 ноябрь]] [[1924 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] педагогы.

== Биографияһы ==
Августа Васильевна Лысенина 1924 йылдың 22 ноябрендә  Сыуаш автономиялы өлкәһенең Цивильск ҡалаһында тыуған.

Ҡазан дәүләт химия-технология институтын (хәҙер  Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты)химик-технолог һөнәре  буйынса тамамлай. Ләкин лабораториялағы  бәхетһеҙ осраҡ күҙе ауырыуға  сәбәп була, артабан химик булып эшләү  мөмкин  булмай. Лысенина  һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм  1947 йылда Сыуаш педагогия институтының тәбиғи факултетын  (хәҙерИ. ЯЯковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты) тамамлай, тәбиғәт һәм химия уҡытыусыһы була.&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=3157 ЛЫСЕНИНА Августа Васильевна]&lt;/ref&gt; Шулай итеп ике фәнде, химия һәм педагогиканы берләштерә.

1947 йылдан 1954 йылға тиклем Августа Васильевна И. Н. Ульянов исемендәге педагогия училищеһында биология һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй. 1954—1955 йылдарҙа — Цивильск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылдан 1981 йылға тиклем  1-се Шумерлин мәктәбендә химиянан уҡыта.&lt;ref&gt;[http://muzey.shumsosh1.edusite.ru/ История школы]&lt;/ref&gt; 1959 йылда уның ҡатнашлығында мәктәптә химия түңәрәге ойошторола, ул бер нисә йылдан һуң  Менделеев йәмғиәтенә әүерелә. Ун йыл дауамында  мәктәп Союз кимәлендә химия буйынса олимпиадаларҙа лидерлыҡты  ышаныслы тота.&lt;ref&gt;[http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html Собрать бы всех учеников…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230162918/http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html |date=2019-12-30 }}&lt;/ref&gt; Уның талантлы уҡыусыларының  береһе — Валерий&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/pec_print?p_id=21283 Штырлин Валерий Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм Юрий&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin Штырлин Юрий Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123225655/https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin |date=2020-11-23 }}&lt;/ref&gt; Штырлиндар  химия фәне кандидаттары булып китә, Ҡазан дәүләт университетында химия факультетының ғилми хеҙмәткәрҙәре булып эшләй .&lt;ref&gt;[https://studall.org/all2-52733.html Химия их связала]&lt;/ref&gt;

Сыуашстан Республикаһының Шумерля ҡалаһында 2012 йылдың 28 ноябрендә вафат булып ҡала.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Сыуаш АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1969).
* Шумерля ҡалаһының почётлы гражданы (2012).&lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/141065109 В Шумерле открыли Год человека труда в Чувашии]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old-gshum.cap.ru/SiteMap.aspx?id=1308520 Августа Васильевна Лысенина (Почетное звание присвоено в 2012 году)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.shumbibl.narod.ru/4-640.htm Учитель — это судьба]
* [http://gov.cap.ru/home/76/gorod/enciklopedia/school_1.htm Средняя общеобразовательная школа № 1 — Лысенина Августа Васильевна]
* [https://shumerlya.bezformata.com/listnews/shumerli-avgusta-vasilevna-lisenina/8109267/ Ушла из жизни Почетный гражданин города Шумерли Августа Васильевна Лысенина]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Педагогтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3gg4cick79cploenib0diabpe5sju4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Македония гусар полкы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160446</id>
    <revision>
      <id>1294648</id>
      <parentid>949895</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T23:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="on8961yo8x66zwil985tz345kxui69o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Македония гусар полкы''' — Рус император армияһының 1759—1783 йылдарҙа (тәнәфестәр менән) ғәмәлдә булған кавалерия формированиеһы (часть, гусар полкы).

== Тарихы ==
1759 йылдар уртаһында 1689 йылғы [[Карпош ихтилалы]]ынан һуң [[Австрия]]нан килгән ҡасаҡ [[Болгар|болгарҙар]], гректар, влахтар йәки [[сербтар]] булараҡ ҡабул ителә&lt;ref&gt;Хронологическій указатель матеріалов для исторіи инородцев Европейской Россіи, Петр Кеппен, Императорской Академіи наук, 1861, [https://books.google.bg/books?id=CbkaAAAAYAAJ&amp;pg=PA60&amp;dq=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8A+++1763&amp;hl=bg&amp;ei=VTv7TZDRMISA-waS8cXoAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D1%8A&amp;f=false стр. 59.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Агоп Гарабедян и Румяна Комсалова, Переселение болгар и сербов во время Петра Великого и его наследников, [http://www.rastko.rs/rastko-ukr/istorija/2003-ns/agarabedjan-rkomsalova.pdf стр. 157.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сайт «Русский Биографический Словарь», [http://www.rulex.ru/01220191.htm Хорват-Куртиц Иван.]&lt;/ref&gt;. Уларҙан 1759 йылдың 9 мартында Новосерб корпусының генерал-поручигы И. С. Хорват императрица Елизавета Петровнаның юғары указы буйынса ''Македония гусар полкын'' ойоштора. Полк роталары еңелсә ялан нығытмаларында (шанец) урынлаштырыла.

1761 йылдың 26 июлендә, полктарҙың личный составы һанының аҙ булыуы сәбәпле, ''Македония гусар полкы'' менән Болгар гусар полкы берләштерелә.

1763 йылдың 10 майында императрица Екатерина Алексеевнаның Юғары указы менән ''Македония гусар полкы'' таратыла, личный составы Молдова һәм Серб гусар полктарына бирелә.

1776 йылдың 24 декабрендә Аҙау һәм Новороссийск губерналары территорияларында көньяҡ сиктәрҙе һаҡлау өсөн ойошторолған Запорожье Сечаһының бөтөрөлөү сәбәпле таратылған туғыҙ полк тың кадрҙарынан алты эскадрон составында яңы ''Македония гусар полкы'' формалаштырыла.

1783 йылдың 28 июнендә Александия еңел атлы полкына үҙгәртелә.

== Полк гербы ==
''Македония гусар полкының гербы'' 1776 йылда раҫлана: «Ҡыҙыл туҡымала, төрлө биҙәүестәр менән ҡалған урынлашҡан, уның аҫтында алтын башлы, бер-береһенә арҡыры һалынған ике ағас уҡ төшөрөлгән».

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160304190317/http://vecer.mk/ruskata-imperatorka-ekaterina-vo-xviii-vek-formira-makedonski-polk Руската императорка Екатерина во XVIII век формира македонски полк]
* [http://www.edinainedelima.ru/rossijskaya-imperiya/polki/makedonskij-gusarskij-polk-f-1759-g-rossijskaya-imperiya/ Македонский гусарский полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209180121/http://www.edinainedelima.ru/rossijskaya-imperiya/polki/makedonskij-gusarskij-polk-f-1759-g-rossijskaya-imperiya/ |date=2019-02-09 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй империяһының гусар полктары]]</text>
      <sha1>on8961yo8x66zwil985tz345kxui69o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муровани Курыливци районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163334</id>
    <revision>
      <id>1294663</id>
      <parentid>967774</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T09:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="914" sha1="srw23h43jgukfy9l9s630a76gqh2tdb" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Муровани Курыливци районы''' ({{lang-uk|Мурованокуриловцький район}}) — [[Винница өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Муровани Курыливци]] ҡала тибындағы ҡасаба.

[[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 24 919 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар==
* [https://mkrda.gov.ua/ Мурованокуриловецька РДА]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-uk}}
* [https://mk-rayrada.gov.ua/ Мурованокуриловецька районна рада] {{ref-uk}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Винница өлкәһе райондары]]</text>
      <sha1>srw23h43jgukfy9l9s630a76gqh2tdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логвинов Николай Христофорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164601</id>
    <revision>
      <id>1294643</id>
      <parentid>1203769</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T20:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8823" sha1="hp58ll53674pt1ourqtpdgb09jnnaeb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Логвинов Николай Христофорович''' ([[26 март]] [[1837 йыл]] — [[1909 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. 1894—1896 йылдарҙа [[Өфө губернаһы]] губернаторы. Тайный советник. 3‑сө дәрәжә Изге Владимир, 1‑се һәм 2‑се дәрәжә Изге Анна (1857), 2‑се дәрәжә Изге Станислав (1857) ордендары кавалеры.

== Биография ==
Николай Христофорович Ловгинов Пенза губернаһында [[1837 йыл]]дың [[26 март]]ында 1850—1857 йылдарҙа Керенск дворяндарының өйәҙ башлығы булған подполковник Христофор Петрович Логвинов (1801—29.12.1869) һәм Александра Петровна Логвинова ғаиләһендә тыуа.

Хәрби хеҙмәтен 1853 йылдың мартында Ямбург улан полкында башлай; 1859 йылдың 16 октябрендә отставкаға сыға.

Керенск өйәҙендә Шеинолағы үҙ биләмәһендә йәшәй; 1861 йылдың июленән өйәҙҙең беренсе саҡырылышында мировой аралашсы булып хеҙмәткә итә.

1868 йылдың 1 майында Эске эштәр министрлығы ведомствоһында Пенза крәҫтиән эштәре буйынса губерна присутствиеһының алыштырғыһыҙ ағзаһы була. Һуңынан Керенский өйәҙ дворяндары етәксеһе итеп һайлана һәм 20 йыл хеҙмәт итә, бер үк ваҡытта, почетлы мир судьяһы булараҡ, 18 йыл [[мировой судья]]лар съезының рәйесе була. 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1885) һәм 1-се дәрәжә Изге Станислав (1893) ордены менән бүләкләнә; 1889 йылдың 30 авгусында ғәмәли статский советник итеп күтәрелә.

1894 йылдың 17 февралендә Н. Х. Логвинов Өфө губернаһы губернаторы итеп тәғәйенләнә. Вазифаһын башҡара башлағас та, ул «Уфимские губернские ведомости» гәзитен губерна тормошо тураһында даими мәғлүмәт сығанағына әйләндерергә ҡарар итә; 1894 йылдың июленән баҫма көн һайын сыға башлай (дүшәмбе һәм байрам көндәренән тыш). 1895 йылда Рәсәй империяһының дүрт губернаһында (Пермь, Ырымбур, Һамар һәм Өфө) тәжрибә рәүешендә «Положение о казенной продаже питей» ҡарары тормошҡа ашырыла башлай. Логиновҡа көслө эсемлектәрҙе һатыуҙы ҡыҫҡартып, шарап һатыуҙы юлға һалыу буйынса күп көс түгергә тура килә. Һөҙөмтәлә 1895 йылда урамда эсеү 1894 йыл менән сағыштырғанда яртылаш тиерлек кәмей. Шулай уҡ Логвиновтың губернаторлыҡ осоронда округ суды, земство начальнигы институттары реформалары үткәрелә, төрмәләр юстиция министрлығы ҡарамағына күсә.

Керенск ҡала думаһы юллауы буйынса 1894 йылда Ловгиновҡа «Керенск ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелә. 1896 йылдың 29 октябренән эске эштәр министры советы ағзаһы була. 1897 йылда 1-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә; 1901 йылда тайный советник дәрәжәһе ала.

Эре ер биләүсе; Пенза губернаһында 2372 дисәтинә ырыу имениеһынан тыш, шул уҡ губернала тағы ла 3218 дисәтинә ер ала; Һарытау губернаһында 1200 дисәтинә ергә эйә була. Һарытау һәм Пенза губерналарындағы ер биләмәләре шулай уҡ ҡатыны иҫәбенә лә яҙыла.

[[1909 йыл]]да вафат була. Үҙ ырыуы ауылы Шеинола ата-әсәһе ҡәберҙәре эргәһендә ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены
* 1-се дәрәжә Изге Анна ордены
* 1896 йылда тәхеткә ултырыуы һәм йылдарҙағы һуғыш иҫтәлегенә Император Александр III миҙалы

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Ольга Петровна (1848—?), генерал-адъютант Иван Романович Ранцовтың бүләсәре. 
Ҡыҙҙары:
* Ольга (21 декабрь 1872—?), Рига банкиры, лютеранлыҡ ҡабул иткән Австрия йәһүде ғаиләһеннә сыҡҡан барон Александр Георгиевич Винекендың ҡатыны.
* Александра (23 декабрь 1870—?)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Альманах современных русских государственных деятелей. — СПб.: Тип. Исидора Гольдберга, 1897. — С. 685.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003599540#?page=277 Логвинов Николай Христофорович] // Список гражданским чинам IV класса: Испр. по 1-е июня 1900 г. — С. 489.
* {{Мәҡәлә|автор=Кантимирова И. Р.|заглавие=Деятельность уфимского губернатора Н. Х. Логвинова в социальной сфере|оригинал=|ссылка=|автор издания=|издание=Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики|тип=|место=Тамбов|издательство=Грамота|год=|выпуск=|том=|номер=7 (57)|страницы=83—86|issn=1997-292X}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|87771}}{{V|22|03|2022}}
* [http://regiment.ru/bio/L/100.htm Логвинов Николай Христофорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924153510/http://regiment.ru/bio/L/100.htm |date=2021-09-24 }} на сайте «Русская Императорская армия»
* [http://penzahroniki.ru/index.php/chronicles/126-penzenskij-nekropol/1457-tyustin-a-v-penzenskij-nekropol-xvii-nach-khkh-vv-familii-na-bukvu-l Пезенские хроники. Тюстин А. В. Пензенский некрополь XVII-нач. ХХ вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216180854/http://penzahroniki.ru/index.php/chronicles/126-penzenskij-nekropol/1457-tyustin-a-v-penzenskij-nekropol-xvii-nach-khkh-vv-familii-na-bukvu-l |date=2020-02-16 }}
* [http://www.studzona.com/referats/view/45108 Проведение в Башкирии буржуазных реформ 2-й половины 19 века]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Өфө губернаторҙары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Өфө губернаторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1909 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1837 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>hp58ll53674pt1ourqtpdgb09jnnaeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168517</id>
    <revision>
      <id>1294612</id>
      <parentid>1240206</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14022" sha1="gsm744wqaro8sqg8hgz94m61mah6byv" xml:space="preserve">{{УК}}'''М. И. Платов''' '''исемендәге Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты (НПИ) ''' — {{lang-ru|Южно-Российский государственный политехнический университет (НПИ) имени М. И. Платова}} — [[Ростов өлкәһе]] [[Новочеркасск]] ҡалаһындағы университет.

== Тарихы ==

=== Рәсәй империяһы ===
[[Файл:Знак_об_окончании_Алексеевского_Донского_Политехнического_Института.jpg|слева|мини|147x147пкс|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Алексеев Дон политехник институтын тамамлау тураһында билдә&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]

[[1907 йыл]]дың ғинуарында Рәсәй Империя Министрҙар Советы «Варшава политехник институты аҡсаларын һәм персоналын ҡулланып Новочеркасск политехник институты булдырырға» тигән ҡарар ҡабул итә. [[1905 йыл|1905]]—[[1906 йыл]]дарҙа студенттарҙың бола сығарыуы институттың ваҡытлыса ябылыуға килтергән булған. Институттың әйҙәүсе хеҙмәткәрҙәре [[Новочеркасск]] ҡалаһына ебәрелә, һәм улар яңы институттың педагогик коллективы үҙәген тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;npi-tu_hist&quot;&gt;[https://www.npi-tu.ru/index.php?id=5460 История университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809140357/https://www.npi-tu.ru/index.php?id=5460 |date=2020-08-09 }} // {{Sfn0|www.npi-tu.ru}} {{v|29|08|2020}}&lt;/ref&gt;

1907 йылдың 5 октябрендә [[Рәсәй империяһы]]ның&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn2_67.html Об учреждении Донского политехнического института в городе Новочеркасске]&lt;/ref&gt; көньяғында беренсе юғары уҡыу йорто булған Дон политехник институты асыла. Ул ваҡытта әле институттың үҙ корпустары булмай һәм ҡаланың бер-береһенән алыҫ урынлашҡан ете йортонда урынлаша.

1909 йылда институтҡа батша улы (цесаревич) Алексей исеме бирелә, һәм ул '''Алексей Дон политехник институты''' тип атала башлай.

[[1911 йыл]]дың [[9 октябрь|9 октябрендә]] архитектор Рогуйский проекты буйынса корпус төҙөлөшө башланған һәм [[1930 йыл]]да ғына тулыһынса тамамланған.
[[Файл:Прощаков_Николай-1917-1.jpg|мини|240x240пкс|Студент билеты, 1918 йыл]]

=== 1917 йылдан һуң ===
1918 йылдың октябренән 1920 йылға тиклем институт атаман А. М. Каледин исемен йөрөтә, артабан йәнә Дон политехник институт тип атала.

1930 йылдың апрелендә Дон политехник институты бер нисә үҙаллы юғары техник белем биреү учреждениеһына (институттарға) бүленә&lt;ref name=&quot;npi-tu_hist&quot;/&gt;

* энергетик,
* химик-технологик,
* геология разведкаһы,
* коммуналь төҙөлөш инженерҙары,
* авиация,
* металлургия,
* ауыл хужалығы машиналары эшләү.

1933 йылдың 21 мартында, ауыр сәнәғәт халыҡ комиссары Серго Орджоникидзе бойороғо менән, геологик разведка, химик-технологик һәм энергетика институттары ҡушыла, һөҙөмтәлә Төньяҡ Кавказ сәнәғәт институты ойошторола, 1934 йылда '''Серго Орджоникидзе исемендәге Новочеркасск сәнәғәт институты''' тип үҙгәртелә.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;1930-сы йылдарҙа вуз биналары&quot;&gt;
Файл:Новочеркасск Политехнический институт горный факультет2.jpg|Мәғдәнселек факультеты
Файл:Новочеркасск Политехнический институт химический факультет.jpg|Химия факультеты
Файл:Новочеркасск Политехнический институт энергетический факультет.jpg|Энергетик факультет
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

1948 йылдың 27 февралендә СССР Юғары белем биреү министрлығы бойороғо менән институт яңы исем ала — '''Серго Орджоникидзе исемендәге Новочеркасск политехник институты''' тип атала башлай. Был атама 1993 йылға тиклем ҡала.

1957 йылда институт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә .

1993 йылдың 5 июлендә Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү буйынса дәүләт комитетының 55-се һанлы бойороғо менән юғары уҡыу йорто яңы исем һәм статус ала: '''Новочеркасск дәүләт техник университеты'''.

1999 йылдың 2 февралендә Рәсәй Федерацияһы дөйөм һәм профессиональ белем биреү министрлығының 226-сы бойороғо менән '''Көньяҡ Рәсәй Дәүләт техник университеты (Новочеркасск Политехник институты)''' тип атала башлай.

Һуңғараҡ ул юғары ''федераль дәүләт профессиональ белем биреү бюджет учреждениеһына'' үҙгәртелә, шулай уҡ элекке исемен һаҡлап ҡала.

2013 йылдың 24 июнендә Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министрлығының 482-се бойороғо менән ФГБОУ ВПО '''М. И. Платов исемендәге Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты (НПИ) '''юғары уҡыу йорто тип үҙгәртелә.&lt;ref name=&quot;npi-tu_name&quot;&gt;[https://www.npi-tu.ru/index.php?id=2282 Нашему университету присвоено имя М. И. Платова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627230928/https://www.npi-tu.ru/index.php?id=2282 |date=2018-06-27 }} // {{Sfn0|www.npi-tu.ru}}, 2013 {{v|29|08|2020}}&lt;/ref&gt;

2007 йылдың 18-19 октябрендә Рәсәйҙең көньяғындағы иң боронғо университеттың 100 йыллығы уңайынан байрам саралары үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.37tv.ru/news/?action=news&amp;div=&amp;id=272 Юбилей НПИ-100 лет]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nweek.ru/news.php?extend.2927 100-летие ЮРГПУ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Университет заказы буйынса, Гознак университеттың төп бинаһы күренеше менән 20 мең конверт һәм уны ғәмәлдән сығарыу өсөн махсус [[:ru:Почтовый штемпель|штемпель]] сығара

Медаль етештереү оҫтаһы Николай Шевкунов тарафынан иҫтәлекле миҙал эшләнә&lt;ref&gt;[https://www.simvolika.org/project02_01.htm Медальер Николай ШЕВКУНОВ]&lt;/ref&gt;

2014 йылда «[[:ru:Эксперт РА|Эксперт РА]]» агентлығы университетты [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, уға «E» рейтинг класы бирелә&lt;ref name=&quot;Викиновости 2014&quot;&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
'''Университет составына инә''':

10 факультет (асыҡ дистанцион уҡытыу факультеты менән);
* 4 институт;
* 39 кафедра ;
* 2 тармаҡ институты ;
* 1 колледж;
* белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм ҡайтанан профессиональ әҙерлек үткәреү төбәк тармаҡ-ара үҙәге,
* 12 ғилми-тикшеренеү институты;
* 7 фәнни-етештереү предприятиеһы;
* нәшриәттәр, юғары уҡыу йорто эшмәкәрлеген тәьмин иткән башҡа подразделениелар.

Университетта 3919 хеҙмәткәр эшләй, шул иҫәптән: 2054 кеше — профессор-уҡытыусылар.

Уның факультеттарында һәм филиалдарында 22000 уның студент уҡый, шул иҫәптән: 2 000-дән ашыу студент — көндөҙгө бүлектәрҙә, яҡынса 4 000 — ситтән тороп, 2 000 тирәһе студент ҡатнаш формала белем ала. Йыл һайын 1 000-дән ашыу белгес яңынан әҙерләнә.

Китапхана фондында {{S|3 млн}} баҫма иҫәпләнә.&lt;ref&gt;[http://www.gpntb.ru/win/ntb/ntb97/11/F11_08.html 90 лет Научно-технической библиотеке Новочеркасского государственного технического университета]&lt;/ref&gt;

Университет студенттары һәм хеҙмәткәрҙәренең беренсел профсоюз ойошмалары эшләп килә.

=== Университет штаты ===
'''Университеттың профессор-уҡытыусылар составы:'''

* 255 [[фән докторы]], профессорҙар,
* 1058 фән кандидаты, доцент,
* 13 атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
* 2 атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,
* 9 юғары мәктәптең атҡаҙанған хеҙмәткәре,
* 109 тармаҡ һәм ижтимағи академия академигы,
* РФА-ның 1 мөхбир ағзаһы.

== Ғилми-тикшеренеү эше ==
Университетта 26 фәнни йүнәлештә эш алып барыла, шул иҫәптән онтаҡ металлургияһы, вулкан ултырма ҡатламдарында руда формалашыу теорияһы, ярым үткәргес ҡоролмалар стурктураһы микрометаллургияһы, антифрикцион материалдар, полимер синтезы буйынса, математик физика мәсьәләләрен сисеүҙең һөҙөмтәле ысулдары, тренажёр төҙөлөшө һәм башҡалар.

=== Иҫтәлекле таҡтаташтар ===
[[Файл:Доска-НПИ.jpg|мини|240x240пкс|Төп корпуста иҫтәлекле таҡтаташ]]

=== Монументтар ===
Университет территорияһында һәм унан ситтә бында уҡып сыҡҡан кешеләр хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәр бар.

=== Университетта эшләгән яҡташтарыбыҙ ===
[[Әминев Тельман Ғәзиз улы]] — химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref&gt;[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{cite web|url=http://www.npi-tu.ru|title=Официальный сайт Южно-Российского государственного политехнического университета (НПИ) имени М.И. Платова (www.npi-tu.ru)|ref=www.npi-tu.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510190408/https://www.npi-tu.ru/ |date=2019-05-10 }}

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>gsm744wqaro8sqg8hgz94m61mah6byv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәскәү археология институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168993</id>
    <revision>
      <id>1294671</id>
      <parentid>994627</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T11:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12943" sha1="jxsgjqc4kuharcduk9gid765qeo2zid" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәскәү археология институты''' — [[Мәскәү]]ҙә [[1907 йыл]]дан эшләп килгән юғары уҡыу йорто. XX быуаттың 20-се йылдарында [[Мәскәү дәүләт университеты]] составына инә.

== Тарихы ==
Мәскәү археология институты 1907 йылдың 31 авгусында (13 сентябрь) ойошторола. Фәнни-тикшеренеүҙән тыш, ул археологтар һәм архивистар әҙерләү маҡсатын ҡуя. Тәүҙә институтҡа Раштыуа бульварында Маттерн йортондағы Лазарев институты бинаһында урын тәҡдим ителһә лә, ул Медведников гимназияһында урынлаша&lt;ref&gt;«Русский голос». — № 108. — 11 мая 1907.&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә Рәсәйҙәге икенсе археологик институт асылыуы тураһында тәүге фекерҙе Санкт-Петербург археология институтын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры Н. В. Калачов күтәреп сыға. Проекттың инициаторы һәм тормошҡа ашырыусыһы Халыҡ мәғарифының элекке министры генерал-лейтенант В. Г. Глазов (һуңынан уҡыу йортоноң почетлы попечителе була) һәм Харьков университетының приват-доценты А. И. Успенский була&lt;ref&gt;ЦИАМ. — Ф. 376. — Оп. 3. — Д. 24.&lt;/ref&gt;, һуңынан ул институты директоры вазифаһын башҡара. 1911 йылда Успенский менән А. К. фон Мекк Мәскәү археология институтының тыңлаусыларға яҙам итеү йәмғиәтен ойоштора. Йәмғиәттең почетлы ағзаһы булып У. Г. Иваск тора&lt;ref&gt;Устав Общества Вспомоществования недостаточным слушателям Московскаго Археологическаго Института. — {{М.}}, 1911.&lt;/ref&gt;.

1915 йылда институт Миусс майҙанына күсә.

Үҫешеү менән Рәсәйҙең Европа өлөшөндә бер нисә филиал асыла, уларҙың күпселеге һуңынан ошо ҡалаларҙа ойошторолған вуздар составына инә. Филиалдар түбәндәге ҡалаларҙа ойошторола:

* [[Витебск]]
* [[Воронеж]] — [[1921 йыл]]да асыла, [[1923 йыл]]да финанслау проблемалары арҡаһында ябыла&lt;ref&gt;Воронежская энциклопедия: В 2 т. / Гл. ред. М. Д. Карпачёв. — Воронеж: Центр духовного возрождения Чернозёмного края, 2008. — Т. 1: А—М. — 524 с., ил., карты. — ISBN 978-5-900270-99-9&lt;/ref&gt;.
* [[Калуга]]
* [[Түбәнге Новгород]]
* [[Смоленск]]
* Ростов — [[1921 йыл]]да асыла, [[1922 йыл]]да финанс проблемалары арҡаһында ябыла&lt;ref&gt;''Аграфонов П. Г.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2002/agrafonov01.html Ростовское отделение Московского археологического института]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019|bot=InternetArchiveBot}} // История и культура Ростовской земли, Ростов, 2002 год&lt;/ref&gt;
* [[Ярославль]] — [[1912 йыл]]да асыла, [[Ярославль дәүләт университеты|Ярославль университеты]] составына инә.

Институтта белем алыу ваҡыты — өс йыл була, ике бүлектә — археология һәм археография (археография Мәскәү археология йәмғиәтенең өлгөһө буйынса бүленә, унда был ваҡытта айырым археография комиссияһы ойошторола). Тыңлаусылар итеп юғары белеме булған йәки юғары уҡыу йорттарының береһендә уҡыусылар ҡабул ителә; башҡалар ирекле тыңлаусылар статусына һәм курстан-курсҡа күсеү һәм сығарылыш имтихандарын пшырыу хоҡуғына эйә була. Институт шәхси булараҡ ойошторола, ул ҡаҙна аҡсаһына тотолмай һәм лекция тыңлаусыларҙың иғәнәһе («бер ниндәй пособие һәм түләүҙән азат итеүҙәрһеҙ» 80 һум) һәм шәхси ярҙам иҫәбенә тотола.

Өсөнсө курста студенттар профессорҙар етәкселегендә диссертация яҙа һәм уны йыл һуңында яҡлай. Бары тик шунан һуң ғына институты Советы уларға «ғалим археолог» һәм «ғалим архивист» дәрәжәһен бирә һәм институттың мөхбир ағзаһылығына алына. Өс тулы курс тамамлаған студенттарға ағза-хеҙмәткәр исеме бирелә. Шул уҡ ваҡытта айырым осраҡтарҙа ирекле тыңлаусыларға шулай уҡ магистр диссертацияларын яҡлау һәм ғилми дәрәжә алыу мөмкинлеге бирелә; 1911—1915 йылдарҙа 180 магистрант диссертация яҡлай.

Түбәндәге предметтар уҡытыла:{{Колонки|3}}
# тәүтормош археология,
# көнкүреш археологияһы,
# христиан археологияһы,
# археологик асыштар тарихы,
# грек архитектураһы һәм антик декорация тарихы,
# Яңырыу дәүеренең итальян сәнғәте тарихы,
# рус сәнғәте тарихы,
# рус архитектураһы тарихы,
# славян-рус палеографияһы,
# боронғо ҡулъяҙмаларҙы уҡыу,
# грек палеографияһы,
# эпиграфика,
# юридик боронғолоҡ,
# учреждениелар тарихы,
# тарихи география,
# архивты өйрәнеү,
# дипломатика,
# геральдика,
# нумизматика,
# сфрагистика,
# метрология һәм хронология,
# генеалогия,
# этнография,
# геология,
# сәнғәттәрҙең дөйөм тарихы,
# рус әҙәбиәте тарихы,
# рус теле тарихы,
# музейҙы өйрәнеү,
# китапханаларҙы өйрәнеү.
{{Конец кол}}
Һуңғы биш дисциплина элегерәк асылған Петербург археологмя институтта уҡытылмаған була. Бынан тыш, Мәскәү археология институты советы 1912 йылдың 26 ғинуарында институтта Мысырҙы өйрәнеү кафедраһын асырға ҡарар итә һәм уның етәксеһе итеп &quot;[[Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты|Мюнхен университеты]] докторы ҡалим археолог В. В. Баллада&quot;ны саҡыра.

Асылған мәлендә (1907), Мәскәү археология институты китапханаһында 5522 том китап иҫәпләнә, иҫке ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар тупланмалары һаҡлана. Ете йыл үткәс, 1914 йылда китапханала 16 мең том; институт ҡарамағындағы музейҙа биш мең экспонат була. Бынан тыш, Мәскәү археология институтының китапханалары һәм музейҙары эшләй.

== Билдәле тамамлаусылар ==
{{Колонки|3}}
; 1910
* Боднарский Богдан Степанович
* Маркс Никандр Александрович
* Рыков Павел Сергеевич
* Стеллецкий Игнатий Яковлевич (ғалим археолог)
; 1911
* Смирнов Михаил Иванович (тарихсы, Түбәнге Новгород фидиалы; алтын миҙал)
; 1912
* Остроумов Александр Ильич (ғалим-археолог)
; 1913
* Ашукин Николай Сергеевич (ирекле тыңлаусы)
* Бобров Сергей Павлович (ирекле тыңлаусы)
* Иодковский Юзеф
; 1914
* Вагин Григорий Николаевич
* Воробьёв Владимир Николаевич
* Дурылин, Сергей Николаевич
* Клетнова Екатерина Николаевна (ғалим-археолог; алтын миҙал)
; 1915
* Бирюков Владимир Павлович (ғалим-археолог)
* Филиппов Алексей Васильевич
; 1916
* Тенишева Мария Клавдиевна (ирекле тыңлаусы; ғалим-археолог)
; 1917
* Чижевский Александр Леонидович (ирекле тыңлаусы)
; 1918
* Пальмбах Александр Адольфович
* Сербов Исаак Абрамович
; 1922
* Палашенков Андрей Фёдорович (Смоленск бүлексәһе)
{{Конец кол}}

== Билдәле уҡытыусылар ==
{{Колонки|2}}
* Арсеньев Юрий Васильевич(геральдика)
* Брандт Роман Фёдорович (славян-рус палеографияһы)
* Веселовский Степан Борисович
* Горностаев Фёдор Фёдорович
* Городцов Василий Алексеевич
* Лапчинский Владимир Прохорович — Смоленск бүлексәһе
* Малинин Дмитрий Иванович — Калуга бүлексәһе
* Моравский Сергей Павлович — Ростов бүлексәһе
* Новосадский Николай Иванович — профессор, 1907—1922 йылдар
* Сапунов Алексей Парфёнович — Витебск бүлексәһе
* Соболевский Алексей Иванович (рус әҙәбиәте)
* Успенский Александр Иванович (институт менән идара итеүҙән тыш архив ты өйрәнеү, дөйөм сәнғәи тарихы һәм рус сәнғәте тарихын уҡыта)
* Филиппов Владимир Александрович (рус әҙәбиәте)
* Харузина Вера Николаевна (этнография, 1911 йылдан)
* Чернов Александр Александрович (геолог)
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|30em}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn2_66.html Положение о Московском Археологическом институте]
* ''Хорхордина Т. И.'' [http://rodnaya-istoriya.ru/index.php/istoriya-miuss/istoriya-miuss/moskovskiie-arxeologicheskiie-institut-mai.html Московский археологический институт (МАИ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417111240/http://rodnaya-istoriya.ru/index.php/istoriya-miuss/istoriya-miuss/moskovskiie-arxeologicheskiie-institut-mai.html |date=2016-04-17 }}
* ''Николаев А. Л.'' [http://izvestia.asu.ru/2009/4-4/hist/TheNewsOfASU-2009-4-4-hist-38.pdf Подготовка специалистов по русской старине в Санкт-Петербургском и Московском археологических институтах]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Рәсәй археологияһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәй мәғарифы]]</text>
      <sha1>jxsgjqc4kuharcduk9gid765qeo2zid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181142</id>
    <revision>
      <id>1294662</id>
      <parentid>1280145</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T08:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74684" sha1="gzhi4oyjkloukyja049tb0tsxpanzvc" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Morning_view_of_the_Taj_Mahal,_Agra,_Uttar_Pradesh,_India.jpg|мини|378x378пкс|[[Таж Махал|Таж-Махал]] — һиндостанда ислам мираҫы символдарының береһе.]]
'''Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы''' —[[Ислам|мосолман]] хакимдарының Көньяҡ Азияға баҫып инеүе һәм буйһондороуы, башлыса [[XIII быуат]]тан [[XVI быуат|XVI быуатҡа]] тиклем дауам иткән. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, кешелек тарихында был осорҙа, тәре походтарындағы кеүек, күп кеше ҡырылған&lt;ref&gt;
{{Китап|заглавие=The Sword of the Prophet: History, Theology, Impact on the World|издательство=Regina Orthodox Press|isbn=1928653111|ref=Trifkovic|автор={{Нп3|Serge Trifkovic|Trifkovic, Serge|en|Serge Trifkovic}}|год=2002}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Serge|last=Trifkovic|title=Islam’s Other Victims: India|url=http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=4649|publisher=[[FrontPageMagazine.com]]|accessdate=2006-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200523154032/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=4649%2F|archivedate=2020-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200523154032/http://www.frontpagemag.com/Articles/Printable.asp?ID=4649%2F |date=2020-05-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The history of India, as told by its own historians: the Muhammadan period, Volume 11|год=1952|издательство=Elibron.com|isbn=9780543947260|страницы=98|ссылка=https://books.google.com/books?id=9-yUPk_Q5VsC&amp;pg=PA98|ref=Elliot|автор=Elliot, Sir Henry Miers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Китап|заглавие=&quot;The Story of Civilization: Our Oriental Heritage&quot; (page 459)|ref=Durant|автор={{Нп3|Will Durant|Durant, Will|en|Will Durant}}}}&lt;/ref&gt;.

VII быуатта, иртә ғәрәп баҫыҡынсылығы барышында, мосолмандар Һиндостанға баҫып инергә маташа, ләкин раджпут батшалыҡтары ҡаршылығына осрап, уның территорияһына тәрәнгә үтеп инә алмай.

Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Уттаракханд һәм Химачал-Прадеш һәм Читтагонгский убаларындағы Алмора, Гархвал, Лухул, Спити үҙәне, Киннаур кеүек гималай короллектәре, шулай уҡ беҙҙең осорҙа ла йәшәүсе [[Непал]], [[Бутан]] һәм Сиккимды мосолмандар бер ҡасан да яулай алмаған.

== Тәүшарты ==
[[Көньяҡ Азия]], башҡа ултыраҡ йәмғиәттәр кеүек үк, быуаттар дауамында [[күсмә]] ҡәбиләләр баҫҡынсылығына дусар ителгән. Һинд субконтинентына йыш ҡына [[Иран]]дан һәм [[Үҙәк Азия]]нан, йәғни төньяҡ-көнбайыштан һөжүм иткәндәр.[[Сәсәниҙәр]] иран империяһы ҡолатылып, ислам [[Ғәрәп хәлифәлеге]] барлыҡҡа килгәндән һуң, урындағы пуштун/афған һәм [[төрөк]] көстәре бергә тупланып нығытыла. Был планда, X быуаттағы мосолман баҫҡынсылығы беҙҙең эраның VI быуатынан башланған яулап алыуҙарҙан бер нисек тә айырылмаған.
[[Файл:Age of Caliphs.png|thumb|left|622 йылдан алып 750 йылға тиклемге хәлифәлек.]]

Әммә буйһонған халыҡтың йәшәү рәүешен тиҙ үҙләштергән һәм улар менән ҡушылған башҡа яулап алыусыларҙан айырмалы рәүештә, мосолмандар үҙҙәренең административ һәм хоҡуҡи системаһын, динен, социаль ҡоролош моделен алып килгән. Уларҙың мәҙәниәте күбеһенсә Һиндостан өсөн ят булған. Мосолман хакимдарының күбеһе үҙ мәҙәниәтен урындағы халыҡҡа көсләп тағырға маташҡан, ләкин Аҡбар кеүек ҡайһы берҙәре, киреһенсә, урындағы йолаларҙы рөхсәт иткән һәм хатта дәртләндергән.

Беҙҙең эраның 664 йылында полководец Әл-Мохалаб ибн Әби Суфрах етәкселегендәге [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр хәлифәләренең]] ғәрәп ғәскәрҙәре Һиндостанға һөжүм итә. Улар хәҙерге Пакистан Пенджабындағы Мултанға тиклем үтеп ингән. Мосолмандар Маили атамалы баш ҡаланы баҫҡан, талаған һәм әсирлеккә алған. [[Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы|Ғәрәптәр ул ваҡытта Фарсыны баҫып алыу]] менән илһамланған һәм Һиндостанды артабан да баҫып алыу мөмкинлеген тикшергән. Әмәүиҙәр хакимлығы аҙағында мосолмандар Мөхәммәд ибн Ҡасим етәкселегендә тағы ла тәүәккәлерәк һөжүм иткән. 738 йылда Раджастан өсөн барған алышта ғәрәптәр ражпуттар ғәрәптәрҙе ҡаҡсытҡан. Артабанғы мосолман баҫып алыуҙарын ғәрәптәр түгел, ә ислам диненә күскән төрки һәм Үҙәк Азия монголдары етәкләй.

Исламға Һиндостанда таралыу өсөн бер нисә быуат кәрәк булған, һәм бының хаҡта фәндә йыш ҡына бәхәстәр тыуа. Шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр, индустар көс ҡулланып, «үлемгә дусар ителеү» ҡурҡынысы йәки мосолман булмағандарға һалым һалыу менән янаған өсөн илам динен ҡабул иткән, тип уйлай. Башҡалар, ҡатнаш никахтар, вәғәз, сауҙа, каста структураһының ауырлығы һәм суфыйсылыҡтың барлыҡҡа килеүе ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;Ram Puniyani. [http://www.sacw.net/2002/ramPuniyaniOct02.html Question of Faith.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924093335/http://www.sacw.net/2002/ramPuniyaniOct02.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ислам диненә ҡаратыу буйынса бәхәстәр ===
Көньяҡ Азия халҡының исламға күсеүенә ҡарата төрлө фекерҙәр яңғырай&lt;ref name=&quot;der Veer&quot;&gt;der Veer, pg 27-29&lt;/ref&gt;:
# Мосолмандарҙың төп өлөшө — Иран яйлаһынан күсеп килеүселәренең йәки ғәрәптәрҙең тоҡомдары&lt;ref name=&quot;Eaton&quot;&gt;Eaton, Richard M.'The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204—1760'']. Berkeley: University of California Press, c1993 1993, accessed on 1 May 2007&lt;/ref&gt;.
# Мосолмандар сәйәси көс һәм йыһат ҡулланғандар&lt;ref name=&quot;der Veer&quot;/&gt;.
# Ислам диненә күсеү һалымдарҙан азат итеү һәм мосолмандарҙың идара итеүсе синыф булараҡ социаль мобиллеккә эйә булыуы кеүек ғәмәли сәбәптәргә бәйле&lt;ref name=&quot;der Veer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton&quot;/&gt;.
# Суфыйҙар Һиндостанда әүҙем вәғәз атҡарған, урындағы халыҡтың күңеленә юл асҡан, ышаныс яулаған&lt;ref name=&quot;der Veer&quot;/&gt;.
# Буддизмда түбәнге каста ағзалары индуизм тәғлимәте дәүләттәрендә иҙелеүгә дусар ителгән, шуға күрә улар ислам динен ҡабул итеүҙе өҫтөн күргән&lt;ref name=&quot;Eaton&quot;/&gt;.
# Тәүҙә мәжбүри рәүештә исламлаштырыу булған, ләкин тиҙҙән индустар ислам динен яратып ҡабул иткән&lt;ref name=&quot;der Veer&quot;/&gt;.
# Мосолман цивилизацияһы әүҙемерәк була, был Һиндостандың һәм уның халҡының ислам донъяһына әкренләп үтеп инеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;Eaton&quot;/&gt;.

К. С. Лал уның китабында Урта быуат Һиндостанда мосолман халҡының үҫеше хаҡында бәйән итә. Ул б.э. 1000 йылынан 1500 йылға тиклем Һиндостан халҡы 80 миллион кешегә кәмегән тип раҫлай. Уның эшен Саймон Дигби һәм Ифран Хәбиб, халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәгән осорҙа бындай һығымта мөмкин түгел, тип тәнҡитләгән. Һуңғы эштәрендә Лал тәнҡитселәргә яуап ҡайтара. Тарихсы Уильям Дюрант исламдағы бөтә уңыштар ҙа көс ҡулланыу ярҙамында килгән ти&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | first =Koenraad | last =Elst | title =Was there an Islamic &quot;Genocide&quot; of Hindus? | url =http://www.kashmirherald.com/main.php?t=OP&amp;st=D&amp;no=138 | work =[[Kashmir Herald]] | pages = | page = | date =2006-08-25 | accessdate =2006-08-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429155900/http://www.kashmirherald.com/main.php?t=OP&amp;st=D&amp;no=138 |date=2011-04-29 }}&lt;/ref&gt;. Джадунатх Саркар, ҡайһы бер мосолман яулап алыусылары һиндтарҙы даими рәүештә юҡ иткән тигән раҫлаған&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=How the Muslims forcibly converted the Hindus of India, Pakistan and Bangladesh to Islam |ref=Sarkar |язык=en |автор={{Нп3|Jadunath Sarkar|Sarkar, Jadunath|en|Jadunath Sarkar}}}}&lt;/ref&gt;. Әммә Һиндостан мосолмандары каста хәленән тамам ҡотола алмаған, быға үҙенең ''Фетвь-ай Джахандари'' ҡабул иткән Зыяуддин әл-Барани булышлыҡ итә, ул «Ашраф» кастаһы «Аджлаф» кастаһын дискриминацияға дусар иткән&lt;ref&gt;[http://stateless.freehosting.net/Caste%20in%20Indian%20Muslim%20Society.htm Caste in Indian Muslim Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811072216/http://stateless.freehosting.net/Caste%20in%20Indian%20Muslim%20Society.htm |date=2011-08-11 }}&lt;/ref&gt;, где они были отнесены к касте «Аджлаф» и подвергнуты дискриминации со стороны касты «Ашраф»&lt;ref name=&quot;one&quot;&gt;{{книга
|заглавие=Caste and Social Stratification Among Muslims in India
|издательство=Manohar
|год=1978
|ref=Aggarwal
|язык=en
|автор=Aggarwal, Patrap
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:World Muslim Population Pew Forum.png|left|thumb|Хәҙерге донъяла мосолмандар һаны]]

«Исламды үлем менән ҡурҡытып көсләп ҡабул иттереү» теорияһын тәнҡитләүселәр Көньяҡ Һиндостанда, [[Бангладеш]], [[Шри-Ланка]], көнбайыш Бирма ([[Мьянма]]), [[Индонезия]] һәм [[Филиппин]]да исламды көсләп тағырлыҡ мосолмандар ҙа булмағанына иғтибар иттерәләр, әммә был урындарҙа ислам диненә күскән халыҡ&lt;ref name=&quot;Eaton&quot;/&gt;. Иҡтисад тарихсыһы Ангус Мэддисон үҙенең китабында&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=The World Economy: Historical Statistics, 1–2001 AD |ссылка=http://www.ggdc.net/maddison/other_books/HS-8_2003.pdf |издательство=[[Организация экономического сотрудничества и развития|Organisation for Economic Co-operation and Development]] |год=2004 |ref=Maddison |язык=en |автор=Maddison, Angus}} ISBN 92-64-10412-7.&lt;/ref&gt; бөтә диндәр тотҡан Һиндостан халҡының бер ҙә кәмемәүен, ә 1000-дән 1500-ға артыуын күрһәткән. Ул, халыҡ иҫәбе 35 миллионға, 75 миллиондан 110-ға тиклем артты, тип иҫәпләй.

Артабанғы мосолман яулап алыусылары, үҙҙәрен «тәхет биҙәге» тип атаған Аурангзебтар — Мөхйә әд-Дин Әбүл-Мозаффар Солтан Мөхәммәд Аурангзеб (уларҙы индустар ҙа, һинд мосолмандар ҙа бер тигеҙ күрә алмаған), Һиндостанды талау өсөн объект итеп түгел, ә үҙҙәре һәм үҙҙәренең тоҡомдары өсөн батшалыҡ итеп ҡараған. Үҙҙәре тураһында яҡшы иҫтәлектәр ҡалдырғандары ла бар. Улар юғары ҡатлам һинд ҡыҙҙарына өйләнгән. XIV быуатта Делиға килеп киткән ҡаты бәғерле солтан Ибн Баттуттаға һинд халҡы нәфрәт менән ҡараған.

Ул, хакимдар һарайында фарсы, төрөк, ғәрәп кеүек ситтән килгән кешеләр урындағы подданныйҙарға ҡарағанда мөһимерәк роль уйнай, тип билдәләгән. «Төрки» һүҙе этник сығыштан бигерәк, юғары социаль статусҡа күрһәткән. Шуға ҡарамаҫтан, С. А. Ризви&lt;ref&gt;S.A.A. Rizvi ''The Wonder That Was India'' — II&lt;/ref&gt;урындағы халыҡты, бигерәк тә һөнәрселәрҙе: ашнаҡсыларҙы, баҡсасыларҙы, парикмахерҙарҙы хуплап ҡараусы, шулай уҡ улар араһынан чиновниктар тәғәйенләүсе Мөхәммәт бин Туғлаҡты билдәләй. Ул батшалыҡ иткәндә, ислам динен ҡабул итеү социаль мобиллек һәм социаль статусты күтәреү сараһы булған&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20010728180933/http://india_resource.tripod.com/islam.html Islam and the sub-continent — appraising its impact]&lt;/ref&gt;.

== Һиндостанда ислам һәм мосолман йоғонтоһо ==

=== Сауҙа киңәйеүе ===
[[Ислам]]дың йоғонтоһо айырыуса сауҙала һиҙелә. [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]нең сауҙа юлдарын һаҡлау өсөн хәҙерге [[Мумбаи|Бомбей (Мумбай)]] районында оялаған пираттарға [[ғәрәптәр]]ҙең һөжүмдәре мосолмандарҙың Һиндостан менән тәүге бәйләнеше була. Шул осор тирәһендә ғәрәптәр Һиндостан порттарына күсенә башлаған, һәм был бәләкәй мосолман общиналарын барлыҡҡа килтергән. Уларҙың артыуы ислам динен таратыу менән генә түгел, шулай уҡ көньяҡ Һиндостандың (Чоло дәүләтенә оҡшаш) индуист радждары үҙ ғәскәрҙәренә мосолман яугирҙарын яллауы менән дә аңлатыла&lt;ref&gt;McLeod (2002), pg. 33&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Dhow (PSF).png|thumb|[[Доу (судно)|доу]]. Ғәрәп сауҙагәрҙәре шундай судно менән файҙаланғандар.]]

Ислам [[шәриғәт]] судтары ярҙамында Алыҫ көнбайыштағы [[Марокко]]нан алып Алыҫ Көнсығыштағы [[Монголия]]ға һәм [[Индонезия]]ға тиклем берҙәм коммерция һәм хоҡуҡи система барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Һиндостан ғәрәптәр/мосолмандар менән әүҙем сауҙа итһә, төньяҡ Һиндостан яңы мөмкинлектәр тапҡан. Азияның һинд һәм будда батшалыҡтарын ислам дине яулап алғас һәм ислам [[Африка]]ла тарала башлағас, ул [[Мысыр]]ҙа йәки [[Тунис]]та түләү йөкләмәһен алыу, ә Һиндостанда йәки Индонезияла башҡарырға мөмкинлек биргән юғары үҙәкләштерелгән көскә әүерелә, ә Һиндостанда йәки Индонезияла башҡарырға (шәриғәттә мосолмандарҙың кафырҙар аралашыуына һәм үҙ-ара килешеүҙәренә ҡарата махсус ҡағиҙәләр бар). Мосолман системаһы руханиҙар, административ идарасылар һәм алдынғы сауҙагәрҙәр төркөмдәренә тиҙ арала үҙ-ара эш итергә мөмкинлек биргән.
[[Файл:Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|thumb|left|[[Ибн Баттута]]]]
Сәйәхәтсе һәм тикшеренеүсе [[Мөхәммәт Ибн Абдулла Ибн Баттута]]  мосолман донъяһы буйлап сағыштырмаса еңел генә сәйәхәт итә алған. Ул Делиҙа имам, Мальдив Республикаһында суд чиновнигы булған, Малабарҙа илсе һәм сауҙагәр булған. Был ислам донъяһында бер кешенең рухани, чиновник, сауҙагәр була алыуын күрһәтә, һәм бында бер ҡаршылыҡ та булмаған. Ислам донъяһында сауҙаны власть, закон һәм дин яҡлаған. Шершаһ бөтә сауҙа юлдарын асҡан, сауҙаны сикләгән пошлиналарҙы ла бөтөргән. Ул юлдар селтәрен киңәйткән һәм [[Калькутта]]ны [[Кабул]] менән тоташтырған билдәле Бөйөк тәгәрмәс юлын (1540—1544) барлыҡҡа килтергән, һәм был юл хәҙер ҙә өлөшләтә файҙаланыла.

=== Технологиялар таралыуы ===
Етештереү технологияларының, шулай уҡ ҡала мәҙәниәтенең таралыуы ла сауҙаның үҫешенә бәйләнгән. Был айырыуса донъяның технологик яҡтан үҫешмәгән өлөштәренә йоғонто яһаған. Икенсе яҡтан, Һиндостанда борон-борондан уҡ бай интеллектуаль традиция һәм башҡа идеяларға мохтаж булмаған үҫешкән ҡала тормошо булған. Тарихсылар мосолмандар килтергән технологияларҙың Һиндостанға ни ҡәҙәр йоғонто яһауы хаҡында бәхәсләшә. Мәҫәлән, ҡайһы бер тарихсылар быны нисек раҫлай: һыу тәгәрмәсен һыу һибеү өсөн мосолмандар ҡарамағында ҡуллана башлағандар.
Күп кенә тарихсылар иҫәпләүенсә, Һиндостанға һыу һибеү тәгәрмәсен мосолмандар килтергән[[Файл:A Water-Wheel (1878) - TIMEA.jpg|thumb|Күп кенә тарихсылар иҫәпләүенсә, Һиндостанға һыу һибеү тәгәрмәсен мосолмандар килтергән.]]
Төҙөлөштә керамик плитка файҙаланылған урындарҙы Һиндостанға Иран, Ираҡ һәм Урта Азиянан килтергәндәр. Раджастандың зәңгәр керамикаһы Бөйөк Моголдар осоронда Һиндостанға индерелгән ҡытай фарфорына оҡшатып формалашҡан. Шулай уҡ солтан Әбидин (1420—1470) Кәшмир һөнәрселәрен Сәмәрҡәндкә китап төпләргә һәм ҡағыҙ эшләргә ебәргән{{cn|date=December 2011}}.

=== Мәҙәни йоғонтоһо ===
[[Британия Һиндостаны]]н бүлгеләү, һуғыштар һәм миллионлаған кешене илдәренән ҡыуыу, мосолмандарҙың һәм индустарҙың дошманлығын көсәйтеп, объектив баһаны ҡыйынлаштырҙы. Мосолмандар идараһы ассимиляция һәм синкретизмдың юғары кимәле менән айырылып тора. Мосолман хакимлығы социаль тәртипкә һәм этикаға йоғонто яһай. Ҡатмарлы тарихи процесс һөҙөмтәһендә Һиндостанда мосолмандар, үҙенең оҡшашлығын юймай һәм мосолман булмағандар менән бәйләнешен дә юғалтмай, аҙсылыҡта уникаль йәшәү тәжрибәһенә эйә булды.

Исламдың һинд мәҙәниәтенә йоғонтоһо бөтә өлкәләрҙә лә — телдә, кейемдә, аш-һыуҙа, сәнғәттең бөтә төрҙәрендә лә, архитектурала, ҡалаларҙы планлаштырыуҙа, йолаларҙа һәм ҡиммәттәрҙә сағыла. Икенсе яҡтан, мосолман илбаҫарҙарының теле урындағы халыҡтың телдәре йоғонтоһонда үҙгәргән, улар үҙенең лингвистик сығышы буйынса [[һинд теле]]нә — [[ғәрәп алфавиты]]н һәм байтаҡ [[Фарсы теле|фарсы]] һүҙҙәрен ҡулланған [[Урду теле|урдуға]] күскән. Урду һәм һинди — лингвистик яҡтан туғандаш телдәр, [[Һиндостан Республикаһы]]ның дәүләт теле — Көньяҡ Азияның ике төп теле — шулай уҡ [[һиндостани]] булараҡ билдәле.

Мосолмандар идараһы шулай уҡ көслө дәүләт власы менән бәйле сауҙаның үҫеүенә һәм һинд технологияларының башҡа донъяла таралыуына килтергән ҡалаларҙың үҫешенә килтерҙе. Кхурджа һәм Сиван — билдәле көршәкселәр үҙәге, Морадабад — латунь (ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһе), Мирзапур келәм, Фирозабад быяла етештергән, Фаррукхабад — матбуғат, Шахранпур һәм Нагина ағас һырлау үҙәгенә әүерелгән, Бидар менән Лакноу металдан эшләнгән әйберҙәр (Bidriware) сығарған, Сринагарҙа папье-маше, Бенареста туҡымалар етештергән һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе тирәсләгәндәр. Икенсе яҡтан, ҡалаларҙы үҫтереү крәҫтиәндәрҙең һалым йөкләмәһен арттырҙы. Был Һиндостанда өҫтөнлөк иткән ауыл йәшәү рәүеше менән ыҙғыштарға килтергән.

[[Файл:Bidriware wine decanter.JPG|thumb|left|Бидар шарап графины.]]

«Ғәрәп» цифрҙары исеме аҫтындағы һинд һандары, Һиндостан математикаһы һәм тәбиғи фәндәр ҡаҙаныштары менән бергә, бөтә донъяға таралған{{ref|radar.ngcsu.edu.185}}.

Һиндостандың ислам архитектураһы [[Таж Махал]] һәм Дели Джама-Масджид кеүек шедеврҙар бүләк итте.

== Иртә мосолман общиналары ==

Һиндостанда ислам ҡалаларҙа Синд ҡалаһы сауҙа юлдарында, Цейлонда һәм Көньяҡ Һиндостанда йәшәгән общиналарҙа була.

Синд ғәскәрҙәр Нехавенд, Сәләм, Кадисия һәм Мекран янында фарсылар өсөн ғәрәптәргә ҡаршы һуғышҡан. Һиндостан пираттары ғәрәп судноларына диңгеҙ сапҡындары яһай. Һиндостанда ғәрәп илбаҫарҙарына ҡаршы тороу юлбашсылары йәшеренгән.

636—637 йылдарҙа уҡ ғәрәптәр диңгеҙ һөжүме ойоштора. Уларҙың ғәскәре диңгеҙ аша Тханға барып еткән, ләкин уларҙың маҡсаты талау ғына булған. Һуңынан хәлифә ғәскәрҙәре Мекранға барып сыҡҡан, ләкин унда нығынмаған.

