Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 6946 1294735 1292863 2026-04-27T20:33:11Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 052.jpg]] → [[File:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 1294735 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Микела́нджело да Караваджо''' (итал. ''Michelangelo Merisi de Caravaggio''; тулы исеме '''Микеланджело Меризи Караваджо'''; 2[[9 сентябрь]] [[1571 йыл]], Милан — [[18 июль]] [[1610 йыл]], Гроссето, Тоскана) — [[Италия]] рәссамы, Европа рәсем сәнғәте реформаторы, барокко стиленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Кьяроскуро» алымын — яҡтылыҡты һәм күләгәне ҡырҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙы тәүгеләрҙән булып ҡуллана башлай. Рәссам үҙенең ҡатмарлы композицияларын туранан-тура киндергә төшөрә, шуға ла уның бер генә һүрәте йәки эскизы ла табылмаған. == Милан 1571—1591 == Архитектор Фермо Меризиның һәм уның икенсе ҡатыны Миланға яҡын ғына урынлашҡан Караваджо ҡаласығында йәшәгән ер биләүсе ҡыҙы Лючия Араториҙың улы. Атаһы маркиз Франческо Сфорца да Караваджола идарасы булып хеҙмәт итә. Атаһы менән олатаһы 1576 йылда чума сиренән вафат була, әсә кеше балалары менән Караваджоға күсенә. Буласаҡ рәссамдың тәүге ҡурсалаусылары — герцог һәм герцог ҡатыны Колонна була. 1584 йылда Миланда Микеланджело Меризи Тициандың уҡыусыһы тип иҫәпләнгән Симоне Петерцано оҫтаханаһына килә. Ул заманда Италияла рәссамдар донъяһында маньеризм хакимлыҡ итә, ләкин Миланда ломбард реализмы ҡараштары көслөрәк була. Рәссамдың Миланда яҙылған тәүге эштәре — төрлө жанр күренештәре һәм портреттары беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән. 1580-се йылдар аҙағына ҡыҙыу характерлы Меризиның тормошо янъял, һуғыш һәм төрмәгә бикленеүҙәргә тулы була, ғүмере буйына рәссам ошондай йәшәү рәүешен алып бара. 1589 йылда рәссам ерен һатыу өсөн тыуған ҡалаһына ҡайта, күрәһең, аҡсаға мохтаж булыуы ошондай аҙымға этәргәндер. Һуңғы тапҡыр ул тыуған йортона 1590 йылда, әсәһе вафатынан һуң ҡайта. 1591 йылдың көҙөндә кәрт уйыны барышында ҡупҡан талаш мәлендә уйынсыларҙың береһе үлтерелә, шуға ла рәссам Миландан ҡасырға мәжбүр була. Тәүҙә Венецияға инә, шунан Римгә йүнәлә. == Рим 1592—1594 == [[Файл:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|thumb|left|300px|«Шулеры» (1594)]] Римдә Меризи Караваджоны Пандольфо Пуччи күреп ҡала, үҙ йортона саҡырып, торлаҡ, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә һәм сиркәү картиналарының копияларын эшләргә ҡуша. [[Борромео, Федерико|Борромео]] Римдә йәшәгәнендә Караваджо менән таныша, уны ул «тәрбиәһеҙ, тупаҫ, алам-һалам кейемдәге һәм ҡайҙа урын була шунда йоҡлап йөрөгән кеше. Урам малайҙары, трактирҙа ултырырға яратыусылар һәм меҫкен асарбаҡтар һүрәттәрен төшөрөүҙән ҡәнәғәтлек алған кеше» булараҡ һүрәтләй. Италия рәссамдары йолаһы буйынса баш ҡалала ул тыуған урынына бәйле ҡушамат ала. Шулай итеп, Микеланджело Меризи Караваджо булып китә. 1593 йылда Караваджо [[Чезари, Джузеппе|Чезари д’Арпино]] оҫтаханаһында эшләй башлай, Караваджоға фрескаларҙа сәскәләр һәм япраҡтар төшөрөргә ҡушыла. Д’Арпино оҫтаханаһында ул меценаттар һәм рәссәмдар, атап әйткәндә, Ян Брейгел Өлкән менән таныша. Караваджоның тәүге осорҙағы картиналары [[Леонардо да Винчи]] («Мадонна в скалах» һәм «Тайная вечеря (Леонардо да Винчи)» менән ул Миланда сағында уҡ таныша), Джорджоне, Тициан, Джованни Беллини, Мантенья йоғонтолары аҫтында яҙылған. Беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге картинаһы — «Емеш таҙартыусы малай» (1593). Д’Арпино оҫтаханаһында Караваджо [[Миннити, Марио|Марио Миннити]] менән таныша, артабан уның уҡыусыһына һәм бер нисә картинаһының моделенә әйләнә. Шуларҙың береһе — «Емеш-еләкле кәрзин тотҡан малай» (1593—1594). Кем менәндер һуғышҡандан һуң Караваджо Тор ди Нона төрмәһенә барып эләгә, унда уға [[Джордано Бруно]] менән осрашыу насип була. [[Файл:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb|right|300px|«Гадалка» (1594)]] Тиҙҙән ул Чезари д’Арпино менән араһын өҙә, йортһоҙ Караваджоны Антиведуто Грамматика үҙенә йәшәргә саҡыра. 1593 йылда рим биҙгәге (малярияның бер атамаһы) менән сирләй, алты ай буйы госпиталдә тормош менән үлем араһында ята. Ошо сир тәьҫораттарынан, ахырыһы, «[[Ауырыу Вакх (Караваджо)|Ауырыу Вакх]]» картинаһын яҙа (1593) — был уның тәүге автопортреты була. Тәүге күп фигуралы картиналары — «Шулерҙар» һәм «Күрәҙәсе» (Капитолий музейҙары) 1594 йылда яҙыла. Аҙаҡ [[Латур, Жорж Дюмениль де|Жорж де Латур]] ошоға оҡшаш композиция менән үҙенең «Күрәҙәсе»һен яҙа. Был эштәрендә Караваджо шул дәүерҙең төп художество йүнәлештәре — маньеризмға һәм академизмға ҡаршы сыҡҡан ҡыйыу новатор булараҡ сығыш яһай, уларға ҡаршы үҙ сәнғәтендәге ҡырыҫ реализм менән демократизмды ҡуя. Караваджоның геройы — урам буйындағы кеше, — бер ни тиклем тупаҫыраҡ матурлыҡты үҙенә туплаған һәм ошо йәшәүенән шатлыҡ хисе кисергән рим малайы йәки үҫмере; Караваджо геройы — урам һатыусыһы, музыкант, сиған ҡатынының алдауына ышанып торған ихлас күңелле ҡупшы егет, йә антик алла ҡиәфәтендәге герой. 1594 йылда Караваджо кардинал Франческо дель Монтеға эшләй башлай һәм уның Мадам виллаһына урынлаша, унда ул Галилео Галилей, Томмазо Кампанелла, Джакомо Делла Порта, шағирҙар Джамбаттиста Марино һәм Милези менән осраша. == Рим 1595—1599 == [[Файл:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|thumb|left|300px|«Емеш-еләкле кәрзин» (1596), [[пинакотека Амброзиана]], Милан.]] Мадам виллаһында үткәргән осор Караваджо өсөн бик уңышлы була, шул дәүерҙә яҙылған картиналарының бөтәһе лә тип әйтерлек беҙҙең көндәргә килеп етә. «Музыканттар (Караваджо)» (1595) үҙәктә Марио Миннити тора, уның янына рәссам мөгөҙ тотҡан килеш үҙен урынлаштырған. «Кеҫәртке тешләгән малай» (1596, Лондон) картинаһында ла Миннити һүрәтләнгән. Орацио Джентилески, Грамматика, Просперо Орсиҙар тәҡдим итеүгә ҡарамаҫтан, 1596 йылда Караваджоны Изге Лука Академияһына ҡабул итмәйҙәр. 1596 йылда Караваджо итальян һынлы сәнғәтендә беренсе натюрмортты — «Емеш-еләкле кәрзин»де яҙа. 1597 йылда кардинал дель Монте рәссамды үҙенең резиденцияһы түшәменә карьтина яҙырға саҡыра. Шулай итеп, Караваджоның «Юпитер, Нептун һәм Плутон» исемле берҙән-бер фрескаһы барлыҡҡа килә. Караваджоның картиналары популярлаша, ул элекке картиналарын да ҡабатлап яҙа: «Лютнист» (Метрополитен), «Күрәҙәсе» (Лувр). [[Файл:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|thumb|right|300px|«Мысырға табан юлдағы ял» (1597)]] Библия сюжеттарына яҙған картиналары Караваджоға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә — «Мысырға табан юлдағы ял» (1597) картинаһы яҙылышы буйынса новаторлыҡ менән һуғарылған. «Картинаның төп өҫтөнлөгө — нәфислек һәм тынлыҡ атмосфераһын булдырыусы яҡтылыҡ-һауа мөхитен, оҫталарса тотоп алып, киндергә төшөрөү, уның мәғәнәһен ябай ғына пейзаж тағы тәрәнәйтә төшә»{{sfn|Махов|2009}}. Караваджо шулай уҡ «Экстаз [[Франциск Ассизский|св. Франциска]]» (1595), «Исхаҡтың ҡорбан килтереүе» (1598) картиналарын да яҙа. Караваджо ижадында тәүге ҡатын-ҡыҙ образы «Мария Магдалинаның тәүбәгә килеүе» (1597) картинаһында пәйҙә була. Артабан «Изге Екатерина Александрийская» (1598), «Марфа һәм Мария» (1598). «[[Юдифь һәм Олоферн (картина Караваджо)|Олоферндың башын сабыусы Юдифь]]» (1598) картинаһы Караваджо үҙенең реализмында натуралистик биҙәктәрҙән дә баш тартмауын күрһәтә. «Суҡындырыусы Иоанн»ында (1598) [[Микеланджело]]ның йоғонтоһо тойола. Караваджо дан ҡаҙана. Ул Мадам виллаһын ҡалдырып, «Күрәҙәсене» һатып алған банкир һәм коллекционер Чириако Маттеяның йортона күсә. Марио Миннити Караваджо менән талашҡандан һуң өйләнә һәм Сицилияға китә. == Рим 1600—1606 == [[Файл:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|left|300px|«Апостол Матфейҙың булмышы» (1600)]] 1599 йылдың 25 июнендә Сан-Луиджи-деи-Франчези сиркәүен Изге Матфей тормошонан алынған күренештәр менән биҙәүгә Караваджо менән 400 скудолыҡ контракт төҙөлә. «Апостол Матфейҙың булмышы» (1600) циклдың тәүге әҫәре була. Караваджо, кьяроскуро алымындағы оҫталығын күрһәтеп, ғазап күреүсе Матфей Левий, ҡарт һәм өс һаҡсы ҡатнашлығындағы жанр күренешен һүрәтләй. Рәссам бөйөк ваҡиғаның көслө драматургияһын — Хәҡиҡәт нурының тормоштоң иң төбөнә тиклем үтеп инә алыуын сағылдыра. Рентгенограмма картинаны рәссамдың ҡабат ҡайта-ҡайта эшләүен раҫлай, тәүҙә Христосты ул ул уртаға ҡуйып ҡарай. Артабан «Изге Матфейҙың ғазапланыуы» (1600) картинаһы яҙыла. Кьяроскуро ярҙамында рәссам тамашасының ҡарашын үлтереүсе фигураһына һәм иҙәнгә салҡан ятҡырылған апостолға йүнәлтә. Артҡы планда шаһиттар араһында Караваджо үҙен дә төшөрөп ҡуя. Караваджоның шәхси ҡулдарҙа йыйылған башҡа картиналарынан айырылмалы рәүештә был әҫәрҙәрҙе бөтә Рим күреү мөмкинлеген ала. Рәссамға дан килә. Заказсылары уның эшенән бик ҡәнәғәт ҡала һәм Караваджоға алтарь өсөн үҙәк образды тыуҙырыуҙы йөкмәтә. Рәссам «Изге Матфей һәм фәрештә» (1602) картинаһын яҙа. Әммә Изге Матфей ябай крәҫтиән образында яҙылғанға күрә, заказсыларға ул оҡшамай. «Изге Матфей һәм фәрештә» (1602) картинаһының икенсе варианты хәҙерге ваҡытта, циклдың башҡа ике картинаһы кеүек, Сан-Луиджи-деи-Франчезила һаҡлана. Сиркәүҙәр биргән башҡа заказдар менән дә шундайыраҡ хәлдәр була. 1600 йылдың 24 сентябрендә Санта-Мария дель Пополо сиркәүе «Изге Петрҙы тәрегә ҡаҙаҡлау (Караваджо картинаһы)» (1601) һәм «Савлды дингә килтереү» (1601) картиналарына заказ бирә. Руханиҙар картиналарҙың беренсе вариаттарынан баш тарта һәм тик икенсе варианттарын ғына ҡабул итә. [[Файл:Conversion on the Way to Damascus-Caravaggio (c.1600-1).jpg|thumb|right|250px|«Савлды дингә килтере». Икенсе вариант (1601)]] «„Савлды дингә килтереү“ картинаһы — хәҙерге заман сәнғәтенең иң бөйөк нөктәһе. Караваджо, ысынлап та, ниндәйҙер сәнғәт ҡалыптарынан һәм интеллектуаль традицияларҙан азат булып, тормошҡа асыҡ күҙ менән ҡарай алған тәүге кеше, ә бит хатта Тициан быны эшләй алмаған».<ref name="Marangoni">{{книга |автор = Marangoni М.|часть =|заглавие = |оригинал =Caravaggio. Come si guarda un quadro|ссылка =|ответственный =|издание =|место = Firenze|издательство = |год = 1922|страницы =|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> 1602 йылдың 14 июнендә Санта-Мария-ин-Трастевере монастыры өсөн «Успение Богоматери» катинаһына заказ килә. Әммә картина яҙылғас, монахтар картинаны ҡабул итмәй. Рәссам-реалист картинаны сиркәү ҡанундарынан алыҫ торған стилдә яҙа. Өҫтәүенә модель сифатында куртизанка Элен саҡырылған була. Картина оҙаҡ ҡына һатылмай тора, аҙаҡ уны Питер Пауль Рубенс мантуан герцогы Винченцо Гонзагазаға һатып алырға кәңәш итә. 1601 йылда Караваджо үҙ оҫтаханаһын аса, уҡыусылары барлыҡҡа килә: Бартоломео Манфреди, Марио де Фьори, Спада. Был ваҡытта Караваджо дини темаға бик күп картиналар яҙа: «Суҡындырыусы Иоанн» (1600), «Эммаусела киске аш (Караваджо, Лондон)» (1602), «Апостол Фоманың ышанмауы (Караваджо)» (1602), «Суҡындырыусы Иоанн» (1602, Капитолийский музейҙары), «Суҡындырыусы Иоанн» (1602, Дориа-Памфили галерреяһы), «[Иуданы үбеүе (картина Караваджо)|Христы һаҡ аҫтына алыу» (1602), «Исаактың ҡорбан килтереүе» (1602), «Суҡындырыусы Иоанн менән Изгер ғаилә» (1603), «Күрән ҡыуағы тажын кейҙереү» (1603), «Суҡындырыусы Иоанн» (1604, Канзас), «Суҡындырыусы Иоанн» (1604, Рим), «Изге Петр менән Андрейҙың бурысы» (1604), «Христос на [[Елеонская гора|Масличной Горе]]» (1605), «Се Человек» (1605), «Св. Иероним в размышлении» (1605), «Пишущий св. Иероним» (1605). [[Файл:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|thumb|left|250px|«Положение во гроб» (1603)]] Кьеза Нуово сиркәүе өсөн Караваджо «Положение во гроб» (1603) шедеврын тыуҙыра, аҙаҡ уны күп кенә рәссамдар күсереп яҙа. Фарисей Никодим образында, ҡайһы бер тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Микеланджело һүрәтләнгән. Сиркәү даирәләре картинанан баш тарта. 1604 йылда Караваджо Сант-Агостино рим сиркәүенең Кавалеттиҙарҙың ғаилә часовняһы өсөн алтарь образын «[[Мадонна ди Лорето]]» картинаһын яҙа. Картина ғауға ҡуптара, сиркәү кешеләренә мадоннаның түше асыҡ булыуы һәм рәссамға куртизанканың модель булыуы оҡшамай.{{Нет АИ|14|6|2018}}. 1605 йылда папа Павел V рәссамға Изге Петр соборы өсөн Мәрйәм Ана образына заказ бирә. Дуҫтарының иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан, Караваджо тағы ла модель итеп Эленды саҡыра. «Йылан тотҡан мадонна» собор диуарында ике көн генә эленеп тора. Заказсылар баш тартҡан күп кенә картиналары Джустиньяни тарафынан һатып алына, 1630 йылда унда Караваджоның 15 картинаһы булыуы билдәле. Шедеврҙар тыуҙырыу менән бергә Караваджо уйын-көлкөгә ҡоролған тормош алып бара, ғауға һәм һуғышыу, штрафтар һәм төрмәгә ябылыуҙар йыш булып тора. Һәр саҡ төрмәнән уны кардиналдар һәм Джустиньяни ҡотҡара. 1606 йылдың 19 майында туп менән уйнау майҙансығында талаш-тартыш башлана, уның барышында Рануччо Томассони үлтерелә. Караваджоны шул кешене үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Павел V рәссамды «закондан тыш» тип иғлан итә, уны хәҙер теләһә кем үлтерә ала, һәм уға бының өсөн бер ни ҙә булмаясаҡ, хатта бүләкләнеүе ихтимал. == Һөргөндә (1606—1610) == [[Файл:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|thumb|right|250px|«Мадонна с чётками» (1607)]] Караваджо бер нисә ай Колонна ғаиләһендә йәшеренеп йәшәй. Унда ул бер нисә картина яҙа, уның стилендә ҡараңғы төҫтәр өҫтөнлөк итә: «Изге Франциск уйлана» (1606), «Эммаустағы киске аш (Караваджо, Милан)» (1606). Караваджо Неаполгә күсенә, ундан ашыу картина яҙа, әммә уларҙың байтағы һаҡланмаған: «Экстаз Магдалины» (1606), «Распятие апостола Андрея» (1607), «[[Давид с головой Голиафа]]» (1607), «[[Мадонна с чётками (картина Караваджо)|Мадонна Розария (Мадонна с чётками)]]» (1607), «Коронование терновым венцом» (1607), «Бичевание Христа» (1607), «Христос у колонны» (1607), «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1607). Пио Монте делла Мизерикордия сиркәүе заказы буйынса ул «Мәрхәмәтлелеккә ете аҙым» (1607) картинаһын яҙа, был полотно шул сиркәүҙә эленеп тора. 1607 йылдың июлендә Караваджо Мальтаның (утрау) баш ҡалаһы Ла Валеттға юллана. «Изге Иероним» (1608) картинаһын Неаполдә Мальта ордены приоры Ипполито Маласпин заказы буйынса яҙа, был полотноһы ордендың бөйөк магистры Алофу де Виньякурға оҡшай. Караваджо Алофа де Виньякур, аҙағыраҡ уның фекерҙәше магистр магистр Антонио Мартелли портреттарын яҙа. 1608 йылдың 14 июлендә Караваджо Мальта ордены кавалеры була, әммә, дворянин булмау сәбәпле, был тәрене ул тағып йөрөй алмай. Магистр Виньякур заказы буйынса Караваджо «Усекновение главы Иоанна Крестителя» картинаһын яҙа — был полотно — рәссам үҙ ҡултамғаһын ҡуйған берҙән-бер картина. Мальтала «Спящий Амур» (1608), «Иоанн Креститель» (1608) һәм «Благовещение» (1608) картиналары яҙыла. Әммә сираттағы янъялы Караваджоны Мальта төрмәһенә, таш ҡапсыҡҡа алып килә. Нисектер унан ҡасыу мөмкилеге тыуа, һәм рәссам 1608 йылдың октябрендә Сицилияның Сиракузы ҡалаһына карапта йөҙөп килә. Бында уға Марио Миннити ярҙам ҡулы һуҙа. [[Файл:David with the Head of Goliath-Caravaggio (1610).jpg|thumb|left|250px|«[[Давид с головой Голиафа]]» (1609—1610)]] Изге Лючия сиркәүе өсөн Караваджо «Погребение св. Лючии» (1608) картинаһын яҙа. Караваджоның реализмға тоғро булыуы төрлө аңлашылмаусанлыҡтарға ла алып килә. [[Файл:Room of caravaggio, regional museum od of messina.JPG|мини|Воскресение Лазаря и поклонение пастухам, региональный музей [[Мессина|Мессины]], [[Сицилия]]]] Ул «Вакх (картина Караваджо)» (1596), «Голова Медузы» (1597), «Куртизанка Филлида» (1597), «Портрет Маффео Барберини» (1598), «Нарцисс» (1599) кеүек картиналар яҙа. 1609 йыл аҙағында ул [[Палермо]]ға йүнәлә, унда «Рождество Христа с Лаврентием и Франциском» картинаһын яҙа, был полотно 1969 йылда урлана. Палермонан Караваджо Неаполгә ҡайта һәм «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1609), «Отречение св. Петра» (1610), «Иоанн Креститель» (1610) картиналарын яҙа. «Давид с головой Голиафа» (1607—1610) картинаһында Голиаф образында рәссам үҙен һүрәтләй. Маркантонио Дориа өсөн Караваджо «Мученичество святой Урсулы» картинаһын яҙа. Дориа рәссамдың һуңғы эшен 18 июндә ала. Июлдә кардинал Гонзага папа Павл V менән Караваджоны ярлыҡау тураһында һөйләшеүҙәр алып бара башлай. Шул турала белгәс, рәссам Римгә яҡынайырға һәм рәсми ярлыҡауҙы көтөргә була. Ул Неаполдән бәләкәй карапта йөҙөп китә. Әммә Римгә барып етә алмай, юлда 18 июл көнө үлә. Нисек вафат булдыуы билдәһеҙ. 31 июлдә Римдә Караваджоны ярлыҡау тураһында папаның указы иғлан ителә, һәм уның үлеме тураһындағы хәбәр ҙә баҫылып сыға.nter-stub}} == Йоғонтоһо == Караваджо сәнғәте Италияның ғына түгел, ә Көнбайыш Европаның XVII быуаттағы алдынғы оҫталарының ижадына йоғонто яһай — ундайҙар иҫәбенә Питер Пауль Рубенса, Якоб Йорданс, Жоржа де Латур, Харменс ван Рейн Рембрандт һәм башҡалар инә. Караваджо стилен дауам итеүселәр Испания рәссамдары араһында ла була. Фландрия һәм Нидерландтарҙа һәм Европаның башҡа илдәрендә лә Каравджоның мәктәбен дауам итеүсе рәссамдар була. == Автопортреттары == <gallery> File:Bacchino malato (particolare).jpg|«[[Больной Вакх (Караваджо)|Больной Вакх]]» (фрагмент) (1593), [[галерея Боргезе]] File:MusiciansCaravaggio.jpg|«[[Музыканты (Караваджо)|Музыканты]]» (1595). Караваджо написал себя с рожком между двумя музыкантами. File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Le Martyre de saint Matthieu.jpg|«Мученичество апостола Матфея» (фрагмент) (1600) File:Davide con la testa di Golia (particolare).jpg|«Давид с головой Голиафа» (фрагмент) (1607-1610) </gallery> == Галерея == <gallery> Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|«Мальчик с корзиной фруктов», 1593–94, [[галерея Боргезе]] Michelangelo Caravaggio 020.jpg|«Лютнист» (Эрмитаж) Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|«Кающаяся Мария Магдалина» Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|«Принесение в жертву Исаака» Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|«Св. Матфей и ангел» Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|«Амур-победитель», ок. 1603, [[Берлинская картинная галерея|Картинная галерея]], Берлин Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|«Взятие Христа под стражу» Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|«Се Человек» </gallery> == Кино сәнғәтендә сағылышы == {| class="standard sortable" !