== Мөхәммәт ибн Ҡасим ==
[[Файл:Mbq.jpg|thumb|left|Мөхәммәт ибн Ҡасим алышта ғәскәренә етәкселек итә]]
711 йылда Көнсығыш провинцияларының ғәрәп наместнигы Хаджадж ибн Йософ Белуджистанға (Көньяҡ-Көнбайыш Азияла Иран таулығының ҡоролоҡло төбәге, әлеге ваҡытта Иран, Афғанстан һәм Пакистан һәм Синд араһында бүленгән) ике уңышһыҙ экспедиция ебәрә.

Мосолман хроникалары (Чачнаме), экспедицияларҙы пираттар рейдтарына язалау яуабы булған тип раҫлай. Синд батшаһы Даһирҙы пираттар бағыусыһы булараҡ ғәйепләгәндәр. Өсөнсө экспедицияны йәш ғәрәп хәрби начальнигы Мөхәммәт ибн Ҡасим етәкләгән. Экспедиция төньяҡта ҙур индуист ғибәҙәтханаһы Сан Мандир урынлашҡан Мултанға — «алтын ҡала»ға тиклем барып еткән.

Ибн Ҡасим Дебал (хәҙер Карачи) торағын яулаған, һәм ислам динен ҡабул итмәгән 17 йәштән өлкән бөтә ир-егеттәр үлтерелгән. Мөхәммәт армияһы Синдта (хәҙерге Хәйҙәрабад янында) Даһирҙы тар-мар иткән (712). Даһирҙың армияһы артабан да һуғышыуын дауам иткән, әммә батша һуғышта һәләк булған. Даһирҙың ҡатыны һәм улы Ревар ҡәлғәһендә 15 000 яугир һағы аҫтында булған. Мосолмандар ҡәлғәгә һөжүм башлаған. Даһирҙың тол ҡатыны һәм башҡа ҡатындар мосолман әсирлегенә үҙ-үҙҙәрен яндырып ҡорбан килтереүҙе өҫтөн күргән. Ҡәлғә тар-мар ителгән, 6000 әсир язалап үлтерелгән.

Брахманабад һәм Нирун ҡалалары яуһыҙ ҡаршы тора. Арор менән Мултан ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Яулап алыусыларҙың ғәскәре башта ғәрәп ҡәбиләләренең алты меңлек атлы ополчениеһынан ғына торған. Шулай итеп Атлантиканан Һиндостанға тиклем Әмәүиҙәр хәлифәлегенең хакимлығы билдәләнә. Мөхәммәт ибн Ҡасимды тиҙҙән Ираҡҡа саҡырып алалар һәм шунда язалап үлтерәләр. Синд һәм көньяҡ Пенджаб, Мансура (Брахманабад) һәм Мултан ҡалалары менән, Көньяҡ Азияла хәлифәлектең форпосты булып ҡала.

== Синдта ғәрәп хакимлығы ==
[[Файл:QASIM.PNG|right|frame|350x355px|Ҡасим армияһы яулаған ерҙәр]]
Синд хәрби етәкселәргә таратылған бик күп феодаль икттарына бүленә. Ғәскәриҙәр һәм руханиҙар ҙа ер алған, ҡайһы бер һалдаттарға аҡса түләнгән.

Урындағы халыҡ өсөн йән башына джизья биргәндәр. 2/5 — 1/4 уңышына ер һалымы икенсе килем сығанағы булған. Башҡа йыйымдар һәм пошлиналар йыш ҡына һатыу урындарынан откупщиктарға һатылған.

Суд эше яйға һалынмаған була. Урындағы хакимиәт һәм мосолман судьялары ҡазыйҙар, йыш ҡына индустарға ҡарата ғәҙел булмаған ҡаты язалар ҡулланған, үлем язаһына хөкөм итә алған. Индустарҙың гражданлыҡ эштәре панчаяттарҙа, йәғни 5 аҡһаҡал кәңәшмәһендә хәл ителгән.

Дөйөм алғанда, мосолман башлыҡтары Синдта индуизмға түҙеп ҡараған кисергән.

Хәлифәлектең көсһөҙләнеүе арҡаһында, Бағдад урындағы харижит һәм кармат секталары менән өлөшләтә яуланған Синд өҫтөнән контролен юғалта.

Шулай ҙа, Әмәүиҙәрҙе алмаштырған Ғәббәсиҙәр династияһы ҡолағанға тиклем, Синд хәлифәлектең бер өлөшө була һәм сауҙа, мәҙәниәт йәһәтенән мосолман донъяһы менән әүҙем бәйләнеш тота.

== Раджастан өсөн алыш ==
{{main|Битва за Раджастан}}
Раджастан өсөн һуғышта 730-сы йылдарҙа Гуджараттан (Лат) Гурджар-Пратихар һәм Чалукья коалициялары Синд провинцияһының Әмәүи губернаторын тар-мар итә. Ул ваҡыттағы бөтә (Һиндостан һәм мосолман) сығанаҡтары конфликтҡа һәм эҙемтәләренә ҡарата тап килһә лә, һуғыш тураһында яҙмалар юҡ. Шулай уҡ был алыштарҙың ҡайҙа барғанына күрһәтмә юҡ, ләкин финал алышының хәҙерге Синд-Раджастан сигендә булыуы аңлашыла. Ғәрәптәр еңелгән һәм Һиндостандың көнбайыш ярына сигенгән.

== Төньяҡ-көнбайыш общиналары ==
[[Файл:Sindh 700ad.jpg|[[Синд]] в 700 году|thumb|333px]]
Ислам хәлифәлегенең артабанғы баҫымы көсһөҙ була, сөнки уның үҙәк власы көсһөҙләнә, ә урындағы губернаторҙар власты һинд, джайна һәм буддист хакимдары менән бүлешеүгә өҫтөнлөк бирә. Ислам динен таратыусылар унда сөнни мосолмандар араһында ла, мосолман булмағандар араһында ла ярашлы аудитория таба. 985 й. Мултан янындағы төркөм үҙен бойондороҡһоҙ Исмаил Фәтих дәүләте тип иғлан итә.

Ислам донъяһы менән даими бәйләнештәр һәм яр буйы сауҙаһы Синд ҡалаһын мосолман дин таратыусылары Һиндостанға килеп эләгеү өсөн уңайлы урын иткән. Ислам диненә килеүселәр араһында айырыуса буддистар күп. Мултан хәҙер ҙә Синдта осраған исмаилиттар үҙәгенә әйләнде. Был төбәктә ислам ғалимдары Һиндостан фәне менән танышҡан һәм уны артабан көнбайышҡа тапшырған.

Молтандан төньяҡҡараҡ мосолман булмаған төркөмдәр байтаҡ ине. Шул ваҡыттан мосолмандар яулап алған ерҙәр ике өлөшкә бүленде: төньяҡ төбәк, Пенджабты ла индереп, Радж-индуистар контроле аҫтына ҡайтты, ә көньяҡ яр буйы, Белуджистан, Синд һәм Мултанды индереп, мосолман контролендә ҡалды.

== Ғәзнәүиҙәр дәүләте ==
{{main|Мәхмүт Ғәзнәүи}}
[[Файл:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|[[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәр]] ҡеүәтенең үре|thumb]]
Себук-Тегин осоронда Ғәзни Ҡабул шаһ Радж Джаяпалаға ҡаршы һуғыш аса. Себук-Тегин вафат булып, уның улы Мәхмүт 998 йылда тәхет килгәндән һуң, Ғәзниҙәр төньяҡта Караханидтарға ҡаршы көрәш менән мәшғүл була. Ул саҡта Шах Радж яңынан хәрби хәрәкәттәр башланы.

XI быуат башында Мәхмүт Ғәзнәүи Көньяҡ Азияға 17 тапҡыр поход яһай. 1001 йылда солтан Мәхмүт Ғәзнәүи Гандхар һинд-шаһтар нәҫеленән радж Джаяпалды тар-мар иткән һәм ғәскәрен алып бара, артабан 1005 йылда Пешаварҙы үҙ державаһы үҙәктәренең береһенә әйләндергән.

Ғәзнәүиҙәр яулауы башта Исмәғил Фатимидтарына ҡаршы йүнәлтелгән була, һәм [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]]нең Исмаилдарға ҡаршы өҙлөкһөҙ көрәшенең бер өлөшө була. Әммә, Исмәғилдәрҙе еңгәндән һуң, Мәхмүт артабан Һиндостандың бай ерҙәренә юл тота, ҡорам һәм монастырҙарҙы талай. 1027 йылға Мәхмүт Төньяҡ Һиндостандың бай ерҙәренең күпселек өлөшөн яулап ала һәм Ғәббәсиҙәр хәлифе Әхмәд әл-Ҡадирҙан бойондороҡһоҙлоҡ тураһында рәсми танылыу ала.

Ғәзнәүиҙәр Төньяҡ Һиндостанда 175 йылдан ашыу (1010—1187) идара иткән. Был ваҡытта [[Лахор]] икенсе баш ҡала әһәмиәтенә эйә була һәм һуңынан [[Ғәзнәүиҙәр дәүләте|Ғәзнәүиҙәрҙең]] баш ҡалаһына әүерелә.

Мәхмүт хакимлығы аҙағына уның империяһы көнбайышта [[Тәһран]]дан алып көнсығышта Джамнаға тиклем, төньяҡта Арал диңгеҙенән алып көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенә тиклем һуҙылған була. Уның походтары Төньяҡ һәм Көнбайыш Һиндостанды солғап алһа ла, Пәнжәб ҡына уның державаһының даими өлөшө булып ҡала, Кәшмир, Доаб, Раджастан һәм Гуджарат Раджпут династияларының контроле аҫтында ҡала.

1030 йылда Мәхмүт ҡаты сирләп китә һәм 59 йәшендә вафат була. Был талантлы полководец идаралыҡ иткән йылдарҙа университеттар нигеҙ һалына, унда дин, математика, гуманитар фәндәр, медицинаны өйрәнгән университеттарға нигеҙ һалына.

Ғәрәптәр кеүек үк, өс быуат элек Мәхмүт армияһы Варанаси, Матхура, Удджайн, Махешвар, Джваламукхи, Сомнатха һәм Дварка ҡорамдарын яндыра. Мәхмүт прагматик булған, ярҙам итергә ризалашһалар, ул радж-индустар ғәскәрен һәм уларҙың үҙҙәрен дә еңел генә файҙаланған. Шиғисылар һәм Иран Буидтары уның төп дошмандары булып ҡалған. Был Әл-Бируни хеҙмәттәренән, соғдий, уйғыр һәм манихейлыҡ текстарынан, күренә, унда буддистар, индустар һәм йәһүдтәрҙе Изге Яҙма кешеләре тип атайҙар (ортодоксаль ислам ундайҙарға фәҡәт монотеизм яҡлыларҙы, христиандар һәм йәһүдтәрҙе, индерәләр), ә Будда бурхан йәки хатта пәйғәмбәр тип аталған&lt;ref&gt;Berzin, Alexander [http://www.berzinarchives.com/e-books/historic_interaction_buddhist_islamic/history_cultures_c.html ''The Historical Interaction between the Buddhist and Islamic Cultures before the Mongol Empire''], e-book Revised 2003, Last Accessed 27 August 2006.&lt;/ref&gt;. Тәүге талауҙар һәм ҡыйратыуҙарҙан һуң, буддистар, джайндар һәм индустар зимми — «түҙерлек башҡа дин кешеләре» категорияһына эләгә.
[[Файл:سلطان محمود غزنوی.JPG|thumb|Мәхмүт Ғәзнәүи һарайы, аристократтар һәм һарай яны ҡатын-ҡыҙы.|377px]]

== Ғурид солтанлығы ==
{{main|Мухаммад Гури}}
[[Файл:Shahabuddin Suri.jpg|thumb|left|Мөхәммәт Ғури. Хәҙерге заманда төшөрөлгән портреты]]

[[1160 йыл]]ға тиклем Ғәзнәүиҙәр көнбайышта үҙәк Афғанстандан алып көнсығышта Пенджабҡа тиклем, хәҙерге Афғанстандың Ғәзни йылғаһы ярындағы баш ҡалаһы Ғәзни һәм хәҙерге Пакистандың Лахор ерҙәре менән идара иткән. 1160 йылда Афғанстандың Гур өлкәһе полководецы Шиһаб-әд-дин Мөхәммәт Ғури Ғәзнәүиҙәрҙән Ғәзниҙе тартып ала һәм 1173 йылдан уны үҙенең баш ҡалаһы итә, Һиндостанда Ғури яңы мосолман династияһын нигеҙләүсе булған. Ул көнсығыштағы Ғәзнәүи ерҙәренә һөжүм итә, Гуджаратҡа бәреп инә һәм 1180 йылдарҙа Гуджаратҡа баҫып инә, 1180 йылда гуджарат хакимдары Соланкиҙы тар-мар итә.

1186—1187 йылдарҙа союздаш индуист кенәздәре ярҙамында Лахорҙы яулай. Шулай итеп, ул Ғәзнәүҙәргә буйһонған һуңғы ерҙәрен баҫып ала һәм уларҙың империяһын тар — мар итә. Яңы етәкселәр бөтә субконтинентты баҫып алыуға ҡыҙыҡҡан. Үҙенән элгәреләр кеүек үк, Мөхәммәт бойондороҡһоҙлоғон ҡайтарған һәм артабан хакимлыҡҡа ынтылған Исмәғил Мултанына ҡаршы тороуҙан башлай.

1191 й. ул хәҙерге Раджастанда һәм Харьянда идара иткән Притхвирадж III Аджмерскийҙы ерҙәренә бәреп инә, ләкин Говинд-раджа Делийский, Притхвирадж вассалы тарафынан ҡыйратыла. Киләһе йылда Мөхәммәт 120 000 һыбайлыны йыйған һәм тағы Һиндостанға бәреп ингән. Мөхәммәт һәм Притхвирадж ғәскәрҙәре үткән йылдағы кеүек, Карнал ҡалаһы эргәһендәге яу яланында осраша, әммә был юлы Мөхәммәт Ғури еңеп сыға. Говинд ражда үлтерелә, Притхвирадж әсирлеккә алына, ә Мөхәммәт Дели яғына ҡарай юл ала. Йыл дауамында Раджастандың төньяғы, һәм Ганг менән Джамна йылғалары араһы уның ҡулында була. Һиндостанда ошо еңеүҙәренән һуң Мөхәммәт Ғури Делиҙы үҙенең баш ҡалаһы иткән. Мултан да уға буйһонған. Һуңынан Ғәзнигә ҡайтҡан, төрөктәр һәм монголдар һөжүменән һаҡланырға тура килгән, ләкин армияһының бер өлөшөн ул Төньяҡ Һиндостанда ҡалдырған, һәм ғәскәре уның хакимлығы даирәһен Бенгалияға тиклем киңәйтеүен дауам иткән.

1206 й. Мөхәммәт Ғуриға Лахорҙағы ихтилалды баҫтырырға тура килә. Ғәзнигә ҡайтып килгәндә, каруаны хәҙерге Пакистандың Пенджабтағы Джеламы янында ял итергә туҡтаған. 1206 йылдың 15 мартында киске намаҙ ваҡытында солтанды гакхарҙар үлтерә&lt;ref&gt;''International Encyclopaedia of Islamic Dynasties'' by Nagendra Kr Singh, Nagendra Kumar Singh. Published by Anmol Publications PVT. LTD. 2000 Page 28 ISBN 81-261-0403-1, ISBN 978-81-261-0403-1&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Мөхәммәт ассасиндар, исмаилиттар радикаль сектаһы, тарафынан үлтерелгән, тип уйлаған&lt;ref&gt;Ira M. Lapidus, ''A History of Islamic Societies'' 2nd ed. Cambridge University Press 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396618/Muizz-al-Din-Muhammad-ibn-Sam|title=Mu'izz-al-Din Muhammad ibn Sam (Ghorid ruler of India)|work=Britannica Online Encyclopædia|publisher=Britannica.com|date=|accessdate=2018-07-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AVomxPVe?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396618/Muizz-al-Din-Muhammad-ibn-Sam|archivedate=2012-09-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Мөхәммәт Гури үҙе һәләк булған урында ерләнгән. Уның полководецы Ҡотб әд-Дин Айбаҡ Ғуриҙың Һиндостан биләмәһен яулап алған һәм 1206 йылда үҙен Дели солтаны тип иғлан иткән.
[[Файл:Asia 1200ad.jpg|thumb|XIII быуат башында Ғуриҙар биләмәһе]]

== Дели солтанлығы ==
{{main|Дели солтанлығы}}
[[Файл:Delhi Sultanate map.png|thumb|left|[[Дели солтанлығы]]н киңәйтеү]]

[[Дели солтанлығы]]нда [[1211 йыл]]дан [[мәмлүктәр]], йәғни власты ҡулына алған төрөк ҡол-яугирҙары идара иткән. Солтанлыҡ территорияһы бик тиҙ ҙуайған. XIII быуат уртаһына уға Бенгалия һәм Үҙәк Һиндостандың күпселек өлөшө уның ҡулында булған. [[Дели]]ҙа бер нисә төрөк һәм афған династиялары алмашына: мәмлүктәр (1211—1290), Хильджи (1290—1320), Туғлаҡидтар (1320—1413), Сәйеттәр (14-1451) һәм Лоди династиялары (1451—1526). Көньяҡ Һиндостанда, Виджаянагара батшалығы мосолман хакимлығына уңышлы ҡаршы торған. Төньяҡ һәм үҙәк Һиндостандағы бер нисә батшалыҡ, Раджастан, Деккан, Гуджарат, Малва (үҙәк Һиндостанда) һәм Бенгалия өлөштәре, Делиҙан бойондороҡһоҙ булып ҡалған, ләкин хәҙерге Пакистандың бөтә ерҙәрендә Дели идара иткән.

Дели солтандары, власть арҡаһында бәхәс булмағанға тиклем, [[Яҡын Көнсығыш]] мосолман дәүләттәре менән дуҫтарса, ләкин өҫтән-мөҫтән бәйләнеш тотҡан. Закондар [[Ҡөрьән]]гә һәм [[Шәриғәт]]кә нигеҙләнгән, мосолман булмағандар джизья һалынған. Власть үҙәктәре ҡалаларҙа була. Хәрби лагерҙар һәм ауыл ерендәге сауҙа факториялары яңы ҡалалар барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып торған.

Дели солтанлығы Һиндостанға монголдарҙың баҫып инеүенә юл ҡуймаған. Илбаҫарҙар (хулагуидтар) шулай ҙа Афғанстанды һәм көнбайыш Пакистандың бер өлөшөн яулаған. Эҙе архитектурала, музыкала, әҙәбиәттә, хатта диндә бер-береһенә һинд-мосолман йоғонтоһо булғаны күҙәтелә. [[Урду теле]] («һарай теле», төрөк телендәге «урҙа» һүҙенән) — хаким йәки полководец ставкаһы солтанлыҡта [[Һинд теле|һинди]], [[Фарсы теле|фарсы]], [[Төрки телдәр|төрки]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәре ҡатнашлығында формалашҡан.

1398 йылда Дели [[Аҡһаҡ Тимер]] тарафынан талана, ләкин Дели Лоди династияһы осоронда тергеҙелә, уның һуңғы батшаларын Бөйөк Моголдар империяһына ([[XVI быуат|XVI]]—[[XVIII быуат|XVIII]] бб.) нигеҙ һалыусы Бабур (1526) яулай.

[[Файл:Delhi Qutab.jpg|thumb|Ҡотоп-манара — солтанлыҡтың архитектура шедевры.]]

== Аҡһаҡ Тимер ==
[[Файл:Timur India campaign.jpg|thumb|[[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең һинд кампанияһы|left]]
{{main|Аҡһаҡ Тимер}}
[[Сәмәрҡәнд]]тән Тамерлан йәки «[[Аҡһаҡ Тимер]]» тип аталған төрки-монгол юлбашсыһы, Тимур бин Тарагхай Барлас (1370—1405)&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;B.F. Manz, ''«Tīmūr Lang»'', in [[Encyclopaedia of Islam]], Online Edition, 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Columbia Electronic Encyclopedia, «Timur», 6th ed., Columbia University Press: ''«… Timur (timoor') or Tamerlane (tăm’urlān), c.1336-1405, &lt;u&gt;Mongol conqueror&lt;/u&gt;, b. Kesh, near Samarkand. …»'', ([http://www.infoplease.com/ce6/people/A0848795.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://secure.britannica.com/ebc/article-9277364 «Timur»], in [[Encyclopaedia Britannica]]: ''«… [Timur] was a member of the Turkic Barlas clan of Mongols…»''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://secure.britannica.com/ebc/article-9273044 «Baber»], in [[Encyclopaedia Britannica]]: ''«… Baber first tried to recover Samarkand, the former capital of the empire founded by his Mongol ancestor Timur Lenk …»''&lt;/ref&gt; Тимур бин Тарагхай Барлас (1370—1405) [[Алғы Көнсығыш]] һәм [[Үҙәк Азия]]ның күпселек өлөшөн яулаған.

[[Һиндостан]]дағы үҙ-ара низағ, тартыш тураһында яҡшы белгән Тимер [[Дели солтанлығы|Дели солтаны]] Насир уд-Дин Мәхмүтшаһ ибн Мөхәммәтшаһ Туғлакид ерҙәренә бәреп инә&lt;ref name=packhum389&gt;Volume III: To the Year A.D. 1398, Chapter: XVIII. Malfúzát-i Tímúrí, or Túzak-i Tímúrí: The Autobiography or Memoirs of Emperor Tímúr (Taimur the lame). Page 389. [http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&amp;ct=97 1. Online copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403131407/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&amp;ct=97 |date=2011-04-03 }}, [http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm 2. Online copy]) from: Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. [[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]; published by London Trubner Company 1867—1877.&lt;/ref&gt;. Баҫып алыуға солтандарҙың индуизмға ҡарата түҙемлеге сәбәп була. Ысынында иһә Тимерҙе солтанлыҡтың байлыҡтары йәлеп итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |title=The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Timurid Empire) |accessdate=2017-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090816000000/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |archivedate=2009-08-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090816204247/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/timurid.html |date=2009-08-16 }}&lt;/ref&gt;.

1398 йылдың 24 сентябрендә Тимер [[Һинд]] йылғаһын Атток ҡалаһы (хәҙерге Пакистан) янында аша сыҡҡан. Элекке яулауҙар барышындағы кеүек үк, Тимур баҫып алынған ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы яндыра, уның армияһы талай, көсләй һәм үлтерә. Үҙенең хәтирәләрендә Тимер индустарға-балбалдарға табыныусыларға нәфрәт менән ҡарағанын әйтә, шулай уҡ Һиндостан мосолмандары менән дә һуғыша.

[[Дели]]ға барғанда, Аҡһаҡ Тимер аван ырыуы феодаль юғары ҡатламының һәм Мератх губернаторының бер ни тиклем ҡаршылығына юлыға. Солтан армияһы 1398 йылдың 17 декабрендә еңел ҡыйратыла. Тамерлан Делиҙы талай һәм яндыра. Баш ҡала өсөн һуғышҡанға тиклем үк Аҡһаҡ Тимер 100 000 әсирҙе, башлыса индустарҙы юҡ итергә бойороҡ бирә&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=packhum389/&gt;.

[[Файл:Timur defeats the sultan of Delhi.jpg|thumb|Аҡһаҡ Тимер [[Дели солтанлығы|Дели солтанын]] ҡыйрата]]

''Тузк-ай-Тимури'' үҙенең хәтирәләрендә&lt;ref name=&quot;EI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;/&gt;&lt;ref name=packhum389/&gt;&lt;ref name=&quot;taimur&quot;&gt;[http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&amp;file=80201010&amp;ct=0 Volume III: To the Year A.D. 1398, Chapter: XVIII. Malfúzát-i Tímúrí, or Túzak-i Tímúrí: The Autobiography or Memoirs of Emperor Tímúr (Taimur the lame). Page: 389] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929125948/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&amp;file=80201010&amp;ct=0 |date=2007-09-29 }} ([http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&amp;ct=97 1. Online copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403131407/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201013&amp;ct=97 |date=2011-04-03 }}, [http://www.infinityfoundation.com/mandala/h_es/h_es_malfuzat_frameset.htm 2. Online copy]) from: Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. [[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]; London Trubner Company 1867—1877.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=History of India |год=1907 |издательство=The Grolier Society |часть=Chapter IX: Tinur's Account of His Invasion |ref=Lane-Poole |язык=und |автор=Lane-Poole, Stanley}} {{google books|4a1jSn1oQxkC|Full text}}&lt;/ref&gt; Аҡһаҡ Тимер үҙенең хәтирәләрендә кеше һуйыуҙы былай тасуирлай:
&lt;blockquote&gt;Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡәлғәнең бөтә халҡын да ҡылыс аша үткәрҙек һәм бер сәғәт эсендә 100 000 кафырҙың башы сабып өҙөлдө. Ислам ҡылысы кафыр ҡаны менән йыуылды… Һалдаттар, уларҙың өйҙәренә ут төртөп, көлдәрен күккә осорҙо. Ҡаралтыларын да, ҡәлғәһен дә ер менән тигеҙләне… Был тоғролоҡһоҙ индустар, ҡатындары һәм балалары үлтерелде, ә уларҙың мөлкәте һәм тауарҙары еңеүселәрҙең табышына әйләнде. Бөтөн лагерға, тоғролоҡһоҙҙҙо әсирлеккә алған һәр кем уны үлемгә хөкөм итергә тейеш, быны үтәмәгән кеше үҙе язаланып үлтереләсәк, ә мөлкәте ошаҡ килтереүсегә тапшырыласаҡ, тип иғлан иттем. Был бойороҡто ишеткәндән һуң, ислам ғәзиҙәре, ҡылыстарын яланғаслатты, әсирҙәрҙе киҫте һәм һуйҙы.
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Был көндө бер йөҙ мең тоғролоҡһоҙ, яуыз боттарға табыныусылар үлтерелде. Кәңәшсем, ғалим, үҙ ғүмерендә турғайҙы ла үлтермәгән Мәүләнә Насыретдин Умар, минең бойороғом буйынса, үҙенең ун биш тотҡонон ҡылысынан үткәрҙе… Алыштың бөйөк көнөндә 100 000 әсир ылауҙа ҡалырға тейеш түгел ине, был һуғыштың бөтә ҡағиҙәләренә ҡаршы килер ине
 … &lt;ref name=&quot;memoirs&quot;&gt;{{книга |заглавие=Turk-i-Taimuri |ссылка=http://www.danielpipes.org/comments/36568 |язык=und |автор=Taimur Lane}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

Аҡһаҡ Тимер индустар геноцидын ентекләп, нисә ҡалала һәм ауылда бөтә ир-ат һуйылғанын, ҡатындары көсләнгәнен һәм көсләп ислам диненә баҫтырылғанын һөйләй.

'''Аҡһаҡ Тимер''' яҡынса [[1399]] йылдың ғнуарында Дели ҡалаһынан китә. Апрелдә ул үҙенең [[Аму-Дарья]] йылғаһы аръяғындағы баш ҡалаһы [[Сәмәрҡәнд]]кә ҡайта. Ул Һиндостандан бик ҙур табыш алып сыға. Руй Гонсалес де Клавихоға ярашлы, был походта таланған аҫыл таштарҙы ҡулға төшөрөлгән 90 фил Сәмәрҡәндтәге «Биби Ханым» мәсетенә илткән. Ә ашыҡ-бошоҡ төҙөлгән Биби Ханым мәсете бер нисә тиҫтә йыл эсендә емереклеккә әүерелгән.

== Бөйөк Моголдар империяһы ==
{{Main|Бөйөк Моголдар империяһы}}

[[XVI быуат]]ҡа Һиндостан, үҙ подданныйҙары тураһында артыҡ хәстәрлек күрмәгән, закондар йәки учреждениеларҙың дөйөм йыйылмаһын ҡалдырмаған, ваҡ мосолман һәм индуист биләмәләренә тарҡалған килеш аяҡ баҫа. Әммә донъя йылдам үҙгәрә башлай. [[Португалия]]лы [[Васко да Гама]] 1498 йылда карапта [[Африка]]ны көньяҡтан урап үтә һәм мосолмандарҙың [[Азия]] һәм [[Европа]] араһындағы сауҙа юлдарында мосолмандарҙың монополияһын емерә. [[Үҙәк Азия]]ла һәм [[Афғанстан]]да Фирғәнә хакимы [[Бабур]] көсәйгән, ул [[Кабул]]ды яулай һәм Һиндостанға хәрби поход ойоштороу маҡсатын ҡуйған. Уның династияһы Һиндостанда 333 йыл (1526-1858) хакимлыҡ ҡыла.

=== Бабур ===
{{main|Бабур}}
[[Файл:Idealized portrait of Babur (1483-1530), painted in 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|thumb|left|[[Бабур]]. Бабурнамә миниатюраһы]]
[[Сыңғыҙхан]] менән [[Аҡһаҡ Тимер]] тоҡомонан сыҡҡан Бабур һуғыш ажарлығын матурлыҡҡа һөйөү менән, яулаусы ҡомарын тәрән  аҡыллы администратор һәләте менән берләштергән. Ул Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанды баҫып алыуға иғтибарын йүнәлтә һәм һуңғы [[Дели солтанлығы|Дели солтаны]] Ибраһим-шаһ Лодиҙы, Панипат эргәһендәге алышта (1526), [[Дели]]ҙан төньяҡтараҡ, ҡыйрата. Бабур үҙенең Үҙәк Азия яугирҙарын Һиндостанда ҡалырға һәм раджпуттар һәм афғандар йөҙөндә власҡа дәғүә итеүселәр менән алышырға күндерә. Оҙаҡламай (1530) Бабур вафат була. Бабур булдырған [[Бөйөк Моголдар империяһы]] һинд үлсәмдәре буйынса ғәйәт үҙәкләштерелгән булған.

Бабурҙың тыуаһы (праправнук) [[Шаһ Йыһан]] (1628—1658 йылдарҙа идара иткән) [[Таж Махал]]ды һәм башҡа иҫ киткес ҡоролмалар төҙөткән. Мосолмандарҙың абруйлы ике императоры — 1556-1605 йылдарҙа идара иткән [[Бөйөк Әкбәр|Әкбәр]] һәм [[Аурангзеб]] (1658-1707) империяның сиген киңәйткән һәм икеһе лә һәләтле администратор булған, әммә Әкбәр башҡа диндәргә ҡарата түҙемле булһа, Аурангзеб мосолман булмаған кешеләргә түҙемһеҙ булған.

=== Аурангзеб ===
{{main|Аурангзеб }}
[[Файл:Aurangzeb moguln.jpg|thumb|right|[[Аурангзеб]]]]
[[Аурангзеб]]тың ата-бабаһы [[Бөйөк Әкбәр|Әкбәр]], империяның төрлө диндәрен берләштереп, Дин-иллаһ тип аталған синкретик дин булдырырға маташҡан, ләкин уның тыуаһы Аурангзеб мосолман диненә бик бирелгән фанатик булған.

Аурангзеб мәрхүм булғандан һуң, империяның мосолмандар хакимиәте тарҡала. Империялағы постар нәҫелдән күскән, интригалар юлы йәки көслөк менән баҫып алынған. Чиновниктар штатын комплектлаусы мансабдар системаһы заминдар системаһы менән алмашынған, был осраҡта урындағы бай ер биләүселәр һалым йыйыу өсөн яуаплы чиновниктар булып киткән. Ер ҙә, уны иккән игенселәр ҙә, эшкәртеүселәр ҙә, чиновник вазифаларыы ла мираҫ буйынса күсә башлаған. Империя хәлһеҙләнә, хакимлыҡ өсөн көрәшергә әҙер башҡа көстәр уяна башлаған. Бындай уңайлы шарт менән британдар файҙаланған.

== Дурраний империяһы ==
{{main|Дурранийская империя}}
{{see also|Әхмәдшаһ Дуррани|Панипат янындағы алыш (1761)}}

 &lt;!-- Он не был заинтересован в уничтожении могольского правления в Индии и всё больше занимался периодическими войнами с [[сикхи|сикхами]], и подавлением восстаний в Персии. После его смерти империя распалась.
 --&gt;
Могол имприяһының тарҡалыуы фарсыларҙың Надиршаһын үҙенә йәлеп иткән, әммә ул һинд ерҙәрен яулай алмаған. Уның вафатынан һуң уның шәхси гвардиясыһы пуштун Әхмәдшаһ Әбдәли Дуррани яулап алыуҙарға тотона. Сирек быуат эсендә ул XVIII быуаттағы ҙур мосолман дәүләтен төҙөгән. Уның иң юғары ҡаҙанышы Панипат янында Маратхтарҙы еңеүе (1761) булған. Көньяҡ Азияла уның дәүләте Һиндтан алып Делиға тиклем йәйрәп ятҡан. Уны Һиндостандағы могол идараһын юҡ итеү менән ҡыҙыҡһындырмаған һәм ул күберәк ваҡытын даими һуғыштар алып барыуға һәм Фарсы илендәге ихтилалдарҙы баҫтырыуға бағышлаған. Уның вафатынан һуң империя тарҡалған.

== Тарҡалыу ==

=== Наланда ===
[[Файл:Nalanda.jpg|thumb|right|Наланданың харабалары.]]
[[1193 йыл]]да пуштун-афған ғилзаиҙар Наланда будда университет комплексын емерә, уның китапханаһын яндыра. Ҡотоп әд-Дин Айбаҡҡа буйһоноусы Бәхтейәр Халаджи етәкселек иткән ғилзаиҙар шулай уҡ Викрамашила монастырын һәм башҡа будда монастырҙарын емергән. Был ваҡиғалар Һиндостандағы буддизмға ҡарата йүнәлтелгән һуңғы һөжүмдәрҙең береһе булған&lt;ref&gt;Ю. Н. Рерих. Буддизм и культурное единство Азии. Москва, 2002. Стр. 82-121&lt;/ref&gt;.

Буддистар Непалға, Сиккимға һәм Тибетҡа, йәки Субконтиненттың иң көньяғына ҡасҡан. Индуизм һәм джайнизм урындағы үҙәкләштереүҙең еңелләшеүе һәм ябай халыҡ культтары менән бәйләнеш һөҙөмтәһендә артабан йәшәй алған.
[[Файл:Royal ruins.jpg|thumb|right|Хампи торағындағы батша һарайы харабалары]]

=== Виджаянагара ===
{{main|Виджаянагарская империя}}

XIV—XVI быуаттарҙа Декан таулығында урынлашҡан солтанлыҡҡа ныҡышмалы көрәшкән Виджаянагара һинд империяһының баш ҡалаһы була. Был һуғыштар ике яҡтан да йыртҡыслыҡ һәм геноцид акттары менән билдәле. 1366 йылда Бүккәрәйә I Мудалдың мосолман өлкәһен баҫып ала һәм унда йәшәүселәрҙең барыһын да юҡ итә. Ҡанлы һуғыштан тере сыҡан берҙән-бер шаһит Мөхәммәд Шах Солтан Бахмани ҡот осҡос хәбәр килтерә. Быға яуап итеп солтан индустарҙың ерҙәрен бөлгөнлөккә төшөрә. 1565 йылда Виджаянгара армияһын солтандар союзы ҡыйрата, һәм уның баш ҡалаһы юҡ ителә. Империя иҫән бҡла әле, әммә уның баш ҡалаһын тергеҙергә көсө ҡалмай.

=== Соманат ===
{{main|Сомнатх}}
[[Файл:Somnath temple ruins (1869).jpg|thumb|right|x216px|Соманат Прабхас Патан ҡорамы, Гуджарат, Һиндостандың археология идаралығы]]
Был урында беренсе ғибәҙәтхана христиан дәүеренә тиклем төҙөлгән.

Гуджаратта сығышы Валлабхиҙан булған Майтрак династияһы батшаһы төҙөгән икенсе ғибәҙәтхана 649 йылдан бирле беренсе ҡорам урынында торған. 725 йылда Синдтың ғәрәп губернаторы Джунайд уны ер менән тигеҙләгән.

Батша Гурджара-Пратихара Нагабхат II 815 йылда ҡыҙыл ҡомташтан өсөнсө ғибәҙәтхананы төҙөгән. 1026 йылда  ғибәҙәтханаға Мәхмүт Ғәзнәүи һөжүм итә, уның мөлкәтен һәм аҫыл таштарын талай, ғибәҙәт ҡылыусыларҙы үлтерә һәм изге ҡорамды яндыра. Тап шул ваҡытта ғибәҙәтхананың билдәле Шивалингаһы бөтөнләй емерелгән.

Дүртенсе сиркәүҙе 1026 һәм 1042 йылдар араһында Малванан Парамара Бходжа батша һәм Гуджараттан Соланки батшаһы Бхима һалған. 1297 йылда, Дели солтанаты Гуджаратты яулағанда, һәм тағы 1394 йылда ғибәҙәтхана ер менән тигеҙләнгән. Могол императоры Аурангзеб 1706 йылда ғибәҙәтхананы йәнә емерә. 1947 йылда ғибәҙәтхана сираттағы тапҡыр тергеҙелә &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=wVr_f_gXOX4C&amp;pg=PA148&amp;dq=Somnath+Temple&amp;as_brr=0 Somnath Temple] ''Hindu culture during and after Muslim rule: survival and subsequent challenges'', by Ram Gopal. M.D. Publications Pvt. Ltd., 1994. ISBN 81-85880-26-3. ''Page 148''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=sICSb-UMiQYC&amp;pg=PA84&amp;dq=Somnath+Temple&amp;as_brr=0 Somnath Temple] ''The Hindu nationalist movement and Indian politics: 1925 to the 1990s''. by Christophe Jaffrelot. C. Hurst &amp; Co. Publishers, 1996. ISBN 1-85065-170-1. ''Page 84''.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ғәрәптәрҙең Фарсияны яулауы]]
* [[Дели солтанлығы]]
* [[Бөйөк Моголдар империяһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Әҙәбиәт ==
* Al-Biladhuri: ''Kitãb Futûh Al-Buldãn'', translated into English by F.C. Murgotte, New York, 1924. ''See Goel’s ''[https://web.archive.org/web/20160309115141/http://voi.org/books/htemples2/ch7.htm Hindu Temples]'' for a list of 80 Muslim historians writing on the invasions.''
* [[Sita Ram Goel]]: ''[[Hindu Temples: What Happened to Them]]'' 2 vols. ISBN 81-85990-49-2 [https://web.archive.org/web/20161221163142/http://voi.org/books/htemples1/ Vol.1]; [https://web.archive.org/web/20120111100933/http://voi.org/books/htemples2/ Vol.2]
* Sita Ram Goel: [https://web.archive.org/web/20111222110638/http://voi.org/books/siii/ ''The Story of Islamic Imperialism in India'']
* [[Will Durant]]. ''The Story of Civilization'', Vol. I, Our Oriental Heritage, New York, 1972.
* Elliot and Dowson: ''[[The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period]]'', New Delhi reprint, 1990.
* Koenraad Elst: ''Negationism in India — Concealing the record of Islam'' [https://web.archive.org/web/20190414010733/http://koenraadelst.bharatvani.org/books/negaind/index.htm], [https://web.archive.org/web/20130515153031/http://koenraadelst.bharatvani.org/articles/irin/genocide.html]
* François Gautier: ''Rewriting Indian History'' [https://web.archive.org/web/20120305001817/http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/gautier/chapter4.html Chapter 4], [https://web.archive.org/web/20120115060619/http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/gautier/chapter5.html Chapter 5], [https://web.archive.org/web/20090319091739/http://www.francoisgautier.com/Written%20Material/Rewriting%20Indian%20History.doc doc-format]
* [[K.S. Lal]]: [https://web.archive.org/web/20120104204624/http://voi.org/books/tlmr/ ''The Legacy of Muslim Rule in India'']
* K.S. Lal. [https://web.archive.org/web/20130522043432/http://voiceofdharma.com/books/imwat/ ''Indian Muslims — Who are they'']
* K.S. Lal: ''The Growth of Muslim Population in India'', Voice of India, New Delhi
* Majumdar, R. C. (ed.), ''The History and Culture of the Indian People'', Volume VI, The Delhi Sultanate, Bombay, 1960; Volume VII, The Mughal Empire, Bombay, 1973.
* Misra, Ram Gopal, ''Indian Resistance to Early Muslim Invaders up to AD 1206'', Meerut City, 1983.
* [[Arun Shourie]]: ''Eminent Historians: Their Technology, Their Line, Their Fraud''. New Delhi, 1998.
* Peter van der Veer, ''Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India'', University of California Press, Feb 7, 1994, ISBN 0-520-08256-7

=== Урыҫ телендә ===
* Н. К. Синха, А. Ч. Банерджи. История Индии. М.: Изд. иностранной литературы, 1954

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20100528144525/http://www.boloji.com/history/002.htm История Ислама в Индии] Нерья Хериш Хеббар (статья в несколько страниц)
* [http://www.hindunet.org/hindu_history/modern/moghal_link.html Библиотека современной Индуской истопии — Исламская Эпоха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221010141/http://www.hindunet.org/hindu_history/modern/moghal_link.html |date=2016-12-21 }}
* [http://www.kashmirherald.com/featuredarticle/hatredofhindus.html Ответ на мусульманское наследие в Индии]
* [https://web.archive.org/web/20040215053043/http://members.tripod.com/~INDIA_RESOURCE/sindh.html Исламизации и арабское завоевания Индии]
* [http://www.americanthinker.com/2005/07/the_legacy_of_jihad_in_india.html Наследие джихада в Индии]
* [https://web.archive.org/web/20070219022301/http://www.berzinarchives.com/islam/index.html Исторические Взаимодействие буддизма и ислама]
* [http://www.storyofpakistan.com/ Историческое повествование Пакистана]
* [http://jigyasa0.tripod.com/trade.html История ремесел, производства и торговли в Южной Азии]

[[Категория:Ғәрәп баҫҡынсылығы|Көньяҡ Азия]]
[[Категория:Урта быуаттар Һиндостаны]]
[[Категория:Индуизм тарихы]]
[[Категория:Пакистанда ислам]]
[[Категория:Һиндостанда ислам]]
[[Категория:Ислам тарихы]]
[[Категория:Көньяҡ Азия тарихы]]
[[Категория:Пакистан тарихы]]</text>
      <sha1>gzhi4oyjkloukyja049tb0tsxpanzvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лесь Курбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182135</id>
    <revision>
      <id>1294639</id>
      <parentid>1292317</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T19:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11337" sha1="6hkadj5z9lti1vpyslhhyhqducti4u6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Курбас Лесь'''  (ысын исеме '''Александр-Зенон Степанович Курбас''', {{Lang-uk|Лесь Ку́рбас}}, [[25 февраль]] [[1887 йыл]], Самбор — [[3 ноябрь]] [[1937 йыл]], [[Сандармох]], [[Карелия]]) — [[Украина]] һәм [[СССР]]  актёры, театр һәм кинорежиссёр.

== Биографияһы ==
Лесь Курбас  [[1887 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] актёрҙар Степан Филиппович Курбас (сәхнә псевдонимы Янович) һәм Ванда Курбас ғаиләһендә тыуған. Тернополь украин гимназияһында уҡый, үҙешмәкәрлектә ҡатнаша. 1907 йылдан Вена университетының философия факультетында уҡый, бер йылдан Львов университетына күсә. 1909 йылда студент театрын ойоштора, унда баш режиссёр һәм актёр була. Университетты украинлаштырыу талаптары өсөн ҡыуыла. Һуңғараҡ Вена университетында тергеҙелә, уны бер үк ваҡытта Вена консерваторияһы ҡарамағындағы драма мәктәбендә  уҡып тамамлай. 

Гнат Хоткевичтың Гуцул театрында,   «Руська бесіда» йәмғиәтенең Львов театрында эшләй. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Тернополгә күсә, 1915 йылда унда «Тернополь театр кисәләре» стационар театрын ойоштора.  1917 йылда Николай Садовскийҙың саҡырыуы буйынса Киевҡа күсеп килә, унда театр студияһын ойоштора (һуңғараҡ «Йәш театр»). 1918 йылда - «Аҡ студия» әҙәби төркөмө ағзаһы.

1919 йылдың сентябрендә бейеүсе Валентина Чистяковаға өйләнә.

1922 йылдың мартында данлыҡлы «[[:ru:Березиль|Березіль]]» театрын ойоштора (һуңыраҡ ул саҡтағы совет Украинаһы баш ҡалаһы Харьковҡа күсерелә). Шул уҡ йылда Одессала Чеховтың «Шведская спичка»&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; хикәйәһе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо) буйынса Бөтә Украина фотокиноидаралығының беренсе уйын фильмын төшөрә&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;. 

[[1924 йыл]]да Одессаға күсеп китә, унда «Вендетта» һәм «Макдональд» фильмдарын төшөрә.

[[1925 йыл]]да һуңғы «Арсенальцы» киноновеллаһын төшөрә, һуңынан театрға ҡайта&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt;. 1925 йылдың авгусында УССР-ҙың халыҡ артисы исемен ала.

«Украинлаштырыу»  сәйәсәте туҡтатылғандан һуң «милли аҙғынлыҡтарҙа» ғәйепләнә, театр менән етәкселек итеүҙән ситләтелә. 

[[1933 йыл]]дың декабренән — [[Мәскәү]]ҙә, [[Кесе театр]]ҙа һәм Йәһүд театрында ҡуйыусы режиссёр булып эшләй. Ҡулға алыныуы алдынан Мәскәү, 3-сө Тверь-Ямск урамы, 12-се йорт, 5-се фатир адресы буйынса йәшәгән. 1933 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә «Украина хәрби ойошмаһы» эше буйынса ҡулға алына. 1934 йылдың 28 февралендә этап менән Харьковҡа ебәрелә. 1934 йылдың апрелендә УССР Дәүләт сәйәси идаралығы Коллегияһы ҡарамағындағы  судтың өсәүһе тарафынан УССР Енәйәт Кодексының  54-11 статьяһы буйынса биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә.  Срогын Белбалтлагтың 4-се бүлегендә үтә. Выгозеро лагпунктында, артабан Медвежьегорскта урынлаша, Белбалтлагтың Үҙәк театрында спектакль ҡуя. 1935 йылдың октябрендә Соловкиға ебәрелә. Кремль  лагпунктында тора, лагерь театрында спектаклдәр ҡуя. Анзер лагпунктына күсерелә. 1937 йылдың 9 октябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариатының идаралығының Махсус өсәүһе тарафынан иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 3 ноябрендә Сандармох тип аталған урында атып үлтерелә.  1957 йылда Харьков өлкә суды һәм Төньяҡ хәрби округының Хәрби трибуналы тарафынан аҡлана. Курбастың символик ҡәбере Харьковта 13-сө ҡала зыяратында урынлашҡан.

2002 йылда [[Киев]]та Лесь Курбасҡа һәйкәл ҡуйыла.

== Фильмография ==

=== Кинорежиссёр ===

* 1922 — Шведская спичка&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо)&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;
* 1924 — Вендетта
* 1924 — Макдональд
* 1925 — Арсенальцы

=== Художество етәксеһе ===

* 1924 — Сон Толстопузенко

== Хәтер ==

* Киевта Октябрҙең 50-йыллығы проспекты Лесь Курбас Проспекты тип үҙгәртелә.
* Тернополь ҡалаһының  почетлы гражданы 
* Львовта Владимир Кучинский һәм бер төркөм йәш актёрҙар тарафынан 1988 йылда Лесь Курбас исемендәге Львов йәштәр театры ойошторола.
* [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында Лесь Курбас урамы.
* Харьковта  ''Courbas Les'' пабы бар&lt;ref&gt;[https://www.successful-city.com/les-courbas// Крафт-паб «Les Courbas» // Успешный город] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410161227/https://www.successful-city.com/les-courbas// |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot; perrow=&quot;5&quot; style=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Stamp of Ukraine ua165cvs.jpg|&lt;small&gt;Украинаның үҙенсәлекле маркаһында Лесь Курбас&lt;/small&gt;
Файл:Сумская 9 ДоскаЛесюКурбасу Театр Шевченко.JPG|&lt;small&gt;Харьков дәүләт академия украин драма театры бинаһында Лесь Курбасҡа мемориаль таҡтаташ&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Мандельштам О. Березіль. Березиль (Из киевских впечатлений)// Мандельштам О. Слово и культура: Статьи. М.: Советский писатель, 1987, с.227-229, 230—232
* Давыдов В. Г. Театральность режиссёрского искусства Л.Курбаса: поэтика и практика. (1983).

== Һылтанмалар ==

* [http://bestpeople.com.ua/persona/235 Лидеры нации — Лесь Курбас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302093400/http://bestpeople.com.ua/persona/235 |date=2022-03-02 }}
* [http://www.teatral.org.ua/news/les-kurbas-statya-nb-kuzyakinoj/{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; Лесь Курбас. Статья Н. Б. Кузякиной.] (недоступная ссылка)&lt;/nowiki&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080412031023/http://www.greatukrainians.com.ua/country/ukraine/667.html Статья о Лесе Курбасе на сайте «Великих Украинцев»]
* [https://web.archive.org/web/20091111043436/http://www.ultra-ua.com/statt/vidatn-postatt/z-kuleiu-v-serts Статья о Лесе Курбасе в интернет-издании «Ультра-Украина»]
* [https://web.archive.org/web/20180621232547/http://www.kurbas.lviv.ua/pro-teatr/pro-teatr-lesya-kurbasa Театр імені Леся Курбаса]
* [http://glavnoe.ua/news/n94127 В Харькове осквернили могилу Леся Курбаса]
* [http://valeriybolotov.at.ua/muzeyZX/bolotov_muzeyZX_13.html МУЗЕЙ ЗНАМЕНИТЫХ ХАРЬКОВЧАН: Лесь КУРБАС]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Харьков]]
[[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Украин ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]]
[[Категория:СССР театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6hkadj5z9lti1vpyslhhyhqducti4u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Баҡы биналары һәм ҡоролмалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>182447</id>
    <revision>
      <id>1294608</id>
      <parentid>1120325</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T13:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurcke</username>
        <id>46784</id>
      </contributor>
      <origin>1294608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267" sha1="750lzgkw3e5y5p47h6c48h4szeo6koc" xml:space="preserve">{{Commonscat|Buildings in Baku}}

[[Категория:Әзербайжан ҡалалары буйынса биналар һәм ҡоролмалар|Баҡы]]
[[Категория:Баҡы архитектураһы|Биналары һәм ҡоролмалары]]</text>
      <sha1>750lzgkw3e5y5p47h6c48h4szeo6koc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1294640</id>
      <parentid>1292318</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T19:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484242" sha1="ohkxolnfpnyo5dkmdtnk9m2x7jg1yxm" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://archive.today/20130416221937/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ohkxolnfpnyo5dkmdtnk9m2x7jg1yxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меньшевиктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192763</id>
    <revision>
      <id>1294654</id>
      <parentid>1291457</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T03:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44361" sha1="dyrq6gr4792v8h1nwjzwfhknivix7i8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Меньшевиктар»''' — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһының урталыҡта торған ҡанаты, [[1917 йыл|1917йылдың]] [[24 апрель|24 апреленән]] — үҙаллы ''Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы''. Лидерҙары — [[Мартов Юлий Осипович|Ю. О. Мартов]], [[Мартынов Александр Самойлович|А. С. Мартынов]], [[Аксельрод, Павел Борисович|П. Б. Аксельрод]], [[Плеханов Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]], [[Дан Фёдор Ильич|Ф. И. Дан]], [[Церетели Ираклий Георгиевич|И. Г. Церетели]]&lt;ref name=&quot;Российский энциклопедический словарь&quot;&gt;Российский энциклопедический словарь / Главный редактор А. М. Прохоров. — М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2000. — Т. 1. с. 932. — ISBN 5-85270-374-9&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== 1903—1916 йылдар ===
РСДРП-ның II съезында (1903 йылдың июле, Брюссель — Лондон) РСДРП меньшивиктарға һәм большевиктарға бүленә . Ул саҡта партияның үҙәк органдарын һайлауҙан һуң Ю. О. Мартов яҡлылар аҙсылыҡта ҡала, ә В. И. Ленин яҡлылар күпселектең тауышын ала. Тауыш биреүҙә еңгәндән һуң Ленин үҙе яҡлыларҙы «большевиктар» тип, ә Мартов үҙе яҡлыларҙы «меньшевиктар» тип атай. Фракцияға отошло булмаған исемде ҡабул итеү Мартовтың ҙур хатаһы була, һәм, киреһенсә, электораль уңышты нығытыу өсөн Ленин фракцияның «большевиктар» тигән атамаһын нығытып ҡалыу буйынса көслө сәйәси аҙым яһай&lt;ref&gt;''[[Роберт Сервис]]'' Ленин. Биография.&lt;/ref&gt;. РСДРП-ның артабанғы тарихында Ленин яҡлылар йыш ҡына аҙсылыҡта булһа ла, уларға сәйәси яҡтан еңеүсе «большевиктар» исеме беркетелә.

[[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] берҙәм, хәрби йәһәттән аныҡ ойошторолған, ҡаты дисциплинаға таянған [[Пролетариат|пролетар]] партияһын ойошторорға теләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rotfront.su/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D1%81%D0%B4%D1%80%D0%BF-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%84/|title=История создания РСДРП. Особенности формирования партии и борьба с оппортунизмом.|access-date=2022-07-15|archive-date=2022-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302225015/https://www.rotfront.su/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D1%81%D0%B4%D1%80%D0%BF-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%84/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Мартов яҡлылар иһә партия яҡлыларҙың һанын арттырырға мөмкинлек биргән ирекле ассоциация булдырыуҙы өҫтөн күрә, сөнки тап ул ғына, РСДРП-ның II съезы резолюцияһында яҙылғанса, «социал-демократия, батшалыҡҡа ҡаршы көрәштә революцион йәки тик оппозицияла торған буржуазияны ғына хупларға тейеш», тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1903resolution.htm|title=II съезд РСДРП. Об отношении к либералам|access-date=2013-11-11|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112003213/http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1903resolution.htm|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Улар партия эшен үҙәкләштереү һәм Үҙәк Комитетҡа ҙур вәкәләттәр биреүгә ҡәтғи рәүештә ҡаршы сығыш яһай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ros-istor.ru/node/398|title=Меньшевики|access-date=2013-09-30|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112003951/http://ros-istor.ru/node/398|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың яҙынан алып [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП (б)-ның]] (РКП(б), ВКП(б) партияһының атамаһындағы («б») «большевиктар» булыуын аңлата) XIX съезына тиклем үҙҙәрен шулай тип атаған большевиктарҙан айырмалы рәүештә, беренсе тапҡыр [[Ленин Владимир Ильич|Лениндың]] 1905 йылғы мәҡәләләрендә ҡулланылған «меньшевиктар» һүҙе бер ваҡытта ла рәсми ҡулланылышҡа индерелмәй, меньшивиктар үҙ партияһын һәр саҡ РСДРП, ә 1917 йылдың авгусынан 1918 йылдың апреленә тиклем РСДРП (берләштерелгән) тип атай.

1905—1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы башында меньшевиктар РСДРП-ның III съезында (1905 йылдың апреле, Лондон) ҡатнашыуҙан баш тарта, Женевала үҙҙәренең конференцияһын үткәрә. Улар, революцион пролетариат [[Либерализм|либераль]] [[Буржуазия|буржуазия менән]] берлектә самодержавиеға ҡаршы көрәшергә тейеш, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ros-istor.ru/node/398|title=Меньшевики|access-date=2013-09-30|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112003951/http://ros-istor.ru/node/398|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Меньшевиктар эшселәр, эшсе депутаттар Советы хәрәкәтенә етәкселек итеүҙә, [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт думаһы]], профсоюздар эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Меньшевиктар шулай уҡ властар менән ҡораллы көрәштә ҡатнаша: РСДРП-ның [[Одесса|Одесса комитетының]]&lt;nowiki/&gt;меньшевик ағзалары К. И. Фельдман, Б. О. Богданов һәм А. П. Березовский «Потемкин» броненоскыһындағы ихтилалға етәкселек итергә тырыша, 1905 йылда Мәскәүҙәге декабрь ихтилалында 1,5-2 мең баш күтәреүсе араһында 250-гә яҡын меньшевик була. Әммә был ихтилалдың уңышһыҙлыҡҡа тарыуы меньшевиктарҙың кәйефен ҡырҡа үҙгәртә, Плеханов хатта «ҡоралға тотонорға ла кәрәкмәй ине» тип белдерә, был радикаль революционерҙарҙың асыуын ҡабартты ғына, ти ул. Артабан меньшевиктар яңы ихтилалды башлап ебәреүгә шикләнеп ҡарай.