Йыл|| Ил || Исеме || Режиссёр || Караваджо || Иҫкәрмәләр |- | {{год в кино|1986}} || {{GBR}} || «[[Караваджо (фильм, 1986)|Караваджо]]» || [[Джармен, Дерек|Дерек Джармен]] || [[Терри, Найджел|Найджел Терри]] || Рәссамдың тормош сәхифәләре буйынса нәфис фильм |- | {{год в кино|2007}} || {{ITA}}<br>{{FRA}}<br>{{GER}} <br>{{ESP}} || «[[Караваджо (фильм, 2007)|Караваджо]]» || [[Анджело Лонгони]] || [[Бони, Алессио|Алессио Бони]] || Мини-сериал |- | {{год в кино|2008}} || {{GBR}} <br>{{CZE}} <br>{{HUN}} <br>{{SVK}} || «[[Кровавая графиня — Батори]]» || [[Якубиско, Юрай|Юрай Якубиско]] || [[Мэтисон, Ханс|Ханс Мэтисон]] || Тарихи драма |- |2013 |{{ITA}} |Караваджо тураһында дөрөҫлөк/ La vera storia di Caravaggio |Алессандра Джиганте / Alessandra Gigante |Дэвис Тальяферро / Davis Tagliaferro |Караваджо тормошо тураһында документаль-уйын фильмы |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Всеволожская С. Микеланджело да Караваджо. М., 1960 * {{БРЭ|статья=Караваджо|id=2044080|автор=Вера Дмитриевна Дажина|том=13|страницы=53|ref=Дажина}} * Татьяна Петровна Знамеровская. Микеланджело да Караваджо. М., 1955 * {{книга | автор = Ламбер Ж. | заглавие = Караваджо | место = М. | издательство = Taschen | год = 2010 | серия = | isbn = }} * {{книга | автор = Ланди Э. | заглавие = Тайная жизнь великих художников | место = М. | год = 2011 | isbn =978-5-98697-228-2 }} * Лонги Р. Караваджо // Лонги Р. От Чимабуэ до Моранди. М., 1984 * {{книга | автор = Александр Евгеньевич Махов | заглавие = Караваджо | место = М. | издательство = Молодая гвардия | год = 2009 | серия = Жизнь замечательных людей | страниц = 331 | isbn = 978-5-235-03196-8 | тираж = 3000 | ref = Махов }} * {{книга | переводчик = Александр Иванович Венедиктов | заглавие = Микеланждело Да Караваджо: Воспоминания современников; Документы | место = М. | издательство = Искусство | год = 1975 | страниц = 118 }} * {{книга | автор = Марина Ильинична Свидерская | заглавие = Караваджо: Первый современный художник. Проблемный очерк | место = СПб. | издательство = Дмитрий Буланин | год = 2001 | страниц = 240 | isbn = 5-86007-208-2 }} * {{книга | автор = Юрий Горациевич Шапиро, Ольга Михайловна Персианова, Кира Васильевна Мытарева, Нина Моисеевна Аране | заглавие = Пятьдесят кратких биографий мастеров западноевропейского искусства XIV–XIX веков | место = Л. | издательство = Аврора | год = 1971 }} == Һылтанмалар == * [http://www.caravaggio.ru Караваджо. Сайт о художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306010528/http://caravaggio.ru/ |date=2021-03-06 }} * [http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm Микеланджело Караваджо]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.eyegate.com/Caravaggio EyeGate Караваджо галерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220151413/http://www.eyegate.com/Caravaggio/ |date=2014-02-20 }} * [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/06/100616_caravaggio_bones.shtml Найдены останки Караваджо] * [http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html Караваджо. Картина Дэвид с Головой Голиафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606044500/http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html |date=2018-06-06 }} * [http://www.tg-m.ru/articles/2-2012-35/karavadzho-reformator-evropeiskoi-zhivopisi Наталья Апчинская «Караваджо — реформатор европейской живописи»], журнал «Третьяковская галерея», #2 2012 (35) [[Категория:Италия рәссамдары]] [[Категория:Барокко рәссамдары]] 4m6u9mi8llkreuafxd33dujdn4tt1kc 0 29479 1294766 678554 2026-04-28T08:32:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294766 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Роза (Тюрингия) |төп исеме = Rosa (Thuringen) |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Шмалькальден-Майнинген (район) |теҙмәләге район = Шмалькальден-Майнинген (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ульрих Лайфер<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 9,42 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 350 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 770 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98590 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SM |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 66 059 |Commons-тағы категория = Rosa (Thuringen) |сайт = http://www.rosa-georgenzell.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Роза (Тюрингия)''' ({{lang-de|Rosa (Thuringen)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 770 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 9,42 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.rosa-georgenzell.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623102141/http://www.rosa-georgenzell.de/ |date=2013-06-23 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 43zt7yiviqytdp986gyj4t9ngw02yex 0 95212 1294763 1285250 2026-04-28T06:32:26Z TU-nor 17177 Removing fantasy flag 1294763 wikitext text/x-wiki {{Организация |название = Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы |альтернативное = <!-- Место для официальных языков ОНН --> '''Unrepresented Nations and Peoples Organization <br />(UNPO)''' <!-- Место для официальных языков ОНН --> |цвет_названия = #FFFFFF |background_color = #4B92DB |логотип = Flag of the Unrepresented Nations and Peoples Organisation.svg |подпись = UNPO флагы |карта1 = Worldmap UNPO.png |легенда1 = <div style="text-align:center; padding-left:1em; font-size:90%">UNPO ағзалары ингән дәүләттәр {{legend|#008000|бойондороҡһоҙ булған элекке ағзалар}} {{legend|#00C600|''(де-факто) бойондороҡһоҙ'' булған дәүләт-ағзалар}} {{legend|#DADA00|1 ағза}} {{legend|#FFCE63|2 ағза}} {{legend|#FFA552|3 ағза}} {{legend|#FF0000|3 ағзанан ашыу}} </div> |тип = халыҡ-ара ойошма |членство = 46<ref>[http://unpo.org/members.php Государства члены] (англ.)</ref><ref name="ОНН">http://www.worldstatesmen.org/International_Organizations2.html#UNPO World Statesman.org. Retrieved February 7, 2012</ref> ағза |тип_центра = Штаб-фатир |центр = {{флаг|Нидерланды}}&nbsp; [[Гаага]] [[Нидерланд]] <br />Өҫтәмә офистар:<br /> {{флаг|Бельгия}}&nbsp; [[Брюссель]] [[Бельгия]]<br /> {{флаг|Швейцария}}&nbsp; [[Женева]] [[Швейцария]] |языки = [[Инглиз теле|инглиз]] |должность_руководителя1 = '''Генераль сәркәтип''' |имя_руководителя1 = {{флаг|Италия}}&nbsp;Марино Бусдачин |должность_руководителя2 = '''Президент''' |имя_руководителя2 = {{флаг|Тибет}}&nbsp; Нгаванг Чопел |должность_руководителя3 ='''Вице-президент''' |имя_руководителя3 = {{флаг|Сомалиленд}}&nbsp; Мөхәммәт Даар |событие_основания1 = '''UNPO Уставына ҡул ҡуйыу''' |дата_основания1 = 11.02.1991<ref name="ОНН" /> |событие_основания2 = |дата_основания2 = |событие_основания3 = |дата_основания3 = |событие_основания4 = |дата_основания4 = |сайт = http://www.unpo.org/ }} '''Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы''' ({{lang-en|Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)}}) — үҙ дәүләттәре булмаған һәм/йәки оккупацияланған һәм бәхәсле территорияларҙа йәшәгән милләттәрҙең һәм төп халыҡтарҙың мәнфәғәттәрен яҡлауҙы маҡсат итеп ҡуйған халыҡ-ара ойошма. Ҡағиҙә булараҡ UNPO ағзаларының халыҡ-ара вәкиллектәре булмай йәки улар ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмаларҙа күҙәтеүсе булараҡ ҡына күрһәтелгәндәр. Ойошмаға ингәс UNPO ағзалары үҙҙәренең милли мәнфәғәттәре өсөн көрәштә көс ҡулланмаҫҡа тейеш булалар. == Ойошма ағзалары == 2015 йылға ҡарата ойошма ағзалары<ref>{{cite web|url=http://unpo.org/members.php|title=Unrepresented Nations and Peoples Organization Members|publisher=Unrepresented Nations and Peoples Organization|lang=en|accessdate=2015-07-26}}</ref>: {{col-begin}} {{col-2}} === Азия === * [[Файл:Flag of Arabistan.svg|22px|border]] Ғәрәбстан (Хузестан, Ахваз), (2003 йылдан алып) * [[Файл:FlagofAssyria.svg|22px|border]] Ассирия (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Free Aceh Movement.svg|border|22px]] Ачех (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Inner Mongolian People's Party.svg|22px|border]] Эске Монголия (2007 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Xinjiang Uyghur (East Turkestan).svg|22px|border]] Уйғырстан (Көнсығыш Төркөстан) (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Balochistan.svg|22px|border]] Көнсығыш Белуджистан (2008 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Balawaristan.svg|22px|border]] Гилгит-Балтистан (Балаваристан) (2008 йылдан алып) * [[Файл:Flag of FULRO.svg|22px|border]] Дегар (тхыонги) (2003 йылдан алып) * [[Файл:Flag of BNP.svg|22px|border]] Көнбайыш Белуджистан (2005 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Iraq Turkmen Front.svg|22px|border]] Төркмән иле (Ираҡ төркмәндәре) (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Kurdistan.svg|22px|border]] Курдистан (2007 йылдан алып) * Кордильера (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of KKF.svg|22px|border]] Кхмер-кром (2001 йылдан алып) * Моро * [[Файл:Unofficial flag of Nagaland.svg|22px|border]] Нагаленд (Нагалим) (1993 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Sindh.svg|22px|border]] Синд (2002 йылдан алып) * Сулу (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Taiwan.svg|22px|border]] [[Тайвань]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Talysh National Movement.svg|22px|border]] Талышстан (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Tibet.svg|22px|border]] [[Тибет]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Hmong flag.svg|22px|border]] Хмонги (2007 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Chin State.svg|22px|border]] Чин (2001 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Chittagong Hill Tracts Shanti Bahini.svg|border|22px]] Читтагонг таулы районы (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of South Moluccas.svg|22px|border]] Көньяҡ Молукка утрауҙары (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of South Azerbaijan.svg|22px|border]] Көньяҡ Әзербайжан (2007 йылдан алып) {{col-2}} === Африка === * [[Файл:Afrikaner Vryheidsvlag.svg|22px|border]] Африканерҙар (2008 йылдан алып) * [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Амазиг (Берберия) (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Barotseland.svg|22px|border]] Баротселенд (2013 йылдан алып) * Батваленд (1993 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Venda (1973–1994).svg|22px|border]] Венда * [[Файл:Flag of Zanzibar.svg|22px|border]] [[Занзибар]] * [[Файл:Flag of the Maasai National Movement (Nations Without States, 1996).svg|22px|border]] Масаи * [[Файл:Flag of Ogaden National Liberation Front.svg|22px|border]] Огаден (2010 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Ogoni people.svg|22px|border]] Огони (1993 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Oromo Liberation Front.svg|22px|border]] Оромо (2004 йылдан алып) * [[Файл:Rehobothflag.svg|22px|border]] Рехобот (2007 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Somaliland.svg|22px|border]] Сомалиленд (2004 йылдан алып) * Харатин (2011 йылдан алып) * [[Файл:Flag of The Federal Republic of Southern Cameroons.svg|22px|border]] Көньяҡ Камерун === Америка === * [[Файл:Flag of the Mapuches (1992).svg|22px|border]] Мапуче (араукандар) (1993 йылдан алып) === Европа === * [[Файл:Flag of Abkhazia.svg|22px|border]] [[Абхазия]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Brittany.svg|22px|border]] Бретань (2015 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Kosovo.svg|22px|border]] [[Косово]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px|border]] [[Ҡырым татарҙары]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Lezgian flag.svg|22px|border]] Лезгиндар (2012 йылдан алып) * [[Файл:Savoie flag.svg|22px|border]] Савойя (2014 йылдан алып) * [[Файл:Free Territory Trieste Flag.svg|22px|border]] Триест (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Adygea.svg|22px|border]] Черкесия (1994 йылдан алып) === Океания === * [[Файл:Flag of West Papua.svg|border|22px]] Көнбайыш Папуа (2013 йылдан алып) {{col-end}} == Ағзалығы туҡтатылғандар == * Австралия аборигендары * [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22px|border]] [[Бүрәт Республикаһы]] ({{dts|format=dmy|1996|2|3}} — {{dts|format=dmy|2010|2|13}}) * Албания гректары * Дене ({{dts|format=dmy|2004|12|19}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:Inkerin lippu.svg|22px|border]] Ингрия ({{dts|format=dmy|1993|1|17}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|border|22px]] Ичкерия чечен республикаһы ({{dts|format=dmy|1991|8|6}} — {{dts|format=dmy|2010|9|10}}) * [[Файл:Flag of Hawaii.svg|22px|border]] Ка Лахуи Гавайи * [[Файл:Flag of Kayah State.svg|22px|border]] Карендар * [[Файл:Flag of Komi.svg|22px|border]] [[Коми Республикаһы|Коми]] ({{dts|format=dmy|1993|1|17}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:Flag of Mari El.svg|22px|border]] [[Марий Эл]] ({{dts|format=dmy|1991|8|6}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:New Mon State Party flag.svg|22px|border]] Мон * [[Файл:Flag of Myanmar.svg|22px|border]] Мьянма ([[:en:National Council of the Union of Burma|''оппозиция'']]) ({{dts|format=dmy|2008|5|15}} — {{dts|format=dmy|2010|2|13}}) * Науа (Бальсас) ({{dts|format=dmy|2004|12|19}} — {{dts|format=dmy|2008|9|20}}) * [[Файл:Flag of Tuva.svg|22px|border]] [[Тыва Республикаһы]] ({{dts|format=dmy|1996|2|3}} — {{dts|format=dmy|2010|2|13}}) * [[Файл:Flag of the Shan State.svg|22px|border]] Шан ({{dts|format=dmy|1997|4|17}} — {{dts|format=dmy|2010|2|6}}) == Элекке ағзалары == Төрлө сәбәптәр менән UNPO сыҡҡан элекке ағзалар, шул иҫәптән бойондороҡһоҙ алып [[БМО]]-ға ингәндәр <span style="background:#ccddff;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">күк төҫ</span> менән билдәләнгән: {| class="wikitable sortable" |- ! Элекке ағзалар ! Инеү датаһы ! Сығыу датаһы |- | [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан]] | {{dts|format=dmy|1996|2|3}} | {{dts|format=dmy|1998|6|30}} |- | {{flagicon image|Flag of Bougainville.svg}} Бугенвиль | {{dts|format=dmy|1991|8|6}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{Flag|Грузия|1990}} [[Грузия]] | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1992|7|31}} |- | [[Файл:Flag of Gagauzia.svg|22px|border]] Ғағаузия | {{dts|format=dmy|1994|4|16}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- | [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22px|border]] [[Ингушетия]] | {{dts|format=dmy|1994|7|30}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{TLS}} | {{dts|format=dmy|1993|1|17}} | {{dts|format=dmy|2002|9|27}} |- | [[Файл:Flag of the Kumukh people 1.svg|22px|border]] Ҡумыҡтар | {{dts|format=dmy|1997|4|17}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | [[Файл:Pine Ridge Flag.svg|22px|border]] Лакота халҡы | {{dts|format=dmy|1994|7|30}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- style="background:#cdf;" | {{LAT}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1991|8|17}} |- | [[Файл:Flag of Albania.svg|22px|border]] [[Македония]] албандары | {{dts|format=dmy|1994|4|16}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | {{flagicon image|Flag of British Columbia.svg}} Нухалҡтар | {{dts|format=dmy|1998|9|23}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{PLW}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1994|12|15}} |- | {{flagicon image|Rusyn flag.svg}} Русиндар | {{dts|format=dmy|1998|9|23}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- | {{flagicon image|Flag of Sakha.svg}} [[Саха Республикаһы|Саха]] | {{dts|format=dmy|1993|8|3}} | {{dts|format=dmy|1998|6|30}} |- | [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22px|border]] [[Сыуашстан]] | {{dts|format=dmy|1993|1|17}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | [[Файл:Flag of Tavini Huiraatira.svg|22px|border]] Таити | {{dts|format=dmy|1994|7|30}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- | [[Файл:Flag of the Talysh National Movement.svg|22x22пкс]] Талышстан | {{dts|format=dmy|2005|6|26}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | Тамил Илам | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|2009|5|19}} |- | {{flagicon image|Flag of Tatarstan.svg}} [[Татарстан]] | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{EST}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1991|8|17}} |- style="background:#cdf;" | {{ARM}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1992|3|2}} |} == Етәкселек == '''Генераль сәркәтиптәр'''<ref>{{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/International_Organizations2.html#UNPO.org/International_Organizations2.html#UNPO|title=Worldstatesmen International Organizations|publisher=Worldstatesman|accessdate=9 July 2012}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Исем !! Осор |- | {{flagicon|Netherlands}} Майкл Ван Вальт ван Прааг (Нидерланд) || 1991-1998 |- | {{flagicon|Tibet}} Церинг Джампа (Тибет) || 1997-1998 |- | Элен С. Корбетт (Австралия аборигендары) || 1998-1999 |- | {{flagicon|East Turkestan}} Эркин Альптекин (Уйғырҙар) || 1999-2003 |- | {{flagicon|Italy}} Марино Бусдачин (Италия) || 2003 йылда алып<ref>[http://www.unpo.org/content/view/6190/62/ UNPO Presidency & Secretariat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707205722/http://www.unpo.org/content/view/6190/62/ |date=2010-07-07 }}, UNPO web site.</ref> |} '''Генераль директор''' * Карл Габсбург-Лотринген — 19 ғинуар<ref name=unponews132>{{cite web|title=UNPO Steering Committee appoints Karl von Habsburg as the organizations new Director-General|url=http://www.unpo.org/article/132|work=UNPO Website|accessdate=23 April 2011|author=UNPO|authorlink=:en:UNPO|archiveurl=http://replay.web.archive.org/20100903011451/http://www.unpo.org/article/132|archivedate=2011-04-23}} This position is separate from the «Secretary General» as the UNPO Website explains «This is a newly created senior position within the UNPO, aimed at further enhancing the fundamental rights of its Members world-wide.»</ref> — 31 декабрь 2002<ref name="ОНН" /> '''Генераль Ассамблея рәйестәре''' * Мёлл Линнарт — (Эстония) 1991—1993 * Эркин Альптекин — (Уйғырҙар) 1993—1997 * Сейф Шариф Хамад — (Занзибар) 1997—2001 * Джон Нимрод — (Ассирийҙар) 2001—2005 * Йёран Ханссон — (Сконе) 2005—2006 '''Президенттар''' * Ледум Мите — (Огони) 2006—2010 * Ngawang Choephel Drakmargyapon — с 2010 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.unpo.org/ UNPO рәсми сайты]{{ref-en}} * [http://www.unpo.org/article.php?id=4916 UNPO килешеүе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105224/http://www.unpo.org/article.php?id=4916 |date=2007-12-28 }} * [http://www.unpo.org/article.php?id=105 UNPO халыҡтарының дөйөм хоҡуҡи декларацияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105246/http://www.unpo.org/article.php?id=105 |date=2007-12-28 }} * [http://www.unpo.ee/ Тартулағы UNPO координацион офисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227165456/http://www.unpo.ee/ |date=2008-12-27 }} (Көнсығыш Европа һәм Төньяҡ Азия) * [http://www.unpo.org/section/2/1 Элекке һәм туҡтатылған ағзалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419232609/https://unpo.org/section/2/1 |date=2021-04-19 }} * [http://www.politicalresources.net/int6.htm Сборник ссылок по теме] [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Милли аҙсылыҡтар]] [[Категория:Пацифизм]] [[Категория:Сепаратизм]] d7eub0clsf4iktp76q6guabhv76auc2 0 95895 1294736 1290910 2026-04-27T20:41:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294736 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=ҡала |русское название=Одесса |оригинальное название={{lang-uk|Одеса}} [[Файл:Одесса-коллаж1.jpg|300px]] |страна=Украина |герб=Coat of Arms of Odesa.svg |ширина герба=100px |флаг=Flag of Odessa.svg{{!}}border |ширина флага= |описание герба= |описание флага= |lat_deg= 46|lat_min= 28 |lon_deg= 30|lon_min= 42 |CoordAddon= |CoordScale= |размер карты страны=0 |размер карты региона=250 |размер карты района= |вид региона= |регион= |регион в таблице= |вид района= |район= |район в таблице= |вид общины= |община= |община в таблице= |внутреннее деление= |вид главы= мэр |глава= |дата основания= |первое упоминание=1415 |прежние имена= |статус с= |площадь=162.42 |вид высоты= |высота центра НП= |климат= |официальный язык=Украин теле |официальный язык-ref= |население=1 012 277 |год переписи=2015 |плотность= |агломерация= |национальный состав= |конфессиональный состав= |этнохороним= |часовой пояс=+2 |DST=есть |телефонный код=+380 48(2) |почтовый индекс= |почтовые индексы=65000-65480 |автомобильный код= BH |вид идентификатора= |цифровой идентификатор= |категория в Commons= |сайт=http://omr.gov.ua/ |язык сайта= }} '''Одесса''' ({{lang-uk|Одеса}}) — [[Украина]]ның көньяҡ-көнбайышында Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярына урынлашҡан ҡала һәм община. [[Одесса өлкәһе]]нең һәм Одесса районының административ үҙәге. Украинаның Хәрби-диңгеҙ көстәренең төп хәрби-диңгеҙ базаһы. Герой-ҡала. Украинала халыҡ һаны буйынса өсөнсө урынды биләй. 2020 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1 017 699 кеше тәшкил итә, агломерация эсендә 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Одесса ҡултығы ярында урынлашҡан. Эре диңгеҙ сауҙа порты. Туризм һәм сауҙа үҫешкән, элек металл эшкәнтеү һәм машиналар эшләү, дарыуҙар һәм туҡланыу ризыҡтарын етештереү тармаҡтары алға киткән була. Эре фәнни-белем биреү үҙәге. Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә сиратта тора. Приморский бульвары, Дюк де Ришельё майҙандары һәм Потёмкин баҫмалары ансамбле. == Тарихы == {{main|Одесса тарихы}} [[Файл:Odessa Harbour.jpg|thumb|left|240px|Вид на Приморский [[бульвар]] с [[Одесский порт|моря]] в [[XIX век]]е]] Беҙҙең эраға тиклем V быуатта Одесса территорияһында һәм Одесса ҡултығында Истриян һәм Исиак гаванендә антик тораҡ пункттары урынлашҡан була<ref name=":1">{{Книга|автор=|заглавие=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: Том XXIА (42). Нэшвилль — Опацкий|ответственный=|год=1897|издание=|место=СПб|издательство=Семёновская Типолитография (И. А. Ефрона)|страницы=726—730|страниц=516|isbn=}}</ref>, шуларҙың береһенең ҡалдыҡтары хәҙерге [[Приморский бульвар (Одесса)|Приморский бульвар]]ының ер аҫтынан табыла. Үл дәүерҙә һыу кимәле бер аҙ түбәнерәк була, һәм яр һыҙаты әлеге мәлдә [[Воронцовский маяк|Одесса маяғ]]ы урынлашҡан ерҙән байтаҡҡа алыҫыраҡ үтә. Ошоға тиклем боронғо грек артефакттарын маяҡтан алыҫ булмаған урындан табалар. Һыу кимәле түбәнерәк булғанға күрә [[Тендров морон]]о, әлегә менән сағыштырғанда, байтаҡҡа алыҫҡараҡ һуҙыла, һәм маяҡ районындағы тораҡ пункты, ғәмәлдә, Буг һәм Днепр йылғалары тамағынан Ҡара диңгеҙгә сығыу урындарын һәр саҡ контролдә тота, шулай итеп, был морон стратегик әһәмиәттәге урын була. Археологик артефакттар Одесса төбәге һәм Урта диңгеҙҙең көнсығышы араһында бәйләнештәр булыуын раҫлай. Тораҡ пункттарын беҙҙең эраға тиклем III—IV быуаттарҙа Азиянан килгән күсмә ҡәбиләләр юҡ иткән, тигән фараз бар. Урта быуаттарҙа Одесса территорияһы төрлө ([[печенегтар]], [[ҡыпсаҡтар]]), [[Алтын Урҙа]], [[Ҡырым ханлығы]], [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] һәм [[Ғосман империяһы]]на ҡараған күсмә ҡәбиләләр ҡулында була. 1362 йылда [[Зәңгәр һыуҙағы һуғыш]] һөҙөмтәһендә яр буйҙарын башында кенәз [[Ольгерд]] торған [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] баҫып ала. Ләкин литвалар тик XV быуат башында ғына бында [[Хаджибей|Коцюбеев]] тип аталған замогын һәм порт пристанен һала (тарихи яҙмаларҙа 1415 йылда тәүге тапҡыр осрай)<ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/416577|автор=Орлов Алексей Алексеевич|заглавие=Исторический очерк Одессы с 1794 по 1803 год : составлен по документам, хранящимся в Московском архиве министерства юстиции.|ответственный=|год=1885|издание=|место=|издательство=тип. А. Шульце|страницы=предисловие|страниц=144|isbn=}}</ref>). 1484 йылда был ерҙәрҙе Ғосман империяһы яулап ала. XV йөҙ йыллыҡ аҙағына Качибей мөһим сауҙа ҡалаһы булып китә<ref name=":1" />. 1764 йылда ғосман власы иҫке ҡәлғәне тергеҙә һәм уны [[Ени-Дунья]] (Яңы донъя) тип атай<ref name=":1" />. 1789 йылдың 14 (25) сентябрендә ҡәлғәне [[Иосиф Де Рибас]] командалығындағы казак-урыҫ ғәскәре яулап ала. Тәүҙә [[1791 йылда]]ғы [[Яссы килешеүе]] буйынса Рәсәй ҡарамағына тапшырылған [[Хаджибей]] ҡәлғәһе<ref>{{Книга|ссылка=http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/ua/elib.exe?Z21ID=&I21DBN=UKRLIB&P21DBN=UKRLIB&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=online_book&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=FF=&S21STR=ukr0002279|автор=А. Скальковский|заглавие=Первое тридцатилетие истории города Одессы. 1793-1823|ответственный=|год=1837|издание=Гор. Тип.|место=Одесса|издательство=|страницы=1—21|страниц=296|isbn=}}</ref> урынында Урта диңгеҙ флотилияһында ялланып хеҙмәт иткән матростар өсөн тораҡ пункты булдырыу пландаштырыла. === XVIII — XX быуат башы === [[Файл:Ekaterininskay square Odessa 2010.JPG|left|thumb|220px|Одессаға нигеҙ һалған Екатерина II һәйкәле]] [[Файл:Одесса собор 19век.jpg|thumb|220px|[[Спас-Преображен собор]]ы ХХ быуат башында]] Рәсәй империяһы 1794 йылда Ҡара диңгеҙҙә, хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа порты булараҡ, хәҙерге заман ҡалаһына нигеҙ һалған, тип иҫәпләнелә<ref>[http://www.gazeta-nd.com.ua/rubrics/wassermann-test/488.php Родилась ли Одесса 2 сентября 1794-го?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525065900/http://www.gazeta-nd.com.ua/rubrics/wassermann-test/488.php |date=2013-05-25 }}</ref>, когда {{OldStyleDate|7|июня|1794 года|27|мая}} императрица [[Екатерина II]] издала рескрипт об основании гавани в Хаджибее, а {{OldStyleDate|2|сентября|1794 года|22|августа}} были освящены строительные площадки и заложены первые камни в основание трёх городских храмов: Святой Троицы, святителя Николая и святой Екатерины<ref>{{Cite web|url=http://eparhiya.od.ua/eparhiya/istoriya-eparhii|title=Православная Одесса|website=eparhiya.od.ua|accessdate=2020-08-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813073317/http://eparhiya.od.ua/eparhiya/istoriya-eparhii |date=2020-08-13 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ri-urbanhistory.org.ua/ru/home-ru/19-news-ru/301-obrashchenie-issledovatelej-istorii-odessy|title=Институт исторической урбанистики - Обращение исследователей истории Одессы|website=ri-urbanhistory.org.ua|accessdate=2020-08-19}}</ref>. Тәүҙә [[Осип де Ри́бас]] [[Екатеринослав һәм Таврический генерал-губернатор]] [[кенәз Зубов]]ҡа доклад менән Гаджебей портын һәм ҡалаһын төҙөү тураһында юллау менән мөрәжәғәт итә, шунда уҡ Рәсәй армияһының инженер-полковнигы [[Воллан, Франц Павлович де]] тарафынан төҙөлгән пландар ҙа тапшырыла. Де Рибас ниһайәт Екатеринаны ҡала төҙөп булыуына ышандыра, шулай итеп, портҡа һәм ҡалаға нигеҙ һалыу проекты раҫлана. Ҡала Воллан төҙөгән план буйынса төҙөлә. Ҡаланың яңы Одесса атамаһы 1795 йылдың 10 ғинуарында тәүге тапҡыр телгә алына, ләкин ҡала исемен алмаштырыу тураһындағы рәсми указ әлегә тиклем табылмаған. Одессаға беренселәрҙән булып албандар, гректар, итальяндар килеп төпләнә<ref name=":1" />. 1794 йылдан ҡала Хәрби һәм Грек [[форштадт]]тарына бүленә. Хәрби форштадт үҙ эсенә 560 участкаға бүленгән 52 кварталды, ә Грек форштадты 720 участканан торған 65 кварталды үҙ эсенә ала. Ғәли йәнәптәре указы менән 1798 йылдың 26 ғинуарында Рәсәй магистрат бөтөрөлә, урыҫ сауҙагәрҙәре һәм мещандары сит ил магистраты ведомствоһында теркәлә; ләкин өс йылдан һуң сит ил магистраты урынына Рәсәйҙең дөйөм закондары нигеҙендә ҡала магистраты эшләй башлай.<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ЭСБЕ}}</ref> 1800 йылдан алып, [[Павел I]] аҡсалата субсидияларҙан тыш, ҡалаға бер нисә мөһим льгота бүләк иткәндән һуң халыҡ һаны ла арта, шулай уҡ сауҙа эше лә йәһәтерәк үҫешә башлай.<ref name="автоссылка2" /> 1802 йылда Одессала 9000 кеше йәшәй, 39 сәнәғәт предприятиеһы, 1564 йорт, 1813 йылда — 35000 кеше һәм 2600 йорт була; сауҙа-сәнәғәт әйләнешенән килгән табыш ун тапҡырға, хатта унан да артығыраҡҡа арта, ә бит ҡала ул осорҙа урыҫ-төрөк һуғышынан (1806—1812), ватан һуғышынан һәм чума сиренән (1812—1814) зыян күрә.<ref name="автоссылка2" /> [[Ришельё, Арман Эммануэль дю Плесси|Ришелье]] ҡала начальнигы булғанда Одесса Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙҙәге төп портына әйләнә<ref>[http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/osnovanie-odessyi.html Основание Одессы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512021243/http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/osnovanie-odessyi.html |date=2019-05-12 }}</ref>. 1805 йылда [[Новороссийск крайы]]ның генерал-губернаторы итеп Ришелье тәғәйенләнгәндән һуң Одесса [[Новороссийск генерал-губернаторлығының]] административ үҙәгенә әйләнә. Ришелье дәүерендә урындағы таможня йыйымдарының 10 проценты ҡала бюджетын тулыландыра{{нет АИ|27|04|2018}}. [[Ланжерон, Александр Фёдорович|Ланжерон]] генерал-губернатор булғанда Одесса уникаль ирекле порт статусына эйә була, [[порто-франко]] (1817—1849 йылдарҙа була), — экспорт һәм ҡалаға импорт тауарҙарын индереүгә яһаҡтар түләнмәй<ref name=":1" />. Был хәл дә ҡала һәм уның сәнәғәтенең үҫешенә өҫтәлмә тиҙләнеш бирә. Шулай итеп, Одесса бер йөҙ йыллыҡ эсендә ҙур булмаған ҡасабанан Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙҙәге иң эре диңгеҙ портына әйләнә һәм ул [[Санкт-Петербург|Петербургтан]], [[Мәскәү]]ҙән һәм [[Варшава]]нан ҡала Рәсәй империяһындағы дүртенсе иң ҙур ҡала тип иҫәпләнә<ref>[http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/odessa-v-xix-xx-vv.html Одесса в XIX—XX вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708025007/http://ukrainian.su/istoriya-odessyi/odessa-v-xix-xx-vv.html |date=2014-07-08 }}</ref>. 1836 йылда Херсон-Таврический епархияһы булдырылғандан һуң архиерей Одессала урынлаша.<ref name="автоссылка2" /> 1865 йылда Одесса — [[Балта]] [[Одесса тимер юлы]] сафҡа инә. [[1880 йылда]] бында [[ат-тимер юлы]] эшләй башлай. 1891 йылда Одессаға Франциянан «Бенц» автомобиле алып ҡайтыла, ул Рәсәй империяһындағы тәүге автомобиль була, һәм был транспорт сараһы «[[Одесский листок]]» ҡала гәзитен нәшер итеүсе В. В. Навроцкий тарафынан һатып алынған була.<ref>[http://www.vestnik.com/issues/1999/0706/koi/korchen.htm http://www.vestnik.com/issues/1999/0706/koi/korchen.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025082922/http://www.vestnik.com/issues/1999/0706/koi/korchen.htm |date=2007-10-25 }}</ref>. [[XIX]] быуат аҙағына Одесса Рәсәй империяһында халыҡ һаны буйынса дүртенсе иң ҙур ҡала һәм йөк әйләнеше буйынса икенсе порт, тип таныла. 1905 йылдың 13 — 14 июнендә Одессаны забастовкалар, митингылар һәм демонстрациялар ялмап ала, улар эшселәр һәм полиция менән бәрелештәр менән тамамлана; урамдаҙа баррикаалар хасил була. 15 июндән 16 июнгә ҡарай төндә полиция тарафынан ут төртөлгән портта 2000 эшсе атып үлтерелә. Стачкаға бөтә эшселәр ҙә ҡушыла, һәм ҡала хәрби лагерға әйләнә.<ref>{{БСЭ1|Одесса|42|729|rsl=407}}</ref> 1908 йылдың 11 (24) мартында Одессала Рәсәйҙәге тәүге аэроклуб үҙ эшен башлай, ә 1910 йылдың 8 (21) мартында беренсе урыҫ летчигы [[Ефимов, Михаил Никифорович|М. Н. Ефимовтың]] күрһәтмә осоштарын ҡарарға бөтә ҡала халҡы тиерлек йыйыла. <gallery widths="180" heights="140" style="text-align:center"> Файл:1789. План деревни Гаджибей.jpg|1789. План деревни Гаджибей Файл:1794. План города Гаджибея.jpg|План города Гаджибея (утверждённый проект), 1794 год Файл:CASTELNAU(1827) p3.020 PLAN D' ODESSA EN 1794.jpg|План Одессы в 1794 году Файл:General Plan of Odessa 1803.jpg|Генеральный план Одессы, утверждённый в 1803 году Файл:CASTELNAU(1827) p3.039 PLAN DE LA VILLE D' ODESSA EN 1814.jpg|План Одессы в 1814 году Файл:Aivazovsky. Moon over Odessa.jpg|[[Айвазовский, Иван Константинович|И. К. Айвазовский.]] Вид Одессы в лунную ночь. 1846 Файл:Map of Odessa 1850.jpg|Одесса в 1850 году Файл:Flickr - …trialsanderrors - Rue Richelieu, Odessa, Ukraine, Russian Empire, ca. 1895.jpg|Вид [[Ришельевская улица (Одесса)|ул. Ришельевской]] и одесской оперы, 1895 год Файл:Гравюра к столетию Одессы.jpg|Гравюра к столетию Одессы, 1889 </gallery> [[Октябрь революцияһы]]нан һуң 1917 йылдың 27 октябрендә ([[иҫке стиль]] буйынса) ([[Румын фронты]], [[Ҡара диңгеҙ Флоты]] һәм Одессаның һалдат депутаттары советы — [[Румчерод]]) властың [[Ревсовет]]ҡа күсеүе тураһында иғлан итә. 1917 йылдың ноябрь айы башында элекке ҡала идаралығы вәкилдәре Реввоенсоветҡа саҡырыла. 1917 йыл декабренең тәүге көндәрендә ҡалала [[ҡыҙыл гвардейецтар]] һәм [[УХР-ҙың Үҙәк Радаһы]] яҡлылар араһында үҙ-ара бәрелештәр булып ала. Ошондай ҡапма-ҡаршылыҡ арҡаһында ҡалала власть Үҙәк Рада ҡулына күсә. 1917 йылдың 21 декабрендә [[Бөтә Рәсәй Учредительный Йыйылышы]]н саҡырғанға тиклем Одесса «ирекле ҡала» тип иғлан ителә. 1918 йылдың ғинуары уртаһында [[большевик]]тар ихтилалға күтәрелә, Үҙәк Рада һәм [[Временное правительство России|Ваҡытлы хөкүмәттән]] ҡаланы тартып ала. Ҡалала [[совет власы]] урынлаштырыла, ул тарихҡа [[Одесса Совет Республика]]һы булараҡ инеп ҡала. 1918 йылдың 14 мартында (был урында һәм артабан [[яңы стиль]] буйынса), [[Үҙәк Раданың Үҙәк Державалар менән үҙ-ара килешеүе]] һөҙөмтәһендә Одессаға [[австрия ғәскәрҙәре]] бәреп инә. Совет власы ҡолатыла. Ҡалала власть формаль рәүештә [[Украина хөкүмәте]] [[гетман Скоропадский]] ҡулында тип иҫәпләнелә<!--<ref name="zvetkov">{{книга |автор = [[Цветков, Василий Жанович|Цветков В. Ж.]] |заглавие = Белое дело в России. 1917—1918 гг. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России) |место = М. |издательство = Посев |год = 2008 |страницы = |страниц = 520 |isbn = 978-5-85824-183-6 |тираж = }}</ref>-->. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелеүе һәм [[Германиялағы]] һәм [[Австро-Венгрия]]лағы революциялар һөҙөмтәһендә 1918 йылдың ноябрендә австрия войска ғәскәрҙәре Одессанан китә. 1918 йылдың 2 декабрендә Одессаға [[Антанта]]ның төрлө илдәренең — [[серб]], [[француз]], [[грек]] ғәскәрҙәре килеп тула. Антанта ғәскәрҙәре флагына йәшеренеп, [[Добровольческий Армия]]ның ғәскәре 1918 йылдың декабрь уртаһында Одессанан [[петлюрасыларҙы]] ҡыуып сығара. Одессала [[француз хәрби администрацияһы]] идараһы урынлаша. 1919 йылдың 6 апрелендә большевиктарҙың дөйөм һөжүме һөҙөмтәһендә Антанта һәм Добровольческий Армия [[Одессаны ҡалдыра]]. Ҡалаға атаман [[Григорьев, Никифор Александрович|Григорьевтың]] [[совет ғәскәрҙәре]] килеп инә һәм 1919 йылдың 23 авгусына тиклем ҡалала совет власы урынлаша. Әммә [[Добровольческий Армияның ғәскәрҙәре]] ҡабат ҡаланы үҙ ҡулына ала. Ләкин 1920 йылдың 7 февралендә [[Одессала совет власы урынлпаша]]. ХХ быуаттың 20-се йылдарынан Одесса — Украина ССР-ының эре ҡалаларының береһе. [[Файл:Планъ города Одессы 1919.jpg|240px|thumb|right|«Одесса ҡалаһы планы», 1919 йыл]] 1939 йылдың 11 октябрендә СССР-ҙың Оборона Халыҡ Комиссариатының 0157-се Приказы нигеҙендә [[Одесса хәрби округы]] ойошторола, идараһы Одесса ҡалаһында урынлаша. Округ ғәскәрҙәре командующийы комкор [[Болдин Иван Васильевич|И. В. Болдин]] була<ref name="autogenerated26">ЦГАСА, ф. 4, оп. 3, д. 3312, л. 218. ОдВО.</ref>. === Бөйөк Ватан һуғышы === {{main|Одесса оборонаһы (1941)|Транснистрия|Одессала холокост}} [[Файл:Odessa (timbre soviétique).jpg|240px|thumb|right|Одесса — 12 [[Герой-ҡала]]ның береһе.]] 1941 йылдың 22 июнендә [[Одесса хәрби округы]] идаралығы [[9-сы айырым армияның]] ялан идаралығын ойоштора. 24-25 июндә 9-сы айырым армия [[Көньяҡ фронт]] составына инә<ref name="autogenerated59">Сайт «Архивы России». Центральный государственный архив Советской Армии.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында ''[[Одесса оборона районы]]'' сражался с превосходящими силами противника, 1941 йылдың 5 авгусынан 16 октябренә тиклем — 73 көн буйына дошмандың һан яғынан күпкә өҫтөн булған ғәскәре менән һуғыша. 8 августа ҡалала ҡамауҙа ҡалыу иғлан ителә. 13 августа Одесса ҡоро ерҙә тулыһынса ҡамауҙа ҡала. Әммә дошман ҡала өсөн асырғанып һуғышҡан яугирҙәрҙең ҡаргшылығын һындыра алмай, — совет ғәскәрҙәре планлы рәүештә эвакуациялана һәм [[Ҡырым]]да оборона тотоусы [[51-я армия (СССР)|51-се айырым армияны]] көсәйтеү өсөн күсерелә. 1941—1944 йылдарҙа Одессаны румын ғәскәрҙәре оккупациялай һәм [[Транснистрия]] составына инә, [[Г. Пынтя]] ҡала губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың башында Ҡыҙыл армияның Одессаға һөжүм итеүенә яуап рәүешендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре индерелә, ә румын администрацияһы бөтөрөлә. Одесса оккупацияла булғанда ҡала халҡы илбаҫарҙарға әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә. Оккупация осоронда Одессаның тиҫтәләгән мең ябай гражданы, башлыса [[йәһүдтәр]], язалана. 1944 йылдың 10 апрелендә ҡаты һуғыштар барышында [[3-сө Украин фронты]] ғәскәрҙәре [[Ҡара диңгеҙ флоты]]ның хәрби частары ярҙамында Одессаны азат итә. Илебеҙ үҙенең һаҡсыларының батырлығын юғары баһалай. СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указы менән «[[Одессаны обороналаған өсөн]]» миҙалын булдырыла, был награда 30 меңдән ашыу кешегә тапшырыла. 14 яугиргә [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә, 57 яугир — [[Ленин ордены]], 2100-ҙән ашыу яугир — башҡа ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. [[Юғары главнокомандующий]]ҙың [[1945 йыл]]дың [[1&nbsp;май]]ындағы 20-се һанлы Приказы менән<ref>{{книга|автор=[[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин И. В.]]|заглавие=Сочинения|том=15|место=М.|издательство=«Писатель»|год=1997}} С. 218—221. ''Приказ Верховного Главнокомандующего'' от [[1 мая]] [[1945 год|1945 года]], № 20.</ref> Одесса, [[Севастополь]], [[Сталинград]] һәм [[Ленинград]] [[герой-ҡала]] исеменә лайыҡ була. [[СССР Юғары Советы Президиумы]]ның [[1965 йыл]]дың [[8 май]]ындағы 3566-VI һанлы Указы менән<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР № 3566-VI от 8 мая 1965 года (Ведомости Верховного Совета СССР, 1965, № 19, ст. 248, пункт 7).</ref> ҡалаға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырыла. === Һуғыштан һуңғы осор === XX быуаттың икенсе яртыһында ҡалала сәнәғәт предприятиелары үҫешә, ҡала төҙөкләнә һәм матур туристтар үҙәгенә әйләнә. === Бойондороҡһоҙ Украина составында === {{main|Одесса тарихы#Бойондороҡһоҙ Украина составында}} 2013 йылдың ноябренән 2014 йылдың 2 майына тиклем ҡалала [[Евромайҙан]] яҡлылар һәм уға ҡаршылар араһында [[ҡапма-ҡаршылыҡ]] килеп тыуа, һөҙөмтәлә 50-гә яҡын кеше һәләк була һәм [[Одесса Профсоюздар йортонда]] янғын сыға. 2019 йылдың 21 июненән 23 июненә тиклем ҡала башлығы Геннадий Труханов етәкселегендәге Одесса делегацияһы [[Ларнака]]ла эш визиты менән була. Одессаны был ҡала менән иҡтисади, туристик һәм мәҙәни өлкәлә бәйләнештәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән 15 йыллыҡ партнер мөнәсәбәттәре берләштерә. Ларнака Одессаның тәүге партнер-ҡалаһы, унда ҡаланың ике метр бейеклектәге туристик символы урынлаштырыла. «Якорь-йөрәкте» асыу тантанаһында партнер-ҡалалар мэрҙары Геннадий Труханов һәм Андреас Вирас, дипломаттар, депутаттар һәм ике ҡаланың да башҡарма органдары вәкилдәре, ижади коллективтары, Ларнакала йәшәүселәр һәм уның ҡунаҡтары ҡатнаша.<ref>[https://omr.gov.ua/ru/news/216238 ЛАРНАКА СТАЛА ПЕРВЫМ ГОРОДОМ-ПАРТНЕРОМ ОДЕССЫ, ГДЕ УСТАНОВЛЕН ТУРИСТИЧЕСКИЙ СИМВОЛ «ЯКОРЬ-СЕРДЦЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226144505/https://omr.gov.ua/ru/news/216238 |date=2022-02-26 }}</ref> 2020 йылда пандемия шарттарында Одессаға килгән туристар һаны 37,5 процентҡа кәмей. 2020 йылда Одессаға 2 млн кеше килһә, 2019 йылда уларҙың һаны 3,2 млн-ғә еткән була.<ref>[https://omr.gov.ua/ru/news/222412/ ДЕПАРТАМЕНТ КУЛЬТУРЫ И ТУРИЗМА ОДЕССКОГО ГОРСОВЕТА ОТЧИТАЛСЯ О РАБОТЕ В 2020 ГОДУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226192833/https://omr.gov.ua/ru/news/222412/ |date=2022-02-26 }}</ref> 2021 йылдың 21 февралендә Одесса мэрияһында ҡала башлығы урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы — Одесса ҡала советы башҡарма комитетының эштәр идарасыһы Олег Брындактың Альберта-Украина Сауҙа палатаһы башлығы Виталий Милентьев әфәнде менән осрашыуы була. Осрашыу барышында Туғанлашҡан ҡала Ванкувер менән мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү мәсьәләһе тикшерелә, шулай уҡ төрлө халыҡ-ара проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу юлдары билдәләнә.<ref>[https://omr.gov.ua/ru/news/222422/ В ОДЕССКОЙ МЭРИИ ПРОШЛА ВСТРЕЧА С ГЛАВОЙ ТОРГОВОЙ ПАЛАТЫ АЛЬБЕРТА-УКРАИНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220226144802/https://omr.gov.ua/ru/news/222422/ |date=2022-02-26 }}</ref> == Физик-географик характеристикаһы == Ҡала [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең [[Одесса ҡултығы]] ярҙарында урынлашҡан. Ҡаланың төп өлөшө, тарихи үҙәген дә индереп, диңгеҙҙән яҡынса 50 [[метр|м]] бейеклектәге тигеҙлектә ята. Одессаның минималь бейеклеге диңгеҙ кимәленән 4,2 метр ''түбәнерәк'' ([[Куяльницкий лиманы]]), максималь бейеклеге — 65 м. Ҡала территорияһының майҙаны 236,9 [[км²]], халҡының тығыҙлығы 4251,3 кеше/км² (башҡа сығанаҡ буйынса: майҙаны — 163 [[км²]]<ref name="rada-odessa">[http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rdat1=01.05.2007&rf7571=23500 Информация про г. Одессу на сайте Верховного Совета Украины]</ref>; ярашлы рәүештә, халҡының тығыҙлығы — 6178,7 кеше/км²). Хәҙерге ваҡытта ҡалалағы эсәр һыу сығанаҡтары — бювет комплекстары, Одессаға һәм уның тирәһендәге тораҡ пункттарына һыу [[Днестр]] йылғаһынан 40 километр оҙонлоҡтағы [[һыу үткәргес]] буйынса [[Беляевка]] районындағы һыу алыу урынынан килә<ref>{{cite web |url=http://www.dniester.org/rus/component/option,com_docman/Itemid,42/task,doc_view/gid,6/ |title=Трансграничное диагностическое исследование бассейна реки Днестр |accessdate=2007-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070717062812/http://www.dniester.org/rus/component/option,com_docman/Itemid,42/task,doc_view/gid,6/ |archivedate=2007-07-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717062812/http://www.dniester.org/rus/component/option,com_docman/Itemid,42/task,doc_view/gid,6/ |date=2007-07-17 }}</ref>. Ҡала янында ғына [[ете эре лиман]] бар. Киевҡа тиклем 443 км (655 км — тимер юл буйынса, 466 км — автомобиль юлы буйлап {{Автодорога E|95}}). === Пляждар === {{main|Одесса пляждары}} [[Файл:Mys-Fontan-aerial-2.jpg|thumb|left|280px|Одесса пляждары (һауанан төшөрөлгән)]] [[Файл:Odessa Arcadia Plaza Beach Sea Water Sweaming Pool.JPG|thumb|[[Аркадия (курорт Одессы)|Аркадийҙың]] курорт зонаһы]] [[Файл:Sea view, Langeron, Odessa1.jpg|thumb|[[Ланжерон (Одесса)|Ланжерон]]плажының яр буйҙары]] Одесса [[пляж]]дары бер нисә тиҫтә километрға һуҙыла. Улар Коблевтан (Николаевск өлкәһе) Днестр лиманына тиклем араны биләй. Пляждарҙың күбеһе — ҡомдан тора, ә ҡом ситтән ташыла. «Лузановка» һәм Черноморканан башҡа ҡала эсендәге пляждар яр һаҡлағыс ҡоролмалар менән нығытылған. Ланжерон пляжы районынан Аркадий мороно районына тиклем, пляждарҙан бер аҙ юғарыраҡ, йәйәүлеләр һәм [[Велотуризм|велосәйәхәттәрсе]]ләр өсөн тәғәйенләнгән 6 км оҙонлоғондағы «Сәләмәтлек трассаһы» яр буйы асфальт юлы үтә, ул автомобилдәр хәрәкәте өсөн ябыҡ. Пляждар араһында шундайҙарҙы атап үтергә булоа: * «Лузановка» [[Котовский исемендәге торлаҡ массивы]]; * «Сәләмәтлек трассаһы» буйлап һуҙылған пляждар: * Т. Г. Шевченко исемендәге парк районындағы «[[Ланжерон]]» пляжы, [[2005 йыл]]дан уның эргәһендә Украиналағы иң ҙур һәм йыл әйләнәһенә эшләгән [[Одесский городской дельфинарий|дельфинарий һәм «Немо» океанариумы]]; * Пирогов урамы районындағы «Отрада» пляжы; * Шампан тыҡырығы районындағы «Дельфин» пляжы; * «[[Аркадий]]» пляжы — ҡаланың визит карточкаларының береһе. Аркадий пляжында, башҡа пляждарҙан айырмалы, диңгеҙгә төшөү урыны һөҙәк һәм төшөү өсөн бик уңайлы; * Фонтан юлы буйлап ятҡан пляждар, улар «Чайка» пляжынан «Алтын яр» пляжына тиклем барып етә; * «Черноморка» пляжы Черноморка хәҙер [[Люстдорф]]) ҡасабаһында урынлашҡан. Был пляж [[Одесса ҡултығынан]] ситтәрәк ята. === Климаты === {{main|Одессаның климаты}} Одессаның [[климат]]ы — [[уртаса диңгеҙ климаты]], субтропик климат һыҙаттары менән, Ҡыш (декабрҙән февралә тиклем) йомшаҡ, оҙаҡҡа һуҙылған яҙы һәм һәм йылы оҙайлы йәй (май айынан сентябргә тиклем), һәм бик оҙон йылы көҙ. [[Кёппен классификацияһы]] буйынса — дымлы континенталь (''[[Дымлы континенталь климат|Dfb]]''), субтропик климатҡа бик яҡын (''[[Cfa]]''). Яуым төшөм миҙгелдәргә бер тигеҙ бүленә. Ҡала климаты Украинаның башҡа ҡалаларындағы климаттан йомшаҡ ҡышы һәм эҫе йәйе менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура — +10,7 [[°C]], уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 451 мм<ref>[http://pogoda.ru.net/climate/33837.htm Климат Одессы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225000245/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33837.htm%20 |date=2018-12-25 }} // Погода и климат</ref>. {{Климат города | Ширина = auto | Город_род = Одессы | Источник = [http://pogoda.ru.net/climate/33837.htm Погода и климат] | Ғин_ср=-0.5 | Ғин_ср_осад=34 | Фев_ср=-0.2 | Фев_ср_осад=37 | Мар_ср=3.5 | Мар_ср_осад=32 | Апр_ср=9.4 | Апр_ср_осад=27 | Май_ср=15.6 | Май_ср_осад=36 | Июн_ср=20 | Июн_ср_осад=49 | Июл_ср=22.6 | Июл_ср_осад=45 | Авг_ср=22.3 | Авг_ср_осад=38 | Сен_ср=17.2 | Сен_ср_осад=43 | Окт_ср=11.6 | Окт_ср_осад=34 | Ноя_ср=5.7 | Ноя_ср_осад=41 | Дек_ср=1.1 | Дек_ср_осад=35 | Ур.йыл_ср=10.7 | Ур.йыл_осад=451 | Янв_ср_мин=-2.8 | Янв_ср_макс=2.2 | Фев_ср_мин=-2.6 | Фев_ср_макс=2.7 | Мар_ср_мин=1 | Мар_ср_макс=6.6 | Апр_ср_мин=6.6 | Апр_ср_макс=13 | Май_ср_мин=12.1 | Май_ср_макс=19.5 | Июн_ср_мин=16.3 | Июн_ср_макс=24 | Июл_ср_мин=18.5 | Июл_ср_макс=27 | Авг_ср_мин=18.2 | Авг_ср_макс=26.5 | Сен_ср_мин=13.5 | Сен_ср_макс=21 | Окт_ср_мин=8.6 | Окт_ср_макс=15 | Ноя_ср_мин=3.2 | Ноя_ср_макс=8.4 | Дек_ср_мин=-1.2 | Дек_ср_макс=3.7 | Год_ср_мин=7.6 | Год_ср_макс=14.1 | Янв_а_макс=15.1 | Янв_а_мин=-26.2 | Фев_а_макс=19.2 | Фев_а_мин=-28 | Мар_а_макс=24.1 | Мар_а_мин=-16.0 | Апр_а_макс=29.4 | Апр_а_мин=-5.9 | Май_а_макс=33.3 | Май_а_мин=0.3 | Июн_а_макс=37.4 | Июн_а_мин=5.2 | Июл_а_макс=39.3 | Июл_а_мин=7.5 | Авг_а_макс=38 | Авг_а_мин=7.9 | Сен_а_макс=35.4 | Сен_а_мин=-0.8 | Окт_а_макс=30.5 | Окт_а_мин=-13.3 | Ноя_а_макс=26 | Ноя_а_мин=-14.6 | Дек_а_макс=17 | Дек_а_мин=-19.6 | Год_а_макс=39.3 | Год_а_мин=-28 |}} <br> {{Температура водоёма | Ширина = auto | Место_род = | Источник = <ref>[https://pogoda.turtella.ru/Ukraine/Odessa Одесса]</ref> | Янв_а_макс =7.4 | Янв_ср =4 | Фев_а_макс =4.5 | Фев_ср =2.7 | Мар_а_макс =7.5 | Мар_ср =3.9 | Апр_а_макс =15.1 | Апр_ср =8.6 | Май_а_макс =21 | Май_ср =16.3 | Июн_а_макс =25.8 | Июн_ср =21.5 | Июл_а_макс =26.5 | Июл_ср =23.8 | Авг_а_макс =26.6 | Авг_ср =24.2 | Сен_а_макс =25.2 | Сен_ср =21 | Окт_а_макс =21 | Окт_ср =15.7 | Ноя_а_макс =15.7 | Ноя_ср =11 | Дек_а_макс =10.6 | Дек_ср =6.8 | Год_а_макс =26.6 | Год_ср =13.3 | Янв_а_мин =1.1 | Фев_а_мин =0.8 | Мар_а_мин =1.4 | Апр_а_мин =4.2 | Май_а_мин =10.3 | Июн_а_мин =18 | Июл_а_мин =19.1 | Авг_а_мин =20.9 | Сен_а_мин =15.2 | Окт_а_мин =11.4 | Ноя_а_мин =7.1 | Дек_а_мин =3.9 | Год_а_мин =0.8 |}} == Власть == [[Файл:Odesa Duma DSC 3292 51-101-0302.JPG|240px|thumb|Одесса [[ҡала советы]]]] {{main|Административное устройство Одессы}} Рәсәй империяһында Одесса [[Херсонской губернияһы]] [[Одесса өйәҙе]]нең үҙәге була. Одесса ҡала башлығы ҡарамағындағы буйһонған Одесса ҡала советы ҡалаға идара итә. Башҡарма орган — ҡала советының башҡарма комитеты (исполком). Одессала дүрт административ район бар, уларға район хакимиәттәре идара итә: {{кол}} * [[Киев районы]], * [[Малиновский районы]], * [[Приморский районы]], * [[Суворов районы]]. {{конец}} Одесса [[Одесса районы]] территорияһында урынлашҡан. Ҡала 6 районға бүленгән. == Иҡтисад һәм сәнәғәт== [[Файл:Odessa Seaport.JPG|thumb|left|240px|Одесса портының аэрофотоһүрәте]] [[Файл:Oděsa, přístav.jpg|thumb|240px|Одесса портында контейнерҙар терминалы]] Одесса — Украинаның<ref name="autogenerated2">{{cite web |url = http://www.ukrport.org.ua/members.htm |title = Асс-бер аттырасаҡоциация портов Украины и всего Чёрного моря: члены |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120229103802/http://www.ukrport.org.ua/members.htm |archivedate = 2012-02-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229103802/http://www.ukrport.org.ua/members.htm |date=2012-02-29 }}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=747 |title=Ports of Ukraine |accessdate=2007-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109222022/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=747 |archivedate=2007-11-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109222022/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=747 |date=2007-11-09 }}</ref>, иген, шәкәр, күмер, нефть продукттары, цемент, металл, джут, ағас матуриалдары, машиналар эшләү сәнәғәте продукцияһын ташыуҙы тәьмин итеүсе иң ҙур [[Одесский порт|диңгеҙ порты]]. Хәрби-диңгеҙ (2014 йылдан) һәм балыҡ тотоу флоты базаһы. Эре тимер юл үҙәге. Төп сәнәғәт тармаҡтары — нефть эшкәртеү, машиналар эшләү, металл эшкәртеү, еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм химик сәнәғәт.<br> Одессаның тағы ла бер үҙенсәлекле «иҫтәлекле урыны» — «[["7-се километр" сәнәғәт-кейем-һалым баҙары]]» (рәсми исеме — «Авангард»; ябай һөйләү телендә — «Толчок», «Седьмой», ул Көнсығыш Европалағы ошондай типтағы иң ҙур сауҙа комплексы<ref>[http://www.odessa-info.com.ua/about/ Одесса &#124; о городе<] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524221429/http://www.odessa-info.com.ua/about/ |date=2013-05-24 }} {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20130524221429/http://www.odessa-info.com.ua/about/ |date=2013-05-24 }}</ref>. «Фокус» журналының йылда үткәрелә торған рейтингында Одесса 2011 йылда Украинаның тормош сифаты иң яҡшы булған ҡалаһы тип атала<ref>{{cite web |url=https://focus.ua/charts/188428 |title=Где жить. Фокус представляет рейтинг лучших городов Украины |accessdate=2012-02-08 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6J71p200m?url=https://focus.ua/charts/188428 |archivedate=2013-08-24 |deadlink=yes }}</ref>. == Транспорты == {{main|Одесса (аэропорт)|Одесса тимер юл вокзалы}} Ҡалала [[Одесса халыҡ-ара аэропорты]] урынлашҡан. Даими һауа бәйләнештәре Одессаны [[Вена]] ([[Austrian Airlines]] һәм [[Украина халыҡ-ара авиалиниялары]], көн һайын), [[Тель-Авив]] ([[Украина халыҡ-ара авиалиниялары]]), [[Стамбул]]ом ([[Turkish Airlines]]), [[Афина]], [[Алеппо]], [[Ларнака]], [[Киев]], [[Ереван]], [[Тбилиси]], [[Варшава]], [[Дубай]], [[Минск]] һәм Европа һәм Азияның башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Әлеге ваҡытта Одесса аэропортында яңы терминал, шулай уҡ яңы осоу- ултырыу һыҙаты төҙөлә, был уның самолеттарҙы үткәреү һәләтен бермә-бер арттырасаҡ<ref>[http://www.segodnya.ua/regions/odessa/Na-stroitelstvo-vzletnoy-polosy-v-Odesskom-aeroportu-vydelili-17-milliarda-457179.html На строительство взлётной полосы в Одесском аэропорту выделили 1,7 миллиарда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055405/http://www.segodnya.ua/regions/odessa/Na-stroitelstvo-vzletnoy-polosy-v-Odesskom-aeroportu-vydelili-17-milliarda-457179.html |date=2013-09-21 }} // Сайт [http://www.segodnya.ua Сегодня. UA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211020517/http://www.segodnya.ua/ |date=2012-12-11 }}, 30.08.2013.</ref>. Ҡалала [[тимер юл вокзалы]] бар. Одесса һәм [[Варшава]], [[Прага]], [[Братислава]], [[Вена]], [[Берлин]], [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]] , Украинаның төп ҡалалары һәм элекке СССР-ҙың күп кенә башҡа ҡалалары араһында пассажир поездары даими йөрөп тора. 2-се Застава районында яңы тимер юл вокзалын төҙөү планлаштырыла<ref>{{cite web |url = http://maisonjomere.com/3675-genplan-razvitiya-odessyi-v-gorode-poyavitsya-novyij-zheleznodorozhnyij-vokzal-a-na-moldavanke-postroyat-mnogoetazhki.html |title = Генплан развития Одессы: в городе появится новый железнодорожный вокзал, а на Молдаванке построят многоэтажки |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130921060349/http://maisonjomere.com/3675-genplan-razvitiya-odessyi-v-gorode-poyavitsya-novyij-zheleznodorozhnyij-vokzal-a-na-moldavanke-postroyat-mnogoetazhki.html |archivedate = 2013-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060349/http://maisonjomere.com/3675-genplan-razvitiya-odessyi-v-gorode-poyavitsya-novyij-zheleznodorozhnyij-vokzal-a-na-moldavanke-postroyat-mnogoetazhki.html |date=2013-09-21 }} // Сайт [http://maisonjomere.com/ Maisonjomere.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920194913/http://maisonjomere.com/ |date=2013-09-20 }}, 06.05.2013.</ref>. Одессала ике автовокзал бар: ([[Үҙәк автовокзал]] һәм [[«Привоз» автовокзалы]]), шулай уҡ «Көньяҡ» автостанцияһы ла эшләй. Автобус бәйләнеше Одессаны Украинаның күп кенә ҡалалары, шулай уҡ [[Молдова]] ([[Кишинёв]], [[Бельцы]], [[Бендеры]], [[Атаки]]), [[Рәсәй]] ([[Ростов-на-Дону]], [[Краснодар]], [[Пятигорск]], [[Ставрополь]]), [[Германия]] ([[Берлин]], [[Гамбург]] һәм [[Мюнхен]]), [[Греция]] ([[Салоники]] һәм [[Афина]]), [[Болгария]] ([[Варна]] һәм [[София]]) һәм башҡа Европа илдәре менән тоташтыра. Хәҙерге ваҡытта Одесса портынан даими пассажир суднолары йөрөмәй. Украинаның Министрҙар кабинетының 2013 йылдың 11 майындағы 548-р «2038 йылға тиклем Украинаның диңгеҙ порттарының үҫеш стартегияһын раҫлау тураһындағы» күрһәтмәһендә, киләсәктә Одесса порты тулы күләмдә пассажир ташыуҙы һәм круиз лайнерҙарын хеҙмәтләндереүҙе ғәмәлгә ашырыу тураһында әйтелә.<ref>[https://interfax.com.ua/news/economic/163886.html Одесский и Феодосийский порты будут специализироваться также на перевалке нефти и нефтепродуктов — стратегия развития] // Сайт [https://interfax.com.ua Интерфакс-Украина], 12.08.2013.</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Штейнберг Эмануил Соломонович]] (15.03.1919—2.06.1973), хужалыҡ эшмәкәре. 1969—1973 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙар комитетының радиотелеүҙәге директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған элемтәсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17051-shtejnberg-emanuil-solomonovich Башҡорт энциклопедияһы — Штейнберг Эмануил Соломонович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|15|03|2019}}</ref>. * [[Шәрәфетдинов Рим Әмир улы]] (8.05.1969), рәссам‑мультипликатор, режиссёр. 1997 йылдан Кинематографсылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы кинематографсыһы (2002)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17253-sh-r-fetdinov-rim-mir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Рим Әмир улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Эске бүленеш == Ҡала 4 районға бүленә: * Приморский районы * Киев районы * Малиновский районы * Суворов районы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://omr.gov.ua/ Сайт города Одесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008025557/http://omr.gov.ua/ |date=2015-10-08 }} {{ref-uk}} {{ref-ru}} {{ref-en}} {{СССР герой-ҡалалары}} [[Категория:Одесса|*]] [[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] bfj34xnbeb9lraui45jsyv5letx7wg9 0 102140 1294733 1055896 2026-04-27T19:48:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294733 wikitext text/x-wiki {{Шуҡ|Малави}} {{Озеро |Название = Ньяса |Национальное название = en/Nyasa/en/Malawi/pt/Lago Niassa/sw/ziwa Nyasa |Изображение = Lake Malawi seen from orbit.jpg |Подпись = |Координаты = 11/52/S/34/35/E |CoordScale = |Страны = Малави/Мозамбик/Танзания |Высота над уровнем моря = 474 |Длина = 560 |Ширина = 75 |Площадь = 29600 |Объём = 8400 |Длина береговой линии = 1245 |Наибольшая глубина = 706 |Средняя глубина = 292 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 13—23 |Площадь водосбора = 6593 |Впадающие реки = Рухуху (йылға) |Вытекающая река = Шире (йылға) |Позиционная карта = Африка }} '''Нья́са'''<ref>Атлас мира. — М.: Федеральная служба геодезии и картографии России: Издательский дом «ОНИКС 21 век», 2003. — 448 с., ил. ISBN 5-85576-095-2</ref> (шулай уҡ '''Мала́ви''', {{lang-en|Nyasa}} йәғни {{langi|en|Malawi}}, {{lang-pt|Lago Niassa}}) — Көнсығыш Африкалағы күл. [[Көнсығыш Африка рифт үҙәне]] күлдәре араһында майҙаны буйынса иң ҙур күл. [[Малави]], [[Мозамбик]]ом и [[Танзания|Танзанией]]. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 560 км һуҙылған, максималь тәрәнлеге — 706 м. Донъяла сөсө күлдәр араһында ҙурлығы буйынса туғыҙынсы, ә тәрәнлеге буйынса өсөнсө урынды биләй. «Ньяса» — яо халҡының телендә «күл» тип аңлатыла. == География == Күл [[Көнсығыш Африка рифт үҙәне]]нең көньяҡ осонағы ер ҡабығынағы йыйырсыҡты тултыра. Оҙонлоғо 584 км, киңлеге 16—80 км. Майҙаны — 29 604 км^²<ref name=ac>{{Cite web|url= http://www.aquaticcommunity.com/cichlid/malawi.php |title=Malawi Cichlids|accessdate=2007-04-02 |work= AC Tropical Fish |publisher=Aquaticcommunity.com}}</ref>, уртаса тәрәнлеге 292 м, иң ҙур тәрәнлеге — 706 м. Күлдең дөйөм күләме — 8 400 км^³. Күл бассейнынң күп өлөшөн таулыҡтар һәм тауҙар биләй, улар рифт үҙәненең сиктәре булып тора. Күлгә 14 йылға ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: Рухуху, Сонгве, Төньяҡ һәм Көньяҡ Рукуру, Двангва, Буа һәм Лилонгве. Күлдән берҙән-бер сығыусы йылға — Шире ([[Замбези]] бассейны)<ref name=ilec>{{Cite web|url=http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-13.html|title=Lake Malawi|accessdate=2007-04-02|work=World Lakes Database|publisher=International Lake Environment Committee Foundation|archiveurl=http://www.webcitation.org/65DXOZUlI|archivedate=2012-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210044454/http://www.ilec.or.jp/database/afr/afr-13.html |date=2007-02-10 }}</ref>. [[Файл:Malawi-Tanzania border dispute.png|thumb|[[Малави]] һәм [[Танзания]]ның хәҙерге сиктәре (өҙлөклө һыҙыҡ) һәм Танзанияның дәғүәһе (пунктир һыҙыҡ)]] Күлдең һәм уның бассейнының ҙур өлөшө (68 %) [[Малави]] сиктәрендә урынлашҡан; күл бассейнының 25 %-ы — [[Танзания]] территорияһына, 7 % — [[Мозамбик]]ка керә. Мозамбик сектороның үҙәгендә, күлдең көнсығыш өлөшөндә Малави дәүләтенә ҡараған Ликома һәм Чисумулу утрауҙары урынлашҡан. Төрлө баһаламалар буйынса Ньясала, 500-ән 1000-гә тиклем балыҡ төрө тереклек итә<ref>{{Cite web|url= http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html|title= Protected Areas Programme|accessdate= 2008-06-26|year= 1995|month= October|publisher= United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre, UNESCO|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080511101010/http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate= 2008-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511101010/http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/lakemal.html |date=2008-05-11 }}</ref>. Күлдә балыҡсылыҡ үҫешкән. Күлдән сыҡҡан Шире йылғаһында гидроэлектростанция төҙөлгән, ул Малави өсөн төп электрлыҡ сығанағы булып тора. Төп порттары: Манки-Бей, Чипока, Нхотакота, Нката-Бей, Каронга (барыһы ла [[Малави]]ла), Манда ([[Танзания]]) һәм Кобве ([[Мозамбик]]). Европалылар араһынан тәүге булып 1616 йылда португал сәйәхәтсеһе ''Гашпар Букарру'' күлде күрә<ref>[http://annals.xlegio.ru/afrika/livingston/index.htm Давид Ливингстон. Жизнь исследователя Африки М. «Мысль» 1984] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019125441/http://annals.xlegio.ru/afrika/livingston/index.htm |date=2009-10-19 }}</ref>. Әммә ғилми әҙәбиәттә бына 1860 йылда булған инглиз сәйәхәтсеһе [[Дэвид Ливингстон]] күлде «асыусы» тип иҫәпләнә, ул Ньясаны «йондоҙҙар күле» тип атаған<ref>[http://www.wildernessjourneys.com/adventures.php?tripID=327 Luxury Malawi Safari — Lake Malawi, Liwonde, Likoma Island : Wilderness Journeys<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425224505/http://www.wildernessjourneys.com/adventures.php?tripID=327 |date=2011-04-25 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.worldlakes.org/uploads/Malawi_4.18.04.pdf Lake basin management initiative] (PDF, на английском языке) * [http://www.malawi-travel.com/eng/lake.shtm Lake Malawi — History of Lake Malawi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061119145628/http://www.malawi-travel.com/eng/lake.shtm |date=2006-11-19 }} (на английском языке) * [http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html Preserving the Future for Lake Malawi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930173855/http://web.mit.edu/africantech/www/articles/Lake_Malawi.html |date=2019-09-30 }} — экологические угрозы (на английском языке) * [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/malawi.pdf Подробная карта Малави и озера Ньяса] (PDF, на английском языке) {{Африка Бөйөк күлдәре}} {{lake-stub}} [[Категория:Африка күлдәре]] [[Категория:Сик буйы күлдәре]] [[Категория:Замбези бассейны]] l4sck9by3a9bm9ehacbzn4w2q93gwpl 0 102956 1294765 1283252 2026-04-28T07:56:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294765 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Ҡала |русское название = Рига |оригинальное название = {{lang-lv|Rīga}} |изображение = Riga montage.jpg |подчинение = <!-- город республиканского подчинения --> |страна = Латвия |герб = Rigas Gerbonis.png |флаг = Flag_of_Riga.svg{{!}}border |описание флага = Рига флагы |описание герба = Рига гербы |ширина герба = 150 |ширина флага = 170 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Латвия,%20Рига&sll=24.099454,56.958257&sspn=1.406223,0.576208&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 0 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Тарихи өлкә |регион = Видземе |регион в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 6 район |вид главы = Мэр |глава = Ушаков Нил Валерьевич |дата основания = 1201 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =1225 |площадь = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рига в цифрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607163328/https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm |date=2012-06-07 }} — Рига рәсми сайты{{ref-ru}}</ref> |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 7 |климат = <!