РСДРП-ның IV (Берләштереү) съезы (1906 йылдың апреле, Стокгольм) күпселекте тәшкил иткән меньшевиктарҙың бөтә тәҡдимдәрен тиерлек ҡабул итә (ерҙе национализациялау урынына муниципализациялау, пролетариат диктатураһы урынына Думала ҡатнашыу, декабрь ихтилалын башлау хата аҙым булыуын таный). Әммә большевиктар партия уставының беренсе параграфының март формулировкаһын Ленин формулировкаһы менән алмаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итеүгә өлгәшә.

Революция еңелеү менән меньшевиктарҙың бер өлөшөндә йәшерен эштән мәңгегә китеү теләге тыуа. Был ағым яҡлылар &quot;ликвидаторҙар, йәғни элекке легаль булмаған социал-демократик партияны бөтөрөргә әҙер кешеләр, тип таныла. Улар араһында А. Н. Потресов, П. Б. Аксельрод, В. О. Левицкий (Мартовтың ҡустыһы), Ф. А. Череванин, П. А. Гарви була. «Ликвидаторҙарға» ҡаршы меньшевиктарҙың «меньшивик- партиец» тип аталған төркөмдәре сығыш яһай, улар нисек кенә булмаһын легаль булмаған социал-демократик партияны һаҡлап ҡалыуҙы талап итә (уларҙың лидеры Плеханов). 1912 йылдың ғинуарында Прагала РСДРП конференцияһында ике меньшевик-партиецтан башҡа бөтә делегаттар ҙа большевиктар була. Конференция меньшевик-ликвидаторҙарҙы партиянан сығара. Прага конференцияһына ҡаршы меньшевиктар шул уҡ йылдың авгусында Венала конференция ойоштора.

1914 йылдың 26 июлендә Дәүләт думаһының алты меньшевик һәм биш большевик депутаты башланған [[Беренсе донъя һуғышы]]н ике яҡ өсөн дә империалистик һәм баҫып алыу һуғышы булыуын раҫлай. Әммә тиҙҙән меньшевиктар араһында «оборона» ағымы барлыҡҡа килә (Плеханов, Потресов һәм башҡалар), уның яҡлылар Рәсәй яғынан һуғышты «оборона һуғышы» тип таный, ә Рәсәйҙең был һуғышта еңелеү ихтималлығын милли трагедия ғына түгел, ә бөтә урыҫ эшселәр хәрәкәтенә һөжүм тип һанай. Плеханов Думала хәрби кредиттар өсөн тауыш бирергә саҡыра. Әммә меньшевиктарҙың күпселеге тиҙ арала бер ниндәй аннексиялар һәм контрибуцияларһыҙ дөйөм демократик солох төҙөргә саҡыра, Европа революцияһының прологы булараҡ «еңеү ҙә, еңелеү ҙә юҡ!» лозунгын алға ҡуйып, «йәшерен еңелеү» юлына баҫа. Бындай позицияны «интернационалистик» тип атайҙар, ә уның яҡлылар &quot;интернационалистар&quot;тип атала. Шул уҡ ваҡытта меньшивик- интернационалистар, большевик-ленинсыларҙан айырмалы рәүештә, «донъя һуғышын граждандар һуғышына әйләндерергә» саҡырмайҙар&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Катков, Георгий Михайлович|Катков Г. М.]]|часть=Глава 2. Революция и рабочее движение. Оборонцы. - Пораженцы|ссылка часть=http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html#revirab|заглавие=Февральская революция|оригинал=Russia 1917: The Februaty Revolution|ссылка=http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html#dumaioo|викитека=|ответственный=Пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко|издание=|место=М.|издательство=Русский путь|год=1997=|страницы=|страниц=432|серия=Исследования новейшей русской истории|isbn=5-85887-026-0|тираж=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Заславский, Сергей Евгеньевич|Заславский, С. Е.]], [[Коргунюк, Юрий Григорьевич|Коргунюк Ю. Г.]]|часть=Глава 2. Исторические предпосылки возникновения современной российской многопартийности|ссылка часть=http://www.partinform.ru/ros_mn/rm_2.htm|заглавие=Российская многопартийность: становление, функционирование, развитие|оригинал=|ссылка=http://www.partinform.ru/ros_mn.htm|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Центр прикладных политических исследований ИНДЕМ|год=1996|страницы=|страниц=239|серия=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

=== Февраль революцияһынан һуң ===
[[Февраль инҡилабы|Февраль революцияһынан һуң]] меньшевиктар эсерҙар менән берлектә [[Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советы|Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советының]] Башҡарма Комитетын ойоштора, улар Советтарҙа йоғонто яһарлыҡ көс булып туплана (бигерәк тә Н. С. Чхеидзе, И. Г. Церетели, Ф. И. Дан, М. И. Либер), һәм Ваҡытлы хөкүмәт составына инә (М. И. Скобелевтар, И. Г. Церетелиҙар, К. А. Гвоздев, А. М. Никитин һәм П. Н. Малянтович).

1917 йылдың майында Петроградта РСДРП-ның меньшевиктар һәм берләшкән ойошмаларының бөтә Рәсәй конференцияһы, ә август айында меньшевиктарҙың берләштереү съезы үтә, унда РСДРП-ны (берләшкән) ойоштороу иғлан ителә.

=== Октябрь революцияһынан һуң ===
1917 йылдың 25 октябрендә РСДРП-ның Үҙәк Комитеты [[Октябрь революцияһы|большевиктарҙың]] хәрби түңкәрелеш юлы менән [[Октябрь революцияһы|власты үҙ ҡулына алыуы]] тураһында резолюция ҡабул итә. Мәлдең төп бурысы итеп «революцияны ҡыйратыуҙы йәки анархияның тулы тантанаһын булдырмау һәм контрреволюция һөжүменә ҡаршы тороу өсөн бөтә пролетар һәм демократик көстәрҙең берҙәмлеге» ҡуйыла. 31 октябрҙә РСДРП-ның Үҙәк Комитеты «халыҡ социалистарынан алып большевиктарға тиклемге социалистик партияларҙы үҙ эсенә алған» бер төрлө власть ойоштороуҙа ҡатнашырға тейеш&quot; тигән ҡарарға килә. Шул ваҡытта Үҙәк Комитеттың 10 ағзаһы һәм ағзалыҡҡа өс кандидаты (оборонасылар һәм центристар кеүек), был ҡарарҙы «һәләкәткә илткән аҙым» тип иҫәпләп, отставкаға китә. Партияның 1917 йылдың декабрендә үткән ғәҙәттән тыш съезында партияның төрлө ағымдары араһында киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы асыҡлана. Съезд «демократия көстәрен үҙидара органдары һәм [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|Ойоштороу йыйылышы]] (Учредительное собрание)» тирәһендә тупланырға саҡыра.

[[1918 йыл|1918 йылдың]] [[6 ғинуар]]ында большевиктар [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]н тарата, шунан һуң партияла үҙ-ара бүленеш киҫкенләшә: «хәлдәрҙең насар яҡҡа үҙгәреүенә ҡарамаҫтан», күпселек өсөн Советтар һаман да «пролетариаттың принципиаль синфи ҡоралы» булып ҡала, ә оборонасылар өсөн «рус революцияһының артабанғы үҫешендә советтарҙың роленең түбәнәйеүе» бәхәсһеҙ булып күренә, һәм улар, «Ойоштороу йыйылышын саҡырыу яҡлы булған буржуазия һәм йәмғиәттең бөтә элементтары менән бергә эшсе синыфтың эшмәкәрлегенә дөрөҫ йүнәлеш биреү» көн ҡаҙағына һуҡҡан мәсьәлә, тип иҫәпләй. Меньшевиктар Брест солохон ратификациялауға ҡаршы сығыш сыға, әммә Советтарҙа эшләүен дауам итә, большевиктарға ҡарата һәм улар тарафынан тиҙ арала тар-мар ителгән «фабрикалар һәм заводтар вәкилдәре» хәрәкәтенә оппозицияла тора, шул уҡ ваҡытта профсоюздарҙа һәм кооперативтарҙа үҙ позицияларын һаҡлап ҡалырға тырыша. Уң меньшевиктар лидерҙары А. Н. Потресовтар, В.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Розанов, В. О. Левицкий «Рәсәйҙы яңыртыу союзына» инә һәм үҙҙәренең төп маҡсаты итеп Совет власын ҡорал ҡулланып ҡолатыуҙы ҡуя .

1918 йылдың апрелендә РСДРП (о)-ның Үҙәк Комитеты түбәндәге ҡарарҙы ҡабул итә: әлеге ваҡытта партия «берҙән-бер Бөтә Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы булып тора» һәм «тап ул социал — демократия нигеҙендә торған бөтә эшселәр ойошмаларын үҙ эсенә ала», тип иҫәпләп, уны, меньшевиктар йәки берләшкәндәр булыуҙарына ҡарамайынса, Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы тип атарға, тигән ҡарарға килә.

[[Һамар|Һамарҙа]] [[Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты|Ойоштороу йыйылышы ағзалары Комитеты]]&lt;nowiki/&gt;власы иғлан ителгәндән һуң Үҙәк Комитет ағзаһы И. М. Майский унда хеҙмәт министры вазифаһын биләй, бының өсөн ул 1918 йылдың сентябрендә партиянан сығарыла&lt;ref&gt;{{БРЭ|Майский|id=2164557|автор=В. В. Соколов}}&lt;/ref&gt;. Меньшевиктар Ваҡытлы Себер хөкүмәте, Уралдың Ваҡытлы өлкә хөкүмәте, Үҙәк Каспий административ советы составына инә, [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе|Өфө дәүләт кәңәшмәһендә]] ҡатнаша. [[Грузия]] 1918 йылда урындағы меньшевиктар айырым партия — Грузия Социал-демократик партияһын ойоштора, ул Грузия Демократик Республикаһында идара итеүсе партияға әйләнә.

1918 йылдың 14 июнендә [[Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты|Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты]], эсерҙар һәм меньшевиктарҙы «асыҡ контрреволюционерҙар менән берлектә эшселәргә һәм крәҫтиәндәргә ҡаршы ҡораллы сығыштар ойоштороуҙа» ғәйепләп, уларҙы бөтә кимәлдәге Советтарҙан сығарырға ҡарар итә. [[Санкт-Петербург|Петроградта]] һәм [[Мәскәү|Мәскәүҙә]]Фабрикалар һәм заводтар вәкилдәре йыйылыштары хәрәкәтендә ҡатнашыусылар күпләп ҡулға алына.

1918 йылдың авгусында РСДРП Үҙәк Комитеты, партия ағзаларының Совет власына ҡаршы ҡораллы сығыштарҙа, шулай уҡ большевиктарға ҡаршы хөкүмәттәрҙә ҡатнашыуына юл ҡуйылмауы, шулай уҡ Петроград һәм Мәскәү уң төркөмдәренең позицияһы партия ағзалығына тап килмәүе тураһында рәсми рәүештә иғлан итә. 1918 йылдың 30 ноябрендә ВЦИК меньшевиктарға ҡарата 14 июндәге ҡарарын юҡҡа сығара, сөнки «был партия, һәр хәлдә, уның етәксе үҙәге, хәҙер буржуаз партиялар һәм Рәсәй һәм сит ил төркөмдәре менән берләшеүҙән (коалициянан) баш тарта». 1918 йылдың декабрендә партия кәңәшмәһе меньшевиктар тактикаһын төҙөргә ҡарар итә, «башланғыс пункт итеп совет ҡоролошон принцип итеп түгел, ә ысынбарлыҡ факты тип ала». РСДРП үҙен Совет хөкүмәте менән сәйәси яҡтан теләктәшлек белдереүсе тип иғлан итә, сөнки ул Рәсәй территорияһын сит ил, атап әйткәндә, союздаштар оккупацияһынан азат итеүҙе яҡлай һәм пролетар булмаған демократияның был оккупацияны киңәйтеү йәки һаҡлап ҡалыу буйынса бөтә ынтылыштарына ҡаршы сыға.

Әммә 1919 йылдың март аҙағында меньшевиктарҙы ҡулға алыуҙың яңы тулҡыны башлана. Махсус ҡарар ҡабул ителгән РКП(б) РКП(б) Үҙәк комитеты политбюроһының 1920 йылдың майындағы махсус ҡарары менән легаль меньшевистик матбуғатты тергеҙеү өмөтөн юҡҡа сығара. Киләһе айҙа политбюро наркомдарға «комиссариаттарҙа эшләгән һәм сәйәси роль уйнай алған» меньшевиктарҙы провинцияға һөрөүҙе йөкмәтә. Бер айҙан һуң [[ВЧК|ВЧК-ға]] «меншевиктарҙың сәйәси юлбашсыларын сәйәси йәһәттән зарарһыҙландырыу өсөн уларҙы төрлө урындарға таратып урынлаштырыу планын әҙерләү» бурысы йөкмәтелә. [[Киев]]ты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] алғандан һуң РСДРП-ның Киев комитеты ағзалары судҡа тарттырыла, улар [[Деникин Антон Иванович|Деникин менән]] хеҙмәттәшлек тиеүҙә ғәйепләнә, [[Одесса]]ны алғандан һуң РСДРП-ның Одесса ағзалары тудлыһынса ҡулға алына.

1920 йылда Советтарға һайлауҙарҙа меньшевиктарҙың уңыштары репрессияларҙың яңы тулҡынын тыуҙыра, [[Харьков|Харьковтың]] партия ойошмаһы ағзалары тулыһынса тиерлек ҡулға алына. РКП(б) Политбюроһының 1921 йылдың декабрендә ҡабул ителгән «Меньшевиктар тураһындағы» ҡарары, сәнәғәт үҙәктәрендә уларҙың йоғонтоһон бөтөрөүгә ҙур иғтибар бүлеп, «сәйәси эшмәкәрлеккә уларҙы индермәҫкә» ҡуша. Иң әүҙемдәрен административ тәртиптә пролетар булмаған үҙәктәргә ебәрергә, уларҙы һайлап ҡуйылған вазифаларҙы, ғөмүмән, киң халыҡ менән аралашыу менән бәйле вазифаларҙы биләү хоҡуғынан мәхрүм итергә. Бер айҙан һуң, был мәсьәләгә әйләнеп ҡайтҡас, политбюро: «меньшевиктарға ҡаршы репрессияларҙы көсәйтергә һәм беҙҙең судтарға уларҙы көсәйтергә ҡушырға» ҡарар итә.

1920 йылдың көҙөндә Ю. Мартов һәм Р. Абрамович сит илгә китә{{Efn|В октябре 1920 года Мартов поехал на конференцию немецких социалистов в [[Галле (город, Германия)|Галле]] и не был допущен обратно в Россию{{sfn| Kotkin |2014|loc=| с= 393|name=&quot;kot_393&quot;}}}},1922 йылдың ғинуар аҙағында Ф. Дан илдән ҡыуыла. 1922 йылдың февралендә Мәскәүҙә Социал-демократик йәштәр союзы бюроһы ағзалары (Б. Сапир, Л. Ланде, А. Кранихфельд, И.Зуев, Е. Додонов, Е. Тихомирова һәм башҡалар) ҡулға алына. 1922 йылдың мартында РКП(б) үҙәк Комитеты политбюроһы «социал-демократик йәштәрҙы асыҡ судҡа тарттырыуҙы» әҙерләргә ҡарар итә, әммә тикшереүгә дусар ителгәндәрҙең ҡыйыулығы политбюроны үҙ ҡарарын кире ҡағырға һәм «был осраҡта административ һөргөн ҡулланыу менән сикләнергә» мәжбүр итә. 1922 йылдың икенсе яртыһында ҡулға алынғандан һуң ғәмәлдә РСДРП дөйөм Рәсәй ойошмаһы булараҡ йәшәүҙән туҡтай. Ҡалған ойошмалар һирәк һәм составы буйынса тар конспиратив кәңәшмәләр менән сикләнә.

СССР властары меньшевиктар партияһының бөтә Рәсәй съезын әҙерләй, ул үҙ-үҙен таратыу тураһында иғлан итергә тейеш була (эсерҙар партияһы съезы өлгөһөндә). 1924 йылдың яҙы-йәйендә төбәктәрҙә меньшевистик ойошмаларҙың үҙ-үҙен бөтөрөү буйынса съездар үтә, Бөтә Рәсәй съезына делегаттар һайлана, әммә 1924 йылдың сентябрендә РКП(Б) Үҙәк Комитеты урындарға Бөтә Рәсәй съезын саҡырырға йыйынмауы һәм урындағы конференциялар тамамланғандан һуң инициативалы төркөмдәрҙе таратырға тәҡдим итеүе тураһында хаттар ебәрә&lt;ref&gt;''[[Суслов, Андрей Борисович|Суслов А. Б.]]'' Съезды по «самоликвидации» эсеров и меньшевиков: последние шаги по уничтожению социалистической оппозиции в Советской России // Становление советской государственности: выбор пути и его последствия: Материалы XIV международной научной конференции. Екатеринбург, 22-25 июня 2022 г. — М.: Политическая энциклопедия; Президентский центр Б. Н. Ельцина, 2022. — С. 255—256.&lt;/ref&gt;.

1922 йылдың октябрендә РСДРП-ның урындағы ойошмалары кәңәшмәһендә легаль булмаған хәлгә күсергә ҡарар ителә. 1923 йылдың аҙағына меньшевиктар ойошмалары һигеҙ ҡалала ғына эшләй. Һуңғылары 1924—1925 йылдарҙа тар-мар ителә{{Efn|Ленин не скрывал своих планов по установлению гегемонии своей фракции, оправдывая это необходимостью борьбы с контрреволюцией &lt;ref name=&quot;kot_393&quot; /&gt;. В брошюре «О продовольственном налоге» Ленин писал{{sfn|Ленин|1921|name=&quot;Len_nalog&quot;}}:
&lt;blockquote&gt;
Меньшевикам и эс-эрам, как открытым, так и перекрашенным в беспартийных, место в тюрьме (или в заграничных журналах, рядом с белогвардейцами; мы охотно пустили Мартова за-границу) [...] Пусть едет за-границу тот, кто желает поиграть в парламентаризм, в Учредилки, в беспартийные конференции, отправляйтесь туда, к Мартову, милости просим, испытайте прелесть &quot;демократии&quot; [...] А нам не до игры в &quot;оппозиции&quot; на &quot;конференциях&quot;. Мы окружены всемирной буржуазией, караулящей каждую минуту колебания, чтобы вернуть &quot;своих&quot;, чтобы восстановить помещиков и буржуазию. Мы будем держать меньшевиков и эс-эров, все равно как открытых, так и перекрашенных в &quot;беспартийных&quot;, в тюрьме.
&lt;/blockquote&gt;}}.

=== Эмиграцияла ===
Эмиграцияла булған меньшевиктар Мартов етәкселегендәге Сит ил делегацияһын ойоштора. 1921 йылдың февраленән алып [[Берлин]]да улар «Социалистик вестник» гәзитен баҫтыра башлай. 1933 йылда[[Германия]]ла власҡа нацистарҙың килеүе эмигрант-меньшевиктарҙы [[Франция]], ә [[Икенсе донъя һуғышы]] башланғандан һуң [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШҡа]] күсенергә мәжбүр итә.

=== СССР-ҙағы репрессиялар ===
1931 йылдың яҙында Мәскәүҙә &quot;Меньшевиктар үҙәк комитетының Союз бюроһы&quot;нан 14 кеше судҡа тарттырыла. 1931 йылдың 1 мартынан 9 мартына тиклем улар стандарт ғәйепләүҙәр йыйылмаһын тыңлай: совет иҡтисадының тарҡатырға тырышыуҙан алып империалистик державалар хөкүмәттәре менән бәйләнеш булдырыуға тиклем. Был процеста ҡатнашыусылар араһында Дәүләт Планы Президиумы ағзаһы В. Г. Громан, билдәле иҡтисадсы һәм журналист Н. Н. Суханов, СССР Дәүләт Банкы идараһы ағзалары Б. М. Берлацкий һәм В. В. Шер, шулай уҡ И. Г. Волков, А. М. Гинзбург, Л. Б. Залкинд, В. К. Иков, К. Г. Петунин, И. И. Рубин, А. Л. Соколовский, М. И. Тейтельбаум, А. Ю. Финн-Енотаевский, М. П. Якубович була. Уларҙың барыһы ла ғәйепле тип таныла һәм 3 йылдан 10 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителә. Процесс Рәсәй социал-демократияһының элекке вәкилдәренә ҡаршы сәйәси язалау акты ғына түгел, был иҡтисади һәм статистика фәне вәкилдәренә, шулай уҡ властарҙың ҡарарҙары менән тап килмәгән иҡтисадсы-практиктарға ҡаршы репрессив акция була&lt;ref&gt;''[[Литвин Алтер Львович|Литвин А. Л.]]'' [http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/24573-menshevistskiy-protsess-1931-goda-sbornik-dokumentov-v-2-h-kn-kn-1#mode/inspect/page/30/zoom/5 Судебный процесс над несуществующей партией. // Меньшевистский процесс 1931 года. Сборник документов. В 2-х кн. Кн. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180922135810/http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/24573-menshevistskiy-protsess-1931-goda-sbornik-dokumentov-v-2-h-kn-kn-1#mode/inspect/page/30/zoom/5 |date=2018-09-22 }} — М.: «Российская политическая энциклопедия», 1999. — С. 26. — ISBN 5-8243-0002-X ISBN 5-8243-0086-0&lt;/ref&gt;.

[[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл|1938 йылдарҙағы]] «[[Оло террор|ҙур террор]]&lt;nowiki/&gt;» ваҡытында күп кенә элекке меньшевиктар атып үлтерелә. Шуға ҡ арамаҫтан, рәсми рәүештә ҡараштарын үҙгәрткән ҡайһы бер меньшевиктар иҫән ҡала һәм хатта ҙур вазифаларға тәғәйенләнеүгә өлгәшә. Мәҫәлән, [[Вышинский Андрей Януарьевич|А. Я. Вышинский]] генераль прокурор, һуңыраҡ сит ил эштәре министры һәм КПСС Үҙәк Комитеты президиумы ағзалығына кандидат була. И. М. Майский, А. А, Трояновский, С. И. Араловтар ҙа шулай уҡ дипломатик карьераларға өлгәшә. А. Я. Вышинский, И. М. Майский, философ А. М. Деборин, иҡтисадсылар П. П. Майҙар һәм С. Г. Струмилиндар СССР Фәндәр Академияһы Академиктары итеп һайлана.

=== Меншевистик Грузия ===
Меньшевиктар [[Грузия]]ла ҙур уңыштарға өлгәшә: улар 1902 йылда барлыҡҡа килгән һәм 1906 йылда, хәрбиҙәрҙе ылыҡтырып, баҫтырылғанға тиклем халыҡ үҙидаралығы дәүләте булараҡ йәшәгән Гурия республикаһына етәкселек итә. Грузин меньшевиктарының крәҫтиәндәргә ҡарата марксистик догмаларҙы ктре ҡағыуы һәм ваҡиғаларға һығылмалы прагматик етәкселек итеү меньшевиктарға байтаҡ сәйәси капитал формалаштыра, Грузияла улар күмәк халыҡ партияһына әйләнә. 1902—1906 йылдарҙа яулаған абруйы Грузияның Социал-демократик партияһына [[1918 йыл|1918]] булдырылған [[26 май|26 майында булдырылған]] бойондороҡһоҙ Грузин демократик республикаһында сәйәсәттә өҫтөнлөк итеүҙе тәьмин итә&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{Публикация|статья|автор имя=Stephen F.|автор=Jones|автор линк=Джонс, Стивен Френсис|заглавие=Marxism and Peasant Revolt in the Russian Empire: the Case of the Gurian Republic|язык=en|издание=The Slavonic and East European Review|год=1989|месяц=July|день=|volume=67|issue=3|pages=403–434|doi=|pmc=|pmid=|ref=Jones, The Case of the Gurian Republic}}&lt;/ref&gt;. Н. Н. Жордания [[Правительство Грузинской демократической республики|хөкүмәт]] башлығы булып тәғәйенләнә, Чхеидзе һәм Церетелиҙар ҙа йәмғиәттә мөһим урын тота. Әммә в [[1921 йыл]]да Ҡыҙыл армия Грузияны баҫып ала Һәм Унда Совет власын урынлаштыра.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Дело рабочего» меньшевиктарҙың 1917—1918 йылдарҙа [[Красноярск|Красноярскиҙа]] сыҡҡан ижтимағи-сәйәси гәзите .

== Иҫкәрмәләр ==
; Комментарийҙар
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

; Сығанаҡтары
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Ленин В. И.|заглавие=О продовольственном налоге (Значение новой политики и ее условия)|ссылка=|издание=ПСС, издание пятое|место=М.|год=1921|том=9|ref=Ленин}}
* Меньшевики в 1918 году / Отв.ред. З. Галили, А. Ненароков; Отв.сост. Д. Павлов. — М.: РОССПЭН, 1999. — 798 с.
* Меньшевики в 1919—1920 гг. / Ответ. ред.: Галили З., Ненароков А.; Отв. сост. Павлов Д. — М.: РОССПЭН, 2000. — 935 с.
* Меньшевики в 1921—1922 гг. / Ответ. ред.: Галили З., Ненароков А.; Отв. сост. Павлов Д. — М.: РОССПЭН, 2002. — 622 с.
* Меньшевики в 1922—1924 гг. / Ответ. ред.: Галили З., Ненароков А.; Сост. А. Ненароков. — М.: РОССПЭН, 2004. — 728 с.
* Меньшевики в советской России: Сб.док. — Казань: [Б.и.], 1998. — 228 с.
* [https://vtoraya-literatura.com/pdf/mensheviki_posle_oktyabrskoj_revolyutsii_1990_text.pdf Меньшевики после Октябрьской революции]. Сборник статей и воспоминаний [[Николаевский Борис Иванович|Б.]] [[Николаевский Борис Иванович|Николаевского]], С. Волина, Г. Аронсона. / Редактор-составитель Ю. Г. Фельштинский. — Chalidze Publications, 1990. — 292 с.
* ''Пятикова М. В.'' [https://books.google.ru/books?id=BfOFDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false Меньшевики и русская революция (1917—1922 гг.). Проблема политического выбора] — Южный федеральный университет, 2018. — 280 с. ISBN 978-5-9275-2413-6
* ''Смирнова А. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/uchastie-sotsialistov-vo-vremennom-pravitelstve-i-petrogradskie-mensheviki-v-mae-1917-goda Участие социалистов во Временном правительстве и петроградские меньшевики в мае 1917 года.] // Вестник ЛГУ им. А. С. Пушкина. 2012. № 3.
* ''Тютюкин&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;В.'' Меньшевизм: Страницы истории. — М.: РОССПЭН, 2002. — 560 с.
* ''Урилов&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Х.'' История российской социал-демократии (меньшевизма). — Ч.1. Источниковедение. — М.: Раритет, 2000. — 286 с.; Ч.2. Историография. — М.: Раритет, 2001. — 350 с.
* {{Cite book|first=Stephen|quote=Коткин, Стивен}}
* ''Liebich A.'' From the Other Shore. Russian Social Democracy after 1921. — Harvard: Harvard University Press, 1997. — 476 p.
* ''Brovkin V.'' The Mensheviks after October: Socialist Opposition and the Rise of the Bolshevik Dictatorship. — Ithaca and London: Cornell University Press, 1987. — 329 p.

== Һылтанмалар ==
* ''Тютюкин С. В.'' [http://read.virmk.ru/p/paty_rus/11.htm XI бүлек. Меньшевиктар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510083825/http://www.read.virmk.ru/p/paty_rus/11.htm |date=2023-05-10 }} // Рәсәй сәйәси партиялары: тарих һәм хәҙерге заман. М.: РОССПЕН, 2000. С.227242.
* ''Вадим Мөхәнов''. [https://echo.msk.ru/programs/cenapobedy/2823564-echo/ Грузияла власта меньшевиктар (1918—1920 йй.).] «Эхо Москвы» радиостанцияһында &quot;революция Хаҡы&quot;программаһы. 2021 йылдың 18 апреле
* ''Альберт Ненароков''. [https://echo.msk.ru/programs/cenapobedy/1494966-echo/ Меньшевиктар: альтернатива тураһында хәтер]. «Мәскәү Эхоһы» на &quot;революция Хаҡы&quot;программаһы. 2015 йылдың 22 феврале
* Ненароков А. П. [https://web.archive.org/web/20120111151507/http://www.politlogia.narod.ru/p/paty_rus/15.htm Меньшевиктарҙың сәйәси еңелеүе]
* [http://socialist.memo.ru/index.htm Рәсәй социалистары һәм анархистары 1917 йылдың октябренән һуң] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }}
[[Категория:Рәсәй социаль-демократик эшселәр партияһы]]</text>
      <sha1>dyrq6gr4792v8h1nwjzwfhknivix7i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1294618</id>
      <parentid>1294593</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17195" sha1="24qv75d1saxxjhqq9jirn1vaifwqr52" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|22
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|30
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>24qv75d1saxxjhqq9jirn1vaifwqr52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294631</id>
      <parentid>1294618</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17237" sha1="oz6tp3t3p18uzoxyt9as3k5tfg675ij" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|23
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|30
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>oz6tp3t3p18uzoxyt9as3k5tfg675ij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294666</id>
      <parentid>1294631</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T09:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17261" sha1="d1b0ezf96kucf0u2ev5q0ugeqea53z1" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|24
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|7
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|19
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|30
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>d1b0ezf96kucf0u2ev5q0ugeqea53z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минск-Арена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200074</id>
    <revision>
      <id>1294656</id>
      <parentid>1292817</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T04:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18467" sha1="i0iq857uc3rpnlg0bx2xfspqz61t6rx" xml:space="preserve">{{Стадион
| название = Минск-Арена
| полное название = Күп профилле «Минск-Арена» мәҙәни-спорт комплексы
| оригинальное название = {{lang-be|Мінск-Арэна}}
| изображение = Минск-Арена 🇧🇾.jpg
| размер = 310px
| местоположение = {{Флагификация|Беларусь}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Минск}}, Проспект Победителей, 111
| заложен = [[28 август]] [[2006]]
| построен = [[2009]]
| владелец = 
| открыт = [[30 ғинуар]] [[2010]]
| архитектор = 
| команда = «[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо]]» ([[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]])&lt;br&gt;[[Цмоки-Минск]] ([[ВТБ Берҙәм лигаһы|ЕЛ ВТБ]])
| вместимость = {{num|15086}} (ултырыу урындары)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.minskarena.by/node/1 |title=Арена |lang=ru |website=МКСК «Минск-арена» |access-date=2026-01-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331100215/http://www.minskarena.by/node/1 |archive-date=2022-03-31}}&lt;/ref&gt;
| габариты = 26x60 м&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hcdinamo.by/news/sobytiya/obnovlenie-minsk-areny-kanadskaya-ploshchadka-plavayushchie-borta-s-ekranami-i-bolshoy-mediakub/ |title=Обновление «Минск-Арены»: «канадская» площадка, «плавающие» борта с экранами и большой медиакуб |lang=ru |website=[[ХК «Динамо» Минск]] |date=2021-09-02 |access-date=2026-01-22 |url-status=live |archive-url= |archive-date=}}&lt;/ref&gt;
| сайт = http://www.minskarena.by/
| lat_dir = N
| lat_deg = 53
| lat_min = 56
| lat_sec = 11.4
| lon_dir = E
| lon_deg = 27
| lon_min = 28
| lon_sec = 58.44
| region = BY
| CoordScale = 5000
| цена = 350 млн [[АҠШ доллары|долл.]]&lt;ref name=&quot;sad&quot; /&gt;
}}
'''Күп профилле «Минск-Арена» мәҙәни-спорт комплексы''' (({{lang-be|Шматпрофільны культурна-спартыўны комплекс «Мінск-Арэна»}})) — [[Беларусь|Белоруссияны]]ң [[баш ҡала]]һы [[Минск]]иҙа урынлашҡан спорт һәм күңел асыу комплексы. Ул дүрт объекттан тора: күп функциялы спорт һәм күңел асыу аренаһы (15 000 урын), тиҙлеккә шыуыу стадионы (3 мең урын), велодром (2 мең урын), күп кимәлле асыҡ автотуҡталыш (1080 машина урыны)&lt;ref name=&quot;ais_parking&quot;&gt;{{статья |автор=Валентина Морозова |заглавие=Сооружение мирового класса – фактор имиджа страны |ссылка=http://ais.by/story/3452 |издание=Архитектура и строительство |тип=журнал |год=2009 |месяц=01 |число=10 |номер=11 (210) |страницы= |issn= |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403002654/http://ais.by/story/3452 }}&lt;/ref&gt;.

2009/2010 йылдар миҙгеленән [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаусы «[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо]]» хоккей клубының майҙансығы булып тора.

== Тарихы ==
«Минск-Арена» 2005 йыл аҙағында Белоруссия Президентының күп профилле спорт комплексы төҙөү тураһында указы буйынса булдырыла&lt;ref name=&quot;Указ&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30500622
 |title       = О строительстве в г. Минске многопрофильного культурно-спортивного комплекса «Минск-Арена»
 |work        = Указ Президента Республики Беларусь от 26.12.2005 г. № 622
 |publisher   = [http://www.pravo.by Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь]
 |url-status    = live
 |archive-url  = https://archive.today/20121203093155/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=P30500622&amp;p2=%7BNRPA%7D
 |archive-date = 2012-12-03
 |access-date  = 2010-01-12
}}&lt;/ref&gt;, эштәр 2006 йылдың яҙында башлана&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = Александр Шурочкин, Белорусские новости.
 |datepublished = 2006-04-30
 |url           = http://news.tut.by/67592.html
 |title         = Президент открыл новую «стройку века»
 |publisher     = TUT.BY
 |access-date    = 2010-01-10
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/66dVkWd3h?url=http://news.tut.by/society/67592.html
 |archive-date   = 2012-04-03
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. Комплекстың генераль проектлаусыһы — «Белпроект», ә генераль подрядсыһы — «Минскпромстрой».

Тәүҙә, 2008 йылдың 30 декабрендә, велодром файҙаланыуға тапшырыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2008-12-31
 |url           = http://news.tut.by/otklik/125481.html
 |title         = Видео. Открытие велотрека «Минск-Арена»
 |publisher     = TUT.BY
 |access-date    = 2010-01-10
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/66dVmKjZg?url=http://news.tut.by/otklik/125481.html
 |archive-date   = 2012-04-03
 |url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың июлендә унда тректа велоуҙыш буйынса Европа чемпионаты үтә. 2009 йылдың 2 декабрендә конькиҙа йүгереү стадионында беренсе күнекмә үтә&lt;ref&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-02
 |url           = http://www.sport.belta.by/ru/news?mode=one_new&amp;id=16853
 |title         = Состоялась первая тренировка на льду конькобежного стадиона «Минск-Арены»
 |publisher     = БелТА
 |access-date    = 2010-01-10
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/66dVnv5qp?url=http://www.sport.belta.by/ru/news?mode=one_new
 |archive-date   = 2012-04-03
 |url-status      = dead
}}&lt;/ref&gt;. Минск-Аренала беренсе хоккей матчы 2009 йылдың 26 декабрендә үтә, ул саҡта хоккей мәктәбенең үҫмерҙәр командалары осраша&lt;ref name=&quot;Первый матч&quot;&gt;{{cite web
 |datepublished = 2009-12-26
 |url           = http://www.sport.belta.by/ru/news?mode=one_new&amp;id=17669
 |title         = Спорткомплекс «Минск-Арена» принял первых зрителей
 |publisher     = БелТА
 |access-date    = 2010-01-10
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/66dVpAIUD?url=http://www.sport.belta.by/ru/news?mode=one_new
 |archive-date   = 2012-04-03
 |url-status      = dead
}}&lt;/ref&gt;. Беренсе рәсми матч 2010 йылдың 14 ғинуарында үтә. КХЛ-дың даими чемпионаты сиктәрендә Минск «[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо]]»һы [[Магнитогорск]]иҙың &quot;[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]&quot;ын ҡабул итә.

«Минск-Арена» 2010 йылдың 30 ғинуарында Континенталь хоккей лигаһының Йондоҙҙар матчы үткәрелгәндә асыла&lt;ref name=&quot;Открытие&quot;&gt;
{{cite web
 |datepublished = 2010-01-08
 |url           = http://www.belta.by/ru/news/sport?id=471874
 |title         = Первый матч чемпионата КХЛ на «Минск-Арене» состоится 14 января
 |publisher     = БелТА
 |access-date    = 2010-01-10
 |archive-url    = https://www.webcitation.org/66dVqK1FY?url=http://www.belta.by/ru/all_news/sport?id=471874
 |archive-date   = 2012-04-03
 |url-status      = dead
}}&lt;/ref&gt;. Асылған мәлдә КХЛ командалары араһында иң ҙур арена була һәм Европаның хоккей ареналары араһында һыйҙырышлығы буйынса дүртенсе урында тора (тәүге өсәүһе Кельнда (18500), [[Прага]]ла (17360) һәм [[Берн]]да (17131)&lt;ref name=&quot;sad&quot;&gt;{{Cite web |url=http://goals.by/other/articles/35106 |title=Дорогое удовольствие |access-date=2013-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016024056/http://goals.by/other/articles/35106 |archive-date=2013-10-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Беренсе ҙур халыҡ-ара сара — «Балалар Евровидениеһы 2010» йыр конкурсы.

2019 йылдың ғинуарында &quot;Минск-Арена&quot;ла фигуралы шыуыу буйынса Европа чемпионаты үткәрелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://skating.by/event/chempionat-evropy-po-figurnomu-kataniyu-na-konkah-2019/|title=Чемпионат Европы по фигурному катанию на коньках 2019 « Белорусский союз конькобежцев|website=skating.by|access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 22-30 июнендә үткән II Европа уйындары ваҡытында Минск-Арена [[гимнастика]] төрҙәре (художестволы һәм спорт гимнастикаһы, аэробика, акробатика, батутта һикереү) буйынса ярыштар ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/minsk-arena-peredana-direktsii-ii-evropejskih-igr-dlja-provedenija-sorevnovanij-foruma-349475-2019/|title=&quot;Минск-Арена&quot; передана дирекции II Европейских игр для проведения соревнований форума|lang=ru-RU|website=belta.by|date=2019-05-31|access-date=2025-02-26|archive-date=2025-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123235450/https://belta.by/sport/view/minsk-arena-peredana-direktsii-ii-evropejskih-igr-dlja-provedenija-sorevnovanij-foruma-349475-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Панорама Минск-Арены.JPG|thumb|center|800px|Минск-Арена]]

== Конструкцияһы ==
[[Стадион]], велодром һәм конькиҙа йүгереү стадионы биналары монолит тимер-бетон каркас менән көпләнгән. Стадион бинаһының тышҡы диаметры — 128 м, тамаша залы 116 [[Метр|м]] тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ais_arena&quot;&gt;{{cite web
 |author        = Александр Волосач и др., Архитектура и строительство № 11 (210) 2009г.
 |datepublished = 2010-01-10
 |url           = http://ais.by/story/3462
 |title         = Многофункциональная спортивно-зрелищная арена с трибунами на 15000 зрителей
 |publisher     = AIS.BY Специализированное издание, учрежденное Министерством архитектуры и строительства Республики Беларусь
 |access-date   = 2015-01-23
 |archive-date  = 2015-03-20
 |archive-url   = https://web.archive.org/web/20150320004850/http://ais.by/story/3462
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктураһы ==
Күп функциялы спорт-күңел асыу аренаһының 1-се ҡатында 70 урынлыҡ «Спарт» рестораны, 6-сы ҡатта — 112 һәм 132 урынлыҡ ресторандар, шулай уҡ тамашасыларҙы ҡабул итеү өсөн тәғәйенләнгән һәр ҡатта буфеттар урынлашҡан&lt;ref name=&quot;ais_arena&quot; /&gt;. Конькиҙа йүгереү стадионының 1-се ҡатында &quot;Айсберг&quot;кафеһы урынлашҡан. Велодромдың 1-се ҡатында «Вираж» кафеһы бар. Комплекс составына 1080 һәм 300 машинаға иҫәпләнгән күп кимәлле асыҡ автотуҡталыш инә.

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot;
|[[Файл:CSKA-Minsk2006.JPG|center|330px]]
|[[Файл:Continental Cup 2011, Junost - Red Bull.JPG|center|330px]]
|[[Файл:Минск-Арена во время starladder 13.jpg|frameless|330px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|ВТБ Берҙәм лигаһы матчы
| align=&quot;center&quot;|2011 йылғы Континенталь кубок финалы
| align=&quot;center&quot;|Starladder i-League Season 13 матчы
|}

== Каток рекордтары ==
Каток 2009 йылдың 30 декабрендә асыла, 3000 кеше һыйҙырышлы һәм [[диңгеҙ кимәле]]нән 209 метр бейеклектә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.speedskatingstats.com/index.php?file=rinks&amp;rink=minsk|title=Minsk-Arena, Minsk - SpeedSkatingStats.com|publisher=www.speedskatingstats.com|access-date=2018-11-27|archive-date=2018-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127234409/http://www.speedskatingstats.com/index.php?file=rinks&amp;rink=minsk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.speedskatingnews.info/en/data/rink/BLMK/|title=Minsk Arena (BLMK) {{!}} Rink {{!}} SpeedSkatingNews|publisher=www.speedskatingnews.info|lang=en|access-date=2018-11-27|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029100714/https://www.speedskatingnews.info/en/data/rink/BLMK/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
{{col-begin}}
{{col-2}}
&lt;small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color: lightblue;&quot; | Ирҙәр
|-
! Дистанция
! Конькиҙа йүгереүсе
! Ваҡыт
! Дата
|-
| 500 м
| {{флаг|Нидерланды}} [[Смекенс Ян|Ян Смекенс]]
| 34,83
| 18.03.2018
|-
| 1000 м
| {{флаг|Нидерланды}} [[Кро Томас|Томас Крол]]
| 1.09,00
| 16.11.2019
|-
| 1500 м
| {{флаг|Россия}} [[Юсков Денис Игоревич|Денис Юсков]]
| 1.45,18
| 10.01.2016
|-
| 3000 м
| {{флаг|Нидерланды}} [[Руст Патрик|Патрик Руст]]
| 3.47,44
| 13.12.2014
|-
| 5000 м
| {{флаг|Нидерланды}} [[Руст Патрик|Патрик Руст]]
| 6.16,61
| 15.11.2019
|-
| 10 000 м
| {{флаг|Нидерланды}} [[Крамер Свен|Свен Крамер]]
| 13.11,98
| 10.01.2016
|-
| Классик &lt;br&gt; күпбәйге
| {{флаг|Нидерланды}} [[Крамер Свен|Свен Крамер]]
| 150,102
| 09-10.01.2016
|-
| Команда уҙышы|Норвегия}} &lt;br&gt; &lt;small&gt;[[Бёкко Ховард|Ховард Бёкко]] &lt;br&gt; [[Нильсен Симен|Симен Нильсен]] &lt;br&gt; [[Педерсен Сверре Лунде|Сверре Лунде Педерсен]]&lt;/small&gt;
| 3.43,88
| 17.03.2018
|-
| Команда спринты
| {{флаг|Норвегия}} &lt;br&gt; &lt;small&gt;[[Лорентсен Ховар|Ховар Лорентсен]] &lt;br&gt; [[Рукке Хенрик Фагерли|Хенрик Фагерли Рукке]] &lt;br&gt; [[Магнуссен Бьорн|Бьорн Магнуссен]]&lt;/small&gt;
| 1.20,89
| 18.03.2018
|}
&lt;/small&gt;
{{col-2}}
&lt;small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background-color: lightblue;&quot; | Ҡатын-ҡыҙҙар
|-
! Дистанция
! Конькиҙа йүгереүсе
! Ваҡыт
! Дата
|-
| 500 м
| {{флаг|Россия}} [[Фаткулина Ольга Александровна|Ольга Фаткулина]]
| 37,92
| 16.11.2019
|-
| 1000 м
| {{флаг|США}} [[Боу Бриттани|Бриттани Боу]]
| 1.15,35
| 17.11.2019
|-
| 1500 м
| {{флаг|Япония}} [[Такаги Михо|Михо Такаги]]
| 1.56,36
| 18.03.2018
|-
| 3000 м
| {{флаг|Чехия}} [[Сабликова Мартина|Мартина Сабликова]]
| 4.03,79
| 09.01.2016
|-
| 5000 м
| {{флаг|Чехия}} [[Сабликова Мартина|Мартина Сабликова]]
| 6.58,44
| 10.01.2016
|-
| Классик &lt;br&gt; күпбәйге
| {{флаг|Чехия}} [[Сабликова Мартина|Мартина Сабликова]]
| 161,455
| 09-10.01.2016
|-
| Команда уҙышы
| {{флаг|Япония}} &lt;br&gt; &lt;small&gt;[[Такаги Михо|Михо Такаги]] &lt;br&gt; [[Кикути Аяка|Аяка Кикути]] &lt;br&gt; [[Сато Аяно|Аяно Сато]]&lt;/small&gt;
| 3.00,18
| 17.03.2018
|-
| Команда спринты
| {{флаг|Россия}} &lt;br&gt; &lt;small&gt;[[Казелина Елизавета Сергеевна|Елизавета Казелина]] &lt;br&gt; [[Голикова Ангелина Романовна|Ангелина Голикова]] &lt;br&gt; [[Фаткулина Ольга Александровна|Ольга Фаткулина]]&lt;/small&gt;
| 1.28,24
| 18.03.2018
|}
&lt;/small&gt;
{{col-end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.minskarena.by/ Официальный сайт МКСК «Минск-Арена»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926064142/http://www.minskarena.by/ |date=2011-09-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20090512174158/http://www.minsk2014.com/article/id/49 «Минск-Арена» на официальном сайте Чемпионата мира по хоккею 2014 года]
* [https://yandex.by/maps/-/CBB9bUBhhB Виртуальная панорама МКСК «Минск-Арена» на сервисе «Яндекс Карты»]
{{Ледовые арены Континентальной хоккейной лиги}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Стадиондар]]
[[Категория:КХЛ боҙ ареналары]]
[[Категория:Алфавит буйынса стадиондар]]</text>
      <sha1>i0iq857uc3rpnlg0bx2xfspqz61t6rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никос Казандзакис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200133</id>
    <revision>
      <id>1294600</id>
      <parentid>1293126</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T12:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14737" sha1="4tfqs50la1xdxxot50gp7pnd3v9dlg1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Никос Казандзакисс'''  — ( {{Lang-el|Νίκος Καζαντζάκης}} ; [[18 февраль|февраль]], [[1883 йыл|1883]], [[Ираклион]], Крит провинцияһы, [[Ғосман империяһы]] – [[26 октябрь]], [[1957 йыл|1957]], Фрайбург, [[Баден-Вюртемберг]], [[Әлмәниә|Көнбайыш Германия]]) грек яҙыусыһы, шағир һәм драматург, тәржемәсе, [[XX быуат]]тың бөйөк авторҙарының береһе &lt;ref&gt;{{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KAZANDZAKIS_NIKOS.html}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Никос Казандзакисс [[1883 йыл|1883 йылдың]] [[:ru:18_февраля|18 февралендә]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Nikos Kazantzakis : a biography based on his letters|автор=Kazantzakis, Helen.|издательство=D.S. Ellis, Creative Arts Book Co.|год=1983|isbn=0916870626|pages=532|allpages=589|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ikp0AAAAIAAJ}}&lt;/ref&gt; [[:ru:Крит|Крит]] утрауындағы [[Ираклион]] ҡалаһында тыуа, ул саҡта [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. [[1902 йыл|1902]] йылда [[Афина|Афинаға]] килә, Афина университетының юридик факультетында уҡый, 1906 йылда уны отличие менән тамамлай. [[1907 йыл|1907]] йылда [[Париж|Парижға]] күсә, философияны өйрәнә, Анри Бергсондың лекцияларын тыңлай.

Грецияға ҡайтҡас, фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙе тәржемә итеү менән шөғөлләнә. [[1914 йыл|1914]] йылда ул Анджелос Сикелианос менән таныша һәм дуҫлаша, уның менән Грецияла христиан мәҙәниәте ҡомартҡылары һаҡланған тарихи урындарға сәйәхәт итә. 1918 йылдың көҙөндә [[Греция]]ның премьер-министры [[:ru:Венизелос,_Элефтериос|Э. Венизелос]] полковник Полемархакисты һәм яҙыусы Казандзакисты «урындағы грек халҡын большевиктарҙың йоғонтоһонан азат итергә» тигән бурыс менән Грузияға ебәрә&lt;ref name=&quot;Gerozisis&quot;&gt;Τριαντάφυλος Α. Γεροζήσης, Το Σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη Ελληνική κοινωνία (1821—1975), εκδ. Δωδώνη, ISBN 960-248-794-1&lt;/ref&gt;{{rp|362}}. 1919 йылда социаль тәьминәт министрлығының генераль директоры вазифаһында Понт гректарын [[Кавказ|Кавказдан]] тыуған илдәренә ҡайтарыуға булышлыҡ итә.

Донъяның төрлө илдәрендә ( [[Франция]], [[Германия]] (1922—1924), [[Италия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1925—1927), Испания (1932), Кипр, [[Мысыр]], [[Чехословакия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Япония]] һ.б.) журналист булып эшләй. Берлинда булған осорҙа барлыҡҡа килгән коммунизм менән ҡыҙыҡһыныуы, Ленинға хөрмәт уны СССР-ға алып килә, унда Виктор Серж һәм Панаит Истрати менән аралаша һәм сталинизмдан төңөлөп ҡала.

Ул грек яҙыусыһы Галатея Казанцакиға (Алексиу) (беренсе ҡатыны) һәм ғүмере буйына тоғро юлдашы һәм секретары булған грек журналисы Елени  Казандзакиға (Самиу) өйләнә.

[[1945 йыл|1945]] йылда һул коммунистик булмаған Эшсе социалистар союзы партияһын ({{Lang-el2|«Σοσιαλιστικής Εργατικής Ένωσης»}}) етәкләй һәм Темистоклис Софулис хөкүмәтенә {{Тәржемәһеҙ|Правительство Темистоклиса Софулиса (1945)|правительство Темистоклиса Софулиса|el|Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1945}} портфелһеҙ министр булып инә, киләһе йылда уҡ унан китә. Ул Нобель премияһына тәҡдим ителә.
[[Файл:Kazantzakis_Grab2.JPG|справа|мини|200x200пкс|Никос Казандзакистың ҡәбер ташы, [[Ираклион]]]]
1957 йылдың 26 октябрендә лейкоздан вафат була, православие сиркәүе зыяратта ерләүҙән баш тартҡанлыҡтан, Ираклион ҡалаһының диуары эргәһендә ерләнә.
Ҡәбер ташындағы яҙыу: «Бер нәмәгә лә өмөт итмәйем. Бер нәмәнән дә ҡурҡмайым. Мин ирекле.» ({{lang-el2|Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος}}).

== Ижады ==
Ул үҙенең «Капитан Михалис» (инглизсә тәржемәлә « Азатлыҡ йәки үлем» 1949 ), «Страсти по-гречески» (йәки «Христа распинают вновь», 1948, Б. Мартину операһы), «[[:ru:Грек_Зорба_(роман)|Житие и деяние Алексиса Зорбаса]]» ([[:ru:1946_год|1946]]), «Последнее искушение» ([[:ru:1955_год_в_литературе|1955]], Католик сиркәүе тарафынан тыйылған китаптар исемлегенә индерелгән), «Беднячок из Ассизи» ( [[1956 йыл|1956]], Изге Франциск тураһында), «Братоубийцы» романдары менән билдәле. Бер нисә драма, [[Фридрих Ницше|Ницше]] йоғонтоһо аҫтында яҙылған фәлсәфәүи хеҙмәттәре, « [[:ru:Одиссея (Казандзакис)|Одиссея]]» эпик поэмаһы ([[1938 йыл|1938 йылда]] баҫылып сыға) авторы, [[Данте Алигьери|Дантеның]] «Илаһи комедия»һын ( [[1932 йыл|1932]] ) һәм [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте|Гётеның]] «[[Фауст (трагедия)|Фауст]]» трагедияһын ( [[1936 йыл|1936]]) тәржемәләй.

== Танылыуы ==
[[:ru:Международная премия Мира|Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы]] лауреаты ( [[1956 йыл|1956]]).

Казандзакис үҙенең романдарының экранлаштырылыуы арҡаһында бөтә донъяға билдәлелек яулай: Жюль Дассендың «Тот, которому предстоит умереть» ( «Страсти по-гречески» романы буйынса, [[1957 йыл|1957]], Мелина Меркури менән), Михалис Какояннистың «Грек Зорба» ( [[1964 йыл|1964]], [[:ru:Теодоракис,_Микис|Микис Теодоракис]] музыкаһы, ролдәрҙә Энтони Куинн, Ирен Папас һ.б.) һәм Мартин Скорсезеның [[:ru:Последнее_искушение_Христа_(фильм)|«Последнее искушение Христа»]] ( [[1988 йыл|1988]], Пол Шредер сценарийы, төп ролдәрҙе Уиллем Дэфо, Харви Кейтель, Барбара Херши һ.б.).

«Грек Зорба» романы һинд мистигы Ошо тәғлимәттәренә һиҙелерлек йоғонто яһай, унда  [[Будда|Будданың]] рухиәтен Зорба һыҙаттары менән берләштергән Зорба-Будда идеал тип һанала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Goldman, Marion S.|часть=Rajneesh|заглавие=Encyclopedia of religion|ответственный=Lindsay Jones, editor in chief|издание=Second edition|издательство=Macmillan Reference USA|год=2005|страницы=7608—7609|страниц=11000|isbn=9780028659800|ref=Goldman2}}&lt;/ref&gt;. Ошо үҙенең тәғлимәтендә Зорба йөҙөндә «тамуҡтан ҡурҡмай, ожмахҡа ынтылмай, тулы тормош менән йәшәй, тормоштағы ваҡ-төйәк нәмәләрҙән... ризыҡтан, эсемлектән, ҡатын-ҡыҙҙарҙан ләззәт ала. Эш көнөнән һуң ҡулына музыка ҡоралы ала һәм сәғәттәр буйы пляжда бейей» торған кешене күҙ уңында тота&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Грицанов, Александр Алексеевич|Грицанов А. А.]]|заглавие=Раджниш Ошо|место=Мн.|издательство=Книжный Дом|год=2011|страниц=384|страницы=11|серия=Тайны Посвящённых|isbn=978-985-17-0253-0|ref=Грицанов}}&lt;/ref&gt;.

Криттың Миртия ауылында (элекке Варвари) Казандзакистың атаһының йорто һаҡланған, унда яҙыусыға арналған музей бар.

Казандзакистың тормошонан бер нисә реаль ваҡиға, шул иҫәптән СССР буйлап сәйәхәттәре Елена Колмовскаяның «Путешественник и Сирены» (2014) романына нигеҙ булып тора.

== Рус телендәге баҫмалары ==

* {{Китап|заглавие=Христа распинают вновь : Роман|ответственный=Перевод с новогреческого [[Мочос, Яннис|Янниса Мочоса]] и Игоря Поступальского ; [Вступ. статья: Я. Мочоса]|место=М.|издательство=Гослитиздат|год=1962|страницы=470|серия=Зарубежный роман XX века}}
* Последнее искушение Христа. — М.: АСТ-Пресс, 1993.
* Последнее искушение. — СПб: Литера, 1998.
* Грек Зорба. — М.: София; Гелеос, 2003.
** Невероятные похождения Алексиса Зорбаса. — Азбука, 2014.
* Последнее искушение. — СПб.: Азбука-Классика, 2004.
* Отчёт перед Эль Греко. — М.: Раритет, 2005.
* Греческий пейзаж. Лотос / Классика плюс. — Афины, 2005.
* Капитан Михалис. — М.: Выргород, 2021.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Музей Никоса Казандзакиса|Никос Казандзакистың музейы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Prevelakis P. Nikos Kazantzakis and His Odyssey. A Study of the Poet and the Poem. New York: Simon and Schuster, 1961
* Kazantzakis H. Nikos Kazantzakis. A biography based on his letters. New York: Simon and Schuster, 1968 (переизд. 1983)
* Bien P. Nikos Kazantzakis. New York: Columbia UP, 1972
* Levitt M.P. The Cretan Glance, The World and Art of Nikos Kazantzakis. Columbus: Ohio State UP, 1980
* Μαράς Σ. Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική. Αθήνα, 1988
* Bien P. Kazantzakis. Politics of the Spirit. Princeton: Princeton UP, 1989
* Wilson C., Dossor H.F. Nikos Kazantzakis. Nottingham: Paupers, 1999
* Middleton D.J.N. Novel Theology: Nikos Kazantzakis’s Encounter with Whiteheadian Process Theism. Macon: Mercer UP, 2000
* Owen L. Creative Destruction: Nikos Kazantzakis and the Literature of Responsibility. Macon: Mercer UP, 2003
* Middleton D.J.N. Scandalizing Jesus?: Kazantzakis’s 'Last Temptation of Christ' Fifty Years On, New York: Continuum, 2005

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20110618100029/http://www.kazantzakis-museum.gr/ Казанцакис музейы сайты] (грек.)
* [http://www.interkriti.org/culture/kazantzakis Никос Казанцакис] (ингл.)
* [http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html Никос Казанцакис] (француз)
* {{IMDb name|0443611|Никос Казандзакис}}  
* [http://www.krugosvet.ru/articles/49/1004992/1004992a1.htm Никос Казанцакис] Кругосвет энциклопедияһында
[[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы номинанттары]]
[[Категория:Грек шағирҙары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Греция яҙыусылары]]
[[Категория:Греция тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Греция драматургтары]]
[[Категория:XX быуат драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:Греция шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:1957 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1883 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>4tfqs50la1xdxxot50gp7pnd3v9dlg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294604</id>
      <parentid>1294600</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T12:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танылыуы */</comment>
      <origin>1294604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14756" sha1="5zwelgomeaca9vmztz730jlji97qnz2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Никос Казандзакисс'''  — ( {{Lang-el|Νίκος Καζαντζάκης}} ; [[18 февраль|февраль]], [[1883 йыл|1883]], [[Ираклион]], Крит провинцияһы, [[Ғосман империяһы]] – [[26 октябрь]], [[1957 йыл|1957]], Фрайбург, [[Баден-Вюртемберг]], [[Әлмәниә|Көнбайыш Германия]]) грек яҙыусыһы, шағир һәм драматург, тәржемәсе, [[XX быуат]]тың бөйөк авторҙарының береһе &lt;ref&gt;{{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KAZANDZAKIS_NIKOS.html}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Никос Казандзакисс [[1883 йыл|1883 йылдың]] [[:ru:18_февраля|18 февралендә]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Nikos Kazantzakis : a biography based on his letters|автор=Kazantzakis, Helen.|издательство=D.S. Ellis, Creative Arts Book Co.|год=1983|isbn=0916870626|pages=532|allpages=589|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ikp0AAAAIAAJ}}&lt;/ref&gt; [[:ru:Крит|Крит]] утрауындағы [[Ираклион]] ҡалаһында тыуа, ул саҡта [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. [[1902 йыл|1902]] йылда [[Афина|Афинаға]] килә, Афина университетының юридик факультетында уҡый, 1906 йылда уны отличие менән тамамлай. [[1907 йыл|1907]] йылда [[Париж|Парижға]] күсә, философияны өйрәнә, Анри Бергсондың лекцияларын тыңлай.

Грецияға ҡайтҡас, фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙе тәржемә итеү менән шөғөлләнә. [[1914 йыл|1914]] йылда ул Анджелос Сикелианос менән таныша һәм дуҫлаша, уның менән Грецияла христиан мәҙәниәте ҡомартҡылары һаҡланған тарихи урындарға сәйәхәт итә. 1918 йылдың көҙөндә [[Греция]]ның премьер-министры [[:ru:Венизелос,_Элефтериос|Э. Венизелос]] полковник Полемархакисты һәм яҙыусы Казандзакисты «урындағы грек халҡын большевиктарҙың йоғонтоһонан азат итергә» тигән бурыс менән Грузияға ебәрә&lt;ref name=&quot;Gerozisis&quot;&gt;Τριαντάφυλος Α. Γεροζήσης, Το Σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη Ελληνική κοινωνία (1821—1975), εκδ. Δωδώνη, ISBN 960-248-794-1&lt;/ref&gt;{{rp|362}}. 1919 йылда социаль тәьминәт министрлығының генераль директоры вазифаһында Понт гректарын [[Кавказ|Кавказдан]] тыуған илдәренә ҡайтарыуға булышлыҡ итә.

Донъяның төрлө илдәрендә ( [[Франция]], [[Германия]] (1922—1924), [[Италия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1925—1927), Испания (1932), Кипр, [[Мысыр]], [[Чехословакия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Япония]] һ.б.) журналист булып эшләй. Берлинда булған осорҙа барлыҡҡа килгән коммунизм менән ҡыҙыҡһыныуы, Ленинға хөрмәт уны СССР-ға алып килә, унда Виктор Серж һәм Панаит Истрати менән аралаша һәм сталинизмдан төңөлөп ҡала.

Ул грек яҙыусыһы Галатея Казанцакиға (Алексиу) (беренсе ҡатыны) һәм ғүмере буйына тоғро юлдашы һәм секретары булған грек журналисы Елени  Казандзакиға (Самиу) өйләнә.

[[1945 йыл|1945]] йылда һул коммунистик булмаған Эшсе социалистар союзы партияһын ({{Lang-el2|«Σοσιαλιστικής Εργατικής Ένωσης»}}) етәкләй һәм Темистоклис Софулис хөкүмәтенә {{Тәржемәһеҙ|Правительство Темистоклиса Софулиса (1945)|правительство Темистоклиса Софулиса|el|Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1945}} портфелһеҙ министр булып инә, киләһе йылда уҡ унан китә. Ул Нобель премияһына тәҡдим ителә.
[[Файл:Kazantzakis_Grab2.JPG|справа|мини|200x200пкс|Никос Казандзакистың ҡәбер ташы, [[Ираклион]]]]
1957 йылдың 26 октябрендә лейкоздан вафат була, православие сиркәүе зыяратта ерләүҙән баш тартҡанлыҡтан, Ираклион ҡалаһының диуары эргәһендә ерләнә.
Ҡәбер ташындағы яҙыу: «Бер нәмәгә лә өмөт итмәйем. Бер нәмәнән дә ҡурҡмайым. Мин ирекле.» ({{lang-el2|Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος}}).

== Ижады ==
Ул үҙенең «Капитан Михалис» (инглизсә тәржемәлә « Азатлыҡ йәки үлем» 1949 ), «Страсти по-гречески» (йәки «Христа распинают вновь», 1948, Б. Мартину операһы), «[[:ru:Грек_Зорба_(роман)|Житие и деяние Алексиса Зорбаса]]» ([[:ru:1946_год|1946]]), «Последнее искушение» ([[:ru:1955_год_в_литературе|1955]], Католик сиркәүе тарафынан тыйылған китаптар исемлегенә индерелгән), «Беднячок из Ассизи» ( [[1956 йыл|1956]], Изге Франциск тураһында), «Братоубийцы» романдары менән билдәле. Бер нисә драма, [[Фридрих Ницше|Ницше]] йоғонтоһо аҫтында яҙылған фәлсәфәүи хеҙмәттәре, « [[:ru:Одиссея (Казандзакис)|Одиссея]]» эпик поэмаһы ([[1938 йыл|1938 йылда]] баҫылып сыға) авторы, [[Данте Алигьери|Дантеның]] «Илаһи комедия»һын ( [[1932 йыл|1932]] ) һәм [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте|Гётеның]] «[[Фауст (трагедия)|Фауст]]» трагедияһын ( [[1936 йыл|1936]]) тәржемәләй.

== Танылыуы ==
[[:ru:Международная премия Мира|Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы]] лауреаты ( [[1956 йыл|1956]]).

Казандзакис үҙенең романдарының экранлаштырылыуы арҡаһында бөтә донъяға билдәлелек яулай: Жюль Дассендың «Тот, которому предстоит умереть» ( «Страсти по-гречески» романы буйынса, [[1957 йыл|1957]], Мелина Меркури менән), Михалис Какояннистың «Грек Зорба» ( [[1964 йыл|1964]], [[:ru:Теодоракис,_Микис|Микис Теодоракис]] музыкаһы, ролдәрҙә Энтони Куинн, Ирен Папас һ.б.) һәм Мартин Скорсезеның [[:ru:Последнее_искушение_Христа_(фильм)|«Последнее искушение Христа»]] ( [[1988 йыл|1988]], Пол Шредер сценарийы, төп ролдәрҙе Уиллем Дэфо, Харви Кейтель, Барбара Херши һ.б.) фильмдары.

«Грек Зорба» романы һинд мистигы Ошо тәғлимәттәренә һиҙелерлек йоғонто яһай, унда  [[Будда|Будданың]] рухиәтен Зорба һыҙаттары менән берләштергән Зорба-Будда идеал тип һанала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Goldman, Marion S.|часть=Rajneesh|заглавие=Encyclopedia of religion|ответственный=Lindsay Jones, editor in chief|издание=Second edition|издательство=Macmillan Reference USA|год=2005|страницы=7608—7609|страниц=11000|isbn=9780028659800|ref=Goldman2}}&lt;/ref&gt;. Ошо үҙенең тәғлимәтендә Зорба йөҙөндә «тамуҡтан ҡурҡмай, ожмахҡа ынтылмай, тулы тормош менән йәшәй, тормоштағы ваҡ-төйәк нәмәләрҙән... ризыҡтан, эсемлектән, ҡатын-ҡыҙҙарҙан ләззәт ала. Эш көнөнән һуң ҡулына музыка ҡоралы ала һәм сәғәттәр буйы пляжда бейей» торған кешене күҙ уңында тота&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Грицанов, Александр Алексеевич|Грицанов А. А.]]|заглавие=Раджниш Ошо|место=Мн.|издательство=Книжный Дом|год=2011|страниц=384|страницы=11|серия=Тайны Посвящённых|isbn=978-985-17-0253-0|ref=Грицанов}}&lt;/ref&gt;.

Криттың Миртия ауылында (элекке Варвари) Казандзакистың атаһының йорто һаҡланған, унда яҙыусыға арналған музей бар.

Казандзакистың тормошонан бер нисә реаль ваҡиға, шул иҫәптән СССР буйлап сәйәхәттәре Елена Колмовскаяның «Путешественник и Сирены» (2014) романына нигеҙ булып тора.

== Рус телендәге баҫмалары ==

* {{Китап|заглавие=Христа распинают вновь : Роман|ответственный=Перевод с новогреческого [[Мочос, Яннис|Янниса Мочоса]] и Игоря Поступальского ; [Вступ. статья: Я. Мочоса]|место=М.|издательство=Гослитиздат|год=1962|страницы=470|серия=Зарубежный роман XX века}}
* Последнее искушение Христа. — М.: АСТ-Пресс, 1993.
* Последнее искушение. — СПб: Литера, 1998.
* Грек Зорба. — М.: София; Гелеос, 2003.
** Невероятные похождения Алексиса Зорбаса. — Азбука, 2014.
* Последнее искушение. — СПб.: Азбука-Классика, 2004.
* Отчёт перед Эль Греко. — М.: Раритет, 2005.
* Греческий пейзаж. Лотос / Классика плюс. — Афины, 2005.
* Капитан Михалис. — М.: Выргород, 2021.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Музей Никоса Казандзакиса|Никос Казандзакистың музейы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Prevelakis P. Nikos Kazantzakis and His Odyssey. A Study of the Poet and the Poem. New York: Simon and Schuster, 1961
* Kazantzakis H. Nikos Kazantzakis. A biography based on his letters. New York: Simon and Schuster, 1968 (переизд. 1983)
* Bien P. Nikos Kazantzakis. New York: Columbia UP, 1972
* Levitt M.P. The Cretan Glance, The World and Art of Nikos Kazantzakis. Columbus: Ohio State UP, 1980
* Μαράς Σ. Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική. Αθήνα, 1988
* Bien P. Kazantzakis. Politics of the Spirit. Princeton: Princeton UP, 1989
* Wilson C., Dossor H.F. Nikos Kazantzakis. Nottingham: Paupers, 1999
* Middleton D.J.N. Novel Theology: Nikos Kazantzakis’s Encounter with Whiteheadian Process Theism. Macon: Mercer UP, 2000
* Owen L. Creative Destruction: Nikos Kazantzakis and the Literature of Responsibility. Macon: Mercer UP, 2003
* Middleton D.J.N. Scandalizing Jesus?: Kazantzakis’s 'Last Temptation of Christ' Fifty Years On, New York: Continuum, 2005

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20110618100029/http://www.kazantzakis-museum.gr/ Казанцакис музейы сайты] (грек.)
* [http://www.interkriti.org/culture/kazantzakis Никос Казанцакис] (ингл.)
* [http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html Никос Казанцакис] (француз)
* {{IMDb name|0443611|Никос Казандзакис}}  
* [http://www.krugosvet.ru/articles/49/1004992/1004992a1.htm Никос Казанцакис] Кругосвет энциклопедияһында
[[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы номинанттары]]
[[Категория:Грек шағирҙары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Греция яҙыусылары]]
[[Категория:Греция тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Греция драматургтары]]
[[Категория:XX быуат драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:Греция шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:1957 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1883 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>5zwelgomeaca9vmztz730jlji97qnz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көтөүлек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200161</id>
    <revision>
      <id>1294614</id>
      <parentid>1293310</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6259" sha1="howkpnbyx8vlqcikblkwtgdo2g9a1dr" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Mallnitz Tauerntal 20220825.jpg|мини]]
'''Көтөүлек''' — үлән үҫкән, үлән ашаусы хайуандарҙы көтөү өсөн ҡулланылған ауыл хужалығы ерҙәре. Механизацияланған [[ауыл хужалығы]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем, көтөүлек [[йәй]] көндәре файҙалы [[бөжәктәр]] һәм [[хайуандар]], мәҫәлән, мөгөҙлө мал һәм [[Йорт аты|аттар]] өсөн төп аҙыҡ сығанағы була. Көтөүлектәр һаман да үтә ҡоро, ауыл хужалығы производстволары өсөн яраҡһыҙ ерҙәрҙә хайуандарҙы көтөү өсөн ҡулланыла.

[[Файл:1870 Josef Wenglein - Weidegrund.jpg|thumb|слева|&lt;center&gt;''[[Венглейн Йозеф|Йозеф Венглейн]]'' &lt;br&gt; «Көтөүлек» (1870 йыл)&lt;/center&gt;|230x230пкс]]

Көтөүлектәр ҡоро, дым күп, һаҙлыҡлы, таулы ерҙәрҙә булырға мөмкин. Эшкәртеү дәрәжәһе буйынса улар тәбиғи һәм тәбиә талап иткән көтөүлектәргә бүленә. Икенсе төр көтөүлектәр һөрөнтө ерҙе юғары продуктлы үләндәр менән сәсеү юлы менән барлыҡҡа килә, һәм тәбиғи көтөүлектәр менән сағыштырғанда сәселгән үлән туҡлыҡлы булыуы менән айылып тора. Үлән сәсеүҙән тыш, белгестәр культуралы көтөүлектәр өсөн башҡа саралар тәҡдим итә, мәҫәлән, кәртәләү. Үҫемлектәрҙән төрлө иген, ҡуҙаҡлы иген культуралары һәм башҡа фураж культуралары сәселә.

Тупраҡ төрө, минималь йыллыҡ температура һәм яуын-төшөм — көтөүлектәрҙе файҙаланыу ысулдарын билдәләүсе төп факторҙар.

Ер шарында көтөүлектәрҙң дөйөм майҙаны ҡоро ер майҙанының яҡынса 26 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ru.worldstat.info/World/List_of_countries_by_Permanent_meadows_and_pastures_%28percentage_of_land_area%29 |title=Весь мир — {{!}} Список стран и карта&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2011-12-07 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113216/http://ru.worldstat.info/world/list_of_countries_by_permanent_meadows_and_pastures_(percentage_of_land_area) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Уларҙың майҙаны бик ҙур (ике миллиард гектар) булһа ла, был ерҙәр 2/3 өлөшө ауыл хужалығы культураларын үҫтереү өсөн яраҡһыҙ&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2023/05/15/veg/ Массовый отказ от мяса сможет спасти климат на Земле. Что тогда будет есть человечество?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230514221722/https://lenta.ru/articles/2023/05/15/veg/ |date=2023-05-14 }} // [[Лента.ру]], 15 мая 2023&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Родственные проекты|Викисловарь=пастбище}}
* {{БСЭ3|статья=[https://archive.org/details/B-001-032-602-ALL/page/n290/mode/1up Пастбища]|страницы=267—268|автор=А. П. Мовсисянц|ref=Мовсисянц|том=19}}
* {{Книга |автор=Беднова Е. Т., Кузнецов Г. А. |заглавие=Организация и использование долголетних культурных пастбищ |год=1968 |место=М. |издательство=[[Колос (издательство)|Колос]] |всего страниц=271}}
* {{Книга |ссылка=https://www.booksite.ru/fulltext/natural/rast/text.pdf |автор=Дмитриева С. И., Игловиков В. Г., Конюшков Н. С., Раменская В. М. |заглавие=Растения сенокосов и пастбищ |год=1982 |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Колос (издательство)|Колос]] |всего страниц=248}}
* {{Книга |автор=Мовсисянц А. П. |заглавие=Водопой скота на пастбище |год=1979 |место=М. |издательство=[[Россельхозиздат]] |всего страниц=55}}
* {{Книга |ссылка=https://www.booksite.ru/fulltext/natural/kultpastb/text.pdf |автор=Сажинов Г. И. |заглавие=Долголетние культурные пастбища |год=1958 |место=Вологда |издательство=Вологодское книжное изд-во |всего страниц=52}}
* {{Книга |заглавие=Продуктивность сенокосов и пастбищ |год=1986 |место=Новосибирск |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |всего страниц=153}}
* {{Книга |заглавие=Практическое руководство по технологиям улучшения и использования сенокосов и пастбищ лесостепной и степной зон |год=1987 |место=М. |издательство=[[Агропромиздат]] |всего страниц=144}}
* {{Книга |заглавие=Справочник по сенокосам и пастбищам |год=1986 |место=М. |издательство=[[Россельхозиздат]] |всего страниц=355}}

{{Внешние ссылки|Растения}}

[[Категория:Малсылыҡ]]
[[Категория:Үҫемлектәр донъяһы зоналары]]</text>
      <sha1>howkpnbyx8vlqcikblkwtgdo2g9a1dr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Этвуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200226</id>
    <revision>
      <id>1294651</id>
      <parentid>1293570</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T00:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23624" sha1="k0ioqjshatx4qce96kh2t090qpi1uok" xml:space="preserve">{{фамилиялаштары}}
{{Яҙыусы
 | род деятельности  = [[яҙыусы]], {{поэтесса|XX века|Канады}}, {{литературный критик|XX века|Канады}}
 | годы активности   = 
 | язык произведений = [[Английский язык|инглиз теле]]
 | направление       = 
 | жанр              = 
 | премии            = [[Букер премияһы]];&lt;br&gt;[[Артур Кларк премияһы]];&lt;br&gt;[[Астурия принцессаһы премияһы]];&lt;br&gt;[[Премия генерал-губернатора|Канада генерал-губернаторы премияһы]]
 | награды           = 
 | викитека          = 
}}

'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[канада]] инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог
{{Библиоинформация}}
{{Букеровская премия}}
{{Золотой венец}}
{{Библиотека будущего}}

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>k0ioqjshatx4qce96kh2t090qpi1uok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэрайя Кэри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200323</id>
    <revision>
      <id>1294668</id>
      <parentid>1293871</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T09:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 27 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103265" sha1="o2qxmkcgk0zhvdhjvkigy99vx21352u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мэра́йя Кэ́ри''' ({{lang-en|Mariah Carey}}; [[27 март]] [[1969 год|1969]], [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[Соединённые Штаты Америки|америка]] [[йырсыһы]], йырҙар авторы, [[музыкаль продюсер]], [[актриса]] һәм [[филантроп]].

1990 йылда [[Columbia Records]] лейблының башҡарма директоры етәкселегендә туғыҙ тапҡыр платина статусын алған ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey#search_section|title=American album certifications – Mariah Carey – Mariah Carey|publisher=[[Американская ассоциация звукозаписывающих компаний|RIAA]]|language=en|access-date=2020-05-19|archive-url=https://archive.today/20200519053933/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=Mariah+Carey&amp;ti=Mariah+Carey%23search_section|archive-date=2020-05-19}}&lt;/ref&gt; һәм ул Америка [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләгән дүрт хит-синглды үҙ эсенә ала. 1993 йылда {{нп5|Tommy Mottola|Томми Моттола|en}} менән никахынан Һәм ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991), ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993) и ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' (1994) альбомдарының уңышынан һуң, Мэрайя Кэри Columbia лейблының бөтә тарихында коммерция йәһәтенән иң уңышлы музыкант тип таныла. ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995) альбомынан сығарылған «[[One Sweet Day]]» икенсе синглы [[Boyz II Men]] төркөмө менән дуэт музыка тарихына инә: уларҙың уртаҡ йыры [[Список рекордов Billboard Hot 100]] ''Billboard'' чартында рекордлы аҙналар һаны буйынса беренсе урынды биләй. Альбом яҙҙырыу осоронда Мэрайя Кэри әкренләп хип-хоп яғына борола, үҙе өйрәнгән R&amp;B — һәм поп жанрҙарынан ситкә тайпыла башлай. Был үҙгәрештәр ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997) альбомында сағылыш таба. Әйтер кәрәк, ул уҡ ваҡытта йырсы Мотолла менән айырылышып өлгөрә.

2000 йылда Кэри Columbia лейблынан китә һәм [[Virgin Records]] менән 100 миллионлыҡ контракт төҙөй. Беренсе «Блеск» фильмы (2001) сығарылғанға тиклем Мэрайя Кэри эмоциональ һәм физик хәлһеҙлек хәлендә була һәм ныҡ арығанлыҡтан дауаханаға оҙатыла. Фильм һәм альбом уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, Virgin Records лейблы, 50 миллион ваз кискән өсөн бирелә торған аҡса (отступные) түләп, 5 студия альбомының элек ҡул ҡуйылған контрактын һатып ала. Уңышһыҙ осорҙан һуң Мэрайя [[Island Records]] менән мультимиллионлыҡ контракт төҙөй һәм ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) альбомы менән донъя чарттарында юғары урындарға ҡайта. «[[We Belong Together]]» икенсе синглы 2000-се йылдарҙың иң уңышлы синглы була, һуңынан ''[[Billboard]]'' Billboard журналы уны «Песня десятилетия» тип атай. Мэрайя Кэри, икенсе пландағы актриса сифатында, «[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]» («Хазина», 2009) фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, шул роле ның Палм-Спрингс Халыҡ-ара кинофестивалендә «Прорыв года» премияһын, [[Black Reel Awards of 2010|Black Reel]] һәм [[NAACP Image Award]] церемонияларында «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» һәм «Кинофильмда икенсе пландағы актрисаны асыу» номинацияларына эйә була.

Кэри музыка тарихында ижад емештәре иң күп һатылған йырсыларҙың береһе булып тора уның дисктары күсермәләре дөйөм тиражы 200 миллиондан ашыу дана һатыла&lt;ref name=&quot;mc20092010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;defjam20092010&quot; /&gt;. 1998 йылда ул ун йыллыҡтың иң күп һатылған башҡарыусыһы, Ә 2000 йылда — [[World Music Awards]] церемонияһында мең йыллыҡтың коммерция йәһәтенән иң уңышлы йырсыһы тип таныла&lt;ref name=&quot;mcawards&quot; /&gt;.
[[Америка тауыш яҙҙырыу компаниялары ассоциацияһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ул коммерцияла уңышы буйынса АҠШ-та ижад күсермәләре 63 миллион дана тираж менән һатылған өсөнсө йырсы. 2008 йылда «[[Touch My Body]]» йыры [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй, Кэри музыка тарихында был чартта 18 тапҡыр беренсе урынды биләгән берҙән-бер артист була&lt;ref name=&quot;bb02042008&quot; /&gt;. Шулай уҡ ул биш «Грэмми» премияһы лауреаты&lt;ref name=&quot;mcawards&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=Mariah+Carey&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All |title=grammy.com |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925205043/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=mariah+carey&amp;title=&amp;year=All&amp;genre=All |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың авгусында йырсы Голливуд &quot;Дан Аллеяһы&quot;ның исемле йондоҙона лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|title = merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|author = Юлия Красновская|work = Новости|date = 2015-08-06|publisher = ok-magazine|access-date = 2015-08-06|archive-date = 2015-08-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150807141933/http://www.ok-magazine.ru/stars/news/26627-merayya-keri-poluchila-zvezdu-na-allee-slavy-v-gollivude|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың декабрендә «[[All I Want for Christmas Is You]]» йыры 1994 йылғы дебютынан һуң 25 йыл үткәс, [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартында беренсе урынды биләй һәм америка хит-парадының 19-сы чарттопперы була (был күрһәткес буйынса Кэри 20 тапҡыр лидер тип иғлан ителгән легендар [[The Beatles]] британ төркөмөнән генә ҡалыша)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |title=Рождественская песня Мэрайи Кэри возглавила чарт Billboard Hot 100 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217172636/https://iz.ru/955354/2019-12-17/rozhdestvenskaia-pesnia-meraii-keri-vozglavila-chart-billboard-hot-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIWFCIY&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|title=Wish Come True: Mariah Carey's 'All I Want for Christmas Is You' Hits No. 1 on Hot 100 After 25-Year Wait|work=Billboard|last=Trust|first=Gary|date=2019-12-16|access-date=2019-12-17|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216180915/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8546418/mariah-carey-all-i-want-for-christmas-is-you-number-one|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Балалыҡ йылдары ==
Мэрайя Кэри 1969 йылдың 27 мартында{{efn|name=Birth date|Хотя в некоторых источниках и указан 1970 год рождения&lt;ref&gt;* {{cite news |last1=Holden |first1=Stephen |title=The Pop Life - Mariah Carey's Debut |url=https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |work=[[The New York Times]] |date=1990-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111434/https://www.nytimes.com/1990/06/13/arts/the-pop-life-987890.html |archive-date=2018-01-01 |quote=The 20-year-old singer... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|author-link=Chris Nickson|last=Nickson|first=Chris|title=Mariah Carey revisited|url=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|year=1998|publisher=St. Martin's Griffin|location=New York|isbn=978-0-312-19512-0}}
* {{cite book|first=Marc|last=Shapiro|title=Mariah Carey|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18|year=2001|publisher=ECW Press|isbn=978-1-55022-444-3}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |date=20230119181715 }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2023-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119181715/https://books.google.com/books?id=-52eG8YN4tAC&amp;pg=PA18 |url-status=unfit }}
* {{cite magazine |last1=Eliscu |first1=Jenny |title=Mariah After Midnight |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327221424/https://www.rollingstone.com/music/music-news/mariah-after-midnight-2-102924/ |archive-date=2019-03-27 |date=2006-02-23 |quote=When Patricia Carey gave birth to a seven-pound baby girl at 7:27 A.M. on March 27th, 1970... }}&lt;/ref&gt;, Кэриҙың тыуыуы тураһындағы тыуған ҡалаһындағы иғландар ''{{iw|Long Islander News|The Long-Islander}}'' указывает на 1969 год&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|title=Recent Births Are Announced|newspaper=[[Long Islander News|The Long-Islander]]|location=Huntington, New York|date=1969-04-10|page=2—3|quote=Recent births at Huntington Hospital have been announced as follows{{nbsp}}... March 27 Mariah, Mr. and Mrs. Alfred Carey, Huntington|via=NYS Historic Newspapers|archive-date=2021-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407104122/https://nyshistoricnewspapers.org/lccn/sn83031119/1969-04-10/ed-1/seq-15/|access-date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;, һәм башҡа сығанаҡтар кеүек&lt;ref&gt;* {{cite news |title=Short Takes: Mariah Carey Doing OK at 21 |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=1991-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327220743/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-01-21-ca-641-story.html |archive-date=2019-03-27 |quote=At age 21, she seems... |access-date=2022-07-01 }}
* {{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sR4Ch1dMe8IC&amp;q=who%27s+who+in+america+mariah+carey+1969&amp;pg=PA275|title=The International Who's Who 2004|edition=67|publisher=[[Europa Publications]]|location=London|year=2003|editor-first=Elizabeth|editor-last=Sleeman|chapter=Carey, Mariah|isbn=978-1-85743-217-6|quote=b. 1969, Long Island, NY|url=https://archive.org/details/internationalwho2004ond}}
* {{cite magazine |title=Mariah Carey - Biography |url=http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |magazine=[[People]] |access-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817222020/http://www.people.com/people/mariah_carey/biography/ |archive-date=2016-08-17 |quote=Date of Birth: March 27, 1969 }}&lt;/ref&gt;}} [[Хантингтон (Нью-Йорк)|Хантингтонда]], [[Лонг-Айленд]]та, [[Нью-Йорк (штат)|штате Нью-Йорк]] штатында, АҠШ-та тыуған. Ул [[Ирландия|ирланд]] сығышлы элекке [[опера]] йырсыһы третий и младший ребёнок Патрисия Хикиҙың ({{lang-en|Patricia Hickey}}; 1937—2024) һәм афроамерика һәм [[Венесуэльцы|венесуэла сығышлы]] аэронавигация инженеры Альфред Рой Кэриҙың ({{lang-en|Alfred Roy Carey}}) өсөнсө һәм кинйә балаһы&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мэрайяға өс йәш булғанда, ата-әсәһе айырылыша&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 19-20.&lt;/ref&gt;. Хантингтонда йәшәгәндә, күрше расистар, фаразлауҙар буйынса, уларҙың эттәрен ағыулай һәм ғаилә машинаһын яндыра. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, ҡыҙ атаһы менән бик аҙ осраша, ә әсәһе ғаиләне тәьмин итеү өсөн бер нисә эштә эшләй. Мэрайя ваҡытының күп өлөшөн өйҙә яңғыҙ үткәрә һәм яйлап музыка менән шөғөлләнә башлай. Ул әсәһе йырлаған ''[[Верди]]ҙың «[[Риголетто]]»'' операһының фрагментын итальян телендә ҡабатлағандан һуң, өс йәшендә йырлай башлай&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 18-19.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Патрисия кинйә ҡыҙына йыр дәрестәре бирә башлай.

Мэрайя [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатыны]]ң Гринлаун ҡалаһында Харборфилдс урта мәктәбен тамамлай. Урындағы тауыш яҙҙырыу студияһында демонстрацион яҙҙырыу өҫтөндә эшләгәнлектән, ул йыш ҡына дәрестәргә йөрөмәй; шуға күрә класташтары уға «Мираж» ҡушаматы бирә&lt;ref&gt;Shapiro, pg. 31.&lt;/ref&gt;. Уның Лонг-Айлендта эшләүе Гевин Кристофер ({{lang-en|Gavin Christopher}}) һәм уның менән берлектә үҙенең демо-кассетаһы өсөн материал яҙған [[Бен Маргулис]] ({{lang-en|Ben Margulies}}) менән хеҙмәттәәшлек итеү мөмкинлеген бирә. Нью-Йоркҡа күскәндән Һуң, Мэрайя торлаҡ өсөн ҡуртым хаҡын түләү һәм матурлыҡ мәктәбендә 500 сәғәтлек курстарҙы тамамлау өсөн генә тулы булмаған эш көндәре эшләй&lt;ref&gt;Handelman, David. «Miss Mariah». ''[[Cosmopolitan]]''. December 1997.&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә ул Пуэрто-Рико йырсыһы Бренда К.Старрҙың (Brenda K. Starr) бэк-вокалисы була.

1988 йылда Мэрайя кисә барышында ул ваҡытта [[Columbia Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһы етәксеһе булған Томми Моттоланы осрата. Ул Бренда К.Старрҙан Кэриҙың демояҙмаһын ала. Моттола байрамдан киткәндә кассетаны тыңлай, һәм башҡарыуҙы һоҡланып ҡабул итә, шунан Һуң ул Мэрайяны эҙләп кире килә, ләкин уны осратмай. Шулай ҙа Моттола йәш йырсыны эҙләп таба һәм уның менән контракт төҙөй.

== Карьераһы ==

=== 1990—1994: ''Mariah Carey'', ''Emotions'', ''Music Box'', ''Merry Christmas'' ===
[[Файл:Mariah Carey 1990 cropped.jpg|thumb|слева|160px|1990 йылда]]
Уның ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' дебют альбомынан «[[Vision of Love]]», «[[Love Takes Time]]», «[[Someday (песня Мэрайи Кэри)|Someday]]» һәм «[[I Don’t Wanna Cry]]» синглдары америка чарттарында беренсе урынды биләй һәм ул йондоҙға әйләнә. 1991 йылда Кэри «Иң яҡшы яңы башлаған башҡарыусы» һәм «Иң яҡшы поп-вокалистка» булараҡ үҙенең беренсе «Грэмми» премияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |title=Исполнитель — Mariah Carey // Кумиры на MTV.ru |access-date=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218102212/http://www.mtv.ru/idols/m/mariah_carey.wbp |archive-date=2008-02-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 17 сентябрендә Мэрайя үҙенең икенсе, [[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]], альбомын сығара. Ул ҙур жанр төрлөлөгө, госпел, заманса ритм-н-блюз, соул, шулай уҡ 1950—1970 йылдарҙағы балладалар йоғонтоһон кисереүе менән, айырылып тора. Альбом тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаһын ала.

[[1993 йыл]]дың июнендә Ул Моттолаға кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда ул ''[[Music Box (альбом)|Music Box]]'' альбомын сығара. Был альбомда «Without You», «Anytime You Need A Friend» һәм «Hero» кеүек йырҙар бар, һәм ул бөгөнгө көнгә тиклем иң күп һатылған альбом булып ҡала. «Dreamlover» беренсе синглы 9 аҙна дауамында америка чарттарында беренсе урынға сыға. Киләһе «Hero» йыры ла чарттарҙа беренсе урынды биләй һәм иң танылған йырҙарының береһе була.

1994 йылдың ҡышы Кэри [[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]] раштыуа йырҙары альбомын сығара.

=== 1995—2000: ''Daydream'', ''Butterfly'' һәм ''Rainbow'' ===
1995 йылдың 3 октябрендә Кэриҙың бишенсе студия альбомы — ''[[Daydream]]'' сыға. ''Daydream'' Кэриҙың өлгөргән тауышҡа һәм жанр төрлөлөгөнә күсеүен символлаштыра: йырсы [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] музыкаһының стилистик элементтарын ҡуллана. Был Моттола менән айырылышыуына тиклемге һуңғы альбом була.

Альбомы сығыр алдынан АҠШ-та уның беренсе ҙурлыҡтағы туғыҙынсы хиты булған «[[Fantasy (песня Мэрайи Кэри)|Fantasy]]» синглы сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |title=Mariah Carey’s 25 Top Billboard Hit Songs {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2014-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605185707/http://www.billboard.com/articles/list/6106408/mariah-carey-25-top-billboard-hits-hot-100-chart |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «Fantasy» башҡарыусылар араһында [[Billboard Hot 100]] чартында [[Список рекордов Billboard Hot 100|беренсе урынды биләгән дебюты]] беренсе сингл була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|title=Only 23 Songs Have Ever Debuted At Number One, Including Bieber's Latest|publisher=Forbes.com|author=Hugh McIntyre|lang=en|date=2015-09-11|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421044849/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2015/09/11/justin-biebers-new-single-is-just-the-23rd-song-to-debut-at-number-one/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Американың [[Boyz II Men]] ритм-н-блюз төркөмө менән берлектә яҙҙырылған «[[One Sweet Day]]» йыры ла шундай уҡ ҡаҙаныш менән билдәләнә: сингл Billboard Hot 100 рейтингында беренсе урынды биләй һәм рекордлы 16 аҙна дауамында беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |title='Uptown Funk!,' 'Macarena,' 'One Sweet Day' &amp; More: The Longest-Leading No. 1s Ever on the Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112214921/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6523874/uptown-funk-macarena-longest-leading-hot-100-no-1s |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1999 йылда Billboard баҫмаһы «One Sweet Day» йырын, 1990-сы йылдарҙың төп хиттары рейтингында беренсе урынға ҡуя, композицияны «Ун йыллыҡ йыры» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |title=March 16, 1996: Mariah Carey, Boyz II Men’s 'One Sweet Day' Makes History On Hot 100 {{!}} Billboard |access-date=2015-12-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035811/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5937560/march-16-1996-mariah-carey-boyz-ii-mens-one-sweet-day-makes |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Үҙ сиратында, альбомдың өсөнсө, «Always Be My Baby», синглы Кэриҙың юғары дебюттарға һәм коммерция яғынан уңышлы ынтылышын дауам итә

Йыр [[Billboard Hot 100]]та беренсе аҙнала уҡ икенсе юлды биләй, был үҙенсәлекле ҡаҙаныш булып тора, һәм, ахыр сиктә, йырсының америка чартында беренсе урынды биләгән ун беренсе йыры була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |title=Mariah Carey Performs 'Always Be My Baby' in Classic Mariah Fashion |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222152152/http://jezebel.com/mariah-carey-performs-always-be-my-baby-in-classic-mari-1577403228 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылда 38-се йыллыҡ «Грэмми» тантанаһында ''Daydream'' алты номинацияға эйә була, әммә бер категориялала ла еңмәй.

[[Файл:Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|thumb|200px|«I Still Believe» клубын төшөрөү, 1998 йылдың декабре]]

Артабанғы альбомдары менән Кэри, шул иҫәптән үҙенең эштәренә яңы жанрҙар индереп, үҙенең музыкаль яңғырашын тулыһынса контролдә тота башлай 1997 йылдың уртаһында Кэри Үҙенең Киләһе butterfly альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай[27].

&lt;ref&gt;{{книга|автор=Nickson, Chris.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/164|место=Нью-Йорк|год=1998|страницы=164|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. 1997 йылдың уртаһында Кэри уның киләһе ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' альбомы өсөн материал яҙҙыра башлай&lt;ref name=&quot;nickson40&quot;&gt;{{книга|автор={{не переведено 5|Chris Nickson|Nickson, Chris|en}}.|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick/page/157|год=1998|место=[[Нью-Йорк]]|страницы=157|издательство=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-19512-0}}&lt;/ref&gt;. Альбом 1997 йылдың сентябрендә сыға һәм тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Альбом яҙҙырыу өсөн ул хәҙерге заман хип-хоп йондоҙҙарынан, шул иҫәптән [[Puff Daddy]] һәм [[Мисси Эллиот]]тан ярҙам һорай. Альбом, уның уңышы элекке дисктар менән сағыштырғанда бер аҙ кәмерәк булһа ла, америка чарттарында беренсе урынға сыға. «Honey» синглы өс аҙна, ә «My All» — аҙна дауамында исемлектең юғары юлында тора.

Шуға ҡарамаҫтан, Кэри элекке стиленә әйләнеп ҡайтмай. Киләһе ''#1s'' (америка чарттарында беренсе урынды биләгән 14 синглы йыйынтығы) альбомы өсөн ул [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]], [[Уитни Хьюстон]] һәм [[Brian McKnight|Брайан Макнайт]] менән тректар яҙҙыра.

1999 йылда актёрлыҡ курстарын үткәндән һуң, Кэри [[Рене Зеллвегер]] һәм [[О'Доннелл, Крис|Крисом О’Доннелл]] менән «The Bachelor» (''Холостяк'') фильмында төшә. Шул уҡ йылда ул ''Rainbow'' тигән киләһе студия альбомын сығара. «Heartbreaker» беренсе синглы америка чарттарында беренсе урынды биләй. Йыр төшөрөү өсөн бер нисә миллион доллар тотонолған видеоклип менән оҙатыла. Беренсе синглдың уңышына ҡарамаҫтан, альбом табыныусыларҙың күңелен ҡыра һәм тәнҡитселәр тарафынан тар-мар ителә. Уларҙың күбеһе, айырылышҡандарынан һуң йырсы менән Моттола араһындағы мөнәсәбәт боҙолоу сәбәпле, Кэри контракт шарттарын мөмкин тиклем тиҙерәк үтәү өсөн яңы альбом сығарырға ашыға, тип раҫлай.

=== 2001—2004: ''Glitter'', ''Charmbracelet'', шәхси һәм һөнәри проблемалары ===
1999 йылдың декабрендә Кэри [[Billboard]] баҫмаһы тантанаһында ''«[[Billboard Music Awards|Артист десятилетия]]»'' наградаһын ала, ә 2000 йылдың июлендә [[World Music Awards]] премияһында ''«Самая продаваемая исполнительница тысячелетия»'' махсус наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |title=Winners of the WORLD MUSIC AWARDS — may 2000 |access-date=2000-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001015144058/http://www.montecarloresort.com/awards/00/w00res00.htm |archive-date=2000-10-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Columbia Records лейблы етәкселеге менән шәхси һәм профессиональ мәнфәғәттәр конфликты Мэрайяны яҙҙырыу компанияһын ташлап китергә мәжбүр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, йырсы 1997 йылда уҡ, Томми Моттола менән айырылышыу процесы тамамланғас, Columbia менән үҙенең профессиональ мөнәсәбәттәрен өҙөргә йыйынған була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |title=Mariah Carey Expected to Leave Label —latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083259/http://articles.latimes.com/2001/mar/23/business/fi-41606 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың яҙында [[Los Angeles Times]] бер нисә тауыш яҙҙырыу компанияһының Мэрайя Кэри менән хеҙмәттәшлек итеү буйынса ҡыҙыҡһыныуын хәбәр итә. Ахыр сиктә күп кенә лейбл етәкселәре, йырсы менән контракт төҙөү өсөн етерлек сумма бирә алмаясаҡтарын аңлап, сауҙа һуғышына инеүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |title=Carey Reportedly Signs 4-Album, $80-Million Virgin Records Deal — latimes |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083426/http://articles.latimes.com/2001/apr/03/business/fi-46231 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Әммә 2001 йылда финанс шарттары [[Virgin Records]] тауыш яҙҙырыу компанияһына Кэри менән бығаса булмаған 80 миллион долларлыҡ суммаға контракт төҙөргә ҡамасауламай&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |title=BBC News {{!}} MUSIC {{!}} EMI drops Mariah Carey |access-date=2015-01-30 |archive-date=2014-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513053826/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1777172.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Контракт суммаһы музыка индустрияһы тарихында 2001 йылдың йәйенә, ул саҡта америка йырсыһы Уитни Хьюстон Sony [[Sony BMG]] менән 100 миллион долларға килешеү төҙөгәнгә, тиклем рекорд булып ҡала&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |title=The Inside Story of How Mariah Carey and L.A. Reid Reunited (at a Fraction of Her Former $80 Million Deal) {{!}} Billboard |access-date=2015-01-30 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202031720/http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6457972/the-inside-story-of-how-mariah-carey-and-la-reid-reunited-at |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |title=Whitney Signs $100 Million Contract — Whitney Houston : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074859/http://www.people.com/people/article/0,,622400,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Башҡарыусы үҙенең проекттары өҫтөнән тулы концептуаль һәм ижади контроль ала&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Ул 80-се йылдарҙың бейеү музыкаһы һәм диско-музыка менән рухландырылған саундтрек-альбом яҙҙырырға ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://allmusic.com/album/glitter-r544381 |title=Glitter — Mariah Carey {{!}} Songs, Reviews, Credits, Awards {{!}} AllMusic |access-date=2015-01-30 |archive-date=2011-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211235556/http://www.allmusic.com/album/glitter-r544381 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бер нисә айҙан һуң, 2001 йылдың июлендә, Кэри физик һәм эмоциональ хәлһеҙләнеүҙән яфалана башлай. Ул үҙенең рәсми сайтында латин башҡарыусыһы [[Луис Мигель]] менән мөнәсәбәттәренең өҙөлөүенә һәм артыҡ арығанлығына зарланып хәбәрҙәр ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2001/07/28/wcarey28.xml News — Latest breaking UK news — Telegraph]{{Недоступная ссылка|date=сентября 2021 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың 25 июлендә Мэрайя Кэри нервы һәм эмоциональ өҙлөгөү арҡаһында дауаханаға оҙатыла. Йырсыға үҙенең сығыштарын, атап әйткәндә, «Блеск» проектының реклама кампанияһын һәм телеканалдың егерме йыллығына арналған [[MTV]] концертында сығыш яһауын туҡтатып торорға тура килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |title=Diva in Distress : People.com |access-date=2015-12-13 |archive-date=2016-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162706/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135079,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariah Carey Charmbracelet London.jpg|thumb|right|Кэри во время Charmbracelet World Tour ваҡытында]]
2001 йылда Кэри үҙенең ''«[[Glitter (альбом)|Glitter]]»'' яңы альбомынан Һәм саундтрегынан ''Loverboy'' синглын сығара. Тәнҡитселәр альбомды юҡҡа сығара, һәм был Кэриҙың карьераһында беренсе уңышһыҙлыҡ була. Альбом сығарылғандан һуң бер нисә көн үткәс, Кэриҙы билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында дауаханаға оҙаталар.

Virgin менән берлектә эшләүенең киләһе йылында, уның дебют [[фильм]]ы һәм саундтрегы уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында, йырсының популярлығы кәмей. Йырсының шул сәбәпле физик һәм эмоциональ өҙлөгөүе киң билдәлелек ала.

2002 йылдың башында Кэри менән Virgin Records араһындағы килешеү, низағ тыуҙырып, өҙөлә. Хеҙмәттәшлекте тамамлау өсөн рәсми сәбәптәр аталмаһа ла, күп кенә күҙәтеүселәр быға ''Glitter'' альбомының кәм һатылыуы һәм шул уҡ исемле фильмдың халыҡ-ара касса уңышһыҙлығы йоғонто яһаған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |title=Record Label Pays Dearly To Dismiss Mariah Carey — NYTimes.com |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065902/http://www.nytimes.com/2002/01/24/us/record-label-pays-dearly-to-dismiss-mariah-carey.html?pagewanted=all |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Кэри [[Universal Music Group|Island Records]] компанияһы менән яңы контракт төҙөй.

=== 2005—2007: ''The Emancipation of Mimi'' менән даны ҡайтыуы ===
[[Файл:Mariah Carey 2005.jpg|thumb|слева|200px|В 2005 году]]
Мэрайя Кэриҙың ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005) Унынсы студия альбомы [[The Neptunes]], [[Уэст, Канье|Канье Уэст]] һәм [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] кеүек продюсерҙар ҡатнашлығында яҙҙырыла.
''The Emancipation of Mimi'' 2005 йылда Америка Ҡушма Штаттарында иң күп һатылған альбом була. Элиса Гарднер ''[[USA Today]]'' гәзитендә былай тип яҙа: (Snoop Dogg ҡатнашлығында) һәм «Get Your Number» (Джермейн Дюпри менән) «Say Somethin'» кеүек яңы, уйынлы тректар йырсының хип-хопҡа ҡарата дәртен юғалтмауын иҫбатлай. Әммә йырсы ҡоштоң яңыртылған ышанысын балладалар һәм урта темп йырҙары сағылдыра.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm |title=Mariah rebounds, Garbage is sweet, Will Smith gets lost |work=USA Today |date=2005-04-13 |access-date=2010-02-21 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524034213/http://www.usatoday.com/life/music/reviews/2005-04-11-listen-up_x.htm }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Mariah Carey in August 2006 3.jpg|thumb|right|Штат Флорида, 7 август 2006 йыл. Мэрайя үҙенең [[The Adventures of Mimi Tour|Adventures of Mimi Tour]] концертында сығыш яһай.]]
''The Emancipation of Mimi'' заманса ритм-н-блюз жанрында ''[[Grammy Award for Best Contemporary R&amp;B Album|Ритм-н-блюз яңы заман жанры]]'' номинацияһында еңеү яулай, ә «[[We Belong Together]]» синглы 48-се «Грэмми» тантанаһында ''[[Grammy Award for Best Female R&amp;B Vocal Performance|Иң яҡшы Ҡатын-ҡыҙ R&amp;B сығышы (вокал)]]'' һәм ''[[Grammy Award for Best R&amp;B Song|Иң яҡшы R&amp;B йыр]]'' наградаларын ала. 14 аҙна дауамында «We Belong Together» йыры Hot 100 чартында беренсе урынды биләй, был уның соло йырсы булараҡ карьераһында рекорд була. Һуңынан «[[Shake It Off (песня Мэрайи Кэри)|Shake It Off]]» йыры икенсе урынға күтәрелә, һәм Мэрайя Кэри Hot 100 чартының тәүге ике баҫҡысын биләгән беренсе соло йырсы була.&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html Chart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104025931/http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-retail-stores-not/4658871-1.html |date=2012-01-04 }}. ''Billboard''. April 20, 2002. Retrieved July 19, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bronson, Fred; «The Billboard Book of Number One Hits», pg. 44&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Feldman, Christopher; «The Billboard Book of Number Two Hits»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jeckell, Barry A. [http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 «Mariah Matches Hot 100 Milestone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929150159/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053107 |date=2007-09-29 }}. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 9, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101203143547/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1001053461 Chart Beat]. ''Billboard''. September 1, 2005. Retrieved June 10, 2008.&lt;/ref&gt; 2005 йыл Мэрайя өсөн уңышлы була — уның «[[We Belong Together]]» синглы Hot 100 йыллыҡ йомғаҡлау чартында беренсе урынды биләй,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |title=Historical Music Chart – 90s Music Chart – 80s Music Chart |publisher=Web.archive.org |date=2007-12-18 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218104131/http://www.billboard.com/bbcom/charts/yearend_chart_index.jsp |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;, ә ''[[The Emancipation of Mimi]]'' [[Nielsen SoundScan]] һатыуҙы иҫәпкә алыу системаһына ярашлы, 2005 йылда бестселлер альбом була.&lt;ref&gt;{{cite web|author=don&amp;amp;#39;t have one|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/2329/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly/|title=Week Of Dec. 3, 2007: Will Josh Groban's Noel Be SoundScan's No.1 Album of 2007? Is Santa Jolly? – Chart Watch|publisher=New.music.yahoo.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688g79yHO?url=http://music.yahoo.com/blogs/chart-watch/week-of-dec-3-2007-will-josh-grobans-noel-be-soundscans-1-album-of-2007-is-santa-jolly.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2006 йылдың уртаһында Мэрайя Кэри, бер нисә сығышы туҡтатылһа ла, уның карьераһында иң уңышлыһы булған [[The Adventures of Mimi Tour]] концерт турнеһын башлай.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html «Mariah Carey’s Hong Kong Show Canceled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822114630/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/26/AR2006102600632.html |date=2016-08-22 }}. ''[[The Washington Post|Washington Post]]''. October 26, 2006. Retrieved December 15, 2007.&lt;/ref&gt; 2007 йылда ул ''[[Playboy]]'' журналы март һаны тышлығында кейем кейгән килеш фотосессия үтә.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070108074730/http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm «Modest Mariah»]{{Dead link|date=March 2010 |url=http://www.nypost.com/seven/12312006/gossip/pagesix/modest_mariah_pagesix_.htm |id=20070929165808}}. ''[[New York Post]]''. December 31, 2006. Retrieved January 27, 2007.&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта Мэрайя порноактриса [[Mary Carey (pornographic actress)|Мэри Кэри]] псевдонимының йырсының исеме менән оҡшашлығы буйынса ялыу бирә.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm |title=Entertainment &amp;#124; Carey battles porn star over name |publisher=BBC News |date=2006-12-09 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104141230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6165313.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html |title=Mariah Carey Battles Porn Star-Turned-Politician Mary Carey Over Stage Name – Business And Money &amp;#124; Business News &amp;#124; Financial News |publisher=Fox News |date=2006-12-11 |access-date=2010-06-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526005918/http://www.foxnews.com/story/0,2933,235820,00.html }}&lt;/ref&gt;

2006 йылда ''[[Tennessee (film)|Теннесси]]'' (2008) коммерцияға ҡарамаған фильмында ире менән айырылышҡан һәм атаһын эҙләп ике сәйәхәтсе ағаһына ҡушылған маҡсатҡа ынтылышлы йырсы ролен уйнай. Фильм ҡатнаш баһалар ала, әммә ҡайһы берҙәре, атап әйткәндә, [[Рейтер]], «баһаланып етмәгән һәм бик эффектлы», тип йырсының уйнауын маҡтап яҙа.&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey surprisingly effective in &quot;Tennessee&quot;
  | last = Farber
  | first = Stephen
  | url = https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = The Hollywood Reporter
  | location = New York
  | date = 2008-05-01
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2009-05-05
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20090505083651/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN0154359820080501
  }}&lt;/ref&gt;

=== 2007—2009: ''E=MC²'', икенсе никахы һәм ''Memoirs of an Imperfect Angel'' ===
[[2007 в музыке|2007 йылды]]ң яҙы йырсы үҙенең ун беренсе ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' студия альбомы өҫтөндә эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 «MARIAH CAREY ANNOUNCES NEW ALBUM E=MC2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081125161726/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2073 |date=2008-11-25 }} ''MariahCarey.com''.&lt;/ref&gt;.
 
2 апрелдә, «E=MC2» сығыуға ике аҙна ҡалғас, «[[Touch My Body]]» төп синглы йырсының [[Billboard Hot 100|Hot 100]] чартында бөтә ижади карьераһында юғары кимәлдәге ун һигеҙенсе хит була, Америка ''Billboard'' журналы яҙғанса, [[Пресли, Элвис|Элвис Пресли]]ҙы бөтә артистар араһында хиттар һаны буйынса икенсе урынға күсерә&lt;ref&gt;Bronson, Fred. [https://web.archive.org/web/20070217113920/http://www.billboard.com/bbcom/chart_beat/bonus_display.jsp?vnu_content_id=1001736670 «Chart Beat Chat»]. ''Billboard''. December 22, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ Mariah Carey surpasses Elvis in No. 1s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416064450/http://www.msnbc.msn.com/id/23918924/ |date=2009-04-16 }}. [[MSNBC]]. April 2, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah, Madonna eclipse Elvis in Billboard charts
  | last = Pietroluongo
  | first = Silvio
  | url = https://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  | agency = [[Reuters]]
  | newspaper = Billboard
  | location = New York
  | date = 2008-04-02
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-06-04
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604195107/http://www.reuters.com/article/2008/04/02/us-singles-idUSN0240801220080402
  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mariah Carey by David Shankbone.jpg|thumb|200px|«Теннесси» фильмы премьераһында, 2008 йылдың апреле]]
2008 йылда ''Billboard'' журналы Мэрайя Кэриға, йырсыны ''Billboard'' Hot 100 чарты тарихында икенсе иң уңышлы башҡарыусы тип атап, «[[Billboard Hot 100 50th Anniversary Charts|бөтә осорҙар буйынса йөҙ артист]]» исемлегендә алтынсы урынды бирә&lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml | title=Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary |work=Billboard| access-date=2009-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913150551/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-20.shtml|archive-date=2008-09-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя Кэри шулай уҡ халыҡ-ара чарттарҙа ла, АҠШ-тағы кеүек булмаһа ла, уңышҡа өлгәшә. Әлеге ваҡытта Уның Бөйөк Британияла ике хит-синглы, Австралияла ике һәм Канадала алты беренсе дәрәжәле синглы бар. Японияла уның иң уңышлы синглы ил чартында икенсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onlineweb.com/theones/|title=A Half Century + Of British Number Ones|publisher=Onlineweb.com|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688g8hWMC?url=http://www.onlineweb.com/theones/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm  |title=Australian Number One Hits |publisher=Web.archive.org |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080718171731/http://www.onmc.iinet.net.au/trivia/aus_list.htm |archive-date = 2008-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan%20no1%20single%2068-.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622021037/http://www2.wbs.ne.jp/~ms-db/oricon/japan+no1+single+68-.htm|archive-date=2008-06-22 |title=年間最高売上を記録した洋楽シングル(1968年〜2007年) |publisher=.wbs.ne.jp |access-date=2009-10-21}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя һәм актёр/комик/рэпер [[Кэннон, Ник|Ник Кэннон]] [[Антигуа]] хосуси утрауында «[[Bye Bye (песня Мэрайи Кэри)|Bye Bye]]» икенсе синглы өсөн музыкаль видеоклип төшөргәндә осраша&lt;ref&gt;[http://www.efluxmedia.com/news_Friends_Shocked_By_Mariah_Careys_Wedding_17122.html. ''E FLux Media''.]&lt;/ref&gt;. Улар 2008 йылдың 30 апрелендә (унда Мэрайяның шәхси биләмәләре булған) [[Windermere Island]] багам утрауында өйләнешә&lt;ref&gt;Liz McNeil. [http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html EXCLUSIVE: See Mariah &amp; Nick’s Wedding Photo!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707191857/http://www.people.com/people/article/0,,20198292,00.html |date=2011-07-07 }}. ''People''. May 7, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Nick Cannon Relative Confirms He Married Mariah|last=Dubin|first=Danielle|date=2008-05-02|work=People|access-date=2008-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/688g99DJY?url=http://www.people.com/people/article/0,,20197441,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503142429/http://www.usmagazine.com/nick-cannons-family-confirms-mariah-carey-wedding |archive-date=2008-05-03 |title=Nick Cannon's Family Confirms He's Wed Mariah Carey |date=2008-05-02 |publisher=usmagazine.com |access-date=2008-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24413267/|title=Mariah Carey reportedly Married in Bahamas|date=2008-05-02|publisher=MSNBC|access-date=2008-05-08|archive-url=https://www.webcitation.org/688g9xhZA?url=http://today.msnbc.msn.com/id/24413267|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың октябрендә йырсы [[Long Island Music Hall of Fame]] дан залы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long Island Music Hall of Fame|url=http://www.limusichalloffame.org/|title=Home of the L.I. Music Hall of Fame|publisher=Limusichalloffame.org|date=2008-11-30|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gAgpYD?url=http://www.limusichalloffame.org/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мэрайя [[Сэндлер, Адам|Адама Сэндлер]]ҙың, [[Камео|үҙен-үҙе]] уйнап, ''[[Не шутите с Зоханом]]'' фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;smellperfume&quot;&gt;Patterson, Sylvia. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2008/03/16/sv_mariahcarey.xml Mariah Carey: Come in and smell the perfume] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521102005/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2008%2F03%2F16%2Fsv_mariahcarey.xml |date=2008-05-21 }}. ''[[The Daily Telegraph]]''. March 17, 2008. Retrieved March 31, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sampson, Mike. [http://www.joblo.com/index.php?id=16350 «Mariah and Sandler?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005625/http://www.joblo.com/index.php?id=16350 |date=2007-09-27 }}. JoBlo.com. June 11, 2007.&lt;/ref&gt;.