-- умеренный морской --> |официальный язык = |население = {{Падение}} 641 007<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 699203 / 307.17 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +371 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-10(01-84) |автомобильный код = LV |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0010000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраль 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.riga.lv/ |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |add1n = Наградалар |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}} |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ММБ |Инфобокс=да |lat_deg=56.9475 |lon_deg=24.106944 |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 190 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Riga in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия Рига |Размер карты 2 = 110 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Рига''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Rīga.ogg|Rīga}}}}) — [[Латвия]]ның [[баш ҡала]]һы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года] // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālo statistikas pārvaldi (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>). == Этимологияһы == Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был [[гидроним]] атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. [[Файл:Riga_by_night_(8230045602).jpg|left|thumb|Риганың иҫке өлөшө төндә]] Балтик телдәрендәге ''ring-'' литва телендәге ''ringe, ringis'' — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ''ring-'' топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге ''-in-'' формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы ''-i-'' тап килә, балтик тамыр ''ring-'' ''rig-'' формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле ''Rigasupe'' — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига»{{sfn|Поспелов|2002|с=364}} ойконимы барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Ҡалаға нигеҙ һалыныу тарихы === 1150 йылдан Готланд утрауы сауҙагәрҙәре [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының Балтик диңгеҙенә ҡойған ({{lang-de|Düna}}) урынынан Рига йылғаһына тиклем үҙҙәренең караптарында килә торған була ({{lang-de|Riege}}) . Генрих Латвийский хроникаһында тәбиғи гавань ролен үтәгән lacus Riga күле иҫкә алына. Бер нисә быуаттан һуң ул йылға күмелә, уның булған урынын хәҙер ҡаланың иҫке өлөшөндә ҡайһы бер урамдар йүнәлеше буйынса ғына белеп була. Буласаҡ На Рига ҡәлғәһе урынына бер нисә тапҡыр миссионерҙар экспедицияһы килә, улар һөҙөмтә бирмәй, тик 1201 йылда Альберт Буксгевден етәкселегендәге тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары төркөмө генә бындағы халыҡты суҡындыра ала. Ҡәлғә төҙөлгәс, Рига көслө хәрби һәм сауҙа үҙәгенә, [[Ливония]]ның төп сауҙа һәм христиан дине үҙәгенә әйләнә. 1211йылда епископа тырышлығы менән Ригала Домский собор төҙөлә башлай. 1225 йылда ҡалала һайлап ҡуйыла торған ҡала башлығы вазифаһы- [[фогт]] булдырыла, 1257 йылда Ригаға Икскюль замогынан Рига архиепископоптары резиденцияһы күсерелә. Ҡаланың сауҙа ҡалаһы булараҡ әһәмиәте үҫә, 1282 йылда Рига [[Ганза]] союзына инә. === Рига һәм Тевтон ордены === Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был ''Ливонияның Христос яугирҙары берлеге'' -''Братство воинов Христа Ливонии'' ([[Орден меченосцев]]) була, һуңыраҡ ул [[Тевтон ордены]]на (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар [[Палестина]]нан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены [[Рим папа]]һы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм [[Ливония]]ла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора. Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы [[Данциг]] килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә. === Реформация === [[Файл:RigaSchwarzhäupterhaus1891.png|thumb|[[Дом Черноголовых]].<small><br>Гравюра на дереве, 1891 г.</small>]] 1522 йылда Рига [[Реформация]]ға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була. 1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып ([[Ливония һуғышы]]), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың [[Речь Посполитая]] менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига [[Польша]] һәм [[Литва]] берлеге короле [[Стефан Баторий]]ға тоғролоҡҡа ант итә. 40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация [[Швеция]] короле [[Густав II Адольф]] 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига [[Стокгольм]]дан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына. === Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы ([[XVIII век|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар) === [[XVIII быуат]] башында Рига [[Европа]]лағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш [[бастион]], ике [[равелин]] һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. [[Даугава]]ның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv">''[[Пухляк, Олег Николаевич|О. Н. Пухляк]]''. [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php «Северная война на территории Латвии».] // voin.russkie.org.lv</ref><ref name="О штурме Риги на histrf.ru">''Владимир Иванов''. [https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-russkiie-voiska-shturmovali-righu Как русские войска штурмовали Ригу. — После блестящей виктории русских войск под Полтавой летом 1709 года ситуация на фронтах Северной войны в корне изменилась. Теперь Пётр Великий начал диктовать условия ведения боевых действий, а шведская армия перешла к обороне. Фельдмаршал Борис Петрович Шереметев получил от царя указание взять Ригу.] Сайт «История России» // histrf.ru</ref>. [[Швеция]] короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы ([[Саксония]] курфюрстлығы, [[Рәсәй]] батшалығы, [[Дания]] короллеге, [[Речь Посполитая]] һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн [[Төньяҡ һуғыш (1700—1721)]] ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед [[гарнизон]]ында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта [[Швеция]]ны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн [[Пётр I]] Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм [[1709 йыл]]дың октябрендә граф [[Шереметев Борис Петрович|Б. П. Шереметев]]ҡа Риганы алырға бойора<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. 1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. [[Файл:Town of Riga Swearing Allegiance to Russia in 1710.jpg|thumb|справа| Рәссам Александр Евстафиевич Коцебу. «1710 йылда Рига Рәсәй батшаһына тоғролоҡ антын бирә» (1868 йыл)]] 1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының [[Пётр I]] тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. 1710 йылдың 12 (23) июлендә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шереметев тантаналы шарттарҙа ҡалаға инә һәм уның ҡапҡаһы янында Рига раты (советы) уға ҡаланан символик ике алтын асҡыс ала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. Рига һәм [[Лифляндия]]ның [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы [[1721 йыл]]дың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла. [[1713 йыл]]дың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең [[Рига лубернаһы]] (1721 йылдан — [[Рәсәй империяһы]]), [[1783]]—[[1796 йыл]]дарҙа Рига наместниклығы, [[1796]]—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә. [[1809 йыл]]да Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы [[генерал-лейтенант]]ы Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата<ref name="Рига в огне на riga.lv">''Алексей Евдокимов''. [https://www.riga.lv/ru/news/riga-v-ogne-chto-proizoshlo-205-let-nazad?11477 История. Рига в огне: что произошло 205 лет назад? — 205 лет назад, в ночь с 11 на 12 июля (с 23 на 24 по старому стилю) 1812 года, чудовищный пожар бушевал на территории нынешнего рижского центра. Полыхали деревянные предместья, окружавшие старый каменный город — то, что сегодня именуется Вецригой.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (12 июля 2017 года)</ref>. [[Файл:PhilippoPaulucci.jpg|thumb|[[Паулуччи, Филипп Осипович|Филипп Осипович Паулуччи]], Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Риганың хәрби губернаторы (1812 −1822). Рәсәй империяһы]] 1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы [[генерал-губернатор]]ы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә<ref name="Рига в огне на riga.lv"/>, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә. [[1841 йыл]]да М.С.Кузнецовтың [[Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы]] асыла. [[1848]]—[[1861йыл]]дарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп [[генералиссимус]] [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворовты]]ң ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә. [[Файл:Riga Panorama 1890-1900.jpg|thumb|Рига [[XIX быуат]] аҙағында, [[Рәсәй империяһы]].]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Рига [[Рәсәй империяһы]]ның иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә. 1861 йылда Рига — [[Динабург]] (ныне — [[Даугавпилс]]) тимер юлы һәм Рига тимер юл станцияһы төҙөлө. Һуңыраҡ Рига [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Варшава]] менән тимер юл менән тоташтырыла. Ҡала мөһим тимер юл узелы статусын ала. Быуат аҙағында Рига диңгеҙ порты әһәмиәте буйынса Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтан ҡала икенсе порт була<ref name="История Риги на prorigu.ru">[https://www.prorigu.ru/history-of-riga/ История Риги — от немецких баронов до расцвета города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204150159/http://www.prorigu.ru/history-of-riga/ |date=2018-12-04 }} // prorigu.ru</ref><ref name="«Морские ворота» Риги на riga.lv">''Илья Дименштейн''. [https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 История. Неизвестное о Риге: «морские ворота» города.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (19 марта 2019 года)</ref>. [[1869 йыл]]да Ригала тимер юл вагондары төҙөүсе Рус-Балтика вагон заводы асыла. [[1872 йыл]]да Ригала [[Даугава]] аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— [[омнибус]]тар барлыҡҡа килә. [[1884 йыл]]да [[Ильгюциемс]] быяла фабрикаһы асыла. [[1888 йыл]]да, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ"). Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта<ref name="apograf.ru">''Александр Телицын''. [http://apograf.ru/riga_latvija/ Рига, Латвия. История города, достопримечательности.] // apograf.ru (15 марта 2013 года)</ref>. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә. XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала. === [[XX быуат]] === [[Файл:German troops Riga 1917.jpg|thumb|Германия ғәскәрҙәре 1917 йылдың 3 сентябрендә Ригаға инә]] [[Файл:Parade Riga 1.5.1919.jpg|thumb|Латвия ССР-ы армияһы парады. 1 май, 1919 йыл]] ==== Империяның иң ҙур ҡалаһы ==== 1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — [[йәһүд]] тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % [[латыш]], 20 % — [[урыҫ]] (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— [[йәһүдтәр]]. Тағы бында бер аҙ [[поляктар]] ҙа йәшәй. 1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик [[Санкт-Петербург]] (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм [[Мәскәү]]ҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), [[Одесса]] унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда)<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-promyshlennaya-revolyutsiya|автор=Погребинская Вера Александровна|заглавие=Вторая промышленная революция.|год=2005|издание=«Экономический журнал»|выпуск=10|issn=2072-8220}}</ref> ([[Варшава]] (885 мең кеше,1914 йыл) һәм [[Лодзь]] (600 мең кеше, 1915, Польшала) , Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше). ==== Сәнәғәт үҫеше ==== 1909 йыл майынан 1915 йылға тиклем Ригалағы Рус-Балтика вагон заводы тәүге «Руссо-Балт» маркалы тәүге Рәсәй еңел автомобилдәрен етештерә. Ригала сәнәғәт үҫешенә [[Беренсе донъя һуғышы]](1914—1918) ҡамасаулай. Ҡала фронтҡа яҡын урынлашҡанлыҡтан, Рәсәй иҡтисады мохтажлығын иҫәпкә алып, 200 000 кеше ғаиләләре менән (1915) Үҙәк Рәсәйгә, Уралға, йәки Украинаға эвакуациялана. 1917 йылдың сентябрендә ҡаланы герман ғәскәрҙәре баҫып ала. ==== Латвия баш ҡалаһы ==== Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем [[Латвия Социалик Совет Республикаһы]] була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң [[Карлис Улманис]] власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай. 1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә. 1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә. Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) [[Иҫке ҡала]], (2) Бульвар, (3) Видземе (район [[Эспланада (Рига)|Эспланады]]), (4) [[Авоты (Рига)|Авоты]], (5) Латгале ([[Московский форштадт]]), (6) [[Гризинькалнс]], (7) Дарзини (район [[Улица Дунтес (Рига)|ул. Дунтес]]), (8) [[Ганибу дамбис|Ганибу,]] (9) [[Саркандаугава]], (10) [[Рижский порт|порт]], (11) [[Вецмилгравис]], (12) [[Яунмилгравис]], (13) [[Межапаркс|Межапарк]], (14) [[Чиекуркалнс]], (15) [[Земитаны (станция)|Земитаны,]] (16) [[Силс (Риганың тарихи районы)|Силс]] ([[Тейка]], [[Шмерли]], [[Межциемс (Рига)|Межциемс]]), (17) [[Югла]], (18) [[Пурвциемс]], (19) Яньциемс ([[Яняварты (платформа)|Яняварты]] станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) [[Кенгарагс]], (21) Острова ([[Закюсала]], [[Луцавсала]], [[Улица Мукусалас|Мукусала]]), (22) [[Торнякалнс]], (23) [[Агенскалнс]], (24) [[Кипсала]], (25) [[Засулаукс]], (26) [[Ильгюциемс|Ильгециемс,]] (27) [[Спилве (микрорайон)|Спилве]], (28) [[Болдерая]], (29) [[Даугавгрива (микрорайон)|Даугавгрива]], (30) [[Буллюциемс|Буллю муйжа]], (31) [[Клейсты|Клейстес муйжа]], (32) [[Лачупе (станция)|Лачупе,]] (33) [[Анниньмуйжа]], (34) [[Золитуде]], (35) [[Шампетерис (Риганың тарихи районы)|Шампетрис]], (36) [[Биерини]], (37) [[Ливциемс (исторический район Риги)|Ливциемс]], (38) [[Зиепниеккалнс]], (39) (40) [[Яунциемс (Рига)|Яунциемс]]<ref>Pilsētas teritoriālais iedalījums. Rīgas pilsētas statistiskā gada grāmata 1931—1932.</ref>. == География == {{Ниәттәрҙә}} Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған. Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм [[Юрмала]] ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта [[Рижское Взморье]] курорт үҙәге бар. === Климат === Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2&nbsp;°C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3&nbsp;°C), −20&nbsp;°C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %. {{Климат города |Город_род=Риги |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Туристический портал] | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=39 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=0.5 | Мар_ср_осад=35 | Апр_ср=6.3 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=15.4 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=18.2 | Июл_ср_осад=82 | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад=76 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=7.3 | Окт_ср_осад=74 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=50 | Год_ср=7.0 | Год_ср_осад=669 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=-0.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=-0.4 | Мар_ср_мин=-2.6 | Мар_ср_макс=4 | Апр_ср_мин=2 | Апр_ср_макс=11.1 | Май_ср_мин=7.1 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=20.3 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.9 | Авг_ср_мин=13.0 | Авг_ср_макс=22 | Сен_ср_мин=8.7 | Сен_ср_макс=16.5 | Окт_ср_мин=4.6 | Окт_ср_макс=10.5 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-3.6 | Дек_ср_макс=0.6 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.7 | Янв_а_макс=10.2 | Янв_а_мин=-33.7 | Фев_а_макс=13.5 | Фев_а_мин=-34.9 | Мар_а_макс=20.5 | Мар_а_мин=-23.3 | Апр_а_макс=27.9 | Апр_а_мин=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-5.3 | Июн_а_макс=32.5 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=34.1 | Июл_а_мин=4 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=-0.5 | Сен_а_макс=29.4 | Сен_а_мин=-4.1 | Окт_а_макс=23.4 | Окт_а_мин=-8.7 | Ноя_а_макс=17.2 | Ноя_а_мин=-18.9 | Дек_а_макс=11.8 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мин=-34.9 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=10 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=21 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Административ бүленеше == [[Файл:Rigas_rajonu_numeracija.jpg|thumb|268x268px|Административ райондар картаһы]][[Файл:Rigas_apkaimes_Nr.png|thumb|267x267px|Микрорайондар картаһы]]Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район ({{lang-lv|rajons}}) һәм өс биҫтәнән ({{lang-lv|priekšpilsētas}}) тора. * Курзем районы (йәшел төҫтә): майҙаны — 79 км², халҡы — 133 505 кеше. : ''Микрорайондары'': 1. Болдерая, 2. Даугавгрива, 3. Дзирциемс, 4. Ильгюциемс, 5. Иманта, 6. Клейсты, 7. Кипсала, 8. Ритабулли, 9. Спилве, 10. Волери, 11. Засулаукс, 12. Агенскалнс. * Земгаль биҫтәһе (көл төҫтә): майҙаны — 41 км², халҡы — 105 090 кеше, Задвиньела урынлашҡан. : ''Микрорайондары'': 13. Атгазене, 14. Бебербеки, 15. Биерини, 16. Бишумуйжа, 17. Катлакалнс, 18. Мукупурвс, 19. Плескодале, 20. Салас, 21. Шампетерис, 22. Торнякалнс, 23. Зиепниеккалнс, 24. Золитуде. * Зиемель районы (һоро төҫтә): маәҙаны — 77 км², халҡы — 80 652 кеше. : ''Микрорайондары'': 25. Чиекуркалнс, 26. Яунциемс, 27. Кундзиньсала, 28. Мангальсала, 29. Межапарк, 30. Милгравис, 31. Петерсала-Андрейсала, 32. Саркандаугава, 33. Трисциемс, 34. Вецаки, 35. Вецдаугава, 36. Вецмилгравис. * Үҙәк район (ҡыҙыл төҫтә): майҙан — 3 км², халҡы — 24 547 кеше. Тарихи район — Иҫке Рига, театрҙар, музейҙар, эш үҙәктәре, үҙәк вокзал һ.б. : ''Микрорайондар'': 37. Старый город, 38. Центр. * Видзем биҫтәһе (күк төҫтә): майҙан — 57 км², халҡы — 172 064 кеше. : ''Микрорайондар'': 39. Берги, 40. Браса, 41. Брекши, 42. Букулты, 43. Дрейлини, 44. Югла, 45. Межциемс, 46. Пурвциемс, 47. Скансте, 48. Сужи, 49. Тейка. * Латгаль биҫтәһе (һары төҫтә): майҙаны — 50 км², халҡы — 193 287 кеше. : ''Микрорайондар'': 50. Авоту, 51. Дарзциемс, 52. Дарзини, 53. Гризинькалнс, 54. Кенгарагс, 55. Мәскәү форштадты, 56. Плявниеки, 57. Румбула, 58. Шкиротава. ==== Буржуаз Латвия һәм совет осоро ==== 1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»). 1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була. 1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә. 29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә. [[Файл:Medal. 75 years of the liberation of Riga from the Nazi invaders.png|thumb|Иҫтәлекле миҙал- «Риганы немец фашист илбаҫарҙарынан азат итеүгә 75 йыл. 1944—2019» ([[Реверс]]). Риганы азат итеүселәргә һәйкәлдән бер композиция. [[Латвия]], 16 октябрь, 2019 йыл]] 1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була<ref name="Рижская наступательная операция на ria.ru">[https://ria.ru/20191013/1559639456.html «Лишь бы будущее было счастливее». История оккупации и освобождения Риги. — Советские войска выгнали немецких оккупантов из Риги 13 октября 1944 года. Рижская наступательная операция по освобождению столицы и всей Прибалтики продолжалась около месяца, в ней погибло 150 тысяч военнослужащих.] [[РИА «Новости»]] // ria.ru (13 октября 2019 года)</ref>. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә. Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы , Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). [[Рига ГЭС-ы]], бер нисә [[ТЭЦ]]. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә). 1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһына әйләнә. === [[XXI быуат]] === 2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1324&format=HTML&aged=0&language=LV&guiLanguage=en Rīga 2014. gadā būs Eiropas kultūras galvaspilsēta Latvijā.] // europa.eu</ref>. == Халҡы == [[Файл:Riga ortseingang.jpg|thumb|200px|Ригаға ингән урындағы яҙыу]] === Халыҡ миграцияһы === Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле. Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй.<ref name="автоссылка1" /> 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" /> Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән<ref name="постнас"/> йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm Динамика численности населения городов Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |date=2016-03-03 }}</ref>: {| style="text-align:right" | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1767]] || 19 500 |- | [[1800]] || 29 500 |- | [[1840]] || 60 000 |- | [[1867]] || 102 590 |- | [[1881]] || 169 329 |- | [[1897]] || 282 230 |- | [[1913]] || 472 068 |- | [[1920]] || 185 137 |- | [[1925]] || 337 699 |- | [[1935]] || 385 063 |- | [[1939]] || 347 800 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1941]] || 335 200 |- | [[1945]] || 228 200 |- | [[1950]] || 482 300 |- | [[1955]] || 566 900 |- | [[1959]] || 580 423 |- | [[1965]] || 665 200 |- | [[1970]] || 731 831 |- | [[1975]] || 795 600 |- | [[1979]] || 835 475 |- | [[1987]] || 900 300 |- | [[1989]] || 915 106 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1990]] || 909 135 |- | [[1991]] || 900 455 |- | [[1992]] || 889 741 |- | [[1993]] || 863 657 |- | [[1994]] || 843 552 |- | [[1995]] || 824 988 |- | [[1996]] || 810 172 |- | [[1997]] || 797 947 |- | [[1998]] || 786 612 |- | [[1999]] || 776 008 |- | [[2000]] || 764 329 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2001]] || 756 627 |- | [[2002]] || 747 157 |- | [[2003]] || 739 232 |- | [[2004]] || 735 241 |- | [[2005]] || 731 762 |- | [[2006]] || 727 578 |- | [[2007]] || 722 485 |- | [[2008]] || 717 371 |- | [[2009]] || 713 016 |- | [[2010]] || 706 413 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2011]] || 658 640 |- | [[2012]] || 649 853 |- | [[2013]] || 643 615 |- | [[2014]] || 643 368 |- | [[2015]] || 641 007 |- | [[2016]] || 639 630 |- | [[2017]] || 641 423 |- | [[2018]] || 637 971 |- | [[2019]] || 632 614 |- | [[2020]] || 627 487<ref name="data.csb.gov.lv" /> |- |} |} ''' Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә''' <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1767 text:1767 bar:1800 text:1800 bar:1840 text:1840 bar:1867 text:1867 bar:1881 text:1881 bar:1897 text:1897 bar:1913 text:1913 bar:1920 text:1920 bar:1925 text:1925 bar:1935 text:1935 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1945 text:1945 bar:1950 text:1950 bar:1955 text:1955 bar:1959 text:1959 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 bar:1975 text:1975 bar:1979 text:1979 bar:1987 text:1987 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1767 from:0 till:19500 text:19500 bar:1800 from:0 till:29500 text:29500 bar:1840 from:0 till:60000 text:60000 bar:1867 from:0 till:102590 text:102590 bar:1881 from:0 till:169329 text:169329 bar:1897 from:0 till:282230 text:282230 bar:1913 from:0 till:472068 text:472068 bar:1920 from:0 till:185137 text:185137 bar:1925 from:0 till:337699 text:337699 bar:1935 from:0 till:385063 text:385063 bar:1939 from:0 till:347800 text:347800 bar:1941 from:0 till:335200 text:335200 bar:1945 from:0 till:228200 text:228200 bar:1950 from:0 till:482300 text:482300 bar:1955 from:0 till:566900 text:566900 bar:1959 from:0 till:580423 text:580423 bar:1965 from:0 till:665200 text:665200 bar:1970 from:0 till:731831 text:731831 bar:1975 from:0 till:795600 text:795600 bar:1979 from:0 till:835475 text:835475 bar:1987 from:0 till:900300 text:900300 bar:1989 from:0 till:915106 text:915106 bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 TextData= pos:(195,00) text:1767 йылдан 1990 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1993 text:1993 bar:1995 text:1995 bar:1997 text:1997 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 bar:1991 from:0 till:900455 text:900455 bar:1993 from:0 till:863657 text:863657 bar:1995 from:0 till:824988 text:824988 bar:1997 from:0 till:797947 text:797947 bar:1999 from:0 till:776008 text:776008 bar:2000 from:0 till:764329 text:764329 bar:2001 from:0 till:756627 text:756627 bar:2002 from:0 till:747157 text:747157 bar:2003 from:0 till:739232 text:739232 bar:2004 from:0 till:735241 text:735241 bar:2005 from:0 till:731762 text:731762 bar:2006 from:0 till:727578 text:727578 bar:2007 from:0 till:722485 text:722485 bar:2008 from:0 till:717371 text:717371 bar:2009 from:0 till:713016 text:713016 bar:2010 from:0 till:706413 text:706413 bar:2011 from:0 till:658640 text:658640 bar:2012 from:0 till:649853 text:649853 bar:2013 from:0 till:643615 text:643615 bar:2014 from:0 till:643368 text:643368 bar:2015 from:0 till:641007 text:641007 bar:2016 from:0 till:639630 text:639630 bar:2017 from:0 till:641423 text:641423 bar:2018 from:0 till:637971 text:637971 bar:2019 from:0 till:632614 text:632614 bar:2020 from:0 till:627487 text:627487 TextData= pos:(195,00) text:1990 йылдан 2020 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> === Милли составы === Ригала [[латыштар]] (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), [[урыҫтар]] (40,2 %), [[белорустар]] (3,9 %), [[украиндар]] (3,5 %), [[поляктар]] (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы [[1989]], [[2000]] һәм [[2011 йыл]]дарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm Ethnic composition: 2000 census]</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census]</ref>, [[2020 йыл]] башына булған мәғлүмәттәр буйынса<ref>[https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ IRG080. Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, republikas pilsētās, 21 attīstības centrā un novados gada sākumā. PxWeb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: {|class="standard sortable" ! милләте || кеше <br>(1989) || % || кеше <br>(2000) || % || кеше <br>(2011) || % || кеше <br>(2020) || % |- | всего || align=right | 910 455 || align=right | 100,00 % || align=right | 764 329 || align=right | 100,00 % || align=right | 658 640 || align=right | 100,00 % || align=right | 627 487 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 331 934 || align=right | 36,46 % || align=right | 313 368 || align=right | 41,00 % || align=right | 305 117 || align=right | 46,33 % || align=right | 296 332 || align=right | 47,2 % |- |в том числе [[латгальцы]]<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref>|| align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 29 393 || align=right | 4,46 % || align=right | || align=right | |- |[[русские]]|| align=right | 430 555 || align=right | 47,29 % || align=right | 335 431 || align=right | 43,89 % || align=right | 264 808 || align=right | 40,21 % || align=right | 226 218 || align=right | 36,1 % |- |[[белорусы]] || align=right | 43 631 || align=right | 4,79 % || align=right | 35 791 || align=right | 4,68 % || align=right | 25 535 || align=right | 3,88 % || align=right | 22 860 || align=right | 3,7 % |- |[[украинцы]] || align=right | 43 641 || align=right | 4,79 % || align=right | 31 899 || align=right | 4,17 % || align=right | 22 737 || align=right | 3,45 % || align=right | 21 562 || align=right | 3,4 % |- |[[поляки]] || align=right | 16 653 || align=right | 1,83 % || align=right | 15 980 || align=right | 2,09 % || align=right | 12 208 || align=right | 1,85 % || align=right | 10 883 || align=right | 1,7 % |- |[[литовцы]] || align=right | 7 012 || align=right | 0,77 % || align=right | 6 530 || align=right | 0,85 % || align=right | 5 450 || align=right | 0,83 % || align=right | 4 996 || align=right | 0,8 % |- |[[евреи]] || align=right | 18 812 || align=right | 2,07 % || align=right | 8 254 || align=right | 1,08 % || align=right | 4 810 || align=right | 0,73 % || align=right | || align=right | |- |[[немцы]] || align=right | 1 054 || align=right | 0,11 % || align=right | 1 386 || align=right | 0,18 % || align=right | || align=right | || align=right | 1 058 || align=right | 0,2 % |- |[[эстонцы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 829 || align=right | 0,1 % || align=right | 703 || align=right | 0,1 % |- |[[цыгане]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 928 || align=right | 0,1 % || align=right | 698 || align=right | 0,1 % |- |[[ливы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 87 || align=right | 0,01 % || align=right | || align=right | |- |другие || align=right | 18 217 || align=right | 2,00 % || align=right | 17 076 || align=right | 2,23 % || align=right | 17 888 || align=right | 2,72 % || align=right | 42 177 || align=right | 6,7 % |} Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә<ref>{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|title=Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva|author=PMLP|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|archivedate=2017-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>: * [[латыштар]] — 308 940; * другие — 38 647; * [[белорустар]] — 25 874; * [[рустар]] — 264 206; * [[украиндар]] — 25 687; * милләтен әйтмәгән — 24 385; * [[поляктар]] — 12 812; * латгалдар латыштарҙан айырым күрһәтелмәгән. [[Файл:Rigas apkaimes Lat 2011.png|thumb|350px| Латыштар Рига микрорайондарында (%,2011 йыл)]] [[Файл:Rigas apkaimes Rus 2011.png|thumb|350px|Рига микрорайондарында рустар (%,2011 йыл)]] 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 %<ref>{{cite web|accessdate = 2015-12-02|title = CVK » 2012. gada 18. februāra tautas nobalsošana par likumprojekta "Grozījumi Latvijas Republikas Satversmē" pieņemšanu » Rezultāti|url = http://www.tn2012.cvk.lv/report-results-0100.html|publisher = ЦИК Латвии|lang = lv}}</ref> урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә [[латыштар]] —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй. Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=729 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref> {|class="standard sortable" ! национальность || чел. <br>(1897) || % |- | всего || align=right | 282 230 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 127 046 || align=right | 45,02 % |- |[[немцы]] || align=right | 67 286 || align=right | 23,84 % |- |[[русские]] || align=right | 44 452 || align=right | 15,75 % |- |[[евреи]] || align=right | 16 922 || align=right | 6,00 % |- |[[поляки]] || align=right | 13 415 || align=right | 4,75 % |- |[[литовцы]] || align=right | 6 362 || align=right | 2,25 % |- |[[эстонцы]] || align=right | 3 702 || align=right | 1,31 % |- |[[белорусы]] || align=right | 730 || align=right | 0,26 % |} === Телдәр === 2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше<ref name="Латгал2011"/><ref name="Языки2011">{{cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Распределение постоянного населения по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по преимущественно используемому дома языку на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151124133815/http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|archivedate = 2015-11-24|deadlink = yes}} {{cite web |url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title = Англоязычная версия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820062939/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |archivedate = 2017-08-20 }}{{проверено|23|11|2015}}</ref> {|class="wikitable" |- !Тел ! Иҫәбе!% !<small>% от указавших</small> |- ![[рус теле|рус]] | 326 478 | 49,57 % | 55,80 % |- ![[латыш теле|латыш]] | 254 188 | 38,59 % | 43,44 % |- ! шул иҫәптән [[латгал теле|латгал]]<ref name="Латгал2011"/> | 29 393 | 4,46 % | 5,02 % |- ![[украин теле|украин]] | 702 | 0,11 % | 0,12 % |- ![[литва теле|литва]] | 563 | 0,09 % | 0,10 % |- ![[поляк теле|поляк]] | 496 | 0,08 % | 0,08 % |- ![[белорус теле|белорус]] | 227 | 0,03 % | 0,04 % |- !башҡа | 2 477 | 0,38 % | 0,42 % |- !күрһәтелгән | 585 131 | 88,84 % | 100,00 % |- !күрһәтелмәгән | 73 509 | 11,16 % | |- !Бөтәһе | 658 640 | 100,00 % | |} Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса)<ref name="Языки2011"/><ref>''Rīga 1860—1917.'' Rīga, Zinātne 1978.</ref><ref name="Перепись населения 1930, часть II, с. 70">{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |title = Перепись населения 1930, часть II : «Национальность», с. 70 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |archivedate = 2012-11-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |date=2012-11-15 }} (PDF, лат.; 14,6 Мб).</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Язык ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1913 ! 1930 !2011 |- | align=left | [[Русский язык|русский]] | 25 772 (25,1 %) || 31 976 (18,9 %) || 43 338 (16,9 %) || 99 985 (21,2 %) || 29 696 (7,86 %) || 326 478 (49,57 %) |- | align=left | [[латышский язык|латышский]] | 24 199 (23,6 %) || 49 974 (29,5 %) || 106 541 (41,6 %) || 187 135 (39,6 %) || 227 842 (60,29 %) || 254 188 (38,59 %) |- | align=left | [[Немецкий язык|немецкий]] | 43 980 (42,9 %) || 66 775 (39,4 %) || 65 332 (25,5 %) || 78 656 (16,7 %) || 44 105 (11,67 %) || … |- | align=left | [[идиш]] | 5254 (5,1 %) || 14 222 (8,4 %) || 16 521 (6,5 %) || 21 231 (4,5 %) || 42 328 (11,2 %) || … |- | align=left | [[эстонский язык|эстонский]] | 872 (0,9 %) || 1565 (0,9 %) || 3532 (1,4 %) || 6721 (1,4 %) || 2443 (0,65 %) || … |- | align=left | [[Литовский язык|литовский]] | … || … || 5853 (2,3 %) || 25 824 (5,5 %) || 6817 (1,8 %) || 563 (0,09 %) |- | align=left | [[Польский язык|польский]] | … || … || 12 869 (5 %) || 35 621 (7,5 %) || 16 574 (4,39 %) || 496 (0,08 %) |- | align=left | прочие^* | 2513 (2,4 %) || 4048 (2,4 %) || 1772 (0,7 %) || 16 895 (3,6 %) || 8112 (2,14 %) || 3406 (0,52 %) |- | align=left | нет данных | … || 769 (0,5 %) || 130 (0,1 %) || … || … || 73 509 (11,16 %) |- ! Бөтәһе ! 102 590 (100 %) || 169 329 (100 %) || 255 879 (100 %) || 472 068 (100 %) || 377 917 (100 %) || 658 640 (100 %) |} <small>^*В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.</small> === Башлыҡтары === {{main|Шаблон:Градоначальники Риги}} == Иҡтисады == [[Файл:Riga port.jpg|thumb|200x200px|Рига порты]] [[Файл:Bolsa de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200x200px|Рига фонд биржаһы]] Рига — [[Латвия]]ның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә<ref>{{cite web |url = http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |title = EUROSTAT |archiveurl = https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |archivedate = 2012-07-08 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |date=2012-07-08 }}</ref>. Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («''Latvenergo''»), газ [[монополия]]һы («''[[Latvijas Gāze]]''»), тимер юл компанияһы («''[[Latvijas dzelzceļš]]''»), дәүләт почта предприятиеһы («''[[Latvijas Pasts]]''»), «''[[Latvijas Mobilais Telefons]]''» (LMT), «[[Tele2|TELE2»]], «''[[Bite|Bite Latvija]]''» мобиль элемтә операторҙары һәм «''[[airBaltic]]''» авиакомпанияһы. Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу [[Латвия]]ға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. [[Рәсәй]] [[Латвия]]ның традицион сауҙа партнёры булып ҡала. [[Туризм]] —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә. == Транспорт == [[Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-281.jpg|200px|thumb|right| Рига аэропорты— Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт]] [[Файл:Trolleybus Riga IMG 2544 C.JPG|200px|thumb|right| Škoda 24Tr Irisbus троллейбусы]] [[Файл:15T-57169 Radio iela.jpg|200px|thumb|right|Трамвай]] [[Файл:Rigas Satiksme-Abrenes iela.jpg|200px|thumb|Абренес урамында ҡуласа]] [[Файл:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200px| Даугава аша тимер юл күпере]] Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы ([[Скандинавия]] һәм [[Көнсығыш Европа]], [[Финляндия]] һәм [[Үҙәк Европа]] араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә [[Даугава]] аша берҙән-бер тимер юл күпере. ==== Тимер юл ==== Рига тимер юл вокзалы ({{lang-lv|Rīgas dzelzceļa stacija}})- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]] яғына йөрөй ([[Рәсәй]]), [[Минск]] ([[Белоруссия]]), [[Киев]] ([[Украина]], ''[[Елгава]]'' аша). Пассажирҙарҙы «''[[Pasažieru vilciens]]''» компанияһы хеҙмәтләндерә. ==== Автобус хәрәкәте ==== Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар ({{lang-lv|Rīgas starptautiskā autoosta}}), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә. ==== Һауа транспорты ==== Рига аэропорты ({{lang-lv|Starptautiskā lidosta «Rīga»}}) —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «''[[airBaltic]]''» 92 миллион евролыҡ яңы [[Терминал (аэровокзал)|терминал]] төҙөү планлаштырыла. ==== Диңгеҙ транспорты ==== Рига порты ({{lang-lv|Rīgas Pasažieru termināls}}) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә. ==== Автомобиль транспорты ==== {{также|Автомобильные дороги Латвии}} Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере [[Мәскәү форштадт]]ты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. 2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла . Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл ({{lang-lv|Ziemeļu koridors}})) ==== Йәмәғәт транспорты ==== {{главная|Rīgas satiksme}} Йәмәғәт транспорты предприятиеһы [[Rīgas satiksme]] Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан<ref name="DIS407" /> Ригала троллейбус поездары йөрөй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref>. 2013 йылдан Ригала маршрут такси хеҙмәте монополияһы индерелгән. Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/samoupravlenija/riga-sdelala-esche-shag-k-vodnomu-transportu.a379140/ Рига сделала еще шаг к водному транспорту] // lsm.lv, 24 окт 2020</ref> ==== Велосипед ==== «Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт. == Мәҙәниәт == {{main|Достопримечательности Риги|Рижская киностудия}} 2010 йылда Рига 2014 йылға Европа мәҙәниәт баш ҡалаһы тип һайлана. Шул айҡанлы бер нисә инфраструктура проекты тормошҡа ашырыла башлай: Латвия милли китпханаһы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}, Гуннара Биркерт проекты буйынса), концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), ул Латвия милли симфоник оркестры базаһы буласаҡ , Хәҙерге заман сәнғәте музейы ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}, Андрейсалалағы элекке электростанция бинаһында). === Театрҙар === [[Файл:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 15.JPG|thumb|220x220px|Латвия милли операһы]] — [[Латвия Милли опера театры]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā opera}}) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар. — 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән). — Михаил Чехов исемендәге рус театры ({{lang-lv|Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris}}) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе. — 1920 йылда асылған «Дайлес» ({{lang-lv|Dailes teātris}}) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар. — 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры ({{lang-lv|Latvijas Valsts Leļļu teātris}})балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә. − 1992 йылда [[Яңы Рига театры]] ({{lang-lv|Jaunais Rīgas teātris}}) асыла. === Музейҙар === — Латвия оккупация музейы ({{lang-lv|Latvijas Okupācijas muzejs}}) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991). — Сит ил сәнғәте музейы ({{lang-lv|Ārzemju mākslas muzejs}}) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей. * Латвия милли музейы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}). -Дары башняһында Латвия хәрби музейы ({{lang-lv|Latvijas Kara muzejs}})- армия тарихы музейы. -Латвия йәһүдтәре музейы ({{lang-lv|Muzejs Ebreji Latvijā}}) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы. -Латвия тарихи музей экспозицияһы ({{lang-lv|Latvijas Vēstures muzejs}}) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем. -Латвия тәбиғәт тарихы музейы ({{lang-lv|Latvijas Dabas muzejs}}) -Рига моторҙар музейы экспозицияһы ({{lang-lv|Rīgas Motormuzejs}}) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX . -Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] ({{lang-lv|Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs}}). Уға Менцендорф йорто ла инә ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто. — Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (''[[модерн]]''). Ригала 44 яҡын музей һәм уға оҡшаған учреждениелар.<ref>[http://www.liveriga.com/lv/37-muzeji Visi Muzeji :: LIVE RīGA]</ref> === Музыка === XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында [[Вагнер Рихард|Рихард Вагнер]] капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай. 1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый. 1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «[[Евровидение-2003|Евровидение]]» үтте. == Архитектура == {{main|Список самых высоких зданий Риги|Храмы Риги|Достопримечательности Риги}} [[Файл:Riga by night (8230045602).jpg|thumb|left|Иҫке ҡала (Рига)]] [[Файл:Domy v centru Rigy.jpg|thumb|left| Лив майҙаны]] 1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/852/ Всемирное наследие]</ref> Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай.<ref name="icomos-mission">[http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100708 UNESCO/ICOMOS-Mission 2008]</ref>. Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған.<ref name="icomos-mission"/>. [[Файл:Riga Petrikirche Blick vom Turm zum Dom 3.JPG|thumb|230x230px|[[Домский собор (Рига)|Домский собор]]]] Иҫке Рига ({{lang-lv|Vecrīga}}) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы ({{lang-lv|Pilsētas kanāls}}) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора. Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны({{lang-lv|Rātslaukums}}), на которой находятся [[Рижская ратуша]] ({{lang-lv|Rīgas rātsnams}}) һәм Ҡарабаштар йорто({{lang-lv|Melngalvju nams}}). Был йорт [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора. 1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) ({{lang-lv|Rīgas Doms}}) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе ({{lang-lv|Rīgas Svētā Pētera baznīca}}) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) ({{lang-lv|Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle}}) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр. Рига замогында ({{lang-lv|Rīgas pils}}) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок [[1330 йыл]]да [[Ливон ордены]] рыцарь-монахтарына бирелгән. [[1867 йыл]]да Флоренция стилендәге йортта [[Латвия сеймы]] — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы ({{lang-lv|Pulvertornis}}) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын ({{lang-lv|Konventa sēta}}, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), [[Швед ҡапҡаһы]] ({{lang-lv|Zviedru vārti}}), Кесе гильдия бинаһы ({{lang-lv|Mazā Ģilde}}) һәм Оло гильдия бинаһы ({{lang-lv|Lielā Ģilde}}), Менцендорф йорто ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}, 1695) һәм Данненштерн йортон ({{lang-lv|Dannenšterna nams}}) атарға була. Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында [[1935 йыл]]дан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле ({{lang-lv|Brīvības piemineklis}}, автор [[Карл Зале]]) тора. <gallery> House_of_Blackheads_at_Dusk_3%2C_Riga%2C_Latvia_-_Diliff.jpg| Ҡарабаштар йорто Riga-Pulverturm.jpg|Дары башняһы Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Рига замогы Stone Bridge, Latvija.jpg| Даугава аша таш күпер Rigas Dome.jpg| Иҫке ҡалала Ратуша Les trois frères (Riga, la ville hanséatique).jpg|Өс туған Riga - Roland's Statue.jpg|Рига Роланды Latvian National Theatre.jpg| Латвия милли театры </gallery> XX быуат башында ҡаланы уратып бер нисә мөһим бина төҙөлә: Латвия милли театры, Һынлы сәнғәт музейы, неоготика стилендәге Латвия художество академияһы ({{lang-lv|Latvijas Mākslas akadēmija}}, 1905 й.), Университет. 1876—1884 йй.- яңы Византия стилендәге [[Христорождественский собор (Рига)]] ({{lang-lv|Rīgas Kristus Piedzimšanas pareizticīgo katedrāle}}). Элизабетес һәм Альберт урамдарында [[модерн]] стилендәге матур йорттар күп. Мәскәү форштадтында цеппелиндар өсөн эллингтар бар, улар Үҙәк баҙар итеп үҙгәртелгән. 1958 йылда Сталин высоткалары тибындағы Фәндәр Академияһы бинаһы, ағас лютеран сиркәүе, классик стилдәге Иисус сиркәүе һәм башҡа төрлө дәүерҙәргә ҡараған архитектура ҡомартҡылары бар. XX быуат башында Межапарк дачалар биҫтәһе төҙөлә (төньяҡта, урманда). [[Закюсала]] дюналар утрауында 368,5 метр бейеклек Рига телебашняһы төҙөлгән, ул Европалағы иң ҙур ҡоролмаларҙан һанала. [[Даугав]]ның һул яғы — [[Пардаугава]] —бер- йәки ике ҡатлы шәхси йорттарҙан торған район. Калнциема урамында тотош бер кварталда XIX быуаттағы йорттар реставрацияланған. <gallery> Riga - Elizabetes Iela 10b, 1903.JPG| ''Элизабетес'' урамындағы йорт Riga Jugendstil Hausfassade.jpg| Модерн стилендәге йорт Riga Markthallen Totale.JPG| Үҙәк баҙар<br>(артҡы планда— Фәндәр Академияһы,уң яҡта — телевизион башня) Riga_Russisch-Orthodoxe_Kathedrale_Christi_Geburt_3.JPG|[[Христорождественский собор (Рига)|Православный кафедральный собор Рождества Христова]] </gallery> * Туғандар ҡәберлеге (1924-36) һәм Азатлыҡ һәйкәле(1931—1935) * В. И. Ленин һәйкәле (1947—1950, арх. Э. Шталберг) * Р. Блауманис һәйкәле (1929) * Я. Райнис һәйкәле Райнис зыяратында (1934) һәм Коммунарҙар паркында (1958—1965) == Спорт == 2006 йылда «[[Арена Рига]]» спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500 урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто. «Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән ({{lang-lv|Skonto stadions}}, 10 000 урынлыҡ). «[[ТТТ Рига]]» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. [[БК Баронс/ЛМТ|«Баронс/ЛМТ»]] һәм «[[ВЭФ (баскетбольный клуб)|ВЭФ]]» баскетбол ирҙәр клубтары . «Сконто-Рига» баскетбол клубы [[Сконто (олимпийский комплекс)|«Сконто»]] аренаһын (6500 урынлыҡ) арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән. == Панорама == {{Панорама|Rigapanorama.JPG|2000px| Рига панорамаһы Латвия Фәндәр академияһынан}} == Парктар һәм ял итеү урындары == * Ҡала уртаһында Верман баҡсаһы ({{lang-lv|Vērmanes dārzs}}) урынлашҡан—ул Наполеон ғәскәре менән һуғыш ваҡытында яндырылған өйҙәр урынында 1814 йылда асылған, уға Анна Верман исеме бирелгән. - Ҡала каналы буйы ({{lang-lv|Kanālmalas apstādījumi}})|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә. — Виестура баҡсаһын 1721 йылда Пётр I әмере буйынса булдырылған. — Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған. — Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән. — Эспланад паркы. — Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған. — Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан. — Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар. — Рига зоопаркы ({{lang-lv|Rīgas Zooloģiskais dārzs}}) — 3000 йәнлек ҡарала. <gallery> Файл:Riga, park v centru města (2).jpg|Насаждения при городском канале Файл:Ķīpsalas bruģis (Balasta dambis).jpg|Остров [[Кипсала]] Файл:Riga, park v centru města (4).jpg|[[Бастионная горка]] </gallery> == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Latvijas_Universit%C4%81te_-_ogre11_-_Panoramio.jpg|thumb|Латвийский университет]] — [[Латвия Фәндәр Академияһы]] ({{lang-lv|Latvijas Zinātņu akadēmija}}), {{кол}} — Латвия органик синтез институты, — Физик энергетика институты, — Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты, — Ағас химияһы институты, — А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{конец}} Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә. 1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) ({{lang-lv|Latvijas Universitāte}}). 1958 — Рига техник университеты ({{lang-lv|Rīgas Tehniskā universitāte}}, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты ({{lang-lv|Rīgas Stradiņa universitāte}}, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты. 1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт. == СМИ == Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы ([[Латвийское телевидение|Latvijas Televīzija]] (LTV) , [[Latvijas Radio]], шәхси аналдар [[LNT]], [[TV3 Latvia]], рус телендәге [[Первый Балтийский Канал|ПБК Латвия]] һәм [[TV5 Riga|ТВ5 Рига]]. Көн дә ''«[[Диена]]»'' һәм ''«[[Латвияс авизе]]»'' гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын ''[[The Baltic Times]]'' , урыҫ телендә ''[[Meduza]]'' интернет- баҫма сыға. Ригала бихисап радоканалдар эшләй. == Тарих == * 1201 — Ригаға нигеҙ һалына. * 1282 — Рига, Лубек һәм Висбю ҡалалары [[Ганза]] сауҙа берлегенә инә. * 1561 йылға тиклем Рига ҡалаһы менән архиепископтар идара итә. * 1561—1581 — Рига ҡалаһы ирекле була. * 1581—1621 — [[Речь Посполитая]]ла булған осор. * 1621-[[1711 йыл|1711]] — [[Швеция]] осоро. * [[1711 йыл|1711]]—[[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң ([[1700 йыл|1700]]—[[1721 йыл|1721]]) Рига [[Рәсәй империяһы]] составына инә ([[1918 йыл]]ға тиклем). ** [[1713 йыл|1713]]—[[1783 йыл|1783]] — [[Рига губернаһы]] үҙәге. ** [[1783 йыл|1783]]—[[1796 йыл|1796]] — Рига наместниклыҡ үҙәге. ** [[1796 йыл|1796]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Лифляндия губернаһы]] үҙәге. * [[1918 йыл|1918]]—[[1940 йыл|1940]] — [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһы. * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Латвия ССР-ның баш ҡалаһы. [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Бөйөк Ватан һуғышы === * 25 июндә 4-се танк төркөмө Екабпилс һәм [[Даугавпилс]] ҡалаларына, ә [[Вермахт]]ың 18-се армияһы Ригаға һөжүм итә. * 1 июлдә 18-се немец армияһы Риганы баҫып ала. * [[1941 йыл|1941]]—[[1944 йыл|1944]] — [[Өсөнсө рейх|Рейх]] комиссариатының баш ҡалаһы Остланд яулап алына. ** 37-се уҡсы дивизияһы Риганы азат итеүҙә ҡатнаша. * [[1944 йыл|1944]]—[[1990 йыл|1990]] — Латвия ССР-ның [[баш ҡала]]һы. * [[1991 йыл]]дан — Латвияның баш ҡалаһы. == Мәҙәниәт == 2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: [[:ru:Здание Латвийской Национальной библиотеки|Латвия милли китапханаһы]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}) [[:ru:Биркертс, Гунарс|Гуннар Биркерт]] проекты буйынса, концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), [[:ru:Музей современного искусства|заман сәнғәте музейын]] ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү. == Ҡалала тыуған билдәле кешеләр == ==== <small>Латыштар</small> ==== * Альфред Леп, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1-се секретары ([[1933 йыл|1933]]—[[1937 йыл|1937]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Рига|Викисловарь=ru:Рига|Викицитатник=ru:Рига|Викитека=ru:Рига|Викиновости=ru:Категория:Рига|Викигид=ru:Рига}} {{Всемирное наследие|852}} * [http://redhit.ru/articles/79/ Что посмотреть в Риге, памятники и достопримечательности] * [http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html Статьи о городе Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306193743/http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html |date=2016-03-06 }} * [http://vecriga.info/index.html Виртуальная экскурсия по Старой Риге] * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Портал Рижского самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=2015-03-03 }} * [http://www.rigacv.lv Rīga CV — сайт Рижского краеведческого общества «Рига ЦВ»] * [http://www.citariga.lv Cita Rīga — домашняя страница о Риге и её истории] * [http://www.tavariga.com Фотографии Риги разного времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118035459/http://tavariga.com/ |date=2018-11-18 }}{{ref-en}} * [http://www.1201.lv Достопримечательности и история Риги] * [http://marsruti.lv/riga/ Маршруты и расписание общественного транспорта города Рига] == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=|заглавие=Рига и Рижское взморье: Краткий путеводитель|ссылка=|ответственный=Худ. К. Гольдман|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=Рига|издательство=Латгосиздат|год=1954|страницы=|страниц=192|тираж=60&nbsp;000}} (в пер.) * ''Бобе М.'' Евреи в Латвии. — Рига, 2006. ISBN 9984-9835-3-6 * ''Зильберман Д.'' «И ты это видел». — Рига: «BOTA», 2006. С. 50-59 ISBN 9984-19-970-3 {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Рига]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар]] 5zhj0b40sj6jf3tliqa2duuszn3appa 0 112938 1294767 1288499 2026-04-28T09:36:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294767 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы|company_name={{флаг Украины|20 px}} Рошен|company_logo=[[Файл:Roshen.svg|290px]]|company_type=Акционерҙар йәмғиәте|foundation=1996 йыл|location=[[Украина]], [[Киев]], производство майҙансыҡтары: [[Винница]], Кременчуг, [[Киев]], Липецк, Клайпеда, [[Будапешт]], һөт заводы: [[Винница]], логистика үҙәге: Яготин|industry=кондитер продукцияһы етештереү|products=Шоколад, карамель, кәнфит, бисквит, печенье, торт, пирожный, батонсыҡ, вафля, ҡаҡ, зефир, мармелад, крекер, кекс|num_employees=9 мең кеше|homepage={{url|http://roshen.ua/ru/}} {{url|http://www.roshen.com/ru/}}|девиз=Татлы сифать билдәһе}}'''«Рошен»''' (''Roshen'') — [[Украина|украин]] кондитер корпорацияһы, донъяла иң эре кондитер ризыҡтары етештереүселәрҙең береһе. 2012 йылға ҡарата Candy Industry Top 100 рейтингында18-се урынды биләгән. Башҡа сығанаҡтар буйынса, әһәмиәте буйынса донъя кондитер компаниялары араһында 15-се урында тора<ref name="minprom">''Арасланова А.''</ref>. Компанияның үҙәк офисы [[Киев]]та урынлашҡан. Украиналағы бүлектәренән тыш, компания составына Литва, Венгрия, Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм Ҡытай бүлектәре инә. Продукцияһы донъяның 30-ҙан ашыу илендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, Ҡаҙағстанда, Беларуста, Кавказ, Урта Азия, ЕС илдәрендә, АҠШ-та, Молдовала, Ҡытайҙа, Израилдә, Литвала һатыла. «Рошен» атамаһы корпорацияға нигеҙ һалған Пётр По'''рошен'''ко<ref name="Owners">[https://opendatabot.ua/c/39598970 Power structure Roshen - ukrainian confectionery manufacturing group]. Retrieved July 19, 2025.</ref> фамилияһының тәүге һәм һуңғы ижектәрен ҡыҫҡартыу юлы менән яһалған<ref name="gazeta">[http://gazeta.ua/ru/articles/business/_poroshenko-kupil-odnu-iz-krupnejshih-shokoladnyh-fabrik-vengrii/466366 Порошенко купил одну из крупнейших шоколадных фабрик Венгрии]</ref>. == Милекселәре һәм етәкселеге == 2014 йылғы Украина президентын һайлауҙа ҡатнашҡан Пётр Порошенко еңгән осраҡта "Рошен"ды һатырға ниәтләүен белдерә<ref>[http://www.rbc.ru/business/14/01/2016/5697c2eb9a794741a9a328a7 Порошенко объявил о передаче Roshen в «слепой траст»] «РБК», 14.01.2016</ref>. [[2015 йыл]]дың 5 июнендә Киевта үткән матбуғат конференцияһына Пётр Порошенко үҙенең «Рошен» кондитер корпорацияһы акциялары пакетын Ротшильдтар нәҫеленең N M Rothschild & Sons шәхси инвестиция банк компанияһы идараһына тапшырасағы тураһында әйтә. 2016 йылдың ғинуарында был акцияларҙы Rothschild Trust траст фонды идараһына тапшырыу тураһында договорға ҡул ҡуйыуы<ref>[http://interfax.com.ua/news/economic/336143.html Rothschild Trust подтверждает подписание трастового договора по доле Порошенко в «Рошен»]</ref>, ошо сәбәле президентлыҡ мөҙҙәте тамамланмайынса бизнесҡа йоғонто яһай алмаясағы хаҡында иғлан итә. == Эшмәкәрлеге == «Рошен» корпорацияһы 320-нән ашыу атамалағы продукция сығара: [[шоколад]] плиткалары, шоколад батонсыҡтары, шоколадлы, карамелле, желелы кәнфиттәр, печенье, бисквит, вафлялар, [[торт]], зефир, пирожныйҙар, [[ҡаҡ]], кекс, мармелад, крекерҙар. Йыллыҡ етештереү күләме 450 мең тоннаға етергә мөмкин. == Социаль проекттары == «Рошен» корпорацияһы ғәмәлгә ашырған ҡайһы бер социаль проекттар: * Бөтә Украинала 80 балалар майҙансығы йыһазландырған (2004—2008 йылдар)<ref>[http://roshen.ua/ru/social-activity/child-grounds/ Детские площадки :: Кондитерская Корпорация ROSHEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122060459/http://www.roshen.ua/ru/social-activity/child-grounds/ |date=2016-11-22 }}</ref>. * Винницала яр буйын яңыртып төҙөкләндергән<ref>[http://www.myvin.com.ua/ru/news/events/10373.html В Виннице открыли набережную Рошен и уникальный фонтан — События]</ref> һәм яҡтылыҡлы-музыкалы фонтан ҡуйған (асылыу ваҡыты — 4.09.2011)<ref>[http://roshen.ua/ru/social-activity/fountain/ ROSHEN Фонтан :: Кондитерская Корпорация ROSHEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911071411/http://roshen.ua/ru/social-activity/fountain/ |date=2016-09-11 }}</ref>. * [[Харьков]]та Үҙәк Яңы йыл майҙанында боҙ каток эшләткән<ref>[http://kh.vgorode.ua/news/dosuh_y_eda/283245-vkhod-svobodnyi-v-tsentre-kharkova-rabotaet-samyi-bolshoi-v-ukrayne-katok В центре Харькова работает самый большой в Украине каток — В городе]</ref>. * Харьковта Т. Г. Шевченко исемендәге баҡсала яҡтылыҡлы-музыкалы фонтанды реконструкциялаған<ref>[http://www.city.kharkov.ua/ru/news/u-sadu-shevchenka-vidkrili-onovleniy-fontan-29033.html В саду Шевченко открыли обновленный фонтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914201033/http://www.city.kharkov.ua/ru/news/u-sadu-shevchenka-vidkrili-onovleniy-fontan-29033.html |date=2016-09-14 }}</ref>. * Киевтағы ОХМАТДЕТ милли балалар махсус дауаханаһына 50 миллион гривналыҡ хәйриә ярҙамы проектын тормошҡа ашырған (2015—2016 йй.)<ref>[http://www.segodnya.ua/ukraine/vrachi-ohmatdet-skeptiki-ne-verili-chto-proekt-s-roshen-budet-realizovan-739097.html Врачи Охматдет: «Скептики не верили, что проект с „Рошен“ будет реализован» (фото)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804220610/http://www.segodnya.ua/ukraine/vrachi-ohmatdet-skeptiki-ne-verili-chto-proekt-s-roshen-budet-realizovan-739097.html |date=2016-08-04 }}</ref>. * Даими рәүештә, татлы бүләктәр тапшырып, балалар өсөн производствоға түләүһеҙ экскурсиялар үткәрә<ref>[http://mir.roshen.com.ua/ru/ Экскурсии на производство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119042243/http://mir.roshen.com.ua/ru/ |date=2016-11-19 }}</ref>. * Черкассы зоопаркында яңы вольерҙар төҙөй. * Киевта «Подолдағы театр» өсөн яңы бина һала (планлаштырылған асыу датаһы — 2017 йылдың марты)<ref>[http://interfax.com.ua/news/economic/337657.html «Рошен» рассчитывает завершить реконструкцию «Театра на Подоле» до марта 2017 года]</ref>. == Производство ҡеүәттәре == [[Файл:ROSHEN_Vinnitsa_2008_G1.jpg|мини|«Рошен» корпорацияһына ингән Винница кондитер фабрикаһының ике етештереү майҙансығы]] 2016 йылға ҡарата корпорация составында торған производство ҡеүәттәре: * «Киев „Рошен“ кондитер фабрикаһы» ААЙ<ref>[http://roshen.ua/ru/about/factories/kiivska-fabrika-roshen-14-14-14-14/ ПАО «Киевская кондитерская фабрика „Рошен“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911074624/http://roshen.ua/ru/about/factories/kiivska-fabrika-roshen-14-14-14-14/ |date=2016-09-11 }}</ref> (элекке «К. Маркс исемендәге Киев кондитер фабрикаһы», Украина). * «Винница кондитер фабрикаһы» ААЙ (Украина)<ref>[http://roshen.ua/ru/about/factories/vinnicka-konditerska-fabrik-roshen-15-15-15-15/ ПАО «Винницкая кондитерская фабрика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911082142/http://roshen.ua/ru/about/factories/vinnicka-konditerska-fabrik-roshen-15-15-15-15/ |date=2016-09-11 }}</ref>. * «Кременчуг „Рошен“ кондитер фабрикаһы» ААЙ (Украина)<ref>[http://roshen.ua/ru/about/factories/kremenchucka-konditerska-fabrika-roshen-16-16-16-16/ ПАО «Кременчугская кондитерская фабрика „Рошен“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911065038/http://roshen.ua/ru/about/factories/kremenchucka-konditerska-fabrika-roshen-16-16-16-16/ |date=2016-09-11 }}</ref>. * «Рошен» ЯАЙ (элекке «Клайпеда кондитер фабрикаһы», [[Литва]])<ref>[http://www.roshen.com/en/about/factories/klajpedska-konditerska-fabrika-roshen-19-19-19-19/ Klaipeda Confectionery Factory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920091637/http://www.roshen.com/en/about/factories/klajpedska-konditerska-fabrika-roshen-19-19-19-19/ |date=2016-09-20 }}</ref>. * Bonbonetti Choco Kft. ([[Будапешт]], [[Венгрия]])<ref>[http://www.roshen.com/en/about/factories/bonbonetti-choco-kft.-2712-2712-2712/ Bonbonetti Choco Kft.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821084824/http://www.roshen.com/en/about/factories/bonbonetti-choco-kft.-2712-2712-2712 |date=2016-08-21 }}</ref>. * «Винница „Рошен“ һөт заводы» ААЙ (Украина)<ref>[http://economics.unian.net/agro/911874-roshen-postroila-za-700-mln-griven-molochnokonservnyiy-kombinat-v-vinnitse.html Roshen построила за 700 млн гривень молочноконсервный комбинат в Виннице]</ref>. * «Липецк „Рошен“ кондитер фабрикаһы» ААЙ ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]). 2002 йылда һатып алына. 2016 йылдың авгусына ҡарата фабрика мөлкәте Мәскәү ҡалаһының Басман суды һалған арест аҫтында тора. Арест тураһындағы ҡарар мөлкәтте файҙаланыуға юл ҡуя, ләкин уның менән ниндәй ҙә булһа оперциялар үткәреүҙе (һатыу, хужаһын алмаштырыу) тыя<ref>[http://ru.tsn.ua/groshi/v-rf-prodlili-arest-prezidentskoy-fabriki-roshen-v-lipecke-606438.html Российскую фабрику Порошенко арестовали до лета — Деньги, финансовые новости на 1+1 — ТСН.ua]</ref>. 2013 йылдың уртаһынан етештереү күләме ике тапҡырға ҡыҫҡара, 2016 йылда унда эшләүселәр һаны 1800 кешенән 800-гә ҡала<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2016/02/160201_ru_s_lipetsk Липецкая фабрика: сладкий привкус #зрады — BBC Україна]</ref>). 