Мэрайя Кэри 2009 йылдың 20 ғинуарында афроамерикандар араһынан беренсе АҠШ президенты булараҡ ант биргән [[Обама, Барак|Барака Обаманы]]ң инаугурацияһында «[[Hero (песня мэрайи Кэри)|Hero]]» йырын йырлай&lt;ref&gt;{{Cite news
 |title      = MUSIC REVIEW; Music for Many Firsts, Including the First Couple's First Dance
 |last       = Pareles
 |first      = Jon
 |url        = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E5DD1F3FF931A15752C0A96F9C8B63
 |newspaper  = [[The New York Times]]
 |location   = New York
 |date       = 2009-01-22
 |access-date = 2011-05-23
|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың 7 июлендә Мэрайя [[Trey Lorenz|Треем Лоренс]] менән бергә Лос-Анджелестағы [[Стейплс-үҙәк]]тә [[Джексон, Майкл|Майклу Джексонды]] хәтерләү сараһында Jackson 5 төркөмөнөң — «[[I'll Be There (песня The Jackson 5)|I’ll Be There]]» хиты версияһын йырлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|title=Mariah Carey Apologizes For Emotional Performance During Jackson Memorial|publisher=Access Hollywood|date=2009-07-08|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gBXGAz?url=http://www.accesshollywood.com/mariah-carey-apologizes-for-emotional-performance-during-jackson-memorial_article_20331?__source=rss|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Йырсы, америка башҡарыусыһы [[The-Dream]]дың ''[[Love vs. Money]]'' альбомынан «[[My Love (песня The-Dream)|My Love]]» йырында саҡырылған артист сифатында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Allmusic
  | class = artist
  | id = p62404
  | tab = credits/date-asc/700
  | label = Mariah Carey &gt; Credits
  |accessdate=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда Мэрайя яҙыусы [[Sapphire (author)|Sapphireны]]ң ''Push'' романы буйынса төшөрөлгән ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмында социаль хеҙмәткәр ролен башҡара. Фильм кино тәнҡитселәренән, атап әйткәндә, Мэрайя Кэриҙың уйнауы буйынса, бик күп ыңғай баһа ала&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Dark horse nominees: Will the Oscars nominate 'Avatar'?
  | last = O'Neil
  | first = Tom
  | url = http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2009-10-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2012-02-25
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225053630/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/10/avatar-james-cameron-movie-news-story-article.html |date=2012-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |title=Precious: Based on the Novel Push by Sapphire |work=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091030220546/http://www.rottentomatoes.com/m/precious/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, фильмды ''[[Variety]]'' журналы «абсолют-камил» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite news |author=By |url=http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 |title=Precious: Based on the Novel 'Push' by Sapphire Movie Review From The Sundance Film Festival |work=Variety |date=2009-01-18 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428125141/http://www.variety.com/index.asp?layout=festivals&amp;jump=review&amp;id=2471&amp;reviewid=VE1117939367&amp;cs=1 }}&lt;/ref&gt;. ''Сокровище'' фильмы [[Сандэнс]] кинофестивалендә һәм [[Международный кинофестиваль в Торонто|Торонто халыҡ ара кинофестиваленд]]ә төп наградалар яулай&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm |title=Entertainment &amp;#124; Precious film takes Toronto prize |publisher=BBC News |date=2009-09-20 |access-date=2009-10-21 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001000017/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8265281.stm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|title='Precious' scoops top Toronto prize|publisher=Digital Spy|date=2009-09-21|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gC9rMZ?url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a178373/precious-scoops-top-toronto-prize.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = &quot;Precious&quot; wins top Toronto film festival prize
  | last = French
  | first = Cameron
  | url = https://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  | agency = [[Reuters]]
  | location = New York
  | date = 2009-09-19
  | access-date = 2011-05-23
  | archive-date = 2011-02-08
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110208160508/http://www.reuters.com/article/2009/09/19/us-toronto-awards-idUSTRE58I15F20090919
  }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың ғинуарында Мэрайя [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] ''Сокровище'' фильмы өсөн ''«Прорыв года»'' номинацияһы буйынса премияға лайыҡ була&lt;ref name=Carey&gt;{{Cite news |author=Daily News Staff |title=Weeks after tipsy awards speech, Mariah Carey pops cork on her own liquor brand, Angel Champagne |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html |work=Daily News |date=2010-01-17 |location=New York |access-date=2011-07-06 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121181857/http://www.nydailynews.com/gossip/2010/01/16/2010-01-16_mariah_launches_new_liquor_label.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mariahangels.jpg|thumb|left|upright|Мэрайя Кэри 2009 йылда Лас-Вегаста йырлай]]
2009 йылдың 31 декабрендә Мэрайя Кэри Төньяҡ Америка илдәренә: Ҡушма Штаттарға һәм Канадаға үҙенең етенсе [[Angels Advocate Tour]] концерт турын аса&lt;ref name=&quot;mcpr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|title=Mariah Announces Her &quot;Angels Advocate&quot; tour|date=2009-12-11|access-date=2009-05-03|work=Mariah Carey's Official Website|publisher=Automatic Princess Holdings LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/688gEdsBk?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=2738|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010—хәҙерге осор ===
[[Файл:Mariahparade1.jpg|thumb|left|Мэрайя Кэриҙың [[Magic Kingdom]]да 2010 йылдың 3 декабрендә асыҡ сығышы]]

2010 йылдың авгусында [[The Island Def Jam Music Group|Island Def Jam]] етәксеһе Мэтт Восс [[Сеул]]да үткән пресс-конференцияла [[2 ноябрь]] алты яңы йыр һәм «[[All I Want for Christmas Is You]]» раштыуа классикаһының ремикстарын индергән альбом сығыуын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|title=Mariah Carey Touches Down in Brazil|publisher=Rap-Up.com|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gItyzF?url=http://www.rap-up.com/2010/08/19/mariah-carey-touches-down-in-brazil/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; иғлан итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|title=Carey Returns With Christmas Album|publisher=W.E.N.N|date=2010-08-19|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gJkfTG?url=http://www.wenn.com/all-news/carey-returns-with-christmas-album/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом «[[All I Want for Christmas Is You]]», тип аталасағын һәм алдағы 1994 йылғы мультиплатина лонгплейының — ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' дауамы буласағын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|title=Exclusive: Mariah Carey Christmas Album Title, Release Date Revealed|publisher=Rap-Up.com|access-date=2010-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/688gLIt97?url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/exclusive-mariah-carey-christmas-album-title-release-date-revealed/|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя, бродвей продюсеры [[Marc Shaiman|Марком Шэймен]] менән хеҙмәттәшлек итеп, альбом өсөн бер нисә йыр яҙа. ''Merry Christmas II You'' [[Billboard 200|''Billboard'' 200]], төп чартында беренсе аҙнала 56 000 дана күсермәһе һатылып, дүртенсе урынды биләй, был йырсының ''[[Merry Christmas (альбом Мэрайи Кэри)|Merry Christmas]]'' раштыуа альбомы күрһәткестәренән юғарыраҡ була. ''Merry Christmas II You'' — йырсының был чарттың тәүге унлығына ингән ун алтынсы альбомы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|last=Caulfield|first=Keith|title=Country Albums Rule Top Three on Billboard 200|date=2010-11-10|work=Billboard|access-date=2010-11-11|archive-date=2010-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114060540/http://www.billboard.com/news/country-albums-rule-top-three-on-billboard-1004125997.story?tag=hpfeed|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Альбом [[Top R&amp;B/Hip-Hop Albums|R&amp;B/Hip-Hop Albums]] чартында беренсе урынды биләй, был тарихта рекордҡа өлгәшкән икенсе раштыуа альбомы була,&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|title=Official Site and Honey B. Fly Fan Club for Mariah Carey news.news|publisher=Mariahcarey.com|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gM122C?url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3017|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ ул байрам Holiday Albums Chart чартында беренсе урынды биләй.&lt;ref name=&quot;MCIIY sales MC.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |title=«Merry Christmas II You» debuts at No.1 on Billboard Charts |access-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114122112/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=3011 |archive-date=2010-11-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында Мэрайя Кэри, сирләүе сәбәпле, планлаштырылған ''[[For Colored Girls]]'' (адаптации пьесы ''[[For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow Is Enuf]]'') фильмында төшөүҙән баш тарта.&lt;ref&gt;[http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 «Mariah Carey Drops Out of Film Due to Medical Reasons»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028065507/http://www.usmagazine.com/moviestvmusic/news/mariah-carey-drops-out-of-film-due-to-medical-reasons-2010275 |date=2011-10-28 }}, ''Us'', May 27, 2010&lt;/ref&gt; 2010 йылдың 28 октябрендә, төрлө ғәйбәттәрҙән һуң, йырсы үҙенең йөклө булыуын әйтә. что роды состоятся весной 2011 йылдың яҙы бәпес тыуа, ти. Мэрайя Кэри һәм Ник Кэннон туйҙан һуң бала көтһә лә, өмөттәре аҡланмай ҡалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|title=Mariah Carey: I'm Pregnant!|work=Huffington Post|access-date=2010-12-16|archive-url=https://www.webcitation.org/688gMcwar?url=http://www.huffingtonpost.com/2010/10/28/mariah-carey-im-pregnant_n_775223.html|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 30 апрелендә, өс йылдан, Мэрайя [[Кесарево сечение|кесарева сечение]] ярҙамында игеҙәктәрен тыуҙыра.&lt;ref&gt;[http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html «Mariah Carey and Nick Cannon Welcome Twins!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234634/http://www.eonline.com/uberblog/b239514_mariah_carey_nick_cannon_welcome_twins.html |date=2011-06-28 }}. ''E!''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ «Mariah Carey &amp; Nick Cannon Welcome Twins»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815114528/http://celebritybabies.people.com/2011/04/30/mariah-carey-nick-cannon-welcome-twins/ |date=2011-08-15 }}. ''People''. April 30, 2011.&lt;/ref&gt; Яңы тыуған бәпестәргә, актриса [[Мэрилин Монро]] хөрмәтенә Монро, тип, һәм Ник өйләнешеү тәҡдимен мароккан стилендәге бүлмәлә биргәнлектән, Мароккан Скотт, тип исемләйҙәр; Скотт — Ник Кэннондың икенсе исеме һәм өләсәһенең фамилияһы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|title=Mariah Carey and Nick Cannon reveal baby names|date=2011-05-04|publisher=CNN Entertainment|author=Denise Quan|archive-url=https://www.webcitation.org/688gNccTq?url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/05/04/mariah-carey-and-nick-cannon-reveal-baby-names/|archive-date=2012-06-03|access-date=2014-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 «Mariah Carey Names Twins Moroccan, Monroe: What Will They Do for Mother’s Day?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102220/http://abcnews.go.com/Entertainment/mariah-carey-reveals-twins-names-moroccan-monroe/story?id=13510675 |date=2011-07-17 }}. ''ABC News''. May 4, 2011.&lt;/ref&gt;

[[Файл:MariahGMA cropped.jpg|thumb|200px|2014 йыл]]дың
[[11 февралендә]] [[Home Shopping Network|HSN]] биргән интервьюһында йырсы, [[Тони Беннетт]]тың ''«Duets»'' альбомы өсөн вның менән дуэт яҙҙырғаны тураһында белдерә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZVFpEZlNitBmEnn|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Дюпри, Джермейн|Джермейн Дюпри]] һәм Мэрайя «Save the Day» тигән мәрхәмәтлек йырын ижад итә, һәм уны [[Свифт, Тейлор|Тейлор Свифт]], [[Блайдж, Мэри Джей|Джей Блайдж]] һәм [[R. Kelly]] менән башҡара.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|title=Mariah Daily Journal|publisher=Mariahjournal.com|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/68WHKyS2e?url=http://www.mariahjournal.com/news.shtml#newsitemEkAZyEEEAybNElDvBF|archive-date=2012-06-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Балалары тыуғандан һуң, Ник Кэннон ''Billboard''ҡа интервьюһында Мэрайя студияла яңы альбом өҫтөнән эшләй башлағанын әйтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|title=Nick Cannon, Mariah Carey, Working on New Album|last=Lipshutz|first=Jason|work=Billboard|date=2011-05-13|access-date=2011-05-15|archive-date=2011-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516041415/http://www.billboard.com/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story#/column/the-juice/nick-cannon-mariah-carey-working-on-new-1005182852.story|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ул былай ти: «Мэйрайя ижади процесҡам мөкиббән сумған, беҙҙең балалар бүлмәһендә студия бар, һәм, ғөмүмән, [йөклөлөк] уны төрлө кимәлдә тулыһынса рухландырҙы. Һеҙ мотлаҡ Мэрайяның музыкаль яҡтан яңы һәм феноменаль әйберен тыңларға теләйһегеҙ», һәм Кэри йыл аҙағына яңы альбом сығарырға ниәтләүен раҫлай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2011/05/15/2011-05-15_mariah_carey_planning_to_release_a_new_album_this_year_singer_recorded_it_while_.html|title=Mariah Carey Planning to Release Album this Year|last=Perricone|first=Kathleen|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|date=2011-05-16|access-date=2011-05-15|archive-url=https://www.webcitation.org/688gPY8OO?url=http://articles.nydailynews.com/2011-05-15/entertainment/29566889_1_imperfect-angel-nick-cannon-twins|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2015 йылда Кэри [[Sony Music Entertainment]] компанияһы идара иткән [[Epic Records]] лейблы менән яңы контракт төҙөй.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; [[2015 йыл]]дың 18 майыында Кэри ''«[[Number 1 to Infinity]]»'' иң яҡшы хиттарының компиляцияһын яңынан сығара.

2015 йылдың 5 авгусында&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite web|url=http://ivona.bigmir.net/|title=Главная|publisher=Ivona|access-date=2016-05-30|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529183835/http://ivona.bigmir.net/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри Голливуд бульвары 6270 адресы менән, Голливуд Дан аллеяһы йондоҙона лайыҡ була. Уның йондоһоноң һаны — 2556&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Mariah Carey with her children.jpg|upright=1.0|thumb|Кэри 2019 йылда игеҙәктәре менән]]
1993-1998 йылдарҙа Кэри музыкаль продюсер Томми Мотолла менән никахта була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|title=Swan Song|publisher=People|author=Steve Dougherty|lang=en|date=1997-06-16|access-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150625192542/http://people.com/people/article/0,,20122408,00.html|archive-date=2015-06-25}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдан 2016 йылға тиклем Кэри актёр һәм музыкант [[Кэннон, Ник|Ником Кэннон]] менән ғаилә булып йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|title=Reports: Mariah Carey marries actor Nick Cannon|author=Nekesa Mumbi Moody.|date=2008-03-05|publisher=USA TODAY|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013112015/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/2008-05-02-518867847_x.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|title=It's Official! Mariah Carey, Nick Cannon Wedding Photo, Comments Are Released|author=Chris Harris.|date=2008-05-07|publisher=mtv.com|lang=en|access-date=2013-10-09|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122034018/http://www.mtv.com/news/articles/1586974/mariah-carey-nick-cannon-wedding-photo-released.jhtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Элекке ирле-ҡатынлының игеҙәк балалары — улы Мароккан Скотт Кэннон һәм ҡыҙы Монро Кэннон (2011 йылдың 30 апреле тыуғандар) бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=wday.ru|access-date=2011-05-01|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504011743/http://wday.ru/wdaily/zvezdy/_article/mjerajya-kjeri-rodila-dvojnyu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lifenews.ru/news/57502|title=Певица Мэрайя Кэри родила двойню|date=2011-05-01|publisher=LifeNews|access-date=2011-05-01|archive-url=https://www.webcitation.org/688gkyecf?url=http://www.lifenews.ru/news/57502|archive-date=2012-06-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://argumentiru.com/showbiz/2011/05/104888
 |title       = Певица Мэрайя Кэри родила двойню
 |author      =
 |date        = 2011-05-01
 |work        = Шоу-бизнес
 |publisher   = [[Аргументы.ру]]
 |access-date  = 2013-06-13
 |lang        =
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/688gno6l8?url=http://news.argumenti.ru/showbiz/2011/05/104888
 |archive-date = 2012-06-03
 |url-status    = live
}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 21 ғинуарында киң мәғлүмәт сараларында Кэри 2015 йылдың июненән бирле осрашҡан миллиардер Джеймс Пакер менән никахлашҡан тигән хәбәр баҫыла&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date = 2016-01-22|title = Mariah Carey -- I'M ENGAGED!!!|url = http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|publisher = http://www.tmz.com|archive-date = 2016-01-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20160122043634/http://www.tmz.com/2016/01/21/mariah-carey-engaged-james-packer/|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. В октябре 2016 года пара распалась&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/|title=IMDb - Movies, TV and Celebrities|publisher=IMDb|access-date=2017-05-13|archive-date=2014-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141125060128/http://german.imdb.com/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың деабренән 2023 йылдың декабренә тиклем Кэри бейеүсе Брайан Танака менән осраша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|title=Брайан Танака признался в любви Мэрайе Кэри|publisher=Elle.ru|lang=ru|date=2016-12-06|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730105826/http://www.elle.ru/celebrities/novosty/brayan-tanaka-priznalsya-v-lyubvi-meraye-keri/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|title=Мэрайю Кэри бросил молодой любовник|publisher=7дней.ру|lang=ru|date=2017-04-10|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730110306/http://7days.ru/lifestyle/family/merayyu-keri-brosil-molodoy-lyubovnik.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә киң мәғлүмәт сараларында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|title=Врачи опасаются за здоровье Мэрайи Кэри {{!}} Северная Америка {{!}} ФедералПресс|publisher=ФедералПресс|lang=ru|access-date=2017-07-29|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072107/fedpress.ru/news/northern-america/society/1827928|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,Пакер менән айырылышҡандан һуң, Кэри стресс арҡаһында, 120 килограммға тиклем ауырлыҡ йыйған, тигән хәбәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мэрайя Кэри сильно изменилась (фото)|url=http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|publisher=Поликсал.ру - Только эксклюзивные новости|access-date=2017-07-29|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730072758/http://poliksal.ru/raznoe/244692-merayya-keri-silno-izmenilas-foto.html|archive-date=2017-07-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2024 йылдың авгусында Кэриҙың 87 йәшлек әсәһе, Патриша, һәм 63 йәшлек өлкән апаһы, Элисон, бер үк көндә вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561/ |title=Mariah Carey Confirms Her Mom Patricia and Sister Alison Both Died on Same Day: 'My Heart Is Broken' (Exclusive) |archive-date=2024-08-26 |access-date=2024-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240826221523/https://people.com/mariah-carey-mom-patricia-sister-alison-both-died-same-day-exclusive-8701561 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Мәрхәмәтлек һәм башҡа коммерция эшмәкәрлеге ==
Мэрайя Кэри филантроп булып тора, Ул бер нисә тапҡыр The Fresh Air Fund кеүек ойошмаларға аҡса бирә. Ул фонд менән 1990-сы йылдар башында хеҙмәттәшлек итә башлай, һәм ярлы райондарҙан килгән балаларға сәнғәтте өйрәнергә мөмкинлек биргән Нью-Йорктың Фишкилл биҫтәһендә балалар лагерына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Лагерь, «балаларға йомарт ярҙам күрһәткәне өсөн», ''Мэрайя Лагеры'' тип атала,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080420131226/http://www.freshair.org/summercamp.asp «Fresh Air Fund Summer Programs: Summer Camping»].&lt;/ref&gt; позже, она получила награду ''Congressional Horizon Award'' за благотворительную работу в пользу молодёжи.&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml «Mariah Carey to Receive Congressional Award for Charity Efforts»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131074113/http://www.mtv.com/news/articles/1426935/19990413/carey_mariah.jhtml |date=2011-01-31 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 13, 1999.&lt;/ref&gt; Мэрайя ил эсендә, хәүефле сирҙән яфаланған балаларҙың теләк-хыялдарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән [[Make-A-Wish Foundation]] фонды менән эшләүе буйынса танылыу алған; 2006 йылдың ноябрендә үҙенең «сирле балаларҙың теләктәрен тормошҡа ашырыуҙа экстраординар киң күңеллеге һәм ҙур ярҙамы өсөн» ''«Идол фонда Make-A-Wish Foundation»'' премияһына лайыҡ була.&lt;ref&gt;[http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 «Mariah Receives Wish Icon Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005154212/http://www.mariahcarey.com/news/news.php?uid=187 |date=2007-10-05 }}. MariahCarey.com. November 20, 2006.&lt;/ref&gt; Мэрайя [[Департамент полиции города Нью-Йорка|Нью-Йорк полицияһыны]]ң спорт лигаһында ҡатнаша һәм и вносит пожертвования отделу Нью-йорк пресвитериан госпиталенең [[Акушерство|акушерлыҡ]] бүлегенә хәйер һәм иғәнә бүлә. ''MTV Unplugged'' мини-альбомы менән сауҙа иткәндән алынған килемдең процентын төрлө мәрхәмәтлек учреждениеларына бирә. 2008 йылда [[Всемирная продовольственная программа|«Аслыҡтан азат булыу» бөтә донъя хәрәкәте]] йырсыны Яҡшылыҡ ихтыяры илсеһе тип атаны. Ул ресторандар менән хеҙмәттәшлек иткән был ойошмаға хәйер биргән һәр кемгә на предлагает бесплатно скачать песню «[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|Love Story]]» йырын түләүһеҙ күсереп алырға рөхсәт итә.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[Yum! Brands]]
  | date = 2008-09-24
  | title = Yum! Brands Launches World Hunger Relief Campaign To Raise Awareness, Volunteerism and Funds
  | url = http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-09-28
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223821/http://www.yum.com/company/pressreleases/092408.asp |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt; 2010 йылдың февралендә ''[[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]'' фильмы өсөн яҙылған «[[100% (песня)|100 %]]» йыры&lt;ref&gt;{{Cite news
  | title = Mariah Carey will release duet, remix album
  | last = Kennedy
  | first = Gerrick D.
  | url = http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  | newspaper = [[Los Angeles Times]]
  | location = Los Angeles
  | date = 2010-02-26
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2010-03-01
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100301032622/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/02/mariah-carey-to-release-duet-remix-album.html
  }}&lt;/ref&gt;[[Зимние Олимпийские игры 2010|2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары]] өсөн музыкаль темаларҙың береһе сифатында ҡулланылды; сауҙа итеүҙең барлыҡ килеме [[United States Olympic Committee|АҠШ командаһына]] ебәәрелде.&lt;ref&gt;{{cite press release
  | publisher = [[AT&amp;T]]
  | date = 2010-02-11
  | title = AT&amp;T to Produce Exclusive Soundtrack for Athletes Competing in 2010 Olympic Winter Games
  | url = http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  | access-date = 2011-05-24
  | archive-date = 2011-06-07
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20110607231728/http://www.att.com/gen/press-room?pid=4800&amp;cdvn=news&amp;newsarticleid=30499
  }}&lt;/ref&gt;

1998 йылда ''[[VH1 Divas|Divas Live]]'' мәрхәмәтлек концертында, башҡа йырсы ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, ''Save the Music Foundation'' фондына ярҙам йөҙөнән, иң юғары сифатлы сығыштарының береһе була. Концерт юғары рейтингҡа эйә була, һәм Мэрайя 2000 йылда [[VH1 Divas#Divas 2000|Divas 2000]]дә тағы сығыш яһай. 2007 йылда ''Save the Music Foundation'' үҙенең унынсы байрам кисәһендә мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалынғаны бирле ярҙам иткәне өсөн йырсыға рәхмәт әйтте.&lt;ref&gt;Friedman, Roger. [http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html «Mariah Carey Back: Diva Readies for Dec. 4 Release»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606064559/http://www.foxnews.com/story/0,2933,297570,00.html |date=2010-06-06 }}.&lt;/ref&gt; Мэрайя Кэри [[Террористические акты 11 сентября 2001 года|2001 йылдың 11 сентябрь террористик актынан]] зыян күргәндәр өсөн аҡса йыйыу маҡсатында милли телевидение алып барған тапшырыуҙар ''[[America: A Tribute to Heroes]]'' акцияһында ҡатнашты, һәм 2001 йылдың декабрендә [[Косово (историческая область)|Косовола]] тыныслыҡ урынлаштырыусы ғәскәрҙәр алдында йырланы.

Мэрайя [[CBS]] бала баҡҡан һәм уллыҡҡа алған ғаиләләрҙәге ысынбарлыҡ тормош тарихтарын документлаштырған ''At Home for the Holidays'' телевизион проектында ҡатнаша,&lt;ref&gt;Duffy, Mike. [https://web.archive.org/web/20040519194438/http://www.freep.com/entertainment/tvandradio/mariah21_20011221.htm «Mariah Carey leads heartfelt holiday special to promote adoption»]. ''[[Detroit Free Press]]''. December 21, 2001.&lt;/ref&gt; шулай уҡ ул Нью-Йорк ҡала хакимиәте менән берлектә дауаханаларҙың Балалар бүлектәренә лә ярҙам итә. 2005 йылда йырсы Лондонда [[Катрина (ураган)|«Катрина» ураганынан]] зыян күреүселәргә ярҙам итеү өсөн ойошторолған [[Live 8 concert, London|Live 8 в Лондоне]] концерттар серияһында ла ҡатнаша. 2008 йылдың авгусында Мэрайя Кэри һәм башҡа артистар, [[Бэбифейс]] һәм [[Рид, Эл-Эй|Эл Эй Рид]] ойошторған «[[Stand Up to Cancer|Яман шешкә ҡаршы тороу]]» акцияһында ҡатнашып, мәрхәмәтлек синглын яҙҙыра. 5 сентябрҙә йырсы ҡатын-ҡыҙҙар телевидениела сығыш яһаны.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|title=&quot;JUST STAND UP&quot; STAR-STUDDED CHARITABLE SINGLE SETS PACE FOR STAND UP TO CANCER FUNDRAISING CAMPAIGN &amp;#124; SU2C|publisher=Standup2cancer.org|access-date=2009-10-21|archive-url=https://www.webcitation.org/688gpz5F1?url=http://www.standup2cancer.org/node/1674|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Кэри 2006 йылда беренсе тапҡыр [[Intel]] [[Centrino]] персональ компьютерҙары рекламалаған роликта төшә; артабан [[Claire's]] магазиндар селтәре реклама листовкаларында ҡиммәтле биҙәүестәр һәм аксессуарҙарҙы рекламалай.&lt;ref&gt;Paoletta, Michael.[http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html «The branding of Mimi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831151633/http://www.azcentral.com/ent/music/articles/0711mimi.html |date=2006-08-31 }} ''Billboard''. July 10, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Serpe, Gina. [https://web.archive.org/web/20060322065807/http://www.eonline.com/News/Items/0,1,18479,00.html «Mariah Pulls a J.Lo»]. [[E!|E! Online]]. March 3, 2006.&lt;/ref&gt; Был осорҙа йырсы [[Pepsi]] һәм [[Motorola]]ның берләшкән реклама кампанияһы сиктәрендә, «[[Time of Your Life (рингтон)|Time of Your Life]]» ла индереп, эксклюзив [[рингтон]]дар серияһын яҙҙыра һәм рекламалай.&lt;ref&gt;[http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp «Mariah Carey Hits Perfect Note With Pepsi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613233103/http://www.bevnet.com/news/2006/04-19-2006-Mariah_Pepsi.asp |date=2011-06-13 }}. [[PR Newswire]]. April 19, 2006.&lt;/ref&gt; [[Арден, Элизабет|Элизабет Арден]] косметик компанияһы менән лицензия килешеүе төҙөй һәм 2007 йылда «[[M (духи)|M]]» атамалы үҙенең генә хушбуйын сығара.&lt;ref&gt;Vineyard, Jennifer and Bland, Bridget. [http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true «Mariah Wants All Fans to See Her — And Even Smell Like Her»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202105421/http://www.mtv.com/news/articles/1528037/20060406/carey_mariah.jhtml?headlines=true |date=2010-02-02 }}. [[MTV|MTV.com]]. April 6, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Naughton, Julie. [http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH «Ready for a Revival: More Stars Launch Scents»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212011306/http://www.wwd.com/search/article/116833?page=3&amp;query=MARIAH |date=2008-02-12 }}. [[Women's Wear Daily|WWD]].com. June 22, 2007.&lt;/ref&gt; ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]'' журналына ярашлы, Мэрайя Кэри күңел асыу индустрияһында алтынсы иң бай ҡатын-ҡыҙ була, 2007 йылда уның финанс хәле 225 млн $, тип баһалана.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 «The Richest 20 Women In Entertainment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730044335/https://www.forbes.com/2007/01/17/richest-women-entertainment-tech-media-cz_lg_richwomen07_0118womenstars_slide_7.html?thisSpeed=30000 |date=2017-07-30 }}. ''[[Forbes (журнал)|Forbes]]''. January 18, 2007.&lt;/ref&gt; 1990-сы йылдар дауамында йырсы үҙенең синглдарына эшләнгән музыкаль видеоклиптарының режиссёры сифатфнда сығыш яһай. Мэрайя [[Мартел, Дайан|Дайаном Мартел]] менән режиссёрлаған «The Roof (Back in Time)» йырына видеоклибын ''Slant'' журналы бөтә заманаларҙың егермеһенән бере, тип атай.&lt;ref&gt;Gonzalez, Ed and Cinquemani, Sal. [http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp «100 Greatest Music Videos — 20 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606195152/http://www.slantmagazine.com/music/features/greatestmusicvideosv.asp |date=2011-06-06 }}. ''[[Slant Magazine|Slant]]''. 2003.&lt;/ref&gt; 2008 йылда Кэри вошла в список [[Time 100|йылдың иң абруйлы кешеләре]] исемлегенә индерелә.&lt;ref&gt;[http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ «Sonia, Tata in Time’s most influential list»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505082316/http://www.expressindia.com/latest-news/Sonia-Tata-in-iTime-is-most-influential/304120/ |date=2009-05-05 }}. ''expressindia.com''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/worldnews.html?in_article_id=563248&amp;in_page_id=1811 «Tony Blair makes list of 100 most influential people — but there’s no place for Gordon Brown»]. ''[[Daily Mail]]''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''Time''. May 1, 2008.&lt;/ref&gt; 2010 йылдың ғинуарында йырсы [[Twitter]] аша ''Angel Champagne'' яңы [[Розовое вино|алһыу]] шампанскийын сығарғанын хәбәр итә.&lt;ref name=Carey/&gt; 29 ноября 2010 года Мэрайя дебютировала на рекламном телевизионном канале [[Home Shopping Network|HSN]] с коллекциями драгоценностей, обуви и парфюма.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hsn.com/mariah-carey/mariah-carey_c-mc_a-7718_xc.aspx?rid=1831&amp;prev=hp|title=Mariah Carey &amp;#124; Mariah Carey Jewelry, Shoes and Fragrances at|publisher=Hsn.com|date=2011-03-04|access-date=2011-04-04|archive-url=http://www.webcitation.org/688gqlTV0|archive-date=2012-06-03}}&lt;/ref&gt; 2011 йылдың 11 февралендә ул йылдың яңы сығарылған продукттары менән тағы телеканалда күренә.
2016 йылдың апрелендә йырсы үҙенең тауышын һәм аяҡтарын $35 миллионға страховкалауы билдәле була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |title=Mariah Carey's Body Parts are Worth $70 Million |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412114956/http://www.tmz.com/2016/04/08/mariah-carey-voice-legs-insurance/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Год
! Оригиналь атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмә 
|-
| 1999
| ''The Bachelor''
| [[Холостяк (фильм, 1999)|Холостяк]]
| Илэна
|
|-
| 2001
| ''Glitter''
| [[Блеск (фильм, 2001)|Блеск]]
| Билли Фрэнк
| Номинация на {{нп5|22nd Golden Raspberry Awards|«Худшая актриса» категорияһында  22-се «Золотая малина»|en}} премияһы.
|-
| 2002
| ''WiseGirls''
| [[Женская логика (фильм, 2002)|Женская логика]]
| Рэйчел
|
|-
| 2003
| ''Death of a Dynasty''
| [[Смерть династии (фильм, 2003)|Смерть династии]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2005
| ''State Property 2''
| [[Собственность государства 2]]
| Дэймдың ҡатыны
|
|-
| 2008
| ''You Don’t Mess with the Zohan''
| [[Не шутите с Зоханом]]
| Үҙен-үҙе
| [[Камео]]
|-
| 2009
| ''Tennessee''
| [[Теннесси (фильм)|Теннесси]]
| Кристал
|
|-
| 2009
| ''Precious''
| [[Сокровище (фильм, 2009)|Сокровище]]
| Миссис Уисс
| [[Palm Springs International Film Festival|Палм-Спрингс халыҡ-ара кинофестивалендә]] «Прорыв года» премияһы.&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ «Morning Roundup: Mariah Carey Wins Acting Award»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105221157/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2009/11/24/morning-roundup-mariah-carey-wins-acting-award-robert-pattinson-documentary-macys-thanksgiving-day-parade-re-routed/ |date=2011-11-05 }}. ''[[The Wall Street Journal]]''. November 24, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html «Mariah Carey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504125409/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733752_1735744,00.html |date=2009-05-04 }}. ''[[Variety]]''. November 23, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ''Capri Hollywood International Film Festival'' кинофестивалендә икенсе пландағы актриса.&lt;ref name=&quot;carpiaward&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|title=Mariah Carey Wins Best Supporting Actress|work=moejackson.com|date=2009-12-29|access-date=2010-10-22|archive-url=https://www.webcitation.org/688grOlK7?url=http://www.moejackson.com/2009-mariah-carey-wins-best-supporting-actress-capri-hollywood-film-fest-1229|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Номинация — икенсе пландағы иң яҡшы актриса һәм актёрҙар составы өсөн [[Black Reel Awards|Black Reel Award]].&lt;br&gt; [[NAACP Image Award]] номинация — Кинофильмда икенсе пландағы  актрисаны асыу.&lt;br&gt;Номинация — атаҡлы актёрҙар составы өсөн [[АҠШ киноактёрҙары Гильдияһы премияһы]].&lt;br&gt;Номинация — [[Broadcast Film Critics Association Awards 2009|Critics' Choice Awards]] иң яҡшы актёр составы өсөн.
|-
| 2013
| ''The Butler''
| [[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]]
| Хэтти
|
|}

=== Сериалдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Йыл
! Үҙенә генә хас атамаһы
! Урыҫ атамаһы
! Роле
! class=&quot;unsortable&quot; | Иҫкәрмәләр
|-
| 2002
| ''Ally McBeal''
|[[Элли Макбил|Элли МакБил]]
| Кэнди Кашнип
| «[[Список эпизодов телесериала «Элли Макбил»#Пятый сезон: 2001-02|Игра со спичками]]» (5 сезон, 8 серия)
|-
| 2003
| ''[[The Proud Family]]''
|[[Гордая семья (сериал)|Гордая семья]]
| Үҙен-үҙе
| Ролде тауышландырыу 
|}

== Дискографияһы ==
{{main|Дискография альбомов Мэрайи Кэри|Дискография синглов Мэрайи Кэри}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Студия альбомдары ===
* ''[[Mariah Carey (альбом)|Mariah Carey]]'' (1990)
* ''[[Emotions (альбом Мэрайи Кэри)|Emotions]]'' (1991)
* ''[[Music Box (альбом Мэрайи Кэри)|Music Box]]'' (1993)
* ''[[Merry Christmas (альбом)|Merry Christmas]]'' (1994)
* ''[[Daydream (альбом Мэрайи Кэри)|Daydream]]'' (1995)
* ''[[Butterfly (альбом)|Butterfly]]'' (1997)
* ''[[Rainbow (альбом Мэрайи Кэри)|Rainbow]]'' (1999)
* ''[[Glitter (альбом)|Glitter]]'' (2001)
* ''[[Charmbracelet]]'' (2002)
* ''[[The Emancipation of Mimi]]'' (2005)
* ''[[E=MC² (альбом Мэрайи Кэри)|E=MC²]]'' (2008)
* ''[[Memoirs of an Imperfect Angel]]'' (2009)
* ''[[Merry Christmas II You]]'' (2010)
* ''[[Me. I Am Mariah… The Elusive Chanteuse]]'' (2014)
* ''[[Caution]]'' (2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |title=Mariah Carey Announces New Album ''Caution'' |author=Will Gottsegen |date=2018-10-15 |website= |publisher=[[Spin (журнал)|Spin]] |access-date=2018-10-17 |lang=en |archive-date=2018-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015235302/https://www.spin.com/2018/10/mariah-carey-new-album-caution-release-date/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Here for It All]]'' (2025)

{{col-2}}

=== DVD/Видео ===
* ''[[The First Vision]]'' (1991)
* ''[[MTV Unplugged +3]]'' (1992)
* ''[[Here Is Mariah Carey]]'' (1993)
* ''[[Fantasy: Mariah Carey at Madison Square Garden]]'' (1996)
* ''[[Around the World (видео)|Around the World]]'' (1999)
* ''[[Number 1’s (DVD)|Number 1’s]]'' (1999)
* ''[[The Adventures of Mimi (DVD)|The Adventures of Mimi]]'' (2007)
{{col-end}}

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{комментарийҙар}}

== Әҙәбиәт ==
'''Монографиялар''':
* {{Книга|автор={{Не переведено|Никсон, Крис|Chris Nickson|en|Chris Nickson}}|заглавие=Mariah Carey revisited|ссылка=https://archive.org/details/mariahcareyrevis0000nick|язык=en|место=N. Y.|издательство=St. Martin’s Griffin|год=1998|страниц=182|isbn=978-0-312-19512-0|ref=Nickson}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Мэрайя Кэри}}
* {{Официальный сайт}}
* {{Allmusic new|тип=artist|номер=p62404|имя=Мэрайя Кэри}}

{{ВС}}
[[Категория:Мэрайя Кэри| ]]
[[Категория:АҠШ поп-музыканттары]]
[[Категория:XX быуат музыканттары]]
[[Категория:XXI быуат музыканттары]]
[[Категория:АҠШ киноактрисалары]]
[[Категория:American Idol ҡатнашыусылары]]
[[Категория:АҠШ меценаттары]]
[[Категория:АҠШ-тың ритм-н-блюз башҡарыусылары]]
[[Категория:Columbia Records башҡарыусылары]]
[[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Золотая малина» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:World Music Awards лауреаттары]]
[[Категория:Def Jam Recordings башҡарыусылары]]
[[Категория:Virgin Records башҡарыусылары]]
[[Категория:Island Records башҡарыусылары]]
[[Категория:АҠШ-тың поп-йырсылары]]
[[Категория:Иң яҡшы яңы башҡарыусыға «Грэмми» премияһы]]
[[Категория:Нью-Йорк штатынан йырсылар]]
[[Категория:АҠШ бейеү музыкаһы музыканттары]]
[[Категория:Echo Pop премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Йырҙар авторҙары Дан залы ағзалары]]
[[Категория:MTV EMA премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>o2qxmkcgk0zhvdhjvkigy99vx21352u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лата Мангешкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200335</id>
    <revision>
      <id>1294635</id>
      <parentid>1293918</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14005" sha1="8rilingesnb8q4f52nsstezvr28zmiz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лата Мангешкар''' ({{lang-en|Lata Mangeshkar}}, {{lang-mr|लता मंगेशकर}}; [[28 сентябрь]] [[1929]], [[Индаур]] — [[6 февраль]] [[2022]], [[Мумбаи]]) — {{певица|Индии}} һинд йырсыһы, {{кинокомпозитор|Индии}}, {{кинопродюсер|Индии}} һәм {{актриса|Индии}}, Һиндостанда иң билдәле һәм ихтирам ителгән кадр арты башҡарыусыларының береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lata Mangeshkar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms|date=2002-12-10|author=|work=[[The Times of India]]|lang=en |access-date=2009-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwrLFIm?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/30899862.cms |archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Yasmeen, Afshan|title=Music show to celebrate birthday of melody queen|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|date=2004-09-21|work=[[The Hindu]]|lang=en|access-date=2009-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIwuJGLr?url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Лата — Һиндостандың иң юғары граждан наградаһы — [[Бхарат Ратна]]ға лайыҡ булған икенсе һинд йырсыһы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Индии умерла известная певица Лата Мангешкар|url=https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220206130350/https://permlife.ru/v-indii-umerla-izvestnaya-pevitsa-lata-mangeshkar/ |date=2022-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|title=Lata Mangeshkar given Bharat Ratna|url=http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|date=2001-03-22|work=[[The Hindu]]|access-date=2014-08-17|lang=en|archive-date=2004-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20040925175040/http://www.thehindu.com/2001/03/22/stories/01220006.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Латаның өс һеңлеһе (шулай уҡ йырсылар һәм кадр арты вокалистары) — [[Бхосле, Аша|Аша Бхосле]], Уша Мангешкар, Мина Мангешкар — һәм энеһе Хридайнатх Мангешкар. Бөтә донъяла Лата Мангешкар һинд киноһы &quot;Һандуғас&quot;ы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|title=Соловей Индии — Лата Мангешкар — Bollywoodtime.ru|website=bollywoodtime.ru|access-date=2024-02-24|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224171830/http://bollywoodtime.ru/solovej-indii-lata-mangeshkar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лата 1929 йылдың 28 сентябрендә театр эшмәкәре Мастер Динанантх һәм уның ҡатыны Шеванти ғаиләһендә [[Индаур]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=toi1&gt;{{cite web|work=The Times of India|title=Unplugged: Lata Mangeshkar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|date=2009-09-20|lang=en|access-date=2019-04-05|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111015746/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Unplugged-Lata-Mangeshkar/articleshow/4625384.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы яғынан олатаһы Ганеш Бхатт [[Гоа]]ла индуист руханийы була.
Тыуғанда уның исеме «Хема» була, әммә һуңғараҡ ата-әсәһе уның исемен «BhaawBandhan» пьесаһы героиняһы Латика хөрмәтенә «Лата», тип үҙгәртәләр&lt;ref name=&quot;EoHC&quot;&gt;{{Книга:EoHC|часть=Lata Mangeshkar|стр=486—487|ссылка=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&amp;pg=PA486| автор = Khubchandani, Lata}}&lt;/ref&gt;. Лата — ғаиләлә өлкән бала, уның һеңлеләре Мина, [[Бхосле, Аша|Аша]], Уша һәм энеһе Хридайнатх та артабан музыкант була.
Ул беренсе йырдәрестәренән атаһынан ала һәм биш йәшендә уның постановкаларында актриса булып эшләй&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.

=== Вокал карьераһы ===
Латаның карьераһы 1942 йылда башлана һәм ете тиҫтә буйына дауам итә.

1945 йылда ул [[Мумбаи|Бомбей]]ға күсеп килә, [[Индийская классическая музыка|классик һинд музыкаһы]] дәрестәренә йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |title=5 unknown facts about Lata Mangeshkar |work=The Times of India |access-date=2017-08-05 |lang=en |archive-date=2017-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619053539/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/5-unknown-facts-about-Lata-Mangeshkar/photostory/32838183.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Лата, башта ул замандарҙа танылған йырсы Нур Джехандың йырлауына оҡшатырға теләгәйнем, ти, әммә һуңыраҡ йырлауҙың үҙ стилен булдыра&lt;ref name=&quot;EoHC&quot; /&gt;.
Уның карьераһында беренсе таныулы хит булып, ''Mahal'' фильмындағы  актрисаның дебюты иҫәпләнгән [[Мадхубала|Мадхубала]] персонажы өсөн йырланған «Aayega Aanewaala» йыры тора&lt;ref name=&quot;dailytimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |title=Lata Mangeshkar — the living legend — Part I |work=DailyTimes |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710052627/http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/08-Aug-2014/lata-mangeshkar-the-living-legend-part-i |archive-date=2015-07-10}}&lt;/ref&gt;.

Һуңынан Лата Һиндостандың утыҙ алтынан ашыу төбәк телендә һәм сит телдәрҙә, әммә иң күбе һинд телендә меңдән ашыу [[Болливуд|болливуд]] фильмы өсөн йырҙар яҙҙыра. Уның тауышы менән һинд киноһы геройҙары, шул иҫәптән йәш ҡатын-ҡыҙҙар (мәҫәлән, [[Хема Малини]] башҡарыуында совет-һинд фильмы «Али-Баба Һәм ҡырҡ юлбаҫар мажаралары»нан Марджина) һәм хатта бәләкәй ҡыҙҙарҙы (мәҫәлән, ''[[Do Kaliyaan]]'' фильмында туғыҙ йәшлек [[Сингх, Ниту|Сонии Сингх]] персонаждары) йырлай.

Мангешкар «Иң күп яҙмалар» өсөн «Гиннес Рекордтар китабына»(1974-1991 йылдар) эләгә. 1974 йылдағы КРГ яҙмаһына ярашлы, 1948-1974 йылдарҙа ул егерме һинд телендә 25 меңдән кәм булмаған соло, дуэт һәм бэк-вокал йырҙарын яҙҙыра (1987 йылғы баҫмаға ярашлы — 30 мең яҙма). Был ҡайһы бер сығанаҡтарҙы тәнҡитләүгә килтерә: йырҙар һаны арттырып күрһәтелгән тип иҫәпләнә, шул иҫәптән уның коллегаһы Мөхәммәт Рафи, 1977 йылда Рекордтар Китабы хакимиәтенә: «Шулай булғас, мин 28 мең яҙма яһаным», тип яҙа&lt;ref name=Rafi&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|title=Setting the record straight|author=Amarjit Singh Kohli.|date=2012-07-31|work=[[Hindustan Times]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818062926/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/setting-the-record-straight/article1-906115.aspx|archive-date=2014-08-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Һуңыраҡ йырсыны яратыусылар уның яҙмаларының һанын конкрет тамалар буйынса иҫәпләп сығара, уларҙың дөйөм һаны 6,5 меңгә етә, Ә Рафи үлгән көнгә ҡарата уларҙың һаны (5 меңгә яҡын) ысынлап та унан бер аҙ кәмерәк&lt;ref name=&quot;Rafi&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта иң күп вокаль яҙмалар буйынса Гиннесс Китабының рекордсыһы сифатында Латаның һеңлеһе Аша Бхосле иҫәпләнә, рекорд теркәлгән ваҡытта уның яҡынса 11 мең йыры бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/11000/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|title=Most studio recordings — singles and albums combined|publisher=GuinnessWorldRecords.com|lang=en|access-date=2014-09-10|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073817/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-studio-recordings-singles-and-albums-combined|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Лата 2022 йылдың 6 февралендә Мумбаи ҡалаһында вафат була.

== Шәхси тормошо ==
Лата бер ваҡыт та кейәүгә сыҡмаған һәм уның балаһы булмаған.

== Өлөшләтә фильмографияһы ==
Вокал карьераһынан тыш, Лата Мангешкар актриса сифатында кинола төшкән, кинофильмдар өсөн музыка яҙған, кинофильмдарҙы продюсерлай. Бына уның эштәренең тулы булмаған исемлеге:

=== Актриса ===
{{кол}}

# 1942 — ''Pahili Mangalagaur'' ([[Маратхи (язык)|маратхи]] телендә)
# 1943 — ''Chimukla Sansaar'' (маратхи)
# 1943 — ''Maajhe Baal'' (маратхи)
# 1944 — ''Gajabhau'' (маратхи)
# 1945 — ''Badi Maa'' ([[хинди]])
# 1946 — ''Jeevan Yaatra''
# 1946 — ''Subhadra''
# 1948 — ''Mandir''
# 1952 — ''Chattrapati Shivaji'' (хинди-маратхи) (бер йырҙа ҡунаҡ)
# 2000 — ''Pukar'' («Ek Tu Hi Bharosa» йырында ҡунаҡ)

=== Композитор ===
# 1955 — ''Ram Ram Pavhane''
# 1963 — ''Maratha Tituka Melvava'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1963 — ''Mohityanchi Manjula'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)
# 1965 — ''Sadhi Manase'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында) ([[Махараштра]] штаты хөкүмәтенән «Лучший музыкальный директор» наградаһы, «Airanichya deva tula» йыры өсөн «Лучшая песня» наградаһы)
# 1969 — ''Tambadi Mati'' (маратхи) («Anand Ghan» псевдонимы аҫтында)

=== Продюсер ===
# 1953 — ''Vaadal'' (маратхи)
# 1953 — ''Jhaanjhar'' (хинди) (C. Ramchandra менән продюсерҙаш)
# 1955 — ''Kanchan'' (хинди)
# 1990 — ''Lekin'' (хинди)

{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Библиографияһы ==
* {{книга|автор = Н. М. Кабир, Д. Чоудхари.|часть = |заглавие = Лата Мангешкар: её собственный голос.|оригинал =Nasreen Munni Kabir, Deepa Chaudhuri. «Lata Mangeshkar...in Her Own Voice»|ссылка =https://www.amazon.com/Lata-Mangeshkar-Her-Voice-Conversations/dp/8189738410|ответственный = |издание = |место = |издательство = Niyogi Books|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 264|серия = |isbn =978-8-18973-841-9|тираж = }}

== Һылтанмалар ==
* {{official|latamangeshkar.org|Латы Мангешкар}}
{{перевести|en|Lata Mangeshkar}}
{{Внешние ссылки}}
{{Кавалеры Бхарат Ратна}}{{Премия имени Дадасахеба Фальке}}{{Национальная кинопремия (Индия) за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за лучший женский закадровый вокал}}{{Filmfare Award за пожизненные достижения}}

[[Категория:Хинди телендәге кинола кадр арты башҡарыусылары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исмемендәәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Filmfare Awards лауреаттары]]
[[Категория:Һиндостандың Милли кинопремия лауреаттары]]
[[Категория:Гиннесс рекордтар китабы рекордсмендары]]
[[Категория:Һиндостанда COVID-19-ҙан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>8rilingesnb8q4f52nsstezvr28zmiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡояш еле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200490</id>
    <revision>
      <id>1294621</id>
      <parentid>1294414</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29255" sha1="tqzh0pswv8uojeg4dlc2d5q7l0b30ho" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡояш еле''' — Ҡояш тажынан 300—1200 км/с тиҙлек менән тирә-яҡ йыһан киңлегенә ағып сыҡҡан ионлаштырылған [[Элементар киҫәксә|киҫәксәләр]] (тәү сиратта [[:ru:Гелиево-водородная плазма|гелий-водород плазмаһы]]) ағымы. Ул планета-ара мөхиттең төп компоненттарының береһе булып тора.

Сағыштырыу өсөн, ҡояш еленең тиҙлеге [[Яҡтылыҡ тиҙлеге|яҡтылыҡ тиҙлегенән]] ни бары 250—1000 тапҡырға кәмерәк.

Ҡояш еле менән күп тәбиғи күренештәре бәйле, шул иҫәптән йыһан һауа торошоноң магнит дауылдары һәм һаҙағай (поляр балҡыш) кеүек күренештәр.

Башҡа [[Йондоҙҙар|йондоҙҙарға]] ҡарата йондоҙло ел термины ҡулланыла, шуға күрә Ҡояш еленә ҡарата «[[Ҡояш|Ҡояштың]] йондоҙло еле» тип әйтергә мөмкин.

«Ҡояш еле» (Ҡояштан Ергә 2—3 көндә килеп еткән ионлашҡан киҫәксәләр ағымы) һәм «[[Яҡтылыҡ|ҡояш нурҙары]]» (Ҡояштан Ергә уртаса 8 минут 17 секунд эсендә осоп килеп еткән фотондар ағымы) төшөнсәләрен бутарға ярамай. Атап әйткәндә, Ҡояш яҡтылығы баҫымы эффекты Ҡояш елкәндәре тип аталған проекттарҙа ҡулланыла. Ҡояш еле иондарының импульсын тартыу сығанағы булараҡ ҡулланған йыһан карабы двигателе «электр елкәне» тип атала.
[[Файл:Structure_of_the_magnetosphere-ru-1.svg|мини|500x500пкс|Ҡояш еле һәм Ер магнитосфераһы]]
[[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|мини|300x300пкс|Гелиосферик токлы ҡатлам — Ҡояш елендә Ҡояштың әйләнешле магнит ҡырының плазмаға тәьҫире һөҙөмтәһе]]

== Тарихы ==
Ҡояштан сыҡҡан киҫәксәләрҙең даими ағымы барлығын тәүге тапҡыр британ астрономы Ричард Кэррингтон әйтә. [[1859 йыл]]да Кэррингтон һәм Ричард Ходжсон үҙ аллы аҙаҡ [[Ҡояш бөркөлөүе]] тип аталасаҡ күренеште күҙәтәләр. Икенсе көндә геомагнит дауылы була, һәм Каррингтон был ике күренештең бәйләнешен фаразлай. Һуңыраҡ Джордж Фитцджеральд матдә ваҡыт-ваҡыт Ҡояш тарафынан тиҙләтелә һәм бер нисә көн эсендә Ергә барып етә тигән фараз белдерә&lt;ref name=meyer-vernet&gt;{{книга |год=2007 |заглавие=Basics of the Solar Winds |ссылка=https://archive.org/details/basicsofsolarwin0000meye |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81420-0 |ref=Meyer-Vernet |автор=Meyer-Vernet, Nicole }}&lt;/ref&gt;.

[[1916 йыл]]да Норвегия тикшеренүсеһе Кристиан Биркеланд былай тип яҙа: «Физик күҙлектән ҡарағанда, ҡояш нурҙары ыңғай ҙа, кире лә түгел, ә икеһе лә бергә булыуы ихтимал». Йәғни ҡояш еле тиҫкәре [[Электрон|электрондарҙан]] һәм ыңғай иондарҙан тора&lt;ref&gt;Kristian Birkeland, «Are the Solar Corpuscular Rays that penetrate the Earth’s Atmosphere Negative or Positive Rays?» in ''Videnskapsselskapets Skrifter'', I Mat — Naturv. Klasse No.1, Christiania, 1916.&lt;/ref&gt;.

Өс йылдан һуң, [[1919 йыл]]да, [[:ru:Линдеманн, Фредерик|Фредерик Линдеманн]] шулай уҡ ике зарядтың да киҫәксәләре, протондар һәм [[электрон]]дар, Ҡояштан килә тип фаразлай&lt;ref&gt;''Philosophical Magazine'', Series 6, Vol. 38, No. 228, December, 1919, 674 (on the Solar Wind)&lt;/ref&gt;.

1930-сы йылдарҙа ғалимдар Ҡояш тажының температураһы миллион градусҡа етергә тейеш тип билдәләй, сөнки таж Ҡояштан ҙур арауыҡта етерлек яҡты булып ҡала, был Ҡояш тотолған ваҡытта асыҡ күренә. Һуңыраҡ спектроскопик күҙәтеүҙәр был һығымтаны раҫлай. 1950-се йылдар уртаһында британ математигы һәм астрономы [[:ru:Чепмен, Сидни|Сидни Чепмен]] бындай температурала газдарҙың үҙенсәлектәрен асыҡлай. Баҡтиһәң, газ бик яҡшы йылылыҡ үткәргескә әйләнә һәм уны Ер орбитаһынан ситтәге киңлеккә таратырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта немец ғалимы Людвиг Бирманды [[комета]] ҡойроҡтарының һәр ваҡыт Ҡояштан йүнәлтелгән булыуы ҡыҙыҡһындыра. Бирман, Ҡояш даими киҫәксәләр ағымын сығара, улар оҙон ҡойроҡ барлыҡҡа килтереп кометаны уратып алған газға баҫым яһай, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Kometenschweife und solare Korpuskularstrahlung |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |том=29 |страницы=274 |язык=en |автор=Ludwig Biermann |год=1951 |тип=journal}}&lt;/ref&gt;.

1955 йылда совет астрофизиктары [[Всехсвятский Сергей Константинович|С.]] [[Всехсвятский Сергей Константинович|К. Всехсвятский]], Г. М. Никольский, Е. А. Пономарев һәм В. И. Чередниченко&lt;ref&gt;{{статья|автор=Всехсвятский С. К., Никольский Г. М., Пономарёв Е. А., Чередниченко В. И. |заглавие=К вопросу о корпускулярном излучении Солнца |издание=Астрономический журнал |том=32 |страницы=165 |год=1955 |язык=ru }}&lt;/ref&gt; һуҙылған таждың нурланыш аша энергия юғалтыуын һәм ҡеүәтле эске энергия сығанағының махсус бүленеше менән генә гидродинамик тигеҙлек хәлендә була алыуын күрһәтәләр. Ҡалған бөтә осраҡтарҙа ла матдә һәм энергия ағымы булырға тейеш. Был процесс мөһим «динамик таж» күренеше өсөн физик нигеҙ булып хеҙмәт итә. Матдә ағымының дәүмәле түбәндәге ҡараштарҙан сығып баһалана: әгәр таж гидростатик тигеҙлектә булһа, [[водород]] һәм [[тимер]] өсөн бер төрлө атмосфераның бейеклектәре 56/1 сағыштырмаһында булыр ине, йәғни алыҫтағы тажда тимер иондары күҙәтелергә тейеш түгел. Тик был улай түгел. Тимер бөтә таж буйлап балҡый, шуның менән бергә [[FeXIV]] [[FeX]]-ға ҡарағанда, кинетик температураһы түбәнерәк булһа ла, юғарыраҡ ҡатламдарҙа күҙәтелә. Иондарҙы «аҫылынып торған» хәлдә тотоусы көс өҫкә йүнәлгән протон ағымының бәрелешкәндә тимер иондарына тапшырған импульсы булыуы мөмкин. Был көстәрҙең тигеҙлеге шарттарынан протон ағымын еңел генә табырға мөмкин. Ул гидродинамика теорияһы күҙаллаған, артабан туранан-тура үлсәүҙәр менән раҫланған менән бер үк булып сыға. Был 1955 йыл өсөн һиҙелерлек ҡаҙаныш була, әммә ул ваҡытта бер кем дә «динамик таж»ға ышанмай.

Өс йылдан һуң Юджин Паркер Чепмен моделендәге Ҡояштан ҡайнар ағым һәм Бирманн гипотезаһындағы комета ҡойроҡтарын өрҙөрөүсе киҫәксәләр ағымы бер үк күренештең ике сағылышы булып тора тип һығымта яһай, уны ул ''«ҡояш еле»'' тип атай&lt;ref&gt;{{cite web|title=THE SOLAR WIND AND MAGNETOSPHERIC DYNAMICS|author=Christopher T. Russell|work=Institute of Geophysics and Planetary Physics University of California, Los Angeles|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/solwind_magsphere/|access-date=2007-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306072952/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/solwind_magsphere/|archive-date=2008-03-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | last=Roach | first=John | title=Astrophysicist Recognized for Discovery of Solar Wind | publisher=National Geographic News | date=2003-08-27 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html | access-date=2006-06-13 | archive-date=2006-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060629191309/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/08/0827_030827_kyotoprizeparker.html }}&lt;/ref&gt; Паркер Ҡояш тажы Ҡояш тарафынан ныҡ тартылһа ла, йылылыҡты шул тиклем яҡшы үткәреүен күрһәтә, ул хатта ҙур арауыҡта ла эҫе булып ҡала. Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уның тартыу көсө кәмегәнлектән, өҫкө тажынан матдәнең планета-ара арауыҡҡа тауыштан юғары ағымы башлана. Өҫтәүенә, Паркер беренсе булып гравитацияның көсһөҙләнеү күренешенең гидродинамик ағымға «Лаваль соплоһы» кеүек үк йоғонто яһауын билдәләй: ул ағымды тауышҡа тиклемге фазанан тауыштан юғары фазаға күсерә&lt;ref&gt;{{статья |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1958ApJ...128..664P |заглавие=Dynamics of the Interplanetary Gas and Magnetic Fields |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=128 |страницы=664 |язык=en |тип=журнал |автор=Eugene Parker |год=1958 |издательство=[[IOP Publishing]] |doi=10.1086/146579 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603064719/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1958ApJ...128..664P }}&lt;/ref&gt;.


Паркер теорияһы ҡаты тәнҡиткә дусар ителә. 1958 йылда «Астрофизик журналға» тапшырылған мәҡәлә ике рецензент тарафынан кире ҡағыла һәм мөхәррир [[Субраманьян Чандрасекар|Субрахманьян Чандрасекар]] ярҙамында ғына баҫылып сыға.

Әммә [[1959 йыл|1959 йылдың]] ғинуарында ҡояш еленең үҙенсәлектәрен тәүге тапҡыр туранан-тура үлсәүҙәр (Константин Грингауз, СССР Фәндәр академияһының Йыһан тикшеренеүҙәре институты) &quot; Луна-1 &quot; совет станцияһы тарафына&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1959-012A|title=Luna 1|publisher=[[NASA]] National Space Science Data Center|access-date=2007-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/61882RTrC?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-012A|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, унда ҡуйылған сцинтилляция иҫәпләгесе һәм газ ионлаштырыу детекторы ярҙамында башҡарыла&lt;ref&gt;{{ref|ru}} [http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm 40th Anniversary of the Space Era in the Nuclear Physics Scientific Research Institute of the Moscow State University] {{Wayback|url=http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm |date=20070914084414 }}, contains the graph showing particle detection by [[Луна-1]] at various altitudes&lt;/ref&gt;. Өс йылдан һуң ошондай уҡ үлсәүҙәрҙе американ [[:ru:Нейгебауэр, Марсия|Марсия Нейгебауэр]] «Маринер-2» станцияһы мәғлүмәттәрен файҙаланып башҡара&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Solar Plasma Experiment |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1962-12-07_138_3545/page/1094 |издание=Science |том=138 |страницы=1095—1097 |язык=en |автор=M. Neugebauer and C. W. Snyder |год=1962 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә елдең юғары тиҙлеккә тиклем тиҙләнеше әлегә аңлашылмай һәм уны Паркер теорияһы менән аңлатып булмай. [[1971 йыл]]да Джеральд Ньюмен һәм Роджер Копп магнитогидродинамика тигеҙләмәләрен ҡулланып, тажда ҡояш еленең тәүге һанлы моделдәрен төҙөйҙәр&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Gas-magnetic field interactions in the solar corona |издание={{Нп3|Solar Physics (журнал)|Solar Physics||Solar Physics (journal)}} |том=18 |страницы=258 |язык=en |тип=journal |автор=G. W. Pneuman and R. A. Kopp |год=1971 }}&lt;/ref&gt;.

1990-сы йылдар аҙағында SOHO юлдашы бортындағы ультрафиолет корональ спектрометр ярҙамында Ҡояш полюстарында юғары тиҙлектәге ҡояш еле барлыҡҡа килеү өлкәләрен күҙәтеүҙәр үткәрелә. Баҡтиһәң, елдең тиҙләнеше саф термодинамик киңәйеүгә нигеҙләнеп көтөлгәндән күпкә ҙурыраҡ булыа сыға. Паркер моделе ел тиҙлегенең фотосферанан дүрт ҡояш радиусы бейеклектә тауыштан юғары булып китеүен күҙаллай, әммә күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, был күсеү һиҙелерлек түбәнерәк, яҡынса бер ҡояш радиусы бейеклегендә була, был Ҡояш елен тиҙләтеүсе өҫтәмә механизм барлығын раҫлай.

== Ҡояш еленең үҙсәлектәре ==
Ҡояш еле арҡаһында Ҡояш секунд һайын яҡынса миллион тонна матдәһен юғалта. Ҡояш еле башлыса [[Электрон|электрондарҙан]], протондарҙан һәм [[гелий]] ядроларынан (альфа киҫәксәләренән) тора; башҡа элементтарҙың ядролары һәм ионлаштырылмаған киҫәксәләр (электр нейтраль) бик аҙ миҡдарҙа була.

Ҡояш еле Ҡояштың тышҡы ҡатламынан сыҡһа ла, ул был ҡатламдағы элементтар составын сағылдырмай, сөнки дифференциация процестары һөҙөмтәһендә ҡайһы бер элементтарҙың миҡдары арта, икенселәренең кәмей (ФИП эффекты).

Ҡояш еленең интенсивлығы ҡояш әүҙемлегенең һәм уның сығанаҡтарының үҙгәреүенә бәйле. [[Ер]] орбитаһынан (Ҡояштан яҡынса 150 миллион км алыҫлыҡта) күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр ҡояш еленең структуралы булыуын һәм ғәҙәттә тыныс һәм ҡуҙғыған (спорадик һәм рекуррент) ағымдарға бүленеүен күрһәтә. Тыныс ағымдар, тиҙлегенә ҡарап, ике класҡа бүленә: '''әкрен''' (Ер орбитаһы янында яҡынса 300—500 км/с) һәм '''тиҙ''' (Ер орбитаһы янында 500—800 км/с). Ҡайһы берҙә планета-ара магнит ҡырының төрлө полярлыҡтағы төбәктәрен айырып торған һәм үҙенсәлектәре буйынса яй елгә яҡын булған гелиосфера ток ҡатламы ла стационар ел тип иҫәпләнә.

&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard&quot;
|+Ҡояш еленең параметрҙары
!Параметр
!Уртаса дәүмәл
!Әкрен ҡояш еле
!Тиҙ ҡояш еле
|----
|Тығыҙлығы n, см&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;
|8,8
|11,9
|3,9
|----
|Тиҙлеге V, км/с
|468
|327
|702
|----
|nV, см&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;·с&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
|3,8{{e|8}}
|3,9{{e|8}}
|2,7{{e|8}}
|----
|[[Протон]]дарҙың температураһы T&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;, К
|7{{e|4}}
|3,4{{e|4}}
|2,3{{e|5}}
|----
|[[Электрон]]дарҙың температураһы T&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;, К
|1,4{{e|5}}
|1,3{{e|5}}
|1,0{{e|5}}
|----
|T&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; / T&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;
|1,9
|4,4
|0,45
|}
&lt;/center&gt;

=== Әкрен ҡояш еле ===
Әкрен Ҡояш еле Ҡояш тажының «тыныс» өлөшөндә (корональ ағымдар өлкәһе) уның газодинамик киңәйеүе ваҡытында барлыҡҡа килә: таждың температураһы яҡынса 2 {{E|6}} К булғанда, таж гидростатик тигеҙлек шарттарында була алмай, һәм был киңәйеү булған сик шарттарында таж матдәһен тауыштан юғары тиҙлеккә тиклем тиҙләтеүгә килтерергә тейеш. Ҡояш тажының бындай температураларға тиклем йылыныуы Ҡояш фотосфераһында йылылыҡ тапшырыуҙың конвектив тәбиғәте арҡаһында барлыҡҡа килә: [[плазма]]ла конвектив турбулентлыҡ үҫеше интенсив магнит тауыш тулҡындарының барлыҡҡа килеүе менән бергә бара; улар үҙ сиратында Ҡояш атмосфераһының тығыҙлығы кәмеү йүнәлешендә таралғанда [[Тауыш|, тауыш тулҡындары]] һуғыу тулҡындарына әйләнә; һуғыу тулҡындары таж матдәһе тарафынан һөҙөмтәле йотолалар һәм уны (1—3) {{E|6}} К температураға тиклем йылыталар.

=== Тиҙ ҡояш еле ===
Ҡабатланған тиҙ Ҡояш еле ағымдары Ҡояш тарафынан бер нисә ай дауамында сығарыла һәм Ерҙән күҙәтеүҙәрҙә 27 тәүлек ҡабатланыу периодына эйә (Ҡояш әйләнеше периоды). Был ағымдар таж упҡындары — таждың сағыштырмаса түбән температуралы (яҡынса 0,8 {{E|6}} К), плазма тығыҙлығы кәмегән (таждың тыныс өлкәләре тығыҙлығының дүрттән бер өлөшө генә) һәм Ҡояшҡа радиаль [[Магнит ҡыры|магнит ҡыры булған]] өлкәләре менән ассоциациялаша.

=== Ҡуҙғыған ағымдар ===
Ҡуҙғыған ағымдарға таж массаһы сығарыуҙың (КВМ- корональный выброс массы) планета-ара сағылышын, шулай уҡ тиҙ таж массаһы атылыуҙан һәм таж упҡындарынан сыҡҡан тиҙ ағымдарҙан алдағы ҡыҫылыу төбәктәре инә. Бындай ҡыҫылыу төбәктәрендә күҙәтелгән осраҡтарҙың яртыһында тиерлек уларҙан алда планета-ара һуғыу тулҡыны була. Тап ҡуҙғыған Ҡояш еле ағымдарында планета-ара магнит ҡыры эклиптика яҫылығынан тайпыла һәм ҡырҙың көньяҡ компонентына эйә була ала, был күп йыһан һауа торошо күренештәренә (геомагнит әүҙемлеге, шул иҫәптән магнит дауылдары) килтерә. Элек ҡуҙыған осраҡлы ағымдар [[Ҡояш бөркөлөүе]] арҡаһында барлыҡҡа килә тип фаразланған, әммә хәҙерге ваҡытта Ҡояш елендәге осраҡлы ағымдар таж масса һиптермәләре арҡаһында барлыҡҡа килә тип иҫәпләнә. Шуның менән бергә Ҡояш бөркөлөүе лә, таж масса һиптермәләре лә Ҡояштағы бер үк энергия сығанаҡтары менән бәйле, улар араһында статистик бәйләнеш бар.

Ҡояш елдәренең төрлө ҙур масштаблы төрҙәрен күҙәтеү ваҡыты буйынса, әкрен һәм тиҙ ағымдар яҡынса 53 % тәшкил итә: гелиосферик ток ҡатламы 6 %, таж массаһы сығарыуҙар 22 %, тиҙ таж массаһы сығарыу алдынан ҡыҫылыу төбәктәре 9 %, таж упҡындарынан сыҡҡан тиҙ ағымдарҙан алдағы ҡыҫылыу төбәктәре — 10 %, һәм Ҡояш әүҙемлеге циклында төрлө типтарҙы күҙәтеү ваҡыты араһындағы нисбәт ныҡ үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья
| автор    = Ермолаев Ю. И., Николаева Н. С., Лодкина И. Г., Ермолаев М. Ю.
| заглавие = Относительная частота появления и геоэффективность крупномасштабных типов солнечного ветра
| ссылка   = 
| язык     = 
| издание  = Космические исследования
| тип      = 
| год      = 2010
| том      = 48
| номер    = 1
| страницы = 3—32
}}
&lt;/ref&gt;.

== Ҡояш еле барлыҡҡа килтергән күренештәр ==
Ҡояш еле плазмаһының юғары үткәреүсәнлеге арҡаһында Ҡояштың [[магнит ҡыры]] ағып сыҡҡан ел ағымдарына ҡуша туңып ҡала һәм планета-ара мөхиттә планета-ара магнит ҡыры булараҡ күҙәтелә.

Ҡояш еле гелиосфера сиген барлыҡҡа килтерә, шуның менән йондоҙ-ара газдың Ҡояш системаһына инеүенә юл ҡуймай. Ҡояш еленең магнит ҡыры ситтән килгән галактика йыһан нурҙарын һиҙелерлек көсһөҙләндерә. Урында планета-ара магнит ҡырының артыуы йыһан нурҙарының ҡыҫҡа ваҡытлы кәмеүенә килтерә, был Форбуш кәмеүе (Форбуш-эффект) тип атала, ә ҡырҙың ҙур масштаблы кәмеүе уларҙың оҙайлы ваҡытҡа артыуына килтерә. Шулай итеп, 2009 йылда оҙайлы ҡояш әүҙемлеге минимумы ваҡытында Ер янында нурланыш интенсивлығы быға тиклем күҙәтелгән бөтә максимумдарға ҡарағанда 19 % арта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/ray_surge.html|title=Cosmic Rays Hit Space Age High|date=2009-09-28|publisher=[[НАСА]]|access-date=2009-09-30|archive-url=https://www.webcitation.org/61882uAhJ?url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/ray_surge.html|archive-date=2011-08-22|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
Ҡояш еле [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] [[магнит ҡыры]] булған [[планета]]ларында магнитосфера, һаҙағай [[Һаҙағай|(поляр балҡыш)]] һәм планеталарҙағы нурланыш билбауҙары кеүек күренештәр тыуҙыра.

== Мәҙәниәттә ==
«Ҡояш еле» — билдәле фантастик яҙыусы [[Кларк Артур Чарльз|Артур Кларктың]] хикәйәһе (1963).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Луна-2|Луна-2]]
* [[:ru:Звёздный ветер|Звёздный ветер]]
* [[:ru:Спутник Дайсона-Харропа|Спутник Дайсона-Харропа]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Паркер Е. Н.'' Динамические процессы в межпланетной среде / Пер. с англ. М.: Мир, 1965
* ''Пудовкин М. И.'' Солнечный ветер// Соросовский образовательный журнал, 1996, No 12, с. 87-94.
* ''Хундхаузен А.'' Расширение короны и солнечный ветер / Пер. с англ. М.: Мир, 1976
* {{публикация|книга|часть=Солнечный ветер|часть ответственный=[[Вайсберг, Олег Леонидович|Вайсберг О. Л.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=636—639|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188678}}
* Физическая энциклопедия, т.4 — М.:Большая Российская Энциклопедия [http://www.physicum.narod.ru/vol_4/586.pdf стр. 586], [http://www.physicum.narod.ru/vol_4/587.pdf стр. 587] и [http://www.physicum.narod.ru/vol_4/588.pdf стр. 588]
* Гелиосфера (Под ред. И. С. Веселовского, Ю. И. Ермолаева) в монографии Плазменная гелиогеофизика / Под ред. Л. М. Зелёного, И. С. Веселовского. В 2-х т. М.: Физ-матлит, 2008. Т. 1. 672 с.; Т. 2. 560 с.
* {{книга|автор=[[Коваленко, Владимир Афанасьевич|Коваленко В. А.]]|заглавие=Солнечный ветер|место=М.|издательство=Наука|год=1983|страниц=272}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1210264 «Солнечный ветер. Соросовская Энциклопедия», 2005]
* [http://astronet.ru/db/msg/1171268 Что такое солнечный ветер]
* [http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2006-1/ Living review: Kinetic Physics of the Solar Corona and Solar Wind]{{ref|en}}
 

[[Категория:Астрофизика]]
[[Категория:Ҡояш системаһы]]</text>
      <sha1>tqzh0pswv8uojeg4dlc2d5q7l0b30ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брезовица (Косово)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200521</id>
    <revision>
      <id>1294613</id>
      <parentid>1294597</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2441" sha1="nsl7dzwrjbqn8v1t6lbfe1r262jjll2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Брезовица халҡының дөйөм һаны 68 кеше тәшкил итә.

Брезовица — Косовола ҡышҡы туристарҙың иң күп йөрөгән урындарҙың береһе. Тау саңғыһы курорты Шар милли паркының төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Һырт майҙаны — 39 000 гектар, ул үҙ эсенә бейек таулы ерҙәрҙе һәм бик күп төрлө һәм бай флора һәм фауналы урмандарҙы ала. Ике халыҡ-ара [[аэропорт]]тан 90 минутлыҡ юлда урынлашҡан. Брезовица курорт районы Көньяҡ-Көнсығыш Европала етерлек кимәлдә үҫешмәгән һуңғы тау саңғыһы [[курорт]]тарының береһе булып тора.

== Географияһы ==

== Демография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Йылдар буйынса халыҡ һаны
|-
! Этник төркөм
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 1981
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 2011
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Сербтар]]
| 323 (98,48 %)
| 44 (67,71 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Албандар]]
|
| 23 (33,82 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | Башҡалар
| 5 (1,53 %)
| 1 (1,47 %)
|-
! Бөтәһе
! 328
! 68
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://viewkosova.com/visit-kosovo/brezovica-nature-ski/ Brezovica Nature &amp; Ski]
* [https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&amp;action=click&amp;pgtype=Homepage&amp;clickSource=story-heading&amp;module=photo-spot-region&amp;region=top-news&amp;WT.nav=top-news Skiing Kosovo, Abandoned Lifts and All]

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>nsl7dzwrjbqn8v1t6lbfe1r262jjll2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294615</id>
      <parentid>1294613</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географияһы */</comment>
      <origin>1294615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2993" sha1="6kbzndwm4000adarl08v1kc3jxn8fl1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Брезовица халҡының дөйөм һаны 68 кеше тәшкил итә.

Брезовица — Косовола ҡышҡы туристарҙың иң күп йөрөгән урындарҙың береһе. Тау саңғыһы курорты Шар милли паркының төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Һырт майҙаны — 39 000 гектар, ул үҙ эсенә бейек таулы ерҙәрҙе һәм бик күп төрлө һәм бай флора һәм фауналы урмандарҙы ала. Ике халыҡ-ара [[аэропорт]]тан 90 минутлыҡ юлда урынлашҡан. Брезовица курорт районы Көньяҡ-Көнсығыш Европала етерлек кимәлдә үҫешмәгән һуңғы тау саңғыһы [[курорт]]тарының береһе булып тора.

== Географияһы ==
Брезовица Шар-Планина тау һыртының төньяҡ-көнсығышында һәм Лепенац йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Брезовица тау саңғыһы курорты [[диңгеҙ кимәле]]нән 900—2500 метр бейеклектә, ауылдан көньяҡҡа табан яҡынса 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау түбәнендә [[климат]] йомшағыраҡ, ә өҫтә — Альп климаты.

== Тарихы ==

== Демография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Йылдар буйынса халыҡ һаны
|-
! Этник төркөм
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 1981
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 2011
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Сербтар]]
| 323 (98,48 %)
| 44 (67,71 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Албандар]]
|
| 23 (33,82 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | Башҡалар
| 5 (1,53 %)
| 1 (1,47 %)
|-
! Бөтәһе
! 328
! 68
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://viewkosova.com/visit-kosovo/brezovica-nature-ski/ Brezovica Nature &amp; Ski]
* [https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&amp;action=click&amp;pgtype=Homepage&amp;clickSource=story-heading&amp;module=photo-spot-region&amp;region=top-news&amp;WT.nav=top-news Skiing Kosovo, Abandoned Lifts and All]

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>6kbzndwm4000adarl08v1kc3jxn8fl1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294616</id>
      <parentid>1294615</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="4yxvvca65h209r5ymmh9df7b56lvfgh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Брезовица халҡының дөйөм һаны 68 кеше тәшкил итә.

Брезовица — Косовола ҡышҡы туристарҙың иң күп йөрөгән урындарҙың береһе. Тау саңғыһы курорты Шар милли паркының төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Һырт майҙаны — 39 000 гектар, ул үҙ эсенә бейек таулы ерҙәрҙе һәм бик күп төрлө һәм бай флора һәм фауналы урмандарҙы ала. Ике халыҡ-ара [[аэропорт]]тан 90 минутлыҡ юлда урынлашҡан. Брезовица курорт районы Көньяҡ-Көнсығыш Европала етерлек кимәлдә үҫешмәгән һуңғы тау саңғыһы [[курорт]]тарының береһе булып тора.

== Географияһы ==
Брезовица Шар-Планина тау һыртының төньяҡ-көнсығышында һәм Лепенац йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Брезовица тау саңғыһы курорты [[диңгеҙ кимәле]]нән 900—2500 метр бейеклектә, ауылдан көньяҡҡа табан яҡынса 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау түбәнендә [[климат]] йомшағыраҡ, ә өҫтә — Альп климаты.

== Тарихы ==
[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] хәҙерге Штрпце муниципалитетын Градиште (Брезовицала) һәм Зидинац (Готовушала) ҡалалары менән бергә биләгән территорияла серб жупаһы (ауылдың боронғо атамаһы, көнбайыш һәм көньяҡ славяндарҙа административ берәмек) Сиринич урынлашҡан. Ул беренме тапҡыр XIII быуат хартияһында, икенсе тапҡыр 1331 йылда король [[Стефан Урош IV Душан]] хартияһында телгә алына. Ошо уҡ төбәк территорияһында бер нисә Византия ҡәлғәһе емереклектәре һаҡланған&lt;ref name=Rastko&gt;[http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047 Rastko website] {{Wayback|url=http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047 |date=20130123101219 }}, rastko.rs.{{ref|sr}}&lt;/ref&gt;.

Чайлие убаһы түбәһендә, Лепенац йылғаһына ҡойған Пилевац шишмәһе тамағында, Градиште ҡәлғәһе емереклектәре урынлашҡан, уларҙың ике археологик ҡатламы бар, беренсеһе — VI быуатҡа&lt;ref name=Rastko/&gt;, ә икенсеһе XIII быуатҡа ҡарай&lt;ref name=NCD1&gt;SANU, National Center for Digitization, [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=453 Cultural Monuments in Serbia: Ostaci tvrđave Gradište-Čajlije] {{Wayback|url=http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=453 |date=20211019103659 }}&lt;/ref&gt;. Ҡалаға төньяҡ яҡтан инеү урыны башня менән һаҡланған. Унан икенсе башняға тәәрән соҡор үтә, унан һаҡ диуары ҡалҡыулыҡ итәгенә, Лепенац яғына һуҙыла&lt;ref name=NCD1/&gt;.

1944 йылдың 28 июнендә, [[икенсе донъя һуғышы]] осоронда, болгар һалдаттары Ракановацта, Брезовицала 46 кешене (уларҙың 12-һе балалар), һалдаттарының береһе үлтерелгәне өсөн үс итеп язалай.

== Демография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Йылдар буйынса халыҡ һаны
|-
! Этник төркөм
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 1981
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 2011
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Сербтар]]
| 323 (98,48 %)
| 44 (67,71 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Албандар]]
|
| 23 (33,82 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | Башҡалар
| 5 (1,53 %)
| 1 (1,47 %)
|-
! Бөтәһе
! 328
! 68
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://viewkosova.com/visit-kosovo/brezovica-nature-ski/ Brezovica Nature &amp; Ski]
* [https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&amp;action=click&amp;pgtype=Homepage&amp;clickSource=story-heading&amp;module=photo-spot-region&amp;region=top-news&amp;WT.nav=top-news Skiing Kosovo, Abandoned Lifts and All]

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>4yxvvca65h209r5ymmh9df7b56lvfgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294617</id>
      <parentid>1294616</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Косово Республикаһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5404" sha1="4g1koqihzq5uxzlqgw91v2dzia5sr8u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Брезовица''' ({{lang-sq|Brezovicë}}, {{lang-sr|Брезовица / Brezovica}}) — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның Штрпце [[муниципалитет]]ы территорияһындағы тораҡ, үҙенең шул уҡ исемле [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)|тау саңғыһы курорты]] менән билдәле. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Брезовица халҡының дөйөм һаны 68 кеше тәшкил итә.

Брезовица — Косовола ҡышҡы туристарҙың иң күп йөрөгән урындарҙың береһе. Тау саңғыһы курорты Шар милли паркының төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Һырт майҙаны — 39 000 гектар, ул үҙ эсенә бейек таулы ерҙәрҙе һәм бик күп төрлө һәм бай флора һәм фауналы урмандарҙы ала. Ике халыҡ-ара [[аэропорт]]тан 90 минутлыҡ юлда урынлашҡан. Брезовица курорт районы Көньяҡ-Көнсығыш Европала етерлек кимәлдә үҫешмәгән һуңғы тау саңғыһы [[курорт]]тарының береһе булып тора.

== Географияһы ==
Брезовица Шар-Планина тау һыртының төньяҡ-көнсығышында һәм Лепенац йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Брезовица тау саңғыһы курорты [[диңгеҙ кимәле]]нән 900—2500 метр бейеклектә, ауылдан көньяҡҡа табан яҡынса 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау түбәнендә [[климат]] йомшағыраҡ, ә өҫтә — Альп климаты.

== Тарихы ==
[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] хәҙерге Штрпце муниципалитетын Градиште (Брезовицала) һәм Зидинац (Готовушала) ҡалалары менән бергә биләгән территорияла серб жупаһы (ауылдың боронғо атамаһы, көнбайыш һәм көньяҡ славяндарҙа административ берәмек) Сиринич урынлашҡан. Ул беренме тапҡыр XIII быуат хартияһында, икенсе тапҡыр 1331 йылда король [[Стефан Урош IV Душан]] хартияһында телгә алына. Ошо уҡ төбәк территорияһында бер нисә Византия ҡәлғәһе емереклектәре һаҡланған&lt;ref name=Rastko&gt;[http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047 Rastko website] {{Wayback|url=http://www.rastko.rs/arheologija/delo/13047 |date=20130123101219 }}, rastko.rs.{{ref|sr}}&lt;/ref&gt;.

Чайлие убаһы түбәһендә, Лепенац йылғаһына ҡойған Пилевац шишмәһе тамағында, Градиште ҡәлғәһе емереклектәре урынлашҡан, уларҙың ике археологик ҡатламы бар, беренсеһе — VI быуатҡа&lt;ref name=Rastko/&gt;, ә икенсеһе XIII быуатҡа ҡарай&lt;ref name=NCD1&gt;SANU, National Center for Digitization, [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=453 Cultural Monuments in Serbia: Ostaci tvrđave Gradište-Čajlije] {{Wayback|url=http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/spomenik.php?id=453 |date=20211019103659 }}&lt;/ref&gt;. Ҡалаға төньяҡ яҡтан инеү урыны башня менән һаҡланған. Унан икенсе башняға тәәрән соҡор үтә, унан һаҡ диуары ҡалҡыулыҡ итәгенә, Лепенац яғына һуҙыла&lt;ref name=NCD1/&gt;.

1944 йылдың 28 июнендә, [[икенсе донъя һуғышы]] осоронда, болгар һалдаттары Ракановацта, Брезовицала 46 кешене (уларҙың 12-һе балалар), һалдаттарының береһе үлтерелгәне өсөн үс итеп язалай.

== Демография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Йылдар буйынса халыҡ һаны
|-
! Этник төркөм
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 1981
! style=&quot;width: 3em;&quot; | 2011
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Сербтар]]
| 323 (98,48 %)
| 44 (67,71 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | [[Албандар]]
|
| 23 (33,82 %)
|-
! style=&quot;font-weight: normal;&quot; | Башҡалар
| 5 (1,53 %)
| 1 (1,47 %)
|-
! Бөтәһе
! 328
! 68
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://viewkosova.com/visit-kosovo/brezovica-nature-ski/ Brezovica Nature &amp; Ski]
* [https://www.nytimes.com/2016/02/28/travel/kosovo-ski-holidays.html?hp&amp;action=click&amp;pgtype=Homepage&amp;clickSource=story-heading&amp;module=photo-spot-region&amp;region=top-news&amp;WT.nav=top-news Skiing Kosovo, Abandoned Lifts and All]

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Косово Республикаһы]]</text>
      <sha1>4g1koqihzq5uxzlqgw91v2dzia5sr8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Әзербайжандың архитектура һәйкәлдәре</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200523</id>
    <revision>
      <id>1294605</id>
      <timestamp>2026-04-26T13:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurcke</username>
        <id>46784</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Илдәр буйынса архитектура һәйкәлдәре|Әзербайжан]] [[Категория:Әзербайжан биналары һәм ҡоролмалары|Архитектура һәйкәлдәре ]]</comment>
      <origin>1294605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="ayb6apdv5oxmlqi8bqiqudmcct90tty" xml:space="preserve">[[Категория:Илдәр буйынса архитектура һәйкәлдәре|Әзербайжан]]
[[Категория:Әзербайжан биналары һәм ҡоролмалары|Архитектура һәйкәлдәре ]]</text>
      <sha1>ayb6apdv5oxmlqi8bqiqudmcct90tty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тура атлаусы кеше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200524</id>
    <revision>
      <id>1294610</id>
      <timestamp>2026-04-26T15:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{Таксон | image file =  | image descr = Реконструкция | regnum = Хайуандар | parent = Homo | rang = Төр | latin = Homo erectus | author = [[Dubois]], 1892 | syn =  | typus =  | children name = Ярым төрҙәр | children = [[#Подвиды|см. текст]] | Возник = 2 | Вымер = 0.4 | wikispecies = Homo erectus }} '''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''челове́к вы́...</comment>
      <origin>1294610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46976" sha1="j2mefd4o6vgv8kgttkqqij6949xns7c" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=26 апрель 2026}} 
{{Таксон
| image file = 
| image descr = Реконструкция
| regnum = Хайуандар
| parent = Homo
| rang = Төр
| latin = Homo erectus
| author = [[Dubois]], 1892
| syn = 
| typus = 
| children name = Ярым төрҙәр
| children = [[#Подвиды|см. текст]]
| Возник = 2
| Вымер = 0.4
| wikispecies = Homo erectus
}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''челове́к вы́прямленный''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — ископаемый вид [[Люди (род)|людей]], который рассматривают как непосредственного предка [[Человек разумный|современных людей]]. Произошёл в ходе эволюции от ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'', через ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Видовая принадлежность оспаривается разными исследователями&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Исследование генома [[X-хромосома|X-хромосомы]] в 2008 году привело к выводу, что азиатские популяции ''Homo erectus'' вполне могли скрещиваться с ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' и быть предками современных людей по смешанным линиям (не прямой мужской и не прямой женской)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt;.

== Барлыҡҡа килеүе ==
Предполагается, что ''Homo erectus'' появились в [[Восточная Африка|Восточной Африке]] 2 млн лет назад&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; и 1,5—1 млн лет назад&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; через территорию [[Ближний Восток|Ближнего Востока]] широко распространились по [[Евразия|Евразии]] вплоть до [[Китай|Китая]] ([[юаньмоуский человек]]) и Европы, где возник [[гейдельбергский человек]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Первым, 1,8 млн лет назад, за пределы Африки, на Ближний Восток проник ''[[Homo georgicus]]'', он же дманисский гоминид, подвид ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]''.

Рассогласованность двух дат объяснима в связи с последними открытиями, согласно которым эректусы могли появиться 1,93—2,05 млн лет назад в Южной Африке&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректусы были сравнительно широко распространены по Старому Свету и распадались на ряд локальных подвидов. Ранее их считали лишь подвидом ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'', но эректус имеет значительные отличия от последнего&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Кости ''Homo erectus'' из израильской [[Убайдия|Убайдии]] датируются возрастом 1,5 млн лет&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. К африканским эректусам относят также [[атлантроп]]а и [[Родезийский человек|родезийского человека]]. [[Гейдельбергский человек|Гейдельбергского человека]] часто рассматривают как более поздний и более прогрессивный вид, близкородственный эректусам. Существовали и [[Homo antecessor|«догейдельбергские» эректусы]] (''Homo antecessor'')&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. В Восточной Азии обитали два подвида: более примитивные яванские [[питекантроп]]ы из [[Индонезия|Индонезии]] и более прогрессивные [[синантроп]]ы из [[Китай|Китая]] (из Китая также известен [[ланьтяньский человек]], более архаичный, чем синантроп). Область распространения не выходила за пределы субтропического пояса&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Многие авторы разделяют живших в одно и то же время эректуса и гейдельбергского человека по географическому принципу: «классический» эректус обитал только в Азии, гейдельбергский человек населял юг Европы и Африку&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
В 1890 году голландский врач [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] отправился на остров [[Ява]] в поисках «[[питекантроп]]а» (обезьяночеловека) — «недостающего звена» между обезьяноподобными предками и современным человеком, существование которого было ранее гипотетически предложено [[Геккель, Эрнст|Э. Геккелем]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Через месяц раскопок на берегу реки [[Соло (река)|Соло]] возле деревни [[Триниль]] был обнаружен окаменевший обезьяний коренной зуб, а ещё через месяц, в октябре 1891 года — черепная крышка, после чего Дюбуа сделал вывод, что эти части принадлежат крупной человекообразной обезьяне&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Ещё через год в 14 м от места находки была найдена человеческая бедренная кость, которая была также отнесена к остаткам неизвестного человекообразного. По форме бедренной кости был сделан вывод о прямохождении, а сам новый вид назван ''Pithecantropus erectus'' (обезьяночеловек прямоходящий)&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

В 1936—1939 годах [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] обнаружил другие, лучше сохранившиеся, остатки [[явантроп]]а, или солойского человека (Homo erectus soloensis) с реки [[Соло (река)|Соло]] на острове [[Ява]] (близ [[Моджокерто]] у г. [[Сурабайя|Сурабайи]]), после чего сомнения в принадлежности питекантропа к роду ''[[Homo]]'' отпали&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. В 1940 году Эрнст Майр предложил относить эти остатки к виду «человек прямоходящий» (''Homo erectus erectus'').

В 1927 году ископаемые остатки Homo erectus обнаружены были в Китае, сначала в гроте [[Чжоукоудянь]] близ [[Пекин]]а, затем в других местах, где он получил название «[[синантроп]]» (китайский человек), или ''Homo erectus pekinensis'' (человек прямоходящий пекинский). В 1963 году в [[Ланьтянь|Ланьтяне]] была найдена челюсть, определённая исследователями как более древний вид [[синантроп]]а — [[ланьтяньский человек]] ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}})&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, а в 1965 году в южнокитайской провинции [[Юньнань]] были обнаружены зубы и каменные орудия [[Юаньмоуский человек|юаньмоуского человека]].

21 октября 1907 года впервые были найдены остатки европейской разновидности ''Homo erectus'': во время раскопок в [[Мауэр (Баден)|Мауэре]] рабочий Даниель Хартман нашёл челюсть и передал находку профессору [[Гейдельбергский университет|Гейдельбергского университета]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензаку]], который идентифицировал образец и дал ему название [[Гейдельбергский человек|гейдельбергского человека]]&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;, затем выделенного в отдельный вид. Позже подобные находки сделаны были в Венгрии (1965), Чехии (1968), Германии (1974), Испании и в Африке (1935—1955).

При раскопках в пещерном комплексе {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} на территории заповедника «[[Колыбель человечества]]» в ЮАР нашли часть детского черепа DNH 134 возрастом 2,04—1,94 млн л. н., который авторы исследования отнесли к виду ''Homo erectus''&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Объём черепа — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Череп DNH 134 похож на череп [[Ребёнок из Моджокерто|ребёнка из Моджокерто (Pithecanthropus V)]], но он может относиться и к виду ''[[Homo rudolfensis]]'', и к виду ''[[Homo habilis]]''&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Последние ''Homo erectus'' из [[Нгандонг]]а на острове Ява ([[явантроп]]ы) жили в период от 117 000 до 108 000 лет назад&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

С помощью методов [[Протеомика|палеопротеомики]] учёным удалось изучить [[протеом]] из моляра D4163 [[дманисский гоминид|дманисского гоминида]] ([[Дманиси]], Грузия)&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Также в Грузии близ села [[Квемо-Орозмани]], находящегося на расстоянии около 30 км от Дманиси, был обнаружен человеческий зуб (четвёртый премоляр нижней челюсти, возможно представителя ''Homo erectus'') возрастом 1,8 млн лет&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Костные остатки эректусов на территории Русской равнины и Северного Кавказа не обнаружены, имеются только находки каменных орудий нижнего ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] и др.) и среднего палеолита. В. Е. Щелинский датирует наиболее ранние слои Кермека [[Нижний палеолит|нижним палеолитом]] (1,95—1,77 млн л. н., [[олдувайская культура]])&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Внешний вид ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Реконструкция внешнего вида]]
Эректусы обладали средним ростом (1,5—1,8 м) и прямой походкой&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. О том, что способом передвижения служило прямохождение (откуда и название вида), свидетельствует строение бедренной кости, идентичной таковой у современного человека. Характеризовались архаическим строением черепа (толстые стенки, низкая лобная кость, выступающие надглазничные валики, скошенный подбородок). [[Височная доля|Височные доли]] у яванских ''Homo erectus'' были больше, чем у африканских ''[[Homo ergaster]]'', при этом у обоих этих видов височные доли были пропорционально меньше, чем у современного человека&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;. Толщина костей черепа у человека прямоходящего была беспрецедентно большой для гоминин, значительно превосходя показатели как их более ранних представителей, так и более поздних, таких как человек современного типа и неандерталец{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Объём мозга достигал 850—1200 см³, что больше, чем у ''Homo habilis'', но несколько меньше, чем у ''Homo sapiens'' и ''Homo neanderthalensis''. [[Половой диморфизм]] был ярче выражен, чем у современного человека.

== Быт и образ жизни ==
Главным занятием эректусов был постоянный поиск пропитания. Помимо собирательства кореньев, ягод и других растительных плодов, которых для поддержания их жизнедеятельности было недостаточно, они периодически охотились на различных животных, чаще мелких, но порой и крупных&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

[[Ранний палеолит|Раннепалеолитические]] находки, обнаруженные в 1954—1955 годах в [[Алжир]]е, приоткрыли подробности образа жизни человекоподобных существ того времени. Поблизости с костями Homo erectus были обнаружены части скелетов [[носорог]]ов, [[слон]]ов, [[гиппопотам]]ов и [[жираф]]ов. Рядом находились каменные орудия труда&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Сходные находки были сделаны на стоянке эректусов близ Амброны (Испания), где экспедицией антрополога Кларка Хоуэлла были найдены остатки нескольких слонов, носорога, оленей, обезьяны и нескольких птиц, добытых около полумиллиона лет назад&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Опасность, подстерегавшая эректусов на каждом шагу, вынуждала их объединяться в большие устойчивые семейные коллективы, применительно к которым в советской исторической литературе утвердилось понятие «первобытное стадо»&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Исследование орудийных материалов стойбищ в Африке показало, что последние являлись постоянными&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Судя по просторности исследованных жилищ, в одном помещении в течение длительного времени сосуществовало несколько поколений большого семейства. Объединение в праобщины способствовало облегчению охоты на крупных животных, помимо которой эректусы могли заниматься рыбалкой, чаще всего ловя рыбу голыми руками.

По мнению специалистов-антропологов, в обществе эректусов происходили стычки, зачастую приводившие к смерти тех или иных членов общины, а в голодные времена обыкновением являлся [[каннибализм]] (на черепах человека прямоходящего, найденных в Китае, обнаружены следы каменных орудий, использовавшихся для срезания мяса с лицевой части{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Чтобы мирно сосуществовать в подобном примитивном обществе, следовало прилагать немалые усилия, позволявшие обуздать первобытные инстинкты. С этой целью вырабатывались некие общепринятые нормы поведения, для контроля над выполнением которых возникла необходимость в вожаках, которым отводилась руководящая роль&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

По мнению французского антрополога [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] и советского учёного А. В. Немилова, в эпоху раннего палеолита из-за последствий перехода к [[Прямохождение|прямохождению]], вызывавших осложнения при родах, продолжительность жизни самок эректусов была ниже, чем у самцов, в силу чего число последних в первобытных человеческих коллективах превышало число первых&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Включение в повседневный рацион эректусов мяса помогало решить проблему обеспечения организма надёжными источниками пополнения энергетического запаса, необходимого для выполнения тяжёлой физической работы. А использование в пищу различных растений являлось прекрасным способом познания их целебных свойств.

Наука располагает фактами проявления ''Homo erectus'' коллективной заботы о больных соплеменниках. Так, на обнаруженной Дюбуа на острове [[Ява]] бедренной кости [[питекантроп]]а имеются выраженные изменения костной ткани (экзостоз). Очевидно, что без поддержки сородичей этот хромой, с ограниченными возможностями самозащиты, индивид неизбежно должен был погибнуть, однако он жил, оставаясь калекой, долгие годы&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Изучение грузинским антропологом [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзе]] черепа пожилого [[Дманисский гоминид|архантропа из Дманиси]], в котором почти все зубные лунки заросли костным веществом, также позволяет утверждать, что этот лишившийся в старости зубов индивид получал помощь от других членов своего стада&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Кости одного из африканских представителей человека прямоходящего (ER 1808) демонстрируют признаки [[гипервитаминоз]]а А, вызванного, по-видимому, перееданием печени хищников. Это заболевание приводит к смертельному исходу, но агония продолжается несколько месяцев, в течение которых другие члены первобытного стада, по-видимому, заботились об умирающем сородиче{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Даже в те далёкие первобытные времена ''Homo erectus'' начинают осознавать важность гигиенических навыков, таких как удаление из жилищ остатков съеденных животных или захоронение умерших сородичей. Но на том этапе развития человечества, при отсутствии абстрактного мышления, всё это обходилось ещё без особых ритуалов или создания погребального культа.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректусы активно изготавливали каменные [[Орудие труда|орудия]] ([[ашельская культура]]), пользовались деревянными копьями, жили в пещерах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некоторые группы эректусов 0,8 млн лет назад [[Освоение огня|начали готовить пищу на огне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, возможно, умели [[освоение огня|добывать огонь]] с помощью кремня&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Более ранние свидетельства использования огня эректусами, в виде контролируемых пожаров, найдены в Африке и датируются 1,5—1,4 млн лет назад, но, вероятно, использовался природный огонь (от природных пожаров, вулканической деятельности)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. Эректусы со стоянки [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 тыс. лет), наряду с рыбой и мясом, употребляли в пищу до 55 различных видов растений, в том числе семена [[Кувшинковые|кувшинковых]], корешки [[Рогозовые|рогозовых]], семена [[Расторопша пятнистая|расторопши пятнистой]], плоды [[Держи-дерево|держи-дерева]] и жёлуди [[Дуб калепринский|дуба калепринского]] и {{iw|Дуб таворский|дуба таворского||Quercus ithaburensis}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Многие семена и корни подвергались термической обработке, о чём, в частности, свидетельствуют обжаренные жёлуди и печёные стебли тростника. Зимой и весной они питались [[Свёкла|свёклой]] и листьями [[Мальва|мальвы]].

== Эректустарҙың сығышы ==
До недавнего времени считалось, что эректусы почти исчезли около 400 тыс. лет назад, уступив место [[Неандертальцы|неандертальцам]], [[Денисовский человек|денисовцам]] и [[Человек разумный|человеку разумному]]. Однако последние находки свидетельствуют, что они на окраинах ареала могли дожить до прихода современных людей. Некоторые учёные считали, что последние [[питекантроп]]ы на острове [[Ява]] (явантропы) вымерли 107 тыс. лет назад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский]] иногда рассматривается как видоизменившийся на [[Флорес (остров)|Флоресе]] в условиях [[Островная карликовость|островной карликовости]] вариант эректуса (вымер, по разным оценкам, от 90 до 12 тыс. л. н.).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминид]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкинский человек]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Человек из Тотавеля]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоуский человек]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>j2mefd4o6vgv8kgttkqqij6949xns7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294611</id>
      <parentid>1294610</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T15:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46634" sha1="fajakhso7svqu00grvewhsyq3e8l9x1" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=26 апрель 2026}} 
{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кеше]]ләрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем  барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома|X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка| Көнсығыш Африка]]ла 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып  Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Рассогласованность двух дат объяснима в связи с последними открытиями, согласно которым эректусы могли появиться 1,93—2,05 млн лет назад в Южной Африке&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректусы были сравнительно широко распространены по Старому Свету и распадались на ряд локальных подвидов. Ранее их считали лишь подвидом ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'', но эректус имеет значительные отличия от последнего&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Кости ''Homo erectus'' из израильской [[Убайдия|Убайдии]] датируются возрастом 1,5 млн лет&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. К африканским эректусам относят также [[атлантроп]]а и [[Родезийский человек|родезийского человека]]. [[Гейдельбергский человек|Гейдельбергского человека]] часто рассматривают как более поздний и более прогрессивный вид, близкородственный эректусам. Существовали и [[Homo antecessor|«догейдельбергские» эректусы]] (''Homo antecessor'')&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. В Восточной Азии обитали два подвида: более примитивные яванские [[питекантроп]]ы из [[Индонезия|Индонезии]] и более прогрессивные [[синантроп]]ы из [[Китай|Китая]] (из Китая также известен [[ланьтяньский человек]], более архаичный, чем синантроп). Область распространения не выходила за пределы субтропического пояса&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Многие авторы разделяют живших в одно и то же время эректуса и гейдельбергского человека по географическому принципу: «классический» эректус обитал только в Азии, гейдельбергский человек населял юг Европы и Африку&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
В 1890 году голландский врач [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] отправился на остров [[Ява]] в поисках «[[питекантроп]]а» (обезьяночеловека) — «недостающего звена» между обезьяноподобными предками и современным человеком, существование которого было ранее гипотетически предложено [[Геккель, Эрнст|Э. Геккелем]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Через месяц раскопок на берегу реки [[Соло (река)|Соло]] возле деревни [[Триниль]] был обнаружен окаменевший обезьяний коренной зуб, а ещё через месяц, в октябре 1891 года — черепная крышка, после чего Дюбуа сделал вывод, что эти части принадлежат крупной человекообразной обезьяне&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Ещё через год в 14 м от места находки была найдена человеческая бедренная кость, которая была также отнесена к остаткам неизвестного человекообразного. По форме бедренной кости был сделан вывод о прямохождении, а сам новый вид назван ''Pithecantropus erectus'' (обезьяночеловек прямоходящий)&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

В 1936—1939 годах [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] обнаружил другие, лучше сохранившиеся, остатки [[явантроп]]а, или солойского человека (Homo erectus soloensis) с реки [[Соло (река)|Соло]] на острове [[Ява]] (близ [[Моджокерто]] у г. [[Сурабайя|Сурабайи]]), после чего сомнения в принадлежности питекантропа к роду ''[[Homo]]'' отпали&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. В 1940 году Эрнст Майр предложил относить эти остатки к виду «человек прямоходящий» (''Homo erectus erectus'').

В 1927 году ископаемые остатки Homo erectus обнаружены были в Китае, сначала в гроте [[Чжоукоудянь]] близ [[Пекин]]а, затем в других местах, где он получил название «[[синантроп]]» (китайский человек), или ''Homo erectus pekinensis'' (человек прямоходящий пекинский). В 1963 году в [[Ланьтянь|Ланьтяне]] была найдена челюсть, определённая исследователями как более древний вид [[синантроп]]а — [[ланьтяньский человек]] ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}})&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, а в 1965 году в южнокитайской провинции [[Юньнань]] были обнаружены зубы и каменные орудия [[Юаньмоуский человек|юаньмоуского человека]].

21 октября 1907 года впервые были найдены остатки европейской разновидности ''Homo erectus'': во время раскопок в [[Мауэр (Баден)|Мауэре]] рабочий Даниель Хартман нашёл челюсть и передал находку профессору [[Гейдельбергский университет|Гейдельбергского университета]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензаку]], который идентифицировал образец и дал ему название [[Гейдельбергский человек|гейдельбергского человека]]&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;, затем выделенного в отдельный вид. Позже подобные находки сделаны были в Венгрии (1965), Чехии (1968), Германии (1974), Испании и в Африке (1935—1955).

При раскопках в пещерном комплексе {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} на территории заповедника «[[Колыбель человечества]]» в ЮАР нашли часть детского черепа DNH 134 возрастом 2,04—1,94 млн л. н., который авторы исследования отнесли к виду ''Homo erectus''&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Объём черепа — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Череп DNH 134 похож на череп [[Ребёнок из Моджокерто|ребёнка из Моджокерто (Pithecanthropus V)]], но он может относиться и к виду ''[[Homo rudolfensis]]'', и к виду ''[[Homo habilis]]''&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Последние ''Homo erectus'' из [[Нгандонг]]а на острове Ява ([[явантроп]]ы) жили в период от 117 000 до 108 000 лет назад&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

С помощью методов [[Протеомика|палеопротеомики]] учёным удалось изучить [[протеом]] из моляра D4163 [[дманисский гоминид|дманисского гоминида]] ([[Дманиси]], Грузия)&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Также в Грузии близ села [[Квемо-Орозмани]], находящегося на расстоянии около 30 км от Дманиси, был обнаружен человеческий зуб (четвёртый премоляр нижней челюсти, возможно представителя ''Homo erectus'') возрастом 1,8 млн лет&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Костные остатки эректусов на территории Русской равнины и Северного Кавказа не обнаружены, имеются только находки каменных орудий нижнего ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] и др.) и среднего палеолита. В. Е. Щелинский датирует наиболее ранние слои Кермека [[Нижний палеолит|нижним палеолитом]] (1,95—1,77 млн л. н., [[олдувайская культура]])&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Внешний вид ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Реконструкция внешнего вида]]
Эректусы обладали средним ростом (1,5—1,8 м) и прямой походкой&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. О том, что способом передвижения служило прямохождение (откуда и название вида), свидетельствует строение бедренной кости, идентичной таковой у современного человека. Характеризовались архаическим строением черепа (толстые стенки, низкая лобная кость, выступающие надглазничные валики, скошенный подбородок). [[Височная доля|Височные доли]] у яванских ''Homo erectus'' были больше, чем у африканских ''[[Homo ergaster]]'', при этом у обоих этих видов височные доли были пропорционально меньше, чем у современного человека&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;. Толщина костей черепа у человека прямоходящего была беспрецедентно большой для гоминин, значительно превосходя показатели как их более ранних представителей, так и более поздних, таких как человек современного типа и неандерталец{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Объём мозга достигал 850—1200 см³, что больше, чем у ''Homo habilis'', но несколько меньше, чем у ''Homo sapiens'' и ''Homo neanderthalensis''. [[Половой диморфизм]] был ярче выражен, чем у современного человека.

== Быт и образ жизни ==
Главным занятием эректусов был постоянный поиск пропитания. Помимо собирательства кореньев, ягод и других растительных плодов, которых для поддержания их жизнедеятельности было недостаточно, они периодически охотились на различных животных, чаще мелких, но порой и крупных&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

[[Ранний палеолит|Раннепалеолитические]] находки, обнаруженные в 1954—1955 годах в [[Алжир]]е, приоткрыли подробности образа жизни человекоподобных существ того времени. Поблизости с костями Homo erectus были обнаружены части скелетов [[носорог]]ов, [[слон]]ов, [[гиппопотам]]ов и [[жираф]]ов. Рядом находились каменные орудия труда&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Сходные находки были сделаны на стоянке эректусов близ Амброны (Испания), где экспедицией антрополога Кларка Хоуэлла были найдены остатки нескольких слонов, носорога, оленей, обезьяны и нескольких птиц, добытых около полумиллиона лет назад&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Опасность, подстерегавшая эректусов на каждом шагу, вынуждала их объединяться в большие устойчивые семейные коллективы, применительно к которым в советской исторической литературе утвердилось понятие «первобытное стадо»&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Исследование орудийных материалов стойбищ в Африке показало, что последние являлись постоянными&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Судя по просторности исследованных жилищ, в одном помещении в течение длительного времени сосуществовало несколько поколений большого семейства. Объединение в праобщины способствовало облегчению охоты на крупных животных, помимо которой эректусы могли заниматься рыбалкой, чаще всего ловя рыбу голыми руками.

По мнению специалистов-антропологов, в обществе эректусов происходили стычки, зачастую приводившие к смерти тех или иных членов общины, а в голодные времена обыкновением являлся [[каннибализм]] (на черепах человека прямоходящего, найденных в Китае, обнаружены следы каменных орудий, использовавшихся для срезания мяса с лицевой части{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Чтобы мирно сосуществовать в подобном примитивном обществе, следовало прилагать немалые усилия, позволявшие обуздать первобытные инстинкты. С этой целью вырабатывались некие общепринятые нормы поведения, для контроля над выполнением которых возникла необходимость в вожаках, которым отводилась руководящая роль&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

По мнению французского антрополога [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] и советского учёного А. В. Немилова, в эпоху раннего палеолита из-за последствий перехода к [[Прямохождение|прямохождению]], вызывавших осложнения при родах, продолжительность жизни самок эректусов была ниже, чем у самцов, в силу чего число последних в первобытных человеческих коллективах превышало число первых&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Включение в повседневный рацион эректусов мяса помогало решить проблему обеспечения организма надёжными источниками пополнения энергетического запаса, необходимого для выполнения тяжёлой физической работы. А использование в пищу различных растений являлось прекрасным способом познания их целебных свойств.

Наука располагает фактами проявления ''Homo erectus'' коллективной заботы о больных соплеменниках. Так, на обнаруженной Дюбуа на острове [[Ява]] бедренной кости [[питекантроп]]а имеются выраженные изменения костной ткани (экзостоз). Очевидно, что без поддержки сородичей этот хромой, с ограниченными возможностями самозащиты, индивид неизбежно должен был погибнуть, однако он жил, оставаясь калекой, долгие годы&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Изучение грузинским антропологом [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзе]] черепа пожилого [[Дманисский гоминид|архантропа из Дманиси]], в котором почти все зубные лунки заросли костным веществом, также позволяет утверждать, что этот лишившийся в старости зубов индивид получал помощь от других членов своего стада&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Кости одного из африканских представителей человека прямоходящего (ER 1808) демонстрируют признаки [[гипервитаминоз]]а А, вызванного, по-видимому, перееданием печени хищников. Это заболевание приводит к смертельному исходу, но агония продолжается несколько месяцев, в течение которых другие члены первобытного стада, по-видимому, заботились об умирающем сородиче{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Даже в те далёкие первобытные времена ''Homo erectus'' начинают осознавать важность гигиенических навыков, таких как удаление из жилищ остатков съеденных животных или захоронение умерших сородичей. Но на том этапе развития человечества, при отсутствии абстрактного мышления, всё это обходилось ещё без особых ритуалов или создания погребального культа.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректусы активно изготавливали каменные [[Орудие труда|орудия]] ([[ашельская культура]]), пользовались деревянными копьями, жили в пещерах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некоторые группы эректусов 0,8 млн лет назад [[Освоение огня|начали готовить пищу на огне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, возможно, умели [[освоение огня|добывать огонь]] с помощью кремня&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Более ранние свидетельства использования огня эректусами, в виде контролируемых пожаров, найдены в Африке и датируются 1,5—1,4 млн лет назад, но, вероятно, использовался природный огонь (от природных пожаров, вулканической деятельности)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. Эректусы со стоянки [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 тыс. лет), наряду с рыбой и мясом, употребляли в пищу до 55 различных видов растений, в том числе семена [[Кувшинковые|кувшинковых]], корешки [[Рогозовые|рогозовых]], семена [[Расторопша пятнистая|расторопши пятнистой]], плоды [[Держи-дерево|держи-дерева]] и жёлуди [[Дуб калепринский|дуба калепринского]] и {{iw|Дуб таворский|дуба таворского||Quercus ithaburensis}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Многие семена и корни подвергались термической обработке, о чём, в частности, свидетельствуют обжаренные жёлуди и печёные стебли тростника. Зимой и весной они питались [[Свёкла|свёклой]] и листьями [[Мальва|мальвы]].

== Эректустарҙың сығышы ==
До недавнего времени считалось, что эректусы почти исчезли около 400 тыс. лет назад, уступив место [[Неандертальцы|неандертальцам]], [[Денисовский человек|денисовцам]] и [[Человек разумный|человеку разумному]]. Однако последние находки свидетельствуют, что они на окраинах ареала могли дожить до прихода современных людей. Некоторые учёные считали, что последние [[питекантроп]]ы на острове [[Ява]] (явантропы) вымерли 107 тыс. лет назад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский]] иногда рассматривается как видоизменившийся на [[Флорес (остров)|Флоресе]] в условиях [[Островная карликовость|островной карликовости]] вариант эректуса (вымер, по разным оценкам, от 90 до 12 тыс. л. н.).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминид]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкинский человек]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Человек из Тотавеля]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоуский человек]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>fajakhso7svqu00grvewhsyq3e8l9x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294630</id>
      <parentid>1294611</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46140" sha1="h5sw7038twtisvuf0kdw63deem2pciq" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=26 апрель 2026}}
{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһе]]н индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһе]]н йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|«гейдельберг кешеһе»нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия|Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]]  Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа «питекантроп»ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы «етешмәгән звено»ны эҙләп  Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936-1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]]  [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя|Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтян]]да тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән  — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһе]]нең тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензак]]ка тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған  [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935-1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514-564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһы]]ның баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000-108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминид]]ының ([[Дманиси]], Грузия)  D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850-1200 см³  тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәәү рәүеше ==
Главным занятием эректусов был постоянный поиск пропитания. Помимо собирательства кореньев, ягод и других растительных плодов, которых для поддержания их жизнедеятельности было недостаточно, они периодически охотились на различных животных, чаще мелких, но порой и крупных&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

[[Ранний палеолит|Раннепалеолитические]] находки, обнаруженные в 1954—1955 годах в [[Алжир]]е, приоткрыли подробности образа жизни человекоподобных существ того времени. Поблизости с костями Homo erectus были обнаружены части скелетов [[носорог]]ов, [[слон]]ов, [[гиппопотам]]ов и [[жираф]]ов. Рядом находились каменные орудия труда&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Сходные находки были сделаны на стоянке эректусов близ Амброны (Испания), где экспедицией антрополога Кларка Хоуэлла были найдены остатки нескольких слонов, носорога, оленей, обезьяны и нескольких птиц, добытых около полумиллиона лет назад&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Опасность, подстерегавшая эректусов на каждом шагу, вынуждала их объединяться в большие устойчивые семейные коллективы, применительно к которым в советской исторической литературе утвердилось понятие «первобытное стадо»&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Исследование орудийных материалов стойбищ в Африке показало, что последние являлись постоянными&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Судя по просторности исследованных жилищ, в одном помещении в течение длительного времени сосуществовало несколько поколений большого семейства. Объединение в праобщины способствовало облегчению охоты на крупных животных, помимо которой эректусы могли заниматься рыбалкой, чаще всего ловя рыбу голыми руками.

По мнению специалистов-антропологов, в обществе эректусов происходили стычки, зачастую приводившие к смерти тех или иных членов общины, а в голодные времена обыкновением являлся [[каннибализм]] (на черепах человека прямоходящего, найденных в Китае, обнаружены следы каменных орудий, использовавшихся для срезания мяса с лицевой части{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Чтобы мирно сосуществовать в подобном примитивном обществе, следовало прилагать немалые усилия, позволявшие обуздать первобытные инстинкты. С этой целью вырабатывались некие общепринятые нормы поведения, для контроля над выполнением которых возникла необходимость в вожаках, которым отводилась руководящая роль&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

По мнению французского антрополога [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] и советского учёного А. В. Немилова, в эпоху раннего палеолита из-за последствий перехода к [[Прямохождение|прямохождению]], вызывавших осложнения при родах, продолжительность жизни самок эректусов была ниже, чем у самцов, в силу чего число последних в первобытных человеческих коллективах превышало число первых&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Включение в повседневный рацион эректусов мяса помогало решить проблему обеспечения организма надёжными источниками пополнения энергетического запаса, необходимого для выполнения тяжёлой физической работы. А использование в пищу различных растений являлось прекрасным способом познания их целебных свойств.

Наука располагает фактами проявления ''Homo erectus'' коллективной заботы о больных соплеменниках. Так, на обнаруженной Дюбуа на острове [[Ява]] бедренной кости [[питекантроп]]а имеются выраженные изменения костной ткани (экзостоз). Очевидно, что без поддержки сородичей этот хромой, с ограниченными возможностями самозащиты, индивид неизбежно должен был погибнуть, однако он жил, оставаясь калекой, долгие годы&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Изучение грузинским антропологом [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзе]] черепа пожилого [[Дманисский гоминид|архантропа из Дманиси]], в котором почти все зубные лунки заросли костным веществом, также позволяет утверждать, что этот лишившийся в старости зубов индивид получал помощь от других членов своего стада&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Кости одного из африканских представителей человека прямоходящего (ER 1808) демонстрируют признаки [[гипервитаминоз]]а А, вызванного, по-видимому, перееданием печени хищников. Это заболевание приводит к смертельному исходу, но агония продолжается несколько месяцев, в течение которых другие члены первобытного стада, по-видимому, заботились об умирающем сородиче{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Даже в те далёкие первобытные времена ''Homo erectus'' начинают осознавать важность гигиенических навыков, таких как удаление из жилищ остатков съеденных животных или захоронение умерших сородичей. Но на том этапе развития человечества, при отсутствии абстрактного мышления, всё это обходилось ещё без особых ритуалов или создания погребального культа.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректусы активно изготавливали каменные [[Орудие труда|орудия]] ([[ашельская культура]]), пользовались деревянными копьями, жили в пещерах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некоторые группы эректусов 0,8 млн лет назад [[Освоение огня|начали готовить пищу на огне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, возможно, умели [[освоение огня|добывать огонь]] с помощью кремня&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Более ранние свидетельства использования огня эректусами, в виде контролируемых пожаров, найдены в Африке и датируются 1,5—1,4 млн лет назад, но, вероятно, использовался природный огонь (от природных пожаров, вулканической деятельности)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. Эректусы со стоянки [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 тыс. лет), наряду с рыбой и мясом, употребляли в пищу до 55 различных видов растений, в том числе семена [[Кувшинковые|кувшинковых]], корешки [[Рогозовые|рогозовых]], семена [[Расторопша пятнистая|расторопши пятнистой]], плоды [[Держи-дерево|держи-дерева]] и жёлуди [[Дуб калепринский|дуба калепринского]] и {{iw|Дуб таворский|дуба таворского||Quercus ithaburensis}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Многие семена и корни подвергались термической обработке, о чём, в частности, свидетельствуют обжаренные жёлуди и печёные стебли тростника. Зимой и весной они питались [[Свёкла|свёклой]] и листьями [[Мальва|мальвы]].

== Эректустарҙың сығышы ==
До недавнего времени считалось, что эректусы почти исчезли около 400 тыс. лет назад, уступив место [[Неандертальцы|неандертальцам]], [[Денисовский человек|денисовцам]] и [[Человек разумный|человеку разумному]]. Однако последние находки свидетельствуют, что они на окраинах ареала могли дожить до прихода современных людей. Некоторые учёные считали, что последние [[питекантроп]]ы на острове [[Ява]] (явантропы) вымерли 107 тыс. лет назад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский]] иногда рассматривается как видоизменившийся на [[Флорес (остров)|Флоресе]] в условиях [[Островная карликовость|островной карликовости]] вариант эректуса (вымер, по разным оценкам, от 90 до 12 тыс. л. н.).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминид]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкинский человек]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Человек из Тотавеля]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоуский человек]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>h5sw7038twtisvuf0kdw63deem2pciq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294636</id>
      <parentid>1294630</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T18:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көнкүреше һәм йәшәәү рәүеше */</comment>
      <origin>1294636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46699" sha1="6h3bzn03eyxvefr6e1a84vhnqy2cogo" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=26 апрель 2026}}
{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһе]]н индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһе]]н йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|«гейдельберг кешеһе»нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия|Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]]  Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа «питекантроп»ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы «етешмәгән звено»ны эҙләп  Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936-1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]]  [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя|Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтян]]да тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән  — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһе]]нең тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензак]]ка тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған  [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935-1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514-564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһы]]ның баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000-108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминид]]ының ([[Дманиси]], Грузия)  D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850-1200 см³  тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954-1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә бәрелештәр була, йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтерә, ә аслыҡ ваҡытында каннибализм ғәҙәти күренеш була (ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең ташбаҡаларында ит ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла[30]). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, боронғо инстинкттарҙы тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоу өсөн нео барлыҡҡа килә

По мнению специалистов-антропологов, в обществе эректусов происходили стычки, зачастую приводившие к смерти тех или иных членов общины, а в голодные времена обыкновением являлся [[каннибализм]] (на черепах человека прямоходящего, найденных в Китае, обнаружены следы каменных орудий, использовавшихся для срезания мяса с лицевой части{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Чтобы мирно сосуществовать в подобном примитивном обществе, следовало прилагать немалые усилия, позволявшие обуздать первобытные инстинкты. С этой целью вырабатывались некие общепринятые нормы поведения, для контроля над выполнением которых возникла необходимость в вожаках, которым отводилась руководящая роль&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

По мнению французского антрополога [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] и советского учёного А. В. Немилова, в эпоху раннего палеолита из-за последствий перехода к [[Прямохождение|прямохождению]], вызывавших осложнения при родах, продолжительность жизни самок эректусов была ниже, чем у самцов, в силу чего число последних в первобытных человеческих коллективах превышало число первых&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Включение в повседневный рацион эректусов мяса помогало решить проблему обеспечения организма надёжными источниками пополнения энергетического запаса, необходимого для выполнения тяжёлой физической работы. А использование в пищу различных растений являлось прекрасным способом познания их целебных свойств.

Наука располагает фактами проявления ''Homo erectus'' коллективной заботы о больных соплеменниках. Так, на обнаруженной Дюбуа на острове [[Ява]] бедренной кости [[питекантроп]]а имеются выраженные изменения костной ткани (экзостоз). Очевидно, что без поддержки сородичей этот хромой, с ограниченными возможностями самозащиты, индивид неизбежно должен был погибнуть, однако он жил, оставаясь калекой, долгие годы&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Изучение грузинским антропологом [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзе]] черепа пожилого [[Дманисский гоминид|архантропа из Дманиси]], в котором почти все зубные лунки заросли костным веществом, также позволяет утверждать, что этот лишившийся в старости зубов индивид получал помощь от других членов своего стада&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Кости одного из африканских представителей человека прямоходящего (ER 1808) демонстрируют признаки [[гипервитаминоз]]а А, вызванного, по-видимому, перееданием печени хищников. Это заболевание приводит к смертельному исходу, но агония продолжается несколько месяцев, в течение которых другие члены первобытного стада, по-видимому, заботились об умирающем сородиче{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Даже в те далёкие первобытные времена ''Homo erectus'' начинают осознавать важность гигиенических навыков, таких как удаление из жилищ остатков съеденных животных или захоронение умерших сородичей. Но на том этапе развития человечества, при отсутствии абстрактного мышления, всё это обходилось ещё без особых ритуалов или создания погребального культа.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректусы активно изготавливали каменные [[Орудие труда|орудия]] ([[ашельская культура]]), пользовались деревянными копьями, жили в пещерах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некоторые группы эректусов 0,8 млн лет назад [[Освоение огня|начали готовить пищу на огне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, возможно, умели [[освоение огня|добывать огонь]] с помощью кремня&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Более ранние свидетельства использования огня эректусами, в виде контролируемых пожаров, найдены в Африке и датируются 1,5—1,4 млн лет назад, но, вероятно, использовался природный огонь (от природных пожаров, вулканической деятельности)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. Эректусы со стоянки [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 тыс. лет), наряду с рыбой и мясом, употребляли в пищу до 55 различных видов растений, в том числе семена [[Кувшинковые|кувшинковых]], корешки [[Рогозовые|рогозовых]], семена [[Расторопша пятнистая|расторопши пятнистой]], плоды [[Держи-дерево|держи-дерева]] и жёлуди [[Дуб калепринский|дуба калепринского]] и {{iw|Дуб таворский|дуба таворского||Quercus ithaburensis}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Многие семена и корни подвергались термической обработке, о чём, в частности, свидетельствуют обжаренные жёлуди и печёные стебли тростника. Зимой и весной они питались [[Свёкла|свёклой]] и листьями [[Мальва|мальвы]].

== Эректустарҙың сығышы ==
До недавнего времени считалось, что эректусы почти исчезли около 400 тыс. лет назад, уступив место [[Неандертальцы|неандертальцам]], [[Денисовский человек|денисовцам]] и [[Человек разумный|человеку разумному]]. Однако последние находки свидетельствуют, что они на окраинах ареала могли дожить до прихода современных людей. Некоторые учёные считали, что последние [[питекантроп]]ы на острове [[Ява]] (явантропы) вымерли 107 тыс. лет назад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский]] иногда рассматривается как видоизменившийся на [[Флорес (остров)|Флоресе]] в условиях [[Островная карликовость|островной карликовости]] вариант эректуса (вымер, по разным оценкам, от 90 до 12 тыс. л. н.).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминид]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкинский человек]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Человек из Тотавеля]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоуский человек]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>6h3bzn03eyxvefr6e1a84vhnqy2cogo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294637</id>
      <parentid>1294636</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T19:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше */</comment>
      <origin>1294637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45412" sha1="dratuf2ufotpam9mjz46xxs3aykq3u0" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=26 апрель 2026}}
{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһе]]н индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһе]]н йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|«гейдельберг кешеһе»нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия|Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]]  Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа «питекантроп»ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы «етешмәгән звено»ны эҙләп  Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936-1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]]  [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя|Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтян]]да тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән  — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһе]]нең тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензак]]ка тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған  [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935-1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514-564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһы]]ның баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000-108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминид]]ының ([[Дманиси]], Грузия)  D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850-1200 см³  тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|архантропа из Дманисилы]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректусы активно изготавливали каменные [[Орудие труда|орудия]] ([[ашельская культура]]), пользовались деревянными копьями, жили в пещерах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некоторые группы эректусов 0,8 млн лет назад [[Освоение огня|начали готовить пищу на огне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, возможно, умели [[освоение огня|добывать огонь]] с помощью кремня&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Более ранние свидетельства использования огня эректусами, в виде контролируемых пожаров, найдены в Африке и датируются 1,5—1,4 млн лет назад, но, вероятно, использовался природный огонь (от природных пожаров, вулканической деятельности)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. Эректусы со стоянки [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 тыс. лет), наряду с рыбой и мясом, употребляли в пищу до 55 различных видов растений, в том числе семена [[Кувшинковые|кувшинковых]], корешки [[Рогозовые|рогозовых]], семена [[Расторопша пятнистая|расторопши пятнистой]], плоды [[Держи-дерево|держи-дерева]] и жёлуди [[Дуб калепринский|дуба калепринского]] и {{iw|Дуб таворский|дуба таворского||Quercus ithaburensis}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Многие семена и корни подвергались термической обработке, о чём, в частности, свидетельствуют обжаренные жёлуди и печёные стебли тростника. Зимой и весной они питались [[Свёкла|свёклой]] и листьями [[Мальва|мальвы]].

== Эректустарҙың сығышы ==
До недавнего времени считалось, что эректусы почти исчезли около 400 тыс. лет назад, уступив место [[Неандертальцы|неандертальцам]], [[Денисовский человек|денисовцам]] и [[Человек разумный|человеку разумному]]. Однако последние находки свидетельствуют, что они на окраинах ареала могли дожить до прихода современных людей. Некоторые учёные считали, что последние [[питекантроп]]ы на острове [[Ява]] (явантропы) вымерли 107 тыс. лет назад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский]] иногда рассматривается как видоизменившийся на [[Флорес (остров)|Флоресе]] в условиях [[Островная карликовость|островной карликовости]] вариант эректуса (вымер, по разным оценкам, от 90 до 12 тыс. л. н.).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминид]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкинский человек]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Человек из Тотавеля]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоуский человек]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>dratuf2ufotpam9mjz46xxs3aykq3u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294638</id>
      <parentid>1294637</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T19:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше */</comment>
      <origin>1294638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45388" sha1="297s2fpxpfv908vgh9hqvzmgkptn9m6" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=26 апрель 2026}}
{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһе]]н индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһе]]н йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|«гейдельберг кешеһе»нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия|Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]]  Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа «питекантроп»ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы «етешмәгән звено»ны эҙләп  Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936-1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]]  [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя|Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтян]]да тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән  — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһе]]нең тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензак]]ка тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған  [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935-1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514-564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһы]]ның баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000-108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминид]]ының ([[Дманиси]], Грузия)  D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850-1200 см³  тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректусы активно изготавливали каменные [[Орудие труда|орудия]] ([[ашельская культура]]), пользовались деревянными копьями, жили в пещерах&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некоторые группы эректусов 0,8 млн лет назад [[Освоение огня|начали готовить пищу на огне]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, возможно, умели [[освоение огня|добывать огонь]] с помощью кремня&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Более ранние свидетельства использования огня эректусами, в виде контролируемых пожаров, найдены в Африке и датируются 1,5—1,4 млн лет назад, но, вероятно, использовался природный огонь (от природных пожаров, вулканической деятельности)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. Эректусы со стоянки [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 тыс. лет), наряду с рыбой и мясом, употребляли в пищу до 55 различных видов растений, в том числе семена [[Кувшинковые|кувшинковых]], корешки [[Рогозовые|рогозовых]], семена [[Расторопша пятнистая|расторопши пятнистой]], плоды [[Держи-дерево|держи-дерева]] и жёлуди [[Дуб калепринский|дуба калепринского]] и {{iw|Дуб таворский|дуба таворского||Quercus ithaburensis}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Многие семена и корни подвергались термической обработке, о чём, в частности, свидетельствуют обжаренные жёлуди и печёные стебли тростника. Зимой и весной они питались [[Свёкла|свёклой]] и листьями [[Мальва|мальвы]].

== Эректустарҙың сығышы ==
До недавнего времени считалось, что эректусы почти исчезли около 400 тыс. лет назад, уступив место [[Неандертальцы|неандертальцам]], [[Денисовский человек|денисовцам]] и [[Человек разумный|человеку разумному]]. Однако последние находки свидетельствуют, что они на окраинах ареала могли дожить до прихода современных людей. Некоторые учёные считали, что последние [[питекантроп]]ы на острове [[Ява]] (явантропы) вымерли 107 тыс. лет назад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский]] иногда рассматривается как видоизменившийся на [[Флорес (остров)|Флоресе]] в условиях [[Островная карликовость|островной карликовости]] вариант эректуса (вымер, по разным оценкам, от 90 до 12 тыс. л. н.).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминид]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкинский человек]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Человек из Тотавеля]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоуский человек]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>297s2fpxpfv908vgh9hqvzmgkptn9m6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294641</id>
      <parentid>1294638</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T19:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45140" sha1="5giodxyn53vuxhvics993a6f9lkpmok" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|&quot;гейдельберг кешеһе&quot;нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа &quot;питекантроп&quot;ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы &quot;етешмәгән звено&quot;ны эҙләп Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған.

== Эректустарҙың сығышы ==
Күптән түгел эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминиды]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>5giodxyn53vuxhvics993a6f9lkpmok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294642</id>
      <parentid>1294641</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T19:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эректустарҙың сығышы */</comment>
      <origin>1294642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45149" sha1="jj7ylbfckz7rs0p31j2iowsg5rgi0va" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|&quot;гейдельберг кешеһе&quot;нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа &quot;питекантроп&quot;ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы &quot;етешмәгән звено&quot;ны эҙләп Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған.

== Эректустарҙың юҡҡа сығыуы ==
Күптән түгел эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминиды]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>jj7ylbfckz7rs0p31j2iowsg5rgi0va</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294657</id>
      <parentid>1294642</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T05:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эректустарҙың юҡҡа сығыуы */</comment>
      <origin>1294657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45150" sha1="o1zd9wtcjtq9n8ytidcv4d59i47yyja" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|&quot;гейдельберг кешеһе&quot;нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа &quot;питекантроп&quot;ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы &quot;етешмәгән звено&quot;ны эҙләп Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған.

== Эректустарҙың юҡҡа сығыуы ==
Күптән түгел, эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисийский гоминиды]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтяньский человек]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>o1zd9wtcjtq9n8ytidcv4d59i47yyja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294658</id>
      <parentid>1294657</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T05:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ярым төрҙәре */</comment>
      <origin>1294658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45132" sha1="5qulat31kd5q3ga7ahf9tevsrjl15ug" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|&quot;гейдельберг кешеһе&quot;нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа &quot;питекантроп&quot;ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы &quot;етешмәгән звено&quot;ны эҙләп Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған.

== Эректустарҙың юҡҡа сығыуы ==
Күптән түгел, эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисий гоминиды]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтянь кешеһе]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Являются персонажами фантастической повести [[Джек Лондон|Джека Лондона]] «[[До Адама]]» (1907 год), в которой предполагалось, что на ранней стадии в их стадах, в отличие от современных людей, не существовало ещё строгих сексуальных ограничений и фактически господствовал [[промискуитет]], но на поздней стадии периодически возникали устойчивые семейные пары, когда какой-нибудь самец, проявляя агрессию по отношению к своим соплеменникам, выбирал конкретную самку.
* Жизнь и приключения пары архантропов лежат в центре сюжета историко-приключенческого романа болгарского писателя и педагога [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитра Ангелова]] «Когда человека не было» (1945), написанного с позиций [[атеизм]]а.
* В научно-фантастическом романе советского писателя [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцева]] «Фаэты» (1974) прибывшие на Землю жители погибшей планеты [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] сначала вступают в столкновение с местными [[питекантроп]]ами, а затем устанавливают с ними мирные контакты с помощью наиболее смышлёной из их стада самки Дзинь.
* В цикле детских научно-фантастических повестей Кира Булычова «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) фигурирует живший около 200 000 лет тому назад на острове [[Ява]] и доставленный в будущее с помощью [[Машина времени|машины времени]] умный питекантроп Геракл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>5qulat31kd5q3ga7ahf9tevsrjl15ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294659</id>
      <parentid>1294658</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T06:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нәфис әҙәбиәттә */</comment>
      <origin>1294659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44869" sha1="dqbvg65xc7llonl60w51faw8zk6jfzm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|&quot;гейдельберг кешеһе&quot;нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа &quot;питекантроп&quot;ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы &quot;етешмәгән звено&quot;ны эҙләп Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған.

== Эректустарҙың юҡҡа сығыуы ==
Күптән түгел, эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисий гоминиды]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтянь кешеһе]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Джек Лондондың «Адамға тиклем» (1907) фантастик повесы персонаждары булып тора, хәҙерге кешеләрҙән айырмалы рәүештә, «уларҙың» көтөүҙәрендә енси сикләүҙәр юҡ һәм ғәмәлдә [[промискуитет]] өҫтөнлөк иткән, тип фаразлана, әммә һуңғы стадияла ваҡыт-ваҡыт тотороҡло ғаилә парҙары барлыҡҡа килә, берәй ата, ҡәбиләләштәренә ҡарата агрессия күрһәтеп, тәғәйен инә һайлаған.
* Болгар яҙыусыһы һәм педагогы [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитр Ангелов]]тың атеизм позицияһынан яҙылған «Когда человека не было» (1945) тарихи-мажаралы романының сюжеты үҙәгендә архантроптар парының тормошо һәм мажаралары ята.
* Совет яҙыусыһы [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцев]]тың «Фаэты» (1974) фәнни-фантастик романында һәләк булған [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] планетаһынан килгән халҡы башта урындағы  [[питекантроп]]тар менән бәрелешә, ә һуңынан «көтөүҙәре»ндәге отҡорораҡ инә Дзинь ярҙамында улар менән тыныс бәйләнеш булдыра.
* Кир Булычёвтың балалар өсөн фәнни-фантастик «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) повестары циклында 200 000 йыл тирәһе элек [[Ява]] утрауында йәшәгән һәм [[Машина времени|ваҡыт машинаһы]]нда киләсәккә килтерелгән аҡыллы питекантроп Геракл һүрәтләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>dqbvg65xc7llonl60w51faw8zk6jfzm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294660</id>
      <parentid>1294659</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T06:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нәфис әҙәбиәттә */</comment>
      <origin>1294660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44866" sha1="o2wurqe74gbf69qfr7yez746o28er5i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тура атлаусы кеше''' ({{lang-la|Homo erectus}}) или '''турайған кеше''' ({{lang-old-ru|архантропы}}) — [[Человек разумный|хәҙерге кешел]]әрҙең туранан-тура ата-бабаһы тип ҡаралған ҡаҙылма кеше төрө. Эволюция барышында ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кешенән) ''[[Человек умелый|Homo habilis]]'' (маһир кешегә) тиклем барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|title=Архантропы (Homo erectus)|publisher=antropogenez.ru|lang=ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170031/https://antropogenez.ru/zveno-single/60/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;. Төргә ҡаратыу яғынан төрлө тикшеренеүселәр араһында бәхәс тыуҙыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2008 йылда [[X-хромосома]] геномын тикшереү һөҙөмтәһендә, ''Homo erectus'' (турайған кеше) азия популяциялары ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' (аҡыллы кеше) менән тулыһынса ҡауышыу һыҙыҡтары буйынса, хәҙерге заман кешеләренең ата-бабалары була ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100624063323/http://www.genetics.org/cgi/content/full/genetics;178/1/427 Testing for Archaic Hominin Admixture on the X Chromosome]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110816082805/http://www.miller-mccune.com/science-environment/the-ancestor-hunter-3496/?article_page=1 The Ancestor Hunter]&lt;/ref&gt; тигән һығымтаға килә.

== Барлыҡҡа килеүе ==
''Homo erectus'' [[Восточная Африка|Көнсығыш Африкала]] 2 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, тип фаразлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|title=Переписана история появления людей|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406205536/https://lenta.ru/news/2020/04/06/human/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sca&gt;{{cite web|url=https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|title=Incredible Fossil Find Hints Homo Erectus Emerged 200,000 Years Earlier Than Thought|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406144835/https://www.sciencealert.com/incredible-fossil-find-hints-homo-erectus-emerged-200-000-years-earlier-than-thought|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм 1,5—1 млн йыл элек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;[[Ближний Восток|Яҡын Көнсығыш]] территорияһы аша [[Евразия]] буйлап, [[Китай|Ҡытай]]ға ([[юаньмоу кашеһе]]) һәм [[гейдельберг кешеһе]] барлыҡҡа килгән Европаға тиклем киң таралған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antropogenez.ru/species/22/|title=Homo erectus, питекантроп, человек прямоходящий, явантроп, синантроп - Антропогенез.РУ|publisher=antropogenez.ru|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322092730/https://antropogenez.ru/species/22/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1,8 млн йыл элек, тәүге булып Африка сиктәренә, Яҡын Көнсығышҡа дманис гоминиды ''[[Homo georgicus]]'', ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' (эшләүсе кеше) ярым төрө үтеп ингән.

Ике датаның яраҡлашмауы һуңғы асыштар менән аңлатыла. Уға ярашлы, эректустар 1,93-2,05 млн йыл элек Көньяҡ Африкала барлыҡҡа килеүе ихтимал&lt;ref name=sca /&gt;.

== Таралыу географияһы ==
Эректустар Иҫке Донъяла сағыштырмаса киң таралған булған һәм бер нисә локаль ярым төргә тарҡалған. Элек уларҙы ''[[Человек работающий|Homo ergaster]]'' ярым төрө, тип кенә иҫәпләгәндәр, әммә эректус Һуңғыһынан байтаҡ айырмаға эйә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Израиль Убайдияһында табылған ''Homo erectus'' һөйәктәренең йәше 1,5 млн йыл менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;AlonBarash2022&quot;&gt;''Alon Barash'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y The earliest Pleistocene record of a large-bodied hominin from the Levant supports two out-of-Africa dispersal events] {{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41598-022-05712-y |date=20220227053156 }} // Scientific Reports. Volume 12, Article number: 1721, 02 February 2022&lt;/ref&gt;. Африка эректустарына шулай уҡ [[атлантроп]] һәм [[Родезийский человек|родезий кешеһен]] индерәләр. [[Гейдельбергский человек|Гейдельберг кешеһен]] йыш ҡына эректустарға яҡын булған һуңғы һәм прогрессив төр тип ҡарайҙар. [[Homo antecessor|&quot;гейдельберг кешеһе&quot;нә тиклемге эректустар]] эректустары ла (Homo antecessor) булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көнсығыш Азияла ике ярым төр: [[Индонезия]]нан примитив яван [[питекантроп]]тары һәм [[Китай|Ҡытай]]ҙан прогрессив синантроптар йәшәгән (Ҡытайҙан шулай уҡ синантропҡа ҡарағанда ла боронғораҡ булған ланьтянь кешеһе билдәле). Таралыу өлкәһе субтропик бүлкәт сиктәренән сыҡмаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Күп авторҙар бер үк ваҡытта йәшәгән эректусты һәм гейдельберг кешеһен географик принцип буйынса айыра: «классик» эректус Азияла ғына, гейдельберг кешеһе Европа һәм Африканың көньяғында йәшәгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Асыҡлау тарихы ==
1890 йылда голланд табибы [[Дюбуа, Эжен|Эжен Дюбуа]] Ява утрауына «[[питекантроп]]» (майыл-кеше)

1890 йылда голланд табибы Эжен Дюбуа &quot;питекантроп&quot;ты (маймыл-кеше) — [[Геккель, Эрнст|Э. Геккель]] тарафынан элек гипотетик рәүештә тәҡдим ителгән маймылға оҡшаш ата-бабалар һәм хәҙерге кеше араһындағы &quot;етешмәгән звено&quot;ны эҙләп Ява утрауына юллана&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Поршнев, Борис Фёдорович|Поршнев Б. Ф.]]
 |заглавие      = О начале человеческой истории
 |место         = М.
 |издательство  = ФЭРИ-В
 |год           = 2006
 |страницы      = 63—64
 |страниц       = 634
 |isbn          = 5-94138-004-6
}}&lt;/ref&gt;. Бер ай ҡаҙыныуҙарҙан һуң Соло йылғаһы ярында урынлашҡан Триниль ауылы янында маймылдың таш булып ҡатҡан тамыр теше, ә тағы бер айҙан, 1891 йылдың октябрендә — баш һөйәге ҡапҡасын таба. Шунан һуң Дюбуа был өлөштәр ҙур кеше һымаҡ маймылдыҡы тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Первые люди. — М., 1978. — С. 40.&lt;/ref&gt;. Тағы бер йылдан һуң табылған урындан 14 метр алыҫлыҡта кеше янбашы һөйәге табыла, ул да шулай уҡ билдәһеҙ кеше һымаҡтарҙың ҡалдыҡтары иҫәбенә индерелә. Янбаш һөйәге формаһы буйынса тура атлау тураһында һығымта яһала, ә яңы төр үҙе ''Pithecantropus erectus'' (тура атлаусы маймыл-кеше) тип атала&lt;ref&gt;''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' Происхождение человека. — 2-е изд. — М., 1970. — С. 285.&lt;/ref&gt;.

1936—1939 йылдарҙа [[Кёнигсвальд, Густав фон|Густав фон Кёнигсвальд]] [[Ява]] утрауында (Моджокерто янындағы [[Сурабайя]] ҡалаһы) Соло йылғаһынан [[явантроп]]тың йәки солой кешеһенең (Homo erectus soloensis) башҡа, яҡшыраҡ һаҡланған ҡалдыҡтарын таба, шунан һуң Питекантроптың ''[[Homo]]'' төрөнә ҡарауында шикләнеүҙәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;Там же. — С. 289—290.&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Эрнст Майр был ҡалдыҡтарҙы «тура атлаусы кеше» (''Homo erectus erectus'') төрөнә индерергә тәҡдим итә.

1927 йылда Homo erectus ҡаҙылма ҡалдыҡтары Ҡытайҙа, тәүҙә [[Пекин]] янындағы [[Чжоукоудянь]] мәмерйәһендә, һуңынан башҡа урындарҙа табыла, унда ул «[[синантроп]]» (ҡытай кешеһе), йәки ''Homo erectus pekinensis'' (тура атлаусы пекин кешеһе) атамаһын ала. 1963 йылда [[Ланьтянь|Ланьтянда]] тикшеренеүселәр тарафынан боронғораҡ синантроп төрө тип билдәләнгән — [[ланьтянь кешеһе]]нең ({{lang-la|Homo erectus lantianensis}}) яңаҡ һөйәге табыла&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Синантроп|23}}&lt;/ref&gt;, ә 1965 йылда көньяҡ ҡытайҙың [[Юньнань]] провинцияһында [[Юаньмоуский человек|юаньмоу кешеһене]]ң тештәре һәм таш ҡоралдары табыла.

1907 йылдың 21 октябрендә беренсе тапҡыр ''Homo erectus'' Европа төрөнөң ҡалдыҡтары табыла: [[Мауэр (Баден)|Мауэр]]ҙа ҡаҙыныу эштәре ваҡытында эшсе Даниель Хартман яңаҡ һөйәген таба һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеты]] [[Шётензак, Отто|Отто Шётензакка]] тапшыра, ул табылдыҡты һуңынан ул айырым төргә айырылған [[Гейдельбергский человек|гейдельберг кешеһе]] ти&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ бындай өлгөләр Венгрияла (1965), Чехияла (1968), Германияла (1974), Испанияла һәм Африкала (1935—1955) табылған.

Көньяҡ Африка Республикаһындағы «[[Колыбель человечества]]» ҡурсаулығы территорияһында {{Iw|Дримолен|||Drimolen}} мәмерйә комплексында ҡаҙыныуҙар ваҡытында йәше 2,04-1,94 млн йыл менән иҫәпләнгән DNH 134 балалар баш һөйәгенең бер өлөшө табыла, тикшеренеүселәр уны ''Homo erectus'' төрөнә индерә&lt;ref&gt;''Andy I. R. Herries'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa]. {{Wayback|url=https://science.sciencemag.org/content/368/6486/eaaw7293 |date=20210617083016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought] ({{Wayback|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php |date=20200403163406 }}), 2 Apr 2020.&lt;/ref&gt;. Баш һөйәгенең күләме — 514—564 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. DNH 134 баш һөйәге [[Ребёнок из Моджокерто|Моджокерто (Pithecanthropus V) балаһыны]]ң баш һөйәгенә оҡшаш, әммә уны ''[[Homo rudolfensis]]'' төрөнә лә, ''[[Homo habilis]]'' төрөнә лә ҡаратырға мөмкин&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' [https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ Смешались в кучу австралопитеки, люди и парантропы… и немножко кони: новые находки в пещере Дримолен] ({{Wayback|url=https://antropogenez.ru/single-news/article/850/ |date=20200406171155 }}), 05.04.2020.&lt;/ref&gt;.

Ява утрауындағы [[Нгандонг]]тан һуңғы ''Homo erectus'' (явантроптар) 117 000—108 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html A fresh look at the demise of an ancient human species over 100,000 years ago] ({{Wayback|url=https://phys.org/news/2019-12-fresh-demise-ancient-human-species.html |date=20201029150604 }}), 19 December 2019.&lt;/ref&gt;.

[[Протеомика|палеопротеомика]] ысулдары ярҙамында ғалимдар [[дманисский гоминид|дманисского гоминидыны]]ң ([[Дманиси]], Грузия) D4163 моляры [[протеом]]ын тикшерә алған&lt;ref name=&quot;Welker2020&quot;&gt;''Frido Welker'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 The dental proteome of Homo antecessor] ({{Wayback|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2153-8 |date=20210906105733 }}), 1 April 2020.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Грузияла Дманисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан [[Квемо-Орозмани]] ауылы янында йәше 1,8 миллионлыҡ кеше теше (бәлки, ''Homo erectus''тың аҫҡы яңағының дүртенсе премоляры) табылған&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia 1.8m-year-old tooth of early human found on dig in Georgia] ({{Wayback|url=https://www.theguardian.com/science/2022/sep/09/1-point-8-million-year-old-tooth-of-early-human-found-on-dig-in-georgia |date=20220922174011 }}), The Guardian, 2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 1.8 million-year-old human tooth found in Georgia] ({{Wayback|url=http://www.thehistoryblog.com/archives/65073 |date=20220922174011 }}), The History Blog, 2022.&lt;/ref&gt;.

Рус тигеҙлеге һәм Төньяҡ Кавказ территорияһында эректустарҙың һөйәк ҡалдыҡтары табылмаған, түбәнге ([[Кермек (стоянка)|Кермек]], [[Айникаб-1]], [[Богатыри/Синяя балка]] һ.б.) һәм урта палеолит таш ҡоралдары табылған. В. Е. Щелинский Кермектың иң тәүге ҡатламдарын [[Нижний палеолит|түбәнге палеолит]] (1,95—1,77 млн йыл элек, [[олдувай мәҙәниәте]]) тип билдәләй&lt;ref&gt;''Щелинский В. Е.'' Кермек — стоянка начальной поры раннего палеолита в Южном Приазовье // Фундаментальные проблемы археологии, антропологии и этнографии Евразии. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2013. — С. 163.&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Homo erectus Steveoc 86.jpg|thumb|250px|Тышҡы ҡиәфәтен реконструкциялау]]
Эректустар уртаса буйлы (1,5—1,8 м) һәм тура атлауға эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|title=Homo erectus, our ancient ancestor|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2021-03-13|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527195754/https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-erectus-our-ancient-ancestor.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Турайып хәрәкәт итеү ысулына оҡшашлығын (төр атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан) хәҙерге кешенең янбаш һөйәгенең төҙөлөшө раҫлай. Баш һөйәге архаик төҙөлөшлө (ҡалын стеналары, түбән маңлай һөйәге түбән, күҙ өҫтөндәге валиктар, салыш эйәк). Яван ''Homo erectus''ының сикә өлөшө Африка ''[[Homo ergaster]]''ына ҡарағанда ҙурыраҡ була, шул уҡ ваҡытта был ике төрҙә лә сикә өлөштәре хәҙерге кешегә ҡарағанда пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк була&lt;ref&gt;''Alannah Pearson, P. David Polly, Emiliano Bruner''. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X Temporal lobe evolution in Javanese Homo erectus and African Homo ergaster: Inferences from the cranial base] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S104061822030450X |date=20201225103436 }}, 19 August 2020&lt;/ref&gt;.
Тура атлаусы кешенең баш һөйәгенең ҡалынлығы гоминин өсөн бығаса булмағанса ҙур була, был уларҙың элекке вәкилдәренән дә, хәҙерге типтағы кеше һәм неандерталец кеүек һуңғыларынан да күпкә артығыраҡ {{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|p=63}}. Баш мейеһе күләме 850—1200 см³ тәшкил итә, был ''Homo habilis''тан ҙурыраҡ, әммә ''Homo sapiens'' һәм ''Homo neanderthalensis''тан бер аҙ бәләкәйерәк. [[Енси диморфизм]] хәҙерге кешегә ҡарағанда сағыуыраҡ.

== Көнкүреше һәм йәшәү рәүеше ==
Эректустарҙың төп шөғөлө — даими рәүештә аҙыҡ эҙләү. Тамырҙар, еләк һәм башҡа үҫемлек емештәрен йыйыуҙан тыш, улар ваҡыт-ваҡыт төрлө хайуандарға, йышыраҡ ваҡ, ҡайһы берҙә эре хайуандарға ла һунар иткән&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

1954—1955 йылдарҙа Алжирҙа табылған иртә палеолит табылдыҡтары шул ваҡыттағы кеше һымаҡ йән эйәләренең йәшәү рәүеше тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Homo erectus һөйәктәре янында [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]], [[фил]]дәр, [[гиппопотам]]дар һәм [[жираф]]тарҙың һөлдәләре табылған. Яндарында таш эш ҡоралдары булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |title=Питекантроп // История каменного века / Учебно-образовательный портал «Все лекции». |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915113448/http://vse-lekcii.ru/lekcii-po-istorii/istoriya-kamennogo-veka/pitekantrop |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Амбронала (Испания) антрополог Кларк Хоуэлл экспедицияһы эректустар туҡталышында ярты миллион йыл элек һунар итеп алынған бер нисә фил, мөгөҙморон, болан, маймыл һәм бер нисә ҡош ҡалдыҡтарын тапҡан&lt;ref&gt;''Уайт Э., Браун Дейл М.'' Указ. соч. — С. 85.&lt;/ref&gt;.

Һәр аҙымында эректустарҙы көткән хәүеф уларҙы ҙур тотороҡло ғаилә коллективтарына берләшергә мәжбүр итә, уларға ҡарата совет тарихи әҙәбиәтендә «тәүтормош көтөүе» төшөнсәһе раҫлана&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 65.&lt;/ref&gt; или ''[[Первобытное человеческое стадо|праобщина]]''.

Африкалағы тораҡтарҙың эш ҡоралдары материалдарын тикшереү уларҙың даими булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;Там же. — С. 178.&lt;/ref&gt;. Тикшерелгән торлаҡтарҙың иркенлегенә ҡарағанда, бер бинала оҙаҡ ваҡыт дауамында ҙур ғаиләнең бер нисә быуыны бергә йәшәгән. Боронғо общиналарға берләшеү эре хайуандарға һунар итеүҙе еңеләйтә, бынан тыш, эректустар, йышыраҡ яланғас ҡул менән балыҡ тотоу менән шөғөлләнә ала.

Белгестәр-антропологтар фекеренсә, эректустар йәмғиәтендә йыш ҡына общинаның теге йәки был ағзаларының үлеменә килтергән бәрелештәр, ә аслыҡ ваҡытында [[каннибализм]] күренеш булған (Ҡытайҙа табылған тура атлаусы кешенең баш һөйәктәрендә бит өлөшөндәге итен ҡырҡыу өсөн ҡулланылған таш ҡоралдар эҙҙәре табыла{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=133—135}}). Бындай примитив йәмғиәттә татыу йәшәү өсөн, тәүтормош инстинкттарын тыйыу өсөн күп көс һалырға кәрәк була. Был маҡсатта дөйөм ҡабул ителгән тәртип нормалары эшләнә, уларҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы яйға һалыу өсөн етәкселәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |title=Образ жизни питекантропов по археологическим данным |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920051434/http://www.istmira.com/drugoe-pervobytnoe-obschestvo/7366-obraz-zhizni-arhantropov-po-arheologicheskim-dannym.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Француз антропологы [[Валлуа, Анри Виктор|А. Валлуа]] һәм совет ғалимы А. В. Немилов фекеренсә, иртә палеолит дәүерендә тура атлауға күсеү эҙемтәләре бала тапҡанда киҫкенләшеүҙәргә алып килеүенә бәйле, инә эректустарҙың ғүмер оҙонлоғо ата эректустарға ҡарағанда түбәнерәк була Шуға күрә тәүтормош кешелек коллективтарында аталарҙың һаны инәләрҙән күберәк була&lt;ref&gt;''Семенов Ю. И.'' Указ. соч. — С. 72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://biofile.ru/bio/2215.html |title=Люди-неандертальцы. |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113221832/http://biofile.ru/bio/2215.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Эректустарҙың көндәлек рационына ит индереү организмды ауыр физик эш башҡарғанда кәрәкле энергия запасын тулыландырыу буйынса ышаныслы сығанаҡтар менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итергә ярҙам иткән. Ә төрлө үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу уларҙың шифалы үҙенсәлектәрен танып белеүҙең бик яҡшы ысулы булып торған.

Фәндә ''Homo erectus''тарҙың ауырыу ҡәбилә ағзалары тураһында коллектив хәстәрлек күрһәтеү факттары бар. Мәҫәлән, Ява утрауында табылған [[питекантроп]]тың янбаш һөйәгендә һөйәк туҡымаһының ныҡ үҙгәреүе (экзостоз) бар. Туғандаштарының ярҙамынан тыш, был аҡһаҡ, үҙ-үҙен яҡлау мөмкинлеге сикләнгән, кеше ҡотолғоһоҙ рәүештә һәләк булырға тейеш булған, әммә, ғәрип булһа ла, ул оҙаҡ ҡына йәшәгән&lt;ref&gt;''Сорокина Т. С.'' [https://studfiles.net/preview/2767127/page:3/ История медицины.]{{Недоступная ссылка}} — М.: ИЦ «Академия», 2009. — С. 21.&lt;/ref&gt;. Грузин антропологы [[Лордкипанидзе, Давид|Давидом Лордкипанидзены]]ң [[Дманисский гоминид|Дманисинан]] оло йәштәге архантроптың баш һөйәген өйрәнеп, унда теш тишектәренең барыһы ла тиерлек һөйәк матдәһе менән ҡапланған булыуы тешһеҙ ҡалған был ҡарт индивидҡа башҡа «көтөү» ағзалары ярҙам итеүен раҫларға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/126/ Дманиси 3444 + 3900] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/fossil/126/ |date=20150923045932 }} Антропогенез.ру&lt;/ref&gt;. Тура атлаусы кешенең африка вәкилдәренең береһенең һөйәктәре (ER 1808) йыртҡыстарҙың бауырын күп ашауҙан барлыҡҡа килгән А [[гипервитаминоз]]ы билдәләрен күрһәтә. Был ауырыу үлемгә килтерә, әммә сир агонияһы бер нисә ай дауам иткәнлектән, тәүтормош көтөүҙең башҡа ағзалары яфаланған ҡәрҙәшен ташлап ҡуймағандыр{{sfn|Boaz &amp; Ciochon|2004|pp=138—139}}.

Хатта шул бик боронғо замандарҙа ла ''Homo erectus'' гигиена күнекмәләренең мөһимлеген: торлаҡтан ашалған хайуандарҙың ҡалдыҡтарын алып ташлау йәки үлгән туғандарын ерләү кәрәклеген аңлай башлаған. Әммә кешелек үҫешенең абстракт фекерләү булмаған был этабында, был хәрәкәттәр махсус ритуалһыҙ йәки ерләү культын атҡармай ғына башҡарылған.

== Матди мәҙәниәт ==
Эректустар таш ҡоралдар (ашель мәҙәниәте) эшләгән, ағас һөңгөләр ҡулланған, мәмерйәләрҙә йәшәгән&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |title=Особенности эволюции архантропов |publisher=antropogenez.ru |lang=ru |access-date=2020-03-26 |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326170030/https://antropogenez.ru/zveno-single/62/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ҡайһы бер төркөмдәре 0,8 млн йыл элек аҙыҡты утта әҙерләй башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |title=The Earliest Example of Hominid Fire |author=Erin Wayman |publisher=Smithsonian Magazine |lang=en |access-date=2020-03-23 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323090824/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/the-earliest-example-of-hominid-fire-171693652/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo, 2011 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2018-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222055821/http://www.pnas.org/content/108/35/14555 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot;&gt;{{cite news |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |title=Early human fire skills revealed |lang=en |publisher=[[BBC News (телеканал)|BBC News]] |date=2004-04-29 |access-date=2007-11-12 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613021519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3670017.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |title=Lenta.ru: Прогресс: Человеческой кухне оказалось 1,9 миллиона лет |access-date=2018-03-24 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530142012/https://lenta.ru/news/2011/08/23/erectus/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, саҡматаш ярҙамында [[Ут таба алыу|ут таба алғандар]]ҙыр, моғайын&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка=https://www.researchgate.net/publication/272016716_On_the_possible_use_of_fire_by_Homo_erectus_at_Zhoukoudian_China |заглавие=On the possible use of fire by Homo erectus at Zhoukoudian, China |год=2013 |язык=en |издание=Chinese Science Bulletin}}&lt;/ref&gt;. Эректустарҙың ут ҡулланыуының тәүге дәлиле Африкала табылған һәм 1,5—1,4 млн йыл элек, моғайын, контролдә тотолған тәбиғи ут (тәбиғи янғындар, вулкан эшмәкәрлеге) ҡулланылғандыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rincon&quot; /&gt;. [[Мост дочерей Иакова|Гешер Бнот Йаков]] (Израиль) (700—800 мең йыл) Гешер бнот Яков (Израиль) торағындағы эректустар (700800 мең йыл), балыҡ һәм ит менән бер рәттән, 55-кә тиклем төрлө үҫемлек төрөн, шул иҫәптән томбойоҡлолар орлоҡтарын, екәнле ҡамыш тамырҙарын, таплы дегәнәк орлоҡтарын, держи-ағас емештәрен һәм [[Дуб калепринский|калеприн имәнене]]ң һәм {{iw|Дуб таворский|тавор имәне||Quercus ithaburensis}}нең ҡайырын ашаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |title=The plant component of an Acheulian diet at Gesher Benot Ya‘aqov, Israel, 2016 |lang=en |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208172559/http://www.pnas.org/content/early/2016/11/29/1607872113 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә орлоҡтар һәм тамырҙар термик эшкәртеүгә дусар ителгән, быны, атап әйткәндә, ҡыҙҙырылған имән сәтләүектәре һәм бешерелгән шәкәр ҡамышы һабаҡтары раҫлай. Ҡыш һәм яҙ улар сөгөлдөр һәм гөлнәфис йәки тырнаҡ үләне (мальва) япраҡтары менән туҡланған.

== Эректустарҙың юҡҡа сығыуы ==
Күптән түгел, эректустар яҡынса 400 мең йыл элек, урындарын [[Неандертальцы|неандерталдар]]ға, [[Денисовский человек|денислылар]]ға һәм [[Человек разумный|аҡыллы кешег]]ә биреп, юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы табылдыҡтар уларҙың ареал ситтәрендә хәҙерге кешеләр килгәнгә тиклем һаҡланып ҡалыуын раҫлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, [[Ява]] утрауындағы һуңғы [[питекантроп]]тар (явантроптар) 107 мең йыл элек юҡҡа сыҡҡан, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|title=Researchers determine age for last known settlement by a direct ancestor to modern humans|publisher=phys.org|lang=en|access-date=2020-03-26|archive-date=2020-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108045804/https://phys.org/news/2019-12-age-settlement-ancestor-modern-humans.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Человек флоресский|Флорес кешеһе]] ҡайһы берҙә [[Флорес (остров)|Флорес]] [[Островная карликовость|утрауы кәрләлеге]] шарттарында үҙгәргән эректус варианты тип ҡарала (төрлө баһалар буйынса, 90 мең-12 мең йылдар элек юҡҡа сыҡҡан).

== Ярым төрҙәре ==
* ''[[Homo erectus erectus]]'' — [[Питекантроп]]
* ''[[Homo erectus georgicus]]'' — [[Дманисий гоминиды]]
* ''[[Homo erectus lantianensis]]'' — [[Ланьтянь кешеһе]]
* ''[[Homo erectus mauritanicus]]'' — [[Атлантроп]]
* ''[[Homo erectus nankinensis]]'' — [[Нанкин кешеһе]]
* ''[[Homo erectus pekinensis]]'' — [[Синантроп]]
* ''[[Homo erectus palaeojavanicus]]'' — [[Мегантроп]]
* ''[[Homo erectus soloensis]]'' — [[Явантроп]]
* ''[[Homo erectus tautavelensis]]'' — [[Тотавель кешеһе]]
* ''[[Homo erectus yuanmouensis]]'' — [[Юаньмоу кешеһе]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Джек Лондондың «Адамға тиклем» (1907) фантастик повесы персонаждары булып тора, хәҙерге кешеләрҙән айырмалы рәүештә, «уларҙың» көтөүҙәрендә енси сикләүҙәр юҡ һәм ғәмәлдә [[промискуитет]] өҫтөнлөк иткән, тип фаразлана, әммә һуңғы стадияла ваҡыт-ваҡыт тотороҡло ғаилә парҙары барлыҡҡа килә, берәй ата, ҡәбиләләштәренә ҡарата агрессия күрһәтеп, тәғәйен инә һайлаған.
* Болгар яҙыусыһы һәм педагогы [[Ангелов, Димитр (писатель)|Димитр Ангеловты]]ң атеизм позицияһынан яҙылған «Когда человека не было» (1945) тарихи-мажаралы романының сюжеты үҙәгендә архантроптар парының тормошо һәм мажаралары ята.
* Совет яҙыусыһы [[Казанцев, Александр Петрович|А. П. Казанцевты]]ң «Фаэты» (1974) фәнни-фантастик романында һәләк булған [[Фаэтон (планета)|Фаэтон]] планетаһынан килгән халыҡ башта урындағы [[питекантроп]]тар менән бәрелешә, ә һуңынан &quot;көтөүҙәре&quot;ндәге отҡорораҡ инә Дзинь ярҙамында улар менән тыныс бәйләнеш булдыра.
* Кир Булычёвтың балалар өсөн фәнни-фантастик «[[Приключения Алисы]]» (1965—2003) повестары циклында 200 000 йыл тирәһе элек [[Ява]] утрауында йәшәгән һәм [[Машина времени|ваҡыт машинаһында]] киләсәккә килтерелгән аҡыллы питекантроп Геракл һүрәтләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 462 с.: ил.
* ''[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]], [[Першиц, Абрам Исаакович|Першиц А. И.]]'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с.
* ''[[Аугуста, Йозеф (палеонтолог)|Аугуста Йозеф]], [[Буриан, Зденек|Буриан Зденек]].'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Грязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил.
* ''Биологический энциклопедический словарь'' / Под ред. М. С. Гилярова. Сост. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — С. 470—471.
* ''[[Борисковский, Павел Иосифович|Борисковский П. И.]]'' Древнейшее прошлое человечества. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — 224 с.: ил. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. — М.: МГУ, 1954. — 176 с.: ил.
* ''Джохансон Дональд, Мейтленд Иди.'' [https://web.archive.org/web/20180204001129/http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%94/dzhohanson-donaljd/lyusi-istoki-roda-chelovecheskogo Люси. Истоки рода человеческого] / Пер. с англ. Е. З. Годиной. — М.: Мир, 1984. — 296 с.
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С. В.]]'' Предшественники. Предки? Архантропы. Гоминиды, переходные от архантропов к палеоантропам. — Ч. III; Ч. IV. — М.: ЛКИ, 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-382-01486-9.
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финштейна под ред. [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеева]]. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил.
* ''[[Ефименко, Пётр Петрович|Ефименко П. П.]]'' Первобытное общество. Очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил.
* ''Иванова И. К.'' Геологический возраст ископаемого человека. К VII конгрессу INQUA. — М.: Наука, 1965. — 192 с.
* ''Ископаемые гоминиды и происхождение человека:'' Сб. / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1966. — 560 с.: ил.
* ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1983. — 432 с.
* ''Ламберт Давид.'' Доисторический человек. Кембриджский путеводитель / Пер. с англ. В. З. Махлина. — Л.: Недра, 1991. — 256 с.: ил. — ISBN 5-247-01726-9.
* ''[[Ларичев, Виталий Епифанович|Ларичев В. Е.]]'' Сад Эдема. — М.: Политиздат, 1980. — 400 с.: ил.
* ''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.
* ''Уайт Эдмунд, Браун Дейл М.'' Первые люди / Пер. с англ. И. Г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 156 с.: ил. — (Возникновение человека).
* ''[[Нестурх, Михаил Фёдорович|Нестурх М. Ф.]]'' [http://sivatherium.narod.ru/library/Nesturh/pt_03_01.htm Происхождение человека] / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — 388 с.: ил.
* ''[[Робертс, Элис (антрополог)|Робертс Эллис]].'' Происхождение человека. Эволюция / Пер. с англ. И. В. Павловой, О. В. Сергеевой. — М.: ООО «АСТ», ОГИЗ, 2014. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-17-084157-8.
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]]'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6.
* ''У истоков человечества:'' Сб. ст. — М., 1964.
* {{книга|ссылка=https://www.google.ca/books/edition/Dragon_Bone_Hill/3PHhBwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1 |автор=Boaz N. T., and Ciochon R. L. |заглавие=Dragon Bone Hill: An Ice-Age Saga of ''Homo Erectus'' |язык=en |год=2004 |издательство=Oxford University Press |isbn=0-19-515291-3 |страницы=63 |ref=Boaz &amp; Ciochon}}

== Һылтанмалар ==
* [http://talkorigins.org/faqs/homs/species.html#erectus «Hominid species»]{{ref|en}}
* [http://antropogenez.ru/homo-erectus/ Каталог находок Homo erectus]
* [https://web.archive.org/web/20131220232938/http://www.mk.ru/daily/newspaper/article/2012/12/20/788852-po-dagestanu-dva-milliona-let-nazad-brodili-homo-erektus.html В Дагестане нашли стоянку Хомо Эректус]
* [https://web.archive.org/web/20140104210820/http://etnograf.professorjournal.ru/lb/burian-erectus Реконструкции жизни прямоходящих людей в картинах Зденека Буриана] на с [https://web.archive.org/web/20131224222944/http://etnograf.professorjournal.ru/home айте преподавателя А. В. Туторского]
* ''[[Ангелов, Димитр (писатель)|Ангелов Димитр]].'' Когда человека не было / Пер. с болг. З. А. Бобырь. — М.: Советская Россия, 1959. — 256 с.: ил.
* ''[[Лондон, Джек|Лондон Джек]].'' [[До Адама]] / Пер. с англ. Зин. Львовского. — Л.: Изд-во «Мысль», 1926. — 164 с.

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Антропогенез}}
{{Вымершие приматы}}

[[Категория:1892 йылда һүрәтләнгән хайуандар]]
[[Категория:Homo erectus| ]]
[[Категория:Кешеләр (ырыу)]]
[[Категория:Кешенең ата-бабалары]]
[[Категория:Плейстоцен]]</text>
      <sha1>o2wurqe74gbf69qfr7yez746o28er5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200525</id>
    <revision>
      <id>1294619</id>
      <timestamp>2026-04-26T16:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]</comment>
      <origin>1294619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="t77rgv4u9x9dtesg7sihwlt7sym3krj" xml:space="preserve">[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]</text>
      <sha1>t77rgv4u9x9dtesg7sihwlt7sym3krj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294620</id>
      <parentid>1294619</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T16:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="p1g0zd5gd8g8t4jylk0gw92hgyakzyg" xml:space="preserve">[[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]</text>
      <sha1>p1g0zd5gd8g8t4jylk0gw92hgyakzyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294623</id>
      <parentid>1294620</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="p9nzz360egc4uc5kftq6yc0u4a4l863" xml:space="preserve">[[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]
=== Свинец, цинк, серебро ===
Одним из крупнейших рудников по добыче свинца, цинка и серебра является [[Трепча]] (''Стан Терг'').

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахты
! Тонн
! Рb%
! Zn%
! Ag г/т
|-
| Бело Брдо
| 1 340 000
| 6,59
| 5,74
| 97,4
|-
| Црнац
| 1 648 000
| 7,57
| 2,93
| 102,0
|-
| Стан Терг
| 432 000
| 5,10
| 2,21
| 80,5
|-
| Хайвалия
| 723 000
| 9,65
| 18,26
| 126,4
|-
| Артана-Ново-Брдо
| 2 700 000
| 4,43
| 5,42
| 140,6
|-
| Всего
| 6 843 000
| 6,20
| 6,04
| 117,6
|}

=== Никель, кобальт, железо ===
Никелево-кобальтовые руды Косова находятся в месторождениях коры выветривания&lt;ref&gt;Югославия // Горная энциклопедия&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Ni%
! Co%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Душкая
| 6 350 000
| 1,29
| 0,05
| 24,29
|-
| Суке
| 630 000
| 1,36
| 0,06
|30,56
|-
| Гллавица
| 6 240 000
| 1,55
| 0,05
| 21,53
|-
|Всего
| 13 220 000
| 1,42
| 0,05
| 23,29
|}

=== Бокситтар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
! SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Гребник
| 1 700 000
| 49,00
| 2,25
| 1,50
| 27,50
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}}

{{Европа по темам|Файҙалы ҡаҙылмалар}}</text>
      <sha1>p9nzz360egc4uc5kftq6yc0u4a4l863</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294624</id>
      <parentid>1294623</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="qsba8a5e0rcgyg0y345c45f3tv2zthw" xml:space="preserve">[[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]

=== Ҡурғаш, цинк, көмөш ===
Одним из крупнейших рудников по добыче свинца, цинка и серебра является [[Трепча]] (''Стан Терг'').

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Рb%
! Zn%
! Ag г/т
|-
| Бело Брдо
| 1 340 000
| 6,59
| 5,74
| 97,4
|-
| Црнац
| 1 648 000
| 7,57
| 2,93
| 102,0
|-
| Стан Терг
| 432 000
| 5,10
| 2,21
| 80,5
|-
| Хайвалия
| 723 000
| 9,65
| 18,26
| 126,4
|-
| Артана-Ново-Брдо
| 2 700 000
| 4,43
| 5,42
| 140,6
|-
| Всего
| 6 843 000
| 6,20
| 6,04
| 117,6
|}

=== Никель, кобальт, тимер ===
Никелево-кобальтовые руды Косова находятся в месторождениях коры выветривания&lt;ref&gt;Югославия // Горная энциклопедия&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Ni%
! Co%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Душкая
| 6 350 000
| 1,29
| 0,05
| 24,29
|-
| Суке
| 630 000
| 1,36
| 0,06
|30,56
|-
| Гллавица
| 6 240 000
| 1,55
| 0,05
| 21,53
|-
|Всего
| 13 220 000
| 1,42
| 0,05
| 23,29
|}

=== Бокситтар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
! SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Гребник
| 1 700 000
| 49,00
| 2,25
| 1,50
| 27,50
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}}

{{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}}</text>
      <sha1>qsba8a5e0rcgyg0y345c45f3tv2zthw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294629</id>
      <parentid>1294624</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Косово географияһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2143" sha1="lne313427o6u3wkfqvukpaeuvk3rzpy" xml:space="preserve">[[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]

=== Ҡурғаш, цинк, көмөш ===
Одним из крупнейших рудников по добыче свинца, цинка и серебра является [[Трепча]] (''Стан Терг'').

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Рb%
! Zn%
! Ag г/т
|-
| Бело Брдо
| 1 340 000
| 6,59
| 5,74
| 97,4
|-
| Црнац
| 1 648 000
| 7,57
| 2,93
| 102,0
|-
| Стан Терг
| 432 000
| 5,10
| 2,21
| 80,5
|-
| Хайвалия
| 723 000
| 9,65
| 18,26
| 126,4
|-
| Артана-Ново-Брдо
| 2 700 000
| 4,43
| 5,42
| 140,6
|-
| Всего
| 6 843 000
| 6,20
| 6,04
| 117,6
|}

=== Никель, кобальт, тимер ===
Никелево-кобальтовые руды Косова находятся в месторождениях коры выветривания&lt;ref&gt;Югославия // Горная энциклопедия&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Ni%
! Co%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Душкая
| 6 350 000
| 1,29
| 0,05
| 24,29
|-
| Суке
| 630 000
| 1,36
| 0,06
|30,56
|-
| Гллавица
| 6 240 000
| 1,55
| 0,05
| 21,53
|-
|Всего
| 13 220 000
| 1,42
| 0,05
| 23,29
|}

=== Бокситтар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
! SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Гребник
| 1 700 000
| 49,00
| 2,25
| 1,50
| 27,50
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}}

{{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}}

[[Категория:Косово географияһы]]</text>
      <sha1>lne313427o6u3wkfqvukpaeuvk3rzpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200526</id>
    <revision>
      <id>1294622</id>
      <timestamp>2026-04-26T16:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Полезные ископаемые Косова|26 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=файҙалы ҡаҙылмалар |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="252" sha1="b59onifomz6k3qa4rk2u061eskczxww" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Полезные ископаемые Косова|26 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=файҙалы ҡаҙылмалар |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>b59onifomz6k3qa4rk2u061eskczxww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Тура атлаусы кеше</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200527</id>
    <revision>
      <id>1294632</id>
      <timestamp>2026-04-26T17:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/*  */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1294632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="384" sha1="i2w6p0th3p913rwfzw11ev23yhh1set" xml:space="preserve">==   ==

{{10000}}
{{ТИМ|ru|Человек_прямоходящий||26 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:32, 26 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>i2w6p0th3p913rwfzw11ev23yhh1set</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294633</id>
      <parentid>1294632</parentid>
      <timestamp>2026-04-26T17:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="388" sha1="1mv2jn2wummblrhh7xd37kkapsokw98" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Человек прямоходящий||26 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих |тема2=  |тема3=  |ил=Грузия |ил2=  |ил3= }} 
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:32, 26 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1mv2jn2wummblrhh7xd37kkapsokw98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-04-28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200528</id>
    <revision>
      <id>1294653</id>
      <timestamp>2026-04-27T03:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Pilot boat at Landsort April 2012.jpg</comment>
      <origin>1294653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="nuozb0j4l7oep1nynlyv7x8d6e67p9e" xml:space="preserve">Pilot boat at Landsort April 2012.jpg</text>
      <sha1>nuozb0j4l7oep1nynlyv7x8d6e67p9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сакстар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200529</id>
    <revision>
      <id>1294665</id>
      <timestamp>2026-04-27T09:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}} {{Значения|Саксы (значения)}} [[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]] '''Са́кстар''' ('''саксо́ндар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}&lt;/ref&gt;, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД...</comment>
      <origin>1294665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22149" sha1="rz9vn3s8jth4cuolmom25guj88lq672" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}}
{{Значения|Саксы (значения)}}
[[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]]
'''Са́кстар''' ('''саксо́ндар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}&lt;/ref&gt;, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Saxones}}&lt;/ref&gt; {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән. 

Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}&lt;/ref&gt; башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англ]]дар һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этнос]]ын формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ  927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге  атамаларында һаҡланған.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]]
«Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франк]]тарға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Таралыу даирәһе (ареал) ==
В древности племена саксов населяли территорию современного [[Шлезвиг]]а и земли вдоль побережья Балтики&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}&lt;/ref&gt;, а также на берегах [[Везер]]а и [[Эльба (река)|Эльбы]]. Их миграция с этих территорий началась в конце 200-х годов н. э., в это время они начали совершать набеги на [[Римская империя|римские]] приморские поселения в северной [[Римская Галлия|Галлии]] и [[Британия (римская провинция)|Британии]]&lt;ref name=&quot;DSDE&quot;&gt;{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Период упадка римского влияния в северо-западной части империи ознаменован активизацией саксонских пиратов в [[Северное море|Северном море]]. Активная экспансия саксов на территории северной Германии, Галлии и Британии датируется V в. н. э.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. В VI веке они заняли земли мигрировавших в сторону [[Италия|Италии]] [[Лангобарды|лангобардов]] и начали распространяться на территорию [[Гарц]]а, а затем в [[Тюринги]]ю&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

В период от III до V века часть саксов, наряду с [[англы|англами]] и [[юты|ютами]] (по некоторым источникам, также [[Фризы|фризами]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;), переселилась в южную часть острова [[Великобритания (остров)|Британия]]. Вследствие силового захвата земель и слияния с англами они превратились в общность [[англосаксы|англосаксов]], которая стала политически и лингвистически доминирующей в [[Англия|Англии]]. В [[ирландский язык|ирландском]] и других [[кельтские языки|кельтских языках]] наименование племени саксов употребляется для обозначения современных англичан: в ирландском — «Sasana» (Англия) и «Sasanach» ([[англичане]]), в [[Шотландский (гэльский) язык|гэльском]] — «Sasunn» (Англия) и «Sasunnach» ([[английский язык|английский]]). Одновременно в других языках эти названия ведутся от племени англов. Нынешнее обобщённое название страны — Англия — происходит от наименования племени англов, однако названия таких территорий, как [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), указывают на их происхождение от саксонских поселенцев (соответственно восточных, западных, центральных и южных)&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Альфред Великий]] — король «[[Уэссекс|западных саксов]]» и первый обладатель титула [[Королевство Англия|король Англии]]]]
На основании «[[Церковная история народа англов|Церковной истории]]» [[Беда Достопочтенный|Беды Достопочтенного]] предполагается, что наречия всех германских пришельцев на Британских островах — саксов, англов и ютов — были близки между собой, как диалекты одного языка, и близко родственны языку [[Фризы|фризов]]. Фактически, Беда не всегда различает саксов и англов&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Эти наречия стали основой [[англосаксонский язык|англосаксонского языка]], из которого развился современный [[английский язык]].

На континенте, напротив, диалекты саксов сблизились с [[Верхненемецкие языки|верхненемецкими]] настолько, что общность с [[Древнеанглийский язык|древнеанглийским]] и фризским языками сохранилась лишь на уровне отдельных написаний. Наиболее ранние из известных письменных текстов на континентальном [[Древнесаксонский язык|древнесаксонском языке]] датируются IX веком — временами [[Каролингская империя|Каролингской империи]]. Это духовные тексты, назначением которых было поддержание обращённых в христианство саксов в новой вере. Наиболее важным из этих литературных памятников считается «Спаситель» ({{lang-osx|Heliand}}) — адаптация [[Евангелие|Евангелий]] к германской [[Эпос|эпической]] традиции. Древнесаксонский язык считается предшественником [[Нижненемецкий язык|нижненемецкого]]&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. В эстонском и финском языках название саксов послужило основой для обозначения современных [[Немцы|немцев]] и [[Германия|Германии]]: в эстонском «Saksamaa» (Германия) и «sakslased» (немцы); в финском «Saksa» (Германия) и «saksalaiset» (немцы).

== Сәйәси ҡоролош ==
Вплоть до [[Саксонские войны|подчинения и обращения в христианство]] [[Карл Великий|Карлом Великим]] континентальные саксы сохраняли свой древний племенной устав и не имели [[король|короля]], а все важные вопросы решали на ежегодном собрании старейшин племени, которое называлось «[[Тинг]]» (ср. ''нем.'' «Ding» или ''англ.'' «Thing»). [[Герцог]]и (военачальники) принимали предводительство над народом только на время военных конфликтов. Сословное деление на аристократию, свободных общинников и нижний класс (включая рабов) было отражением веры в аналогичное деление богов пантеона на высших, средних и нижних. Межсословные браки были запрещены, но право участия в тинге имели представители всех слоёв&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр ==
&lt;big&gt;'''Вестфалы'''&lt;/big&gt;

Вестфалы жили преимущественно между [[Рейн]]ом и [[Везер]]ом, их имя означало «западные люди», то есть западные саксы.

&lt;big&gt;'''Остфалы'''&lt;/big&gt;

Остфалы, «восточные люди», жили между [[Везер]]ом и [[Эльба (река)|Эльбой]].

&lt;big&gt;'''Энгры'''&lt;/big&gt;

Энгры занимали среди саксов центральное положение, как в географическом, так и в культурно-общественном отношении. В их землях на [[Везер]]е находилось ''[[Марклоэ|Маркло]]'', место ежегодных собраний.

== Тарихы ==
Самым ранним источником, упоминающим саксов, традиционно считалась «[[География (Птолемей)|География]]» [[Клавдий Птолемей|Клавдия Птолемея]], относящаяся ко II в. н. э. Однако существует теория, что это название — результат ошибки переписчика и что на самом деле речь в оригинале трактата шла о другом германском племени — аксонах или [[Авионы|авионах]], описываемых также в «[[Германия (Тацит)|Германии]]» [[Тацит]]а. Первое достаточно достоверное упоминание саксов относится к 384 году и сообщает об их участии в пиратстве наряду с [[Франки|франками]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

На континенте саксонская экспансия привела к столкновению с франками. В 772 году франкский правитель [[Карл Великий]] начал кампанию по их покорению, положившую начало [[Саксонские войны|войнам]], с перерывами продолжавшимся 32 года&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Предлогом для начала вторжения стало сожжение саксами христианской церкви. В ответ франки уничтожили [[Ирминсуль]], священное для саксов дерево, и разграбили святилище при нём&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.
 
[[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Сдача Видукинда в плен франкам».]]
На протяжении саксонских войн военные успехи франков неоднократно завершались тем, что после ухода войск Карла Великого саксы незамедлительно восставали и нападали на франкских купцов и миссионеров. В этой борьбе национальным героем стал один из саксонских старейшин (эделингов), [[Видукинд Саксонский|Видукинд]] или Витекинд. Однако после тяжёлых поражений в 783 и 784 годах он явился к Карлу с изъявлением покорности. Видукинд и ряд других влиятельных эделингов приняли крещение, что привело к расколу саксонского общества на два течения: консервативное языческо-националистическое и тяготевшее к франкам и христианству&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Имя Видукинда исчезает из хроник после 785 года, и неизвестно, чтобы его место занял лидер аналогичного масштаба&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;. Однако и после этого франко-саксонские войны продолжались ещё два десятилетия. Карл Великий в массовом порядке [[Депортация|выселял]] саксов в [[Нейстрия|галльские земли]], а франков, наоборот, селил в землях саксов, пока смешивание народов не упрочило его контроль над всей подвластной ему территорией. Саксы оставались лояльны франкскому престолу на протяжении десяти последних лет жизни Карла и при его сыне [[Людовик Благочестивый|Людовике Благочестивом]] и доказывали эту лояльность, поддерживая императора против его сыновей в ходе конфликтов, предшествовавших заключению [[Верденский договор|Верденского договора]] о разделе Франкского государства между наследниками Людовика. После его смерти они попытались поднять новое восстание против франков, но в 842 году оно было подавлено [[Людовик II Немецкий|Людовиком Немецким]], в чьё [[Восточно-франкское государство|государство]] по Верденскому договору их земли и вошли на следующий год. С этого момента история саксов неотрывно связана с историей остальной Германии. В X веке в Германии правила [[Саксонская династия]]; тогда же была заложена историческая школа, прославлявшая национальную доблесть саксов, основателем которой стал хронист [[Видукинд Корвейский]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;. Этот автор, среди прочего, выдвинул теорию о происхождении саксов от греческих воинов армии [[Александр Македонский|Александра Македонского]], прибывших в низовья Эльбы на корабле, по-видимому, представляющую собой переосмысление [[Энеида|истории Энея и Дидоны]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

Из-за долгого отказа саксов от крещения, которое они ассоциировали со своими врагами-франками, они в итоге стали одним из последних крещёных народов Европы. Даже формально приняв новую веру в VII—IX веках, они сохраняли многочисленные языческие традиции, которые в части случаев влияли на формы отправления ими христианских обрядов (это в частности касается обычаев украшать деревья и обмениваться подарками на [[Йоль]], ставших затем частью [[Рождество|рождественских]] традиций)&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация|Тема=Саксы
|Викисловарь=сакс}}
* {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}}
* {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}}
* [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Герман ҡәбиләләре}}

[[Категория:Сакстар|*]]</text>
      <sha1>rz9vn3s8jth4cuolmom25guj88lq672</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294669</id>
      <parentid>1294665</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T10:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21904" sha1="audvgetcz2xvzfmb2ecacsxa8tw6b0i" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}}
{{Значения|Саксы (значения)}}
[[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]]
'''Сакстар''' ('''саксондар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}&lt;/ref&gt;, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Saxones}}&lt;/ref&gt; {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән.

Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}&lt;/ref&gt; башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этносын]] формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ 927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге атамаларында һаҡланған.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]]
«Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франктар]]ға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Таралыу даирәһе (ареал) ==
Борон сакс ҡәбиләләре хәҙерге [[Шлезвиг]] территорияһында Һәм Балтика яр буйындағы ерҙәрҙә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Везер һәм Эльба ярҙарында йәшәгән. Уларҙың был территорияларҙан миграцияһы б.э. 200-се йылдары аҙағында башлана, был ваҡытта улар [[Римская Галлия|Галлияла]] һәм [[Британия (римская провинция)|Британияла]] төньяҡ рим диңгеҙ буйы тораҡтарына һөжүмдәр яһай башлай&lt;ref name=&quot;DSDE&quot;&gt;{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Империяның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә рим йоғонтоһо кәмеү осоронда Төньяҡ диңгеҙҙә саксон пираттарының әүҙемләшеүе менән билдәләнә. Төньяҡ Германия, Галлия һәм Британия территорияһында сакстарҙың әүҙем экспансияһы б.э. V быуатына ҡарай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. VI быуатта улар Италия яғына күсеп килгән [[Лангобарды|лангобардтар]]ҙың ерҙәрен баҫып ала Һәм [[Гарц]] территорияһына, ә һуңынан [[Тюрингия]]ға тарала башлай&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

III—V быуаттарҙа сакстарҙың бер өлөшө, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, шулай уҡ [[Фризы|фриздар]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) менән бер рәттән, [[Великобритания (остров)|Британия]] утрауының көньяҡ өлөшөнә күсеп килә. Ерҙәрҙе көс менән баҫып алыу һәм англдар менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә улар англосакстар берләшмәһенә әүерелә, ул сәйәси һәм лингвистик яҡтан Англияла өҫтөнлөк итә. [[ирландский язык|Ирланд]] һәм башҡа [[кельтские языки|кельт телдәренд]]ә сакстар ҡәбиләһе атамаһы хәҙерге инглиздәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла: ирланд телендә «Sasana» (Англия) һәм «Sasanach» ([[инглиздәр]]), [[Шотландский (гэльский) язык|гэль]] телендә — «Sasunn» (Англия гэль телендә «Sasunn» (Англия) һәм «Sasunnach» (инглиз теле). Бер үк ваҡытта башҡа телдәрҙә был атамалар англдар ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Илдең хәҙерге дөйөмләштерелгән атамаһы — Англия — англ ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡан, әммә [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), уларҙың килеп сығышын саксон (яҡынса көнсығыш, көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ) күскенселәренән, тип күрһәтәләр&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Бөйөк Альфред]] — «[[Уэссекс|көнбайыш сакстар]]» короле һәм [[Королевство Англия|Англия королен]]ә беренсе эйә булған]]
[[Беда Достопочтенный]]ҙың «Церковная история»һы нигеҙендә Британия утрауҙарындағы бөтә сит герман күскенселәре — сакстар, инглиздәр һәм юттар — бер телдең диалекттары кеүек бер-береһенә һәм [[Фризы|фриздар]] теленә яҡын туған булған тип фараз ителә. Асылда, Беда сакстарҙы һәм англдарҙы гел генә айыра алмай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Был һөйләштәр хәҙерге [[английский язык|инглиз теле]] үҫешкән [[англосаксонский язык|англ-саксон телене]]ң нигеҙе булып тора.

Континентта, киреһенсә, сакстар диалекттары үрге немец диалекттары менән шул тиклем яҡынайған, хатта боронғо англ һәм фриз телдәре менән уртаҡлыҡ айырым яҙыуҙар кимәлендә генә һаҡланған. Континенталь [[Древнесаксонский язык|боронғо саксон теленд]]әге иң боронғо билдәле яҙма текстар [[Каролингская империя|Каролинг империяһы]] осорона — IX быуатҡа ҡарай. Был рухи текстар, уларҙың маҡсаты-христианлыҡҡа күскән сакстарҙы яңы дингә тоғро тотоу. «Спаситель» («Ҡотҡарыусы») был әҙәби ҡомартҡыларҙың ({{lang-osx|Heliand}}) — мәсихтәрҙең дини китабы [[Евангелие|Инжилде]] герман [[Эпос|эпик]] традицияһына ҡулайлаштырыу (адаптация) иң мөһиме булып һанала. Боронғо саксон теле [[Нижненемецкий язык|түбәнге немец]] теленең элгәреһе тип һанала&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Эстон һәм фин телдәрендә сакстарҙың атамаһы хәҙерге [[Немцы|немецтар]]ҙы һәм [[Германия]]ны атау өсөн нигеҙ булған: эстон телендә «Saksamaa» (Германия) һәм «sakslased» (немецтар); фин телендә «Saksa» (Германия) һәм «saksalaiset» (немецтар).

== Сәйәси ҡоролош ==
[[Карл Великий|Бөйөк Карл]] буйһондорғанға һәм христианлыҡҡа күскәнгә тиклем континенталь сакстар үҙҙәренең боронғо ҡәбилә уставын һаҡлап ҡалған, һәм уларҙың короле булмай, ә бөтә мөһим мәсьәләләрҙе ҡәбилә аҡһаҡалдарының «[[Тинг]]» (сағыш. ''нем.'' «Ding» йәки ''англ.'' «Thing») тип аталған йыйынында хәл итә. [[Герцог]] һәм (хәрби етәкселәр) йыл, ул Тинг (ҡара: нем. «Ding» йәки инглиз. «Thing»). Герцогтар һәм (хәрби етәкселәр) халыҡ өҫтөнән етәкселекте хәрби конфликттар осоронда ғына ҡабул иткән. Аристократияға, ирекле община ағзаларына һәм түбәнге синыфҡа (ҡолдарҙы ла индереп) пантеон аллаларының юғары, урта һәм түбән ҡатламдарға бүленеүенә ышаныуҙы сағылдыра. Ҡатламдар араһында никахтар тыйылған, әммә тингта ҡатнашыу хоҡуғына бөтә ҡатлам вәкилдәре эйә булған&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр ==
&lt;big&gt;'''Вестфалдар'''&lt;/big&gt;

Вестфалдар башлыса [[Рейн]] һәм [[Везер]] араһында йәшәгән, уларҙың атамаһы «көнбайыш кешеләре», йәғни — көнбайыш сакстар тигәнде аңлата.

&lt;big&gt;'''Остфалдар'''&lt;/big&gt;

Остфалдар, «көнсығыш кешеләре», [[Везер]] һәм [[Эльба (река)|Эльба]] араһында йәшәгән.

&lt;big&gt;'''Энгрҙар'''&lt;/big&gt;

Энгралар сакстар араһында географик һәм мәҙәни-ижтимағи яҡтан үҙәк урынды биләй. Уларҙың [[Везер]]ҙағы ерҙәрендә ''[[Марклоэ|Маркло]]'' — йыл һайын йыйылыу урыны урынлашҡан.

== Тарихы ==
Самым ранним источником, упоминающим саксов, традиционно считалась «[[География (Птолемей)|География]]» [[Клавдий Птолемей|Клавдия Птолемея]], относящаяся ко II в. н. э. Однако существует теория, что это название — результат ошибки переписчика и что на самом деле речь в оригинале трактата шла о другом германском племени — аксонах или [[Авионы|авионах]], описываемых также в «[[Германия (Тацит)|Германии]]» [[Тацит]]а. Первое достаточно достоверное упоминание саксов относится к 384 году и сообщает об их участии в пиратстве наряду с [[Франки|франками]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

На континенте саксонская экспансия привела к столкновению с франками. В 772 году франкский правитель [[Карл Великий]] начал кампанию по их покорению, положившую начало [[Саксонские войны|войнам]], с перерывами продолжавшимся 32 года&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Предлогом для начала вторжения стало сожжение саксами христианской церкви. В ответ франки уничтожили [[Ирминсуль]], священное для саксов дерево, и разграбили святилище при нём&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.
 
[[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Сдача Видукинда в плен франкам».]]
На протяжении саксонских войн военные успехи франков неоднократно завершались тем, что после ухода войск Карла Великого саксы незамедлительно восставали и нападали на франкских купцов и миссионеров. В этой борьбе национальным героем стал один из саксонских старейшин (эделингов), [[Видукинд Саксонский|Видукинд]] или Витекинд. Однако после тяжёлых поражений в 783 и 784 годах он явился к Карлу с изъявлением покорности. Видукинд и ряд других влиятельных эделингов приняли крещение, что привело к расколу саксонского общества на два течения: консервативное языческо-националистическое и тяготевшее к франкам и христианству&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Имя Видукинда исчезает из хроник после 785 года, и неизвестно, чтобы его место занял лидер аналогичного масштаба&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;. Однако и после этого франко-саксонские войны продолжались ещё два десятилетия. Карл Великий в массовом порядке [[Депортация|выселял]] саксов в [[Нейстрия|галльские земли]], а франков, наоборот, селил в землях саксов, пока смешивание народов не упрочило его контроль над всей подвластной ему территорией. Саксы оставались лояльны франкскому престолу на протяжении десяти последних лет жизни Карла и при его сыне [[Людовик Благочестивый|Людовике Благочестивом]] и доказывали эту лояльность, поддерживая императора против его сыновей в ходе конфликтов, предшествовавших заключению [[Верденский договор|Верденского договора]] о разделе Франкского государства между наследниками Людовика. После его смерти они попытались поднять новое восстание против франков, но в 842 году оно было подавлено [[Людовик II Немецкий|Людовиком Немецким]], в чьё [[Восточно-франкское государство|государство]] по Верденскому договору их земли и вошли на следующий год. С этого момента история саксов неотрывно связана с историей остальной Германии. В X веке в Германии правила [[Саксонская династия]]; тогда же была заложена историческая школа, прославлявшая национальную доблесть саксов, основателем которой стал хронист [[Видукинд Корвейский]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;. Этот автор, среди прочего, выдвинул теорию о происхождении саксов от греческих воинов армии [[Александр Македонский|Александра Македонского]], прибывших в низовья Эльбы на корабле, по-видимому, представляющую собой переосмысление [[Энеида|истории Энея и Дидоны]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

Из-за долгого отказа саксов от крещения, которое они ассоциировали со своими врагами-франками, они в итоге стали одним из последних крещёных народов Европы. Даже формально приняв новую веру в VII—IX веках, они сохраняли многочисленные языческие традиции, которые в части случаев влияли на формы отправления ими христианских обрядов (это в частности касается обычаев украшать деревья и обмениваться подарками на [[Йоль]], ставших затем частью [[Рождество|рождественских]] традиций)&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация|Тема=Саксы
|Викисловарь=сакс}}
* {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}}
* {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}}
* [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Герман ҡәбиләләре}}

[[Категория:Сакстар|*]]</text>
      <sha1>audvgetcz2xvzfmb2ecacsxa8tw6b0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294670</id>
      <parentid>1294669</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T10:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр */</comment>
      <origin>1294670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21902" sha1="hxh3w01ia8ha91pjx9dpwspswn0gl1o" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}}
{{Значения|Саксы (значения)}}
[[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]]
'''Сакстар''' ('''саксондар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}&lt;/ref&gt;, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Saxones}}&lt;/ref&gt; {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән.

Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}&lt;/ref&gt; башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этносын]] формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ 927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге атамаларында һаҡланған.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]]
«Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франктар]]ға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Таралыу даирәһе (ареал) ==
Борон сакс ҡәбиләләре хәҙерге [[Шлезвиг]] территорияһында Һәм Балтика яр буйындағы ерҙәрҙә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Везер һәм Эльба ярҙарында йәшәгән. Уларҙың был территорияларҙан миграцияһы б.э. 200-се йылдары аҙағында башлана, был ваҡытта улар [[Римская Галлия|Галлияла]] һәм [[Британия (римская провинция)|Британияла]] төньяҡ рим диңгеҙ буйы тораҡтарына һөжүмдәр яһай башлай&lt;ref name=&quot;DSDE&quot;&gt;{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Империяның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә рим йоғонтоһо кәмеү осоронда Төньяҡ диңгеҙҙә саксон пираттарының әүҙемләшеүе менән билдәләнә. Төньяҡ Германия, Галлия һәм Британия территорияһында сакстарҙың әүҙем экспансияһы б.э. V быуатына ҡарай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. VI быуатта улар Италия яғына күсеп килгән [[Лангобарды|лангобардтар]]ҙың ерҙәрен баҫып ала Һәм [[Гарц]] территорияһына, ә һуңынан [[Тюрингия]]ға тарала башлай&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

III—V быуаттарҙа сакстарҙың бер өлөшө, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, шулай уҡ [[Фризы|фриздар]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) менән бер рәттән, [[Великобритания (остров)|Британия]] утрауының көньяҡ өлөшөнә күсеп килә. Ерҙәрҙе көс менән баҫып алыу һәм англдар менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә улар англосакстар берләшмәһенә әүерелә, ул сәйәси һәм лингвистик яҡтан Англияла өҫтөнлөк итә. [[ирландский язык|Ирланд]] һәм башҡа [[кельтские языки|кельт телдәренд]]ә сакстар ҡәбиләһе атамаһы хәҙерге инглиздәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла: ирланд телендә «Sasana» (Англия) һәм «Sasanach» ([[инглиздәр]]), [[Шотландский (гэльский) язык|гэль]] телендә — «Sasunn» (Англия гэль телендә «Sasunn» (Англия) һәм «Sasunnach» (инглиз теле). Бер үк ваҡытта башҡа телдәрҙә был атамалар англдар ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Илдең хәҙерге дөйөмләштерелгән атамаһы — Англия — англ ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡан, әммә [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), уларҙың килеп сығышын саксон (яҡынса көнсығыш, көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ) күскенселәренән, тип күрһәтәләр&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Бөйөк Альфред]] — «[[Уэссекс|көнбайыш сакстар]]» короле һәм [[Королевство Англия|Англия королен]]ә беренсе эйә булған]]
[[Беда Достопочтенный]]ҙың «Церковная история»һы нигеҙендә Британия утрауҙарындағы бөтә сит герман күскенселәре — сакстар, инглиздәр һәм юттар — бер телдең диалекттары кеүек бер-береһенә һәм [[Фризы|фриздар]] теленә яҡын туған булған тип фараз ителә. Асылда, Беда сакстарҙы һәм англдарҙы гел генә айыра алмай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Был һөйләштәр хәҙерге [[английский язык|инглиз теле]] үҫешкән [[англосаксонский язык|англ-саксон телене]]ң нигеҙе булып тора.

Континентта, киреһенсә, сакстар диалекттары үрге немец диалекттары менән шул тиклем яҡынайған, хатта боронғо англ һәм фриз телдәре менән уртаҡлыҡ айырым яҙыуҙар кимәлендә генә һаҡланған. Континенталь [[Древнесаксонский язык|боронғо саксон теленд]]әге иң боронғо билдәле яҙма текстар [[Каролингская империя|Каролинг империяһы]] осорона — IX быуатҡа ҡарай. Был рухи текстар, уларҙың маҡсаты-христианлыҡҡа күскән сакстарҙы яңы дингә тоғро тотоу. «Спаситель» («Ҡотҡарыусы») был әҙәби ҡомартҡыларҙың ({{lang-osx|Heliand}}) — мәсихтәрҙең дини китабы [[Евангелие|Инжилде]] герман [[Эпос|эпик]] традицияһына ҡулайлаштырыу (адаптация) иң мөһиме булып һанала. Боронғо саксон теле [[Нижненемецкий язык|түбәнге немец]] теленең элгәреһе тип һанала&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Эстон һәм фин телдәрендә сакстарҙың атамаһы хәҙерге [[Немцы|немецтар]]ҙы һәм [[Германия]]ны атау өсөн нигеҙ булған: эстон телендә «Saksamaa» (Германия) һәм «sakslased» (немецтар); фин телендә «Saksa» (Германия) һәм «saksalaiset» (немецтар).

== Сәйәси ҡоролош ==
[[Карл Великий|Бөйөк Карл]] буйһондорғанға һәм христианлыҡҡа күскәнгә тиклем континенталь сакстар үҙҙәренең боронғо ҡәбилә уставын һаҡлап ҡалған, һәм уларҙың короле булмай, ә бөтә мөһим мәсьәләләрҙе ҡәбилә аҡһаҡалдарының «[[Тинг]]» (сағыш. ''нем.'' «Ding» йәки ''англ.'' «Thing») тип аталған йыйынында хәл итә. [[Герцог]] һәм (хәрби етәкселәр) йыл, ул Тинг (ҡара: нем. «Ding» йәки инглиз. «Thing»). Герцогтар һәм (хәрби етәкселәр) халыҡ өҫтөнән етәкселекте хәрби конфликттар осоронда ғына ҡабул иткән. Аристократияға, ирекле община ағзаларына һәм түбәнге синыфҡа (ҡолдарҙы ла индереп) пантеон аллаларының юғары, урта һәм түбән ҡатламдарға бүленеүенә ышаныуҙы сағылдыра. Ҡатламдар араһында никахтар тыйылған, әммә тингта ҡатнашыу хоҡуғына бөтә ҡатлам вәкилдәре эйә булған&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр ==
&lt;big&gt;'''Вестфалдар'''&lt;/big&gt;

Вестфалдар башлыса [[Рейн]] һәм [[Везер]] араһында йәшәгән, уларҙың атамаһы «көнбайыш кешеләре», йәғни — көнбайыш сакстар тигәнде аңлата.

&lt;big&gt;'''Остфалдар'''&lt;/big&gt;

Остфалдар, «көнсығыш кешеләре», [[Везер]] һәм [[Эльба (река)|Эльба]] араһында йәшәгән.

&lt;big&gt;'''Энгрҙар'''&lt;/big&gt;

Энгрҙар сакстар араһында географик һәм мәҙәни-ижтимағи яҡтан үҙәк урынды биләй. Уларҙың [[Везер]]ҙағы ерҙәрендә ''[[Марклоэ|Маркло]]'' — йыл һайын йыйылыу урыны урынлашҡан.

== Тарихы ==
Самым ранним источником, упоминающим саксов, традиционно считалась «[[География (Птолемей)|География]]» [[Клавдий Птолемей|Клавдия Птолемея]], относящаяся ко II в. н. э. Однако существует теория, что это название — результат ошибки переписчика и что на самом деле речь в оригинале трактата шла о другом германском племени — аксонах или [[Авионы|авионах]], описываемых также в «[[Германия (Тацит)|Германии]]» [[Тацит]]а. Первое достаточно достоверное упоминание саксов относится к 384 году и сообщает об их участии в пиратстве наряду с [[Франки|франками]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

На континенте саксонская экспансия привела к столкновению с франками. В 772 году франкский правитель [[Карл Великий]] начал кампанию по их покорению, положившую начало [[Саксонские войны|войнам]], с перерывами продолжавшимся 32 года&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Предлогом для начала вторжения стало сожжение саксами христианской церкви. В ответ франки уничтожили [[Ирминсуль]], священное для саксов дерево, и разграбили святилище при нём&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.
 
[[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Сдача Видукинда в плен франкам».]]
На протяжении саксонских войн военные успехи франков неоднократно завершались тем, что после ухода войск Карла Великого саксы незамедлительно восставали и нападали на франкских купцов и миссионеров. В этой борьбе национальным героем стал один из саксонских старейшин (эделингов), [[Видукинд Саксонский|Видукинд]] или Витекинд. Однако после тяжёлых поражений в 783 и 784 годах он явился к Карлу с изъявлением покорности. Видукинд и ряд других влиятельных эделингов приняли крещение, что привело к расколу саксонского общества на два течения: консервативное языческо-националистическое и тяготевшее к франкам и христианству&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Имя Видукинда исчезает из хроник после 785 года, и неизвестно, чтобы его место занял лидер аналогичного масштаба&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;. Однако и после этого франко-саксонские войны продолжались ещё два десятилетия. Карл Великий в массовом порядке [[Депортация|выселял]] саксов в [[Нейстрия|галльские земли]], а франков, наоборот, селил в землях саксов, пока смешивание народов не упрочило его контроль над всей подвластной ему территорией. Саксы оставались лояльны франкскому престолу на протяжении десяти последних лет жизни Карла и при его сыне [[Людовик Благочестивый|Людовике Благочестивом]] и доказывали эту лояльность, поддерживая императора против его сыновей в ходе конфликтов, предшествовавших заключению [[Верденский договор|Верденского договора]] о разделе Франкского государства между наследниками Людовика. После его смерти они попытались поднять новое восстание против франков, но в 842 году оно было подавлено [[Людовик II Немецкий|Людовиком Немецким]], в чьё [[Восточно-франкское государство|государство]] по Верденскому договору их земли и вошли на следующий год. С этого момента история саксов неотрывно связана с историей остальной Германии. В X веке в Германии правила [[Саксонская династия]]; тогда же была заложена историческая школа, прославлявшая национальную доблесть саксов, основателем которой стал хронист [[Видукинд Корвейский]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;. Этот автор, среди прочего, выдвинул теорию о происхождении саксов от греческих воинов армии [[Александр Македонский|Александра Македонского]], прибывших в низовья Эльбы на корабле, по-видимому, представляющую собой переосмысление [[Энеида|истории Энея и Дидоны]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

Из-за долгого отказа саксов от крещения, которое они ассоциировали со своими врагами-франками, они в итоге стали одним из последних крещёных народов Европы. Даже формально приняв новую веру в VII—IX веках, они сохраняли многочисленные языческие традиции, которые в части случаев влияли на формы отправления ими христианских обрядов (это в частности касается обычаев украшать деревья и обмениваться подарками на [[Йоль]], ставших затем частью [[Рождество|рождественских]] традиций)&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация|Тема=Саксы
|Викисловарь=сакс}}
* {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}}
* {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}}
* [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Герман ҡәбиләләре}}

[[Категория:Сакстар|*]]</text>
      <sha1>hxh3w01ia8ha91pjx9dpwspswn0gl1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294672</id>
      <parentid>1294670</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T11:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1294672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22688" sha1="o0ktjx4k5s7v21kpd0af65bnurt74qs" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Значения|Саксы (значения)}}
[[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]]
'''Сакстар''' ('''саксондар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}&lt;ref&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}&lt;/ref&gt;, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-РСКД|Saxones}}&lt;/ref&gt; {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән.

Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}&lt;/ref&gt; башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этносын]] формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ 927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге атамаларында һаҡланған.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]]
«Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франктар]]ға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Таралыу даирәһе (ареал) ==
Борон сакс ҡәбиләләре хәҙерге [[Шлезвиг]] территорияһында Һәм Балтика яр буйындағы ерҙәрҙә&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Везер һәм Эльба ярҙарында йәшәгән. Уларҙың был территорияларҙан миграцияһы б.э. 200-се йылдары аҙағында башлана, был ваҡытта улар [[Римская Галлия|Галлияла]] һәм [[Британия (римская провинция)|Британияла]] төньяҡ рим диңгеҙ буйы тораҡтарына һөжүмдәр яһай башлай&lt;ref name=&quot;DSDE&quot;&gt;{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Империяның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә рим йоғонтоһо кәмеү осоронда Төньяҡ диңгеҙҙә саксон пираттарының әүҙемләшеүе менән билдәләнә. Төньяҡ Германия, Галлия һәм Британия территорияһында сакстарҙың әүҙем экспансияһы б.э. V быуатына ҡарай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. VI быуатта улар Италия яғына күсеп килгән [[Лангобарды|лангобардтар]]ҙың ерҙәрен баҫып ала Һәм [[Гарц]] территорияһына, ә һуңынан [[Тюрингия]]ға тарала башлай&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

III—V быуаттарҙа сакстарҙың бер өлөшө, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, шулай уҡ [[Фризы|фриздар]]&lt;ref name=&quot;WHE&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) менән бер рәттән, [[Великобритания (остров)|Британия]] утрауының көньяҡ өлөшөнә күсеп килә. Ерҙәрҙе көс менән баҫып алыу һәм англдар менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә улар англосакстар берләшмәһенә әүерелә, ул сәйәси һәм лингвистик яҡтан Англияла өҫтөнлөк итә. [[ирландский язык|Ирланд]] һәм башҡа [[кельтские языки|кельт телдәренд]]ә сакстар ҡәбиләһе атамаһы хәҙерге инглиздәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла: ирланд телендә «Sasana» (Англия) һәм «Sasanach» ([[инглиздәр]]), [[Шотландский (гэльский) язык|гэль]] телендә — «Sasunn» (Англия гэль телендә «Sasunn» (Англия) һәм «Sasunnach» (инглиз теле). Бер үк ваҡытта башҡа телдәрҙә был атамалар англдар ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Илдең хәҙерге дөйөмләштерелгән атамаһы — Англия — англ ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡан, әммә [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), уларҙың килеп сығышын саксон (яҡынса көнсығыш, көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ) күскенселәренән, тип күрһәтәләр&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Бөйөк Альфред]] — «[[Уэссекс|көнбайыш сакстар]]» короле һәм [[Королевство Англия|Англия королен]]ә беренсе эйә булған]]
[[Беда Достопочтенный]]ҙың «Церковная история»һы нигеҙендә Британия утрауҙарындағы бөтә сит герман күскенселәре — сакстар, инглиздәр һәм юттар — бер телдең диалекттары кеүек бер-береһенә һәм [[Фризы|фриздар]] теленә яҡын туған булған тип фараз ителә. Асылда, Беда сакстарҙы һәм англдарҙы гел генә айыра алмай&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Был һөйләштәр хәҙерге [[английский язык|инглиз теле]] үҫешкән [[англосаксонский язык|англ-саксон телене]]ң нигеҙе булып тора.

Континентта, киреһенсә, сакстар диалекттары үрге немец диалекттары менән шул тиклем яҡынайған, хатта боронғо англ һәм фриз телдәре менән уртаҡлыҡ айырым яҙыуҙар кимәлендә генә һаҡланған. Континенталь [[Древнесаксонский язык|боронғо саксон теленд]]әге иң боронғо билдәле яҙма текстар [[Каролингская империя|Каролинг империяһы]] осорона — IX быуатҡа ҡарай. Был рухи текстар, уларҙың маҡсаты-христианлыҡҡа күскән сакстарҙы яңы дингә тоғро тотоу. «Спаситель» («Ҡотҡарыусы») был әҙәби ҡомартҡыларҙың ({{lang-osx|Heliand}}) — мәсихтәрҙең дини китабы [[Евангелие|Инжилде]] герман [[Эпос|эпик]] традицияһына ҡулайлаштырыу (адаптация) иң мөһиме булып һанала. Боронғо саксон теле [[Нижненемецкий язык|түбәнге немец]] теленең элгәреһе тип һанала&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Эстон һәм фин телдәрендә сакстарҙың атамаһы хәҙерге [[Немцы|немецтар]]ҙы һәм [[Германия]]ны атау өсөн нигеҙ булған: эстон телендә «Saksamaa» (Германия) һәм «sakslased» (немецтар); фин телендә «Saksa» (Германия) һәм «saksalaiset» (немецтар).

== Сәйәси ҡоролош ==
[[Карл Великий|Бөйөк Карл]] буйһондорғанға һәм христианлыҡҡа күскәнгә тиклем континенталь сакстар үҙҙәренең боронғо ҡәбилә уставын һаҡлап ҡалған, һәм уларҙың короле булмай, ә бөтә мөһим мәсьәләләрҙе ҡәбилә аҡһаҡалдарының «[[Тинг]]» (сағыш. ''нем.'' «Ding» йәки ''англ.'' «Thing») тип аталған йыйынында хәл итә. [[Герцог]] һәм (хәрби етәкселәр) йыл, ул Тинг (ҡара: нем. «Ding» йәки инглиз. «Thing»). Герцогтар һәм (хәрби етәкселәр) халыҡ өҫтөнән етәкселекте хәрби конфликттар осоронда ғына ҡабул иткән. Аристократияға, ирекле община ағзаларына һәм түбәнге синыфҡа (ҡолдарҙы ла индереп) пантеон аллаларының юғары, урта һәм түбән ҡатламдарға бүленеүенә ышаныуҙы сағылдыра. Ҡатламдар араһында никахтар тыйылған, әммә тингта ҡатнашыу хоҡуғына бөтә ҡатлам вәкилдәре эйә булған&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр ==
&lt;big&gt;'''Вестфалдар'''&lt;/big&gt;

Вестфалдар башлыса [[Рейн]] һәм [[Везер]] араһында йәшәгән, уларҙың атамаһы «көнбайыш кешеләре», йәғни — көнбайыш сакстар тигәнде аңлата.

&lt;big&gt;'''Остфалдар'''&lt;/big&gt;

Остфалдар, «көнсығыш кешеләре», [[Везер]] һәм [[Эльба (река)|Эльба]] араһында йәшәгән.

&lt;big&gt;'''Энгрҙар'''&lt;/big&gt;

Энгрҙар сакстар араһында географик һәм мәҙәни-ижтимағи яҡтан үҙәк урынды биләй. Уларҙың [[Везер]]ҙағы ерҙәрендә ''[[Марклоэ|Маркло]]'' — йыл һайын йыйылыу урыны урынлашҡан.

== Тарихы ==
Сакстарҙы телгә алған иң тәүге сығанаҡ тип традицион рәүештә б.э. II быуатына ҡараған [[Клавдий Птолемей]]ҙың «[[География (Птолемей)|География]]»һы һанала. Әммә был атама күсереп яҙыусының хатаһы һөҙөмтәһе һәм ысынында трактаттың төп нөсхәһендә — [[Тацит]]тың «[[Германия (Тацит)|Германия]]»һында — тасуирланған икенсе герман ҡәбиләһе — аксондар йәки [[Авионы|авиондар]] тураһында һүҙ бара тигән теория бар. Сакстарҙың тәүге тапҡыр ышаныслы телгә алыныуы 384 йылға ҡарай һәм уларҙың франктар менән бер рәттән пиратлыҡта ҡатнашыуы тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

Континентта саксон экспансияһы франктар менән бәрелешкә килтерә. 772 йылда франк хакимы [[Бөйөк Карл]] уларҙы буйһондороу кампанияһын башлай, был кампания өҙөклөктәр менән 32 йыл дауам иткән [[Саксонские войны|һуғыштар]]ға башланғыс һала&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. Баҫып инеү өсөн сәбәп булып сакстарҙың христиан сиркәүен яндырыуы тора. Яуап итеп франктар Сакстар өсөн изге [[Ирминсуль]] ағасын юҡ итә һәм уның эргәһендәге ғибәҙәтхананы талай&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.
 
[[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Видукиндтың франктарға әсирлеккә бирелеүе».]]
Саксон һуғыштары дауамында франктарҙың хәрби уңыштары бөйөк Карл ғәскәрҙәре киткәндән һуң сакстарҙың шунда уҡ баш күтәреүе һәм франк сауҙагәрҙәренә һәм миссионерҙарына һөжүм итеүе менән тамамланған. Саксон аҡһаҡалдарының (эделингтар) береһе Видукинд йәки Витекинд был көрәштә милли герой булып торған. Әммә 783 һәм 784 йылдарҙағы ауыр еңелеүҙәрҙән һуң ул Карлға буйһоноуын иғлан итә. Видукинд һәм башҡа бер нисә абруйлы эделингтар һыуға сумдырыла (приняли крещение), был саксон йәмғиәтенең: консерватив мәжүси-милләтсе һәм франктар һәм христианлыҡҡа ынтылышлы ике ағымға бүленеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.
Видукинд исеме 785 йылдан һуң хроникаларҙа күренмәй, һәм уның урынын шундай уҡ масштабтағы лидерҙың биләүе лә билдәһеҙ&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;. Әммә бынан һуң да франк-саксон һуғыштары тағы ла ике тиҫтә йыл дауам итә. Бөйөк Карл, халыҡтарҙы ҡатнаштырыу үҙенең ҡарамағындағы бөтә территория өҫтөнән уның контролен нығытҡанға тиклем, сакстарҙы [[Нейстрия|галл ерҙәрен]]ән күпләп ҡыуып сығара, ә франктарҙы, киреһенсә, сакстар ерҙәренә урынлаштыра. Сакстар Карлдың һуңғы ун йыл дауамында һәм уның улы [[Людовик Благочестивый|Тәҡүәле Людовик]] осоронда франк тәхетенә тоғро ҡала һәм Императорҙы үҙенең улдары менән бәрелешкәнендә барышында яҡлап, был тоғролоҡто иҫбатлай. Был низағтар Франк дәүләтен Людовик вариҫтары араһында бүлеү буйынса [[Верденский договор|Верден килешеүе]] төҙөлгәнгә тиклем бара. Уның вафатынан һуң, франктарға ҡаршы яңы ихтилал күтәрергә маташа улар, әммә 842 йылда уны [[Людовик II Немецкий|Немец Людовик]] уны Людовик баҫтыра. Верден килешеүе буйынса киләһе йылда улаҙың ерҙәре уның [[Восточно-франкское государство|дәүләтен]]ә инә.

Ошо мәлдән алып сакстар тарихы Германияның башҡа тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. X быуатта Германияла саксон династияһы хакимлыҡ итә; шул уҡ ваҡытта сакстарҙың милли батырлығын данлаған тарихи мәктәпкә нигеҙ һалына, уға нигеҙ һалыусы хронист [[Видукинд Корвейский]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;. Был автор, шулай уҡ башҡалар араһында, сакстарҙың Эльбаның түбәнге өлөшөнә карапта килгән [[Александр Македонский|Александр Македонский]] армияһының грек яугирҙарынан килеп сығыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Күрәһең, был Эней һәм Дидона тарихын яңынан аңлауҙан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

Сакстарҙың һыуға сумдырылыуҙан оҙаҡ ваҡыт баш тартыуы арҡаһында, улар, һөҙөмтәлә, Европаның һуңғы һыуға сумдырылған халыҡтарының береһе булып китә. VII—IX быуаттарҙа формаль рәүештә яңы дин ҡабул иткәндә лә, улар күп һанлы мәжүси йолаларҙы һаҡлап ҡала, ҡайһы бер осраҡтарҙа улар христиан йолаларын башҡарыу формаларына йоғонто яһай (был, атап әйткәндә, ағастарҙы биҙәү һәм йолаларға бүләктәр менән алмашыу йолаларына ҡағыла, һуңынан улар раштыуа йолаларының бер өлөшө булып китә)[6].

Из-за долгого отказа саксов от крещения, которое они ассоциировали со своими врагами-франками, они в итоге стали одним из последних крещёных народов Европы. Даже формально приняв новую веру в VII—IX веках, они сохраняли многочисленные языческие традиции, которые в части случаев влияли на формы отправления ими христианских обрядов (это в частности касается обычаев украшать деревья и обмениваться подарками на [[Йоль]], ставших затем частью [[Рождество|рождественских]] традиций)&lt;ref name=&quot;WHE&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация|Тема=Саксы
|Викисловарь=сакс}}
* {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}}
* {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}}
* [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Герман ҡәбиләләре}}

[[Категория:Сакстар|*]]</text>
      <sha1>o0ktjx4k5s7v21kpd0af65bnurt74qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Сакстар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200530</id>
    <revision>
      <id>1294667</id>
      <timestamp>2026-04-27T09:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Саксы||27 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих |тема2=  |тема3=  |ил=Германия |ил2=  |ил3= }} ~~~~</comment>
      <origin>1294667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="990rgev7bsp7lwlcocut9iintj8qjad" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Саксы||27 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих |тема2=  |тема3=  |ил=Германия |ил2=  |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:48, 27 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>990rgev7bsp7lwlcocut9iintj8qjad</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>