2017 йылдың 20 ғинуарында корпорацияның рәсми сайтында хәбәр ителеүенсә, апрель айында корпорацияның Рәсәйҙәге берҙән-бер бүлеге булған Липецк „Рошен“ кондитер фабрикаһы ААЙ эшмәкәрлеген [http://www.roshen.ru/ru/news/corporate-news/korporacija-roshen-prinjala-reshenie-ostanovit-proizvodstvennuju-dejatelnost-lipeckoj-konditerskoj-3878/ туҡтатасаҡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122155300/http://www.roshen.ru/ru/news/corporate-news/korporacija-roshen-prinjala-reshenie-ostanovit-proizvodstvennuju-dejatelnost-lipeckoj-konditerskoj-3878 |date=2017-01-22 }}. == Продукцияны сертификатлау == ROSHEN кондитер фабрикалары ISO 9001:2008 халыҡ-ара сифат һәм ISO 22000:2005 аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге стандарттары талаптарына ярашлы сертификатланған<ref>[http://roshen.ua/ru/about/factories/quality-control/ Сертификация и контроль качества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911094357/http://roshen.ua/ru/about/factories/quality-control/ |date=2016-09-11 }}</ref>. ROSHEN һөт заводында (Винница) ISO 9001 (2015 йылдың 20 апрелендә бирелгән сертификат) һәм ISO 22000 (2015 йылдың 4 майында бирелгән сертификат) халыҡ-ара стандарттары талаптарына ярашлы аҙыҡ-түлек сифатына һәм хәүефһеҙлегенә идара итеү системаһы индерелгән. Аҙыҡ-түлектең сифатына һәм хәүефһеҙлегенә идара итеү системаларының ярашлылығы «Bureau Veritas» халыҡ-ара аудит компанияһы сертификаттары менән раҫланған. 2016 йылдың апрелендә FSSC-22000 аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге сертификаты алына<ref>[http://roshen.ua/ru/news/corporate-news/vinnickij-molochnij-zavod-roshen-otrimav-evronomer-3749-3749/ Винницкий молочный завод ROSHEN получил еврономер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911095026/http://roshen.ua/ru/news/corporate-news/vinnickij-molochnij-zavod-roshen-otrimav-evronomer-3749-3749/ |date=2016-09-11 }}</ref>. == Фабрикаларға экскурсиялар == «Рошен» корпорацияһы 8—14 йәшлек балалар өсөн өс фабрикаға — Киев, Винница һәм Кременчугтағы производстволарға — түләүһеҙ экскурсиялар ойоштороп тора. Экскурсия ваҡытында балалар татлыны әҙерләү барышын ҡарай. Экскурсия программаһына шулай уҡ татлы ризыҡтарҙы тәмләтеү һәм "Рошен"дан бүләк тапшырыу инә<ref>[http://mir.roshen.com.ua/ru/ экскурсии для детей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119042243/http://mir.roshen.com.ua/ru/ |date=2016-11-19 }}.</ref>. == Галерея == <gallery> File:Київський торт без коробки.JPG|"Киев торты" File:Chocolate (Roshen).jpg|Шоколад Рошен </gallery> == Санкциялар һәм тикшереүҙәр == === [[Евразия таможня берлеге|Таможня союзы]] дәүләттәре яғынан === [[2013 йыл|2013 й]]<nowiki/>ылдың 29 июлендә Роспотребнадзор тарафынан Рәсәйгә «Рошен» компанияһы продукцияһын индереүгә тыйыу һалына. Тыйыу сифат һәм хәүефһеҙлек талаптарын боҙоуға ҡағыла: продукция өлгөләрендә майҙар күләме һәм органолептика нормативҡа тап килмәй, һөтлө шоколадта хәүефле бензпирен химик берләшмәһе табыла<ref>[http://ria.ru/economy/20130729/952728663.html Роспотребнадзор: запрет на ввоз конфет Roshen связан с их качеством]</ref>. «Рошен» һәр ваҡыт Украина менән Рәсәй Федерацияһының дәүләт норматив документацияһы талаптары, сертификатлау ҡағиҙәләре тулыһынса үтәлеүе, санитар нормалар күҙәтелеүе тураһында белдерә<ref>[http://roshen.com/ru/news/corporate-news/konditerskaja-korporacija-roshen-informiruet-ob-otsutstvii-oficialnyh-pretenzij-so-storony-2291-2291-2291/ Кондитерская Корпорация ROSHEN информирует об отсутствии фактов официальных претензий со стороны Роспотребнадзора к качеству кондитерской продукции ТМ ROSHEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807123618/http://roshen.com/ru/news/corporate-news/konditerskaja-korporacija-roshen-informiruet-ob-otsutstvii-oficialnyh-pretenzij-so-storony-2291-2291-2291/ |date=2013-08-07 }}</ref>. «Рошен» корпорацияһы, Мәскәү ҡалаһының Тверь район суды тарафынан корпорацияның Рәсәйҙәге предприятиеларының бөтә аҡсаһына арест һалыныуы сәбәпле, 2014 йылдың 21 мартынан Рәсәй территорияһында эшмәкәрлеген туҡтатырға мәжбүр була<ref>[http://economics.unian.net/finance/899063-moskovskiy-sud-arestoval-scheta-roshen-v-rossii-na-summu-pochti-800-mln-griven.html Московский суд арестовал счета Roshen в России на сумму почти 800 млн гривень]</ref> 2014 йылдың апрелендә корпорация Рәсәй предприятиеларындағы эшен ҡабат башлай.<ref name=":0">{{cite news|url=http://www.roshen.ru/ru/news/corporate-news/korporacija-roshen-vozobnovila-proizvodstvo-2739/|title=Корпорация ROSHEN возобновила производство|date=2014-04-15|publisher=Кондитерская Корпорация ROSHEN|accessdate=2014-05-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517032801/http://roshen.ru/ru/news/corporate-news/korporacija-roshen-vozobnovila-proizvodstvo-2739 |date=2014-05-17 }}23</ref>. 2015 йылдың 16 апрелендә Мәскәү ҡалаһының Басман район суды «Липецк „РОШЕН“ кондитер фабрикаһы» ААЙ-һынан 180 миллион һумлыҡ һалым бурысын түләтеү тураһында ҡарар сығара. 2015 йылдың 24 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Тәфтиш комитетының Баш тәфтиш идаралығы был ҡарар нигеҙендә Липецк фабрикаһының мөлкәтенә арест һала. Арест һалынған мөлкәттең дөйөм хаҡы 2 миллиард һумға баһалана<ref>[http://www.rbc.ua/rus/news/sledkom-rf-nalozhil-arest-imushchestvo-roshen-1430235354.html Следком РФ наложил арест на имущество Roshen в Липецке] // rbc.ua 28.04.2015</ref>. 2016 йылдың сентябренә Липецк фабрикаһы мөлкәте Мәскәү ҡалаһының Басман суды һалған арест аҫтында ҡалыуын дауам итә. Арест тураһындағы ҡарар мөлкәтте файҙаланырға рөхсәт итә, ләкин уның менән ниндәй ҙә булһа операциялар үткәреүҙе (һатыу, хужаһын үҙгәртеү) тыя. РФ Тәфтиш комитеты һалған арестан башҡа, тағы ете ер участкаһының, шулай уҡ бер нисә торлаҡ булмаған бинаның һәм ҡоролманың, шул иҫәптән коммуникация объекттарының хужаһын үҙгәртеүгә һалым инспекцияһы һалған тыйыу эш итә<ref>[http://biz.liga.net/all/prodovolstvie/novosti/3440154-roshen-namerena-vernut-uplachennyy-v-byudzhet-rf-181-mln-rubley.htm Roshen намерена вернуть уплаченный в бюджет РФ 181 млн рублей // Ліга.]</ref>. ; Ҡаҙағстан [[2013 йыл]]дың 2 авгусында «Рошен» продукцияһының Таможня союзының техник регламентына тап килмәүе тураһында Роспотребнадзорҙың рәсми раҫламаһына бәйле, Ҡаҙағстан Республикаһының Санитар хеҙмәте продукцияны тикшерә башлай.<ref>[http://www.unian.ua/society/818577-kazahstan-pochav-perevirku-produktsiji-roshen.html Казахстан почав перевірку продукції Roshen] — [//ru.wikipedia.org/wiki/УНИАН УНИАН], 02.08.2013{{Ref-uk}}(укр.)</ref> Тикшереү һөҙөмтәһендә продукцияла бензпирен табылмай<ref>[http://health.unian.ua/worldnews/819336-kazahski-sanepidemiologi-ne-znayshli-benzopiren-u-produktsiji-roshen.html Казахські експерти не знайшли бензопірену у продукції Roshen] — УНІАН, 05.08.2013</ref>. ; Беларусь Республикаһы [[2013 йыл]]дың 2 авгусында «Рошен» продукцияһының Таможня союзы нормаларына ярашлылығын тикшереүҙе Беларусь Республикаһы санитар хеҙмәттәре лә башлай.<ref>[http://www.unian.ua/society/818869-bilorus-rozpochala-perevirku-produktsiji-roshen.html Білорусь розпочала перевірку продукції Roshen] — [//ru.wikipedia.org/wiki/УНИАН УНИАН], 02.08.2013{{Ref-uk}}(укр.)</ref> Шулай уҡ Беларусь Республикаһының Дәүләт таможня комитеты Рәсәй Федерацияһы территорияһына «Рошен» украин кондитер фабрикаһы етештергән кондитер изделиеларының Таможня союзы таможня сигенең белорус өлөшөндәге үткәреү пункттары аша индерелмәүе һәм Беларусь Республикаһы территорияһынан реэкспортланмауы сараларын күрә.<ref>[http://www.unian.ua/society/818939-bilorus-zakrila-sviy-kordon-dlya-tsukerok-roshen.html Білорусь закрила свій кордон для цукерок Roshen] — [//ru.wikipedia.org/wiki/УНИАН УНИАН], 02.08.2013{{Ref-uk}}(укр.)</ref> Бынан һуң Беларусь Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары — баш санитар табибы Игорь Гаевский Беларусь Республикаһы үҙ территорияһында «Рошен» продукцияһын һатыуҙы тыймаясағы тураһында белдерә.<ref>[http://www.unian.ua/society/819726-bilorus-ne-vidmovitsya-vid-ukrajinskogo-shokoladu.html Білорусь не відмовиться від українського шоколаду] — УНІАН, 06.08.2013</ref> Ә 2013 йылдың октябрендә Беларусь Республикаһы Стандартлаштырыу буйынса дәүләт комитеты «Рошен» продукцияһында хәүефһеҙлек талаптары күрһәткестәрен боҙоуҙарҙың табылмауын хәбәр итә<ref>[http://www.unian.ua/world/839661-bilorus-ne-znayshla-nebezpechnih-komponentiv-u-produktsiji-roshen.html Білорусь не знайшла небезпечних компонентів у продукції Roshen] — УНІАН, 07.10.2013</ref>. === Башҡа дәүләттәр яғынан === ; Молдавия 2013 йылдың 29 июлендә Молдова Республикаһы Аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге буйынса милли агентлығы «Рошен» украин корпорацияһы продукцияһына һайланма һынауҙар үткәрә<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2013/07/29/6995157/ Молдова також перевірить продукцію Roshen на шкідливість] — [//ru.wikipedia.org/wiki/Українська_правда Українська правда], 29.07.2013{{Ref-uk}}(укр.)</ref>. Был тикшереү һөҙөмтәләре буйынса аҙыҡ-түлек сифаты һәм хәүефһеҙлеге стандарттарына ярашһыҙлыҡ осраҡтары табылмай <ref>[http://www.unian.ua/society/819476-moldova-ne-znayshla-v-solodoschah-roshen-nichogo-shkidlivogo.html Молдова не знайшла в солодощах Roshen «нічого шкідливого»] — УНІАН, 05.08.2013</ref>. ; Тажикстан [[2013 йыл]]да Тажикстан Республикаһы Санитар-эпидемиология хеҙмәте менән Тажикстан Республикаһының Энергетика һәм сәнәғәт министрлығы тарафынан үткәрелгән «Рошен» продукцияһын тикшереү<ref>[http://www.unian.ua/society/818967-pereviriti-produktsiyu-roshen-zbiraetsya-sche-y-tadjikistan.html Перевірити продукцію Roshen збирається ще й Таджикистан] — [//ru.wikipedia.org/wiki/УНИАН УНИАН], 02.08.2013{{Ref-uk}}(укр.)</ref> һөҙөмтәһендә нормаларҙы боҙоуҙар табылмай<ref>[http://www.unian.ua/society/819069-tadjikistan-ne-znayshov-jodnih-nedolikiv-u-produktsiji-roshen.html Таджикистан не нашел никаких недостатков в продукции Roshen] — [//ru.wikipedia.org/wiki/УНИАН УНИАН], 03.08.2013</ref>. ; Ҡырғыҙстан [[2013 йыл]]дың 13 авгусында [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙ Республикаһының]] Ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм экспертизалар департаменты «Рошен» фабрикаһы кәнфиттәренең хәүефһеҙлеген тикшерә<ref>[http://www.unian.ua/society/822377-kirgizstan-virishiv-pereviriti-ukrajinski-tsukerki.html Киргизстан вирішив перевірити українські цукерки] // [//ru.wikipedia.org/wiki/УНІАН УНІАН], 13.08.2013</ref>. Уның һөҙөмтәләре буйынса кеше өсөн зарарлы бер ниндәй ҡушылмалар ҙа (шул иҫәптән бензпирен һәм ауыр металдарҙың тоҙҙары) табылмай<ref>[http://health.unian.ua/worldnews/822971-kirgiziya-ne-znayshla-nebezpechnih-rechovin-u-produktsiji-roshen.html Киргизстан підтвердив, що в продукції Рошен немає небезпечних речовин] // УНІАН, 14.08.2013</ref>. ; Әрмәнстан [[2013 йыл]]дың 29 авгусында [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] Аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт хеҙмәте баҫып сығарған тикшереү һөҙөмтәләренән күренеүенсә, «Рошен» компанияһының продукцияһында бензпирен табылмаған<ref>[http://www.unian.ua/politics/827818-virmeniya-ne-znayshla-benzopirenu-v-tsukerkah-roshen.html Вірменія не знайшла бензопірену в цукерках «Рошен»] — УНІАН, 29.08.2013</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{Official|http://roshen.com/}} {{Ref-en}} {{Ref-ru}} {{Ref-uk}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-uk</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-uk</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-ru</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-ru</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en</div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Официальный сайт</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;"><nowiki>http://roshen.com/</nowiki></div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Официальный сайт</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;"><nowiki>http://roshen.com/</nowiki></div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Официальный сайт</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;"><nowiki>http://roshen.com/</nowiki></div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">Официальный сайт</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">1</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;"><nowiki>http://roshen.com/</nowiki></div></div></div></div> * [http://www.kkf.pl.ua/rus Официальный сайт Кременчугской кондитерской фабрики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062848/http://www.kkf.pl.ua/rus/ |date=2012-06-07 }} [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] 7w2vnmnp4bhz3z1x25rswl6ru0zavuh 0 127682 1294750 1277889 2026-04-28T04:43:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294750 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Преображенский Евгений Алексеевич''' ([[15 февраль]] [[1886 йыл]] — [[13 июль]] [[1937 йыл]]) — [[Рәсәй]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[иҡтисад]]сыһы һәм социологы. [[1920 йыл]]да РКП(б)-ның [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Евгений Алексеевич Преображенский 1886 йылдың Орёл губернаһы Болхов ҡалаһында протоиерей Алексей Александрович һәм Варвара Алексеевна (ҡыҙ фамилияһы — Левицкая) Преображенскийҙар ғаиләһендә тыуған<ref>Епархиальный училищный Совет — учреждение, ведавшее местными церковно-приходскими школами.</ref>. [[1936 йыл]]да атаһы ҡулға алына, төрмәлә вафат була<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 93—95, 98—99.</ref>. === Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы === Башта сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡый, һуңынан (1895—1897 йылдарҙа) Болхов ҡала училищеһында, 1897 йылдан — Орел классик ирҙәр гимназияһында уҡый, 1905 йылда уны тамамлай<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 97.</ref>. Бала саҡта динле була, әммә 14 йәше тулыуға диндән алыҫлаша<ref name="autogenerated3">Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131.</ref>. [[1901]]—[[1902 йыл]]дарҙа Преображенский беренсе тапҡыр тыйылған әҙәбиәт менән таныша<ref name="autogenerated5">См.: Там же.</ref>. Был мәлгә ул Салтыков-Щедрин, Добролюбов һәм Писаревтың әҫәрҙәр йоғонтоһо аша бер ни тиклем радикаль ҡарашта була, шулай уҡ крәҫтиән тормошо менән таныш була, крәҫтиәндәрҙең ярлылығын һәм баҫылғанлығын күрә. Революционерҙар сафтарына баҫыу ҡыйынлыҡтарға килтереүен белһә лә, Преображенский был аҙымды яһай. [[1904 йыл]]дың февралендә РСДРП-ның [[Орел]] комитеты Преображенскийҙы ағзалыҡҡа ала һәм пропагандасылар төркөмөнә индерә. 1904—1905 йылдарҙа Хрущев механик заводында социал-демократ түңәрәген, Мальцев завод округында эшселәр араһында аңлатыу эштәрен алып бара, Орел уҡыу йорттары уҡыусыларының дөйөм забастовкаларын һәм митингыларын ойоштороу менән шөғөлләнә. === Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһы === 1905 йылдың октябрендә Преображенский РСДРП-ның Орел комитетына индерелә<ref>Кооптация (от лат. cooptatio — дополнительное избрание) — введение новых членов в выборный коллегиальный орган по его собственному решению, без проведения дополнительных выборов.</ref>. Был ваҡытҡа ул инде ныҡлап большевистик сәйәси позицияларға баҫҡан була. [[1905 йыл]]дың октябрь-ноябрь айҙарында Брянск заводтарында партия эшен алып бара, декабрҙә — Мәскәүҙә яуаплы пропагандасы, Декабрь ҡораллы ихтилалда ҡатнаша. [[1905]]—[[1906 йыл]]дарҙа — РСДРП-ның [[Пермь]] комитеты ағзаһы, беренсе мәртәбә ҡулға алына. Биш айҙан, аслыҡ иғлан итеүҙән һуң, һуң иреккә сығарыла. Партия эшен [[Пермь]], [[Екатеринбург]], [[Силәбе]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында алып бара. 1906 йылда ҡабаттан ҡулға алына. [[1907 йыл]]да [[Ҡазан]] суд палатаһы уны, фашлаусы дәлилдәр етешмәүе сәбәпле, һаҡ аҫтынан азат итә. Төрмәнән сыҡҡандан һуң Преображенский партия эшен [[Көньяҡ Урал]]да алып бара, күпселеген [[Өфө]] һәм [[Златоуст]] ҡалаларында, РСДРП-ның III конференцияһында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] меән таныша. [[1908 йыл]]дың мартында [[Силәбе]] ҡала конференцияһында ҡулға алына, кәрәкле ҡағыҙҙарҙы йота һәм шул уҡ төндә полиция участкаһынан ҡаса. === Ике революциялар араһында === 1908 йылдың апрелендә Е. А. Преображенский Өфөлә полиция агенттары тарафынан ҡулға алына, 1908—1909 йылдарҙа һаҡ аҫтында Өфө, Силәбе, Пермь төрмәләрендә тотола. [[1909 йыл]]да һөргөнгә ебәрелә. [[1911 йыл]]да һөргәндән ҡаса. 1911—1912 йылдарҙа Е. А. Преображенский — Новониколаевскиҙағы (хәҙер [[Новосибирск]]) «Обская жизнь» легаль марксистик гәзите хеҙмәткәре. 1912 йылда ҡулға алына. 1915 йылда батша хөкүмәте уға Иркутск ҡааһына күсергә рөхсәт бирәләр. [[1915]]—[[1917 йыл]]дарҙа Преображенский партия эшен Иркутскиҙа һәм Читала алып бара: РСДРП-ның Иркутск комитеты ағзаһы була. === 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң === 1917 йылда Е. А. Преображенский I Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарҙың Советтар съезы делегаты итеп һайлана һәм [[Петроград]]ҡа юллана. Съезда большевиктар фракцияһы исеменән ул Ваҡытлы хөкүмәтте сәйәсәтен ғәйепләгән резолюция индерә (иҙелгән халыҡтарҙың милли хоҡуҡтары менән бәйле). 22 июндә милли мәсьәлә буйынса съезд комиссияһы исеменән семитизмға ҡаршы көрәш тураһында резолюция менән сығыш яһай, резолюция бер тауыштан ҡабул ителә [Стенографич. отчёт], т. 2, М.—Л., 1931, 239—240 б.). === Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы === РСДРП(б)-ның Урал өлкә комитеты ағзаһы<ref name=autogenerated1>См.: Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref> булараҡ 1918 йылдың 18 июленән 5 (18) ғинуарға тиклем Преображенский РСДРП(б)-ның VI съезында ҡатнаша, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинды]]ң «Вся власть Советам!» лозунгын алып ташларға кәрәк тигән тәҡдиме менән ризалашмай, бәхәскә инә, съезд уның төҙәтеүен инҡар итә. 1917 йылғы Октябрь ҡораллы ихтилалы Петрогадта еңгәненән һуң, Преображенский Златоуст тау округында Совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа — «Правда» гәзитенең редакция коллегияһы ағзаһы һәм Орел губернаһы буйынса Бөтә Рәсәй Эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советтарының Үҙәк Башҡарма Комитетының вәкиле, 1920 йылда — РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының секретары, 1920 йылдың 5 апреленән 1921 йылдың 16 мартына тиклем РКП(б)-ның Үҙәк комитетының Секретары; 1918 йылда Айырым чехословак корпусы болаһына һәм Колчак ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡораллы көрәште ойоштороусыларҙың береһе. 1918 йылда Мәскәүҙә һул-эсер болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 623; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 102, 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref> [[1918 йыл]]дың ғинуар-авгусында Преображенский РКП(б)-ның эсендәге «һул коммунистар» төркөмөнөң үҙәгенә инә. 1920 йылдың аҙағында — 1921 йылдарҙың башында РКП(б)-ла булған профсоюздар тураһында дискуссия ваҡытында Е. А. Преображенский, Н. И. Бухарин һәм башҡалар «буфер» төркөмөн булдыралар. === Нэп осоронда === [[1921]]—[[1924 йыл]]дарҙа Преображенский — финанс комитетының үҙәк комитетының рәйесе, РКП(б) һәм халыҡ комиссарҙары советы (СНК) Рәсәй Совет федератив социалистик Республикаһы (РСФСР), бер үк ваҡытта 1921 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының профтехник мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары Баш идаралығы рәйесе, 1921 йылдың 6 сентябренән алып 1922 йылдың 14 мартҡа тиклем — «Коммунистик Интернационал» журналы бүлеге мөдире була , 1921—1923 йылдарҙа — РСФСР-ҙың финанс халыҡ комиссариаты коллегия ағзаһы, 1923 йылда — Коммунистик Интернационал Башҡарма Комитетының Аграр комиссияһы ағзаһы<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 152; ''Адибеков Г. М., Шахназарова Э. Н., Шириня К. К.'', Организационная структура Коминтерна. 1919—1943, М., Издательство «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 1997, с. 45—46, 79—80; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339.</ref>. [[1924]]—[[1927 йыл]]дарҙа Преображенский — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] (СССР) эргәһендәге халыҡ комиссарҙары советы Баш концессия комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта СССР-ҙың финанстар халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы, 1926—1928 йылдарҙа — Ҙур совет энциклопедияһының Баш редакцияһы ағзаһы (1-се баҫма). [[1923 йыл]]дан Евгений Преображенский Һул оппозицияға ҡарай, «46-ның ғаризаһы» ның («Заявление 46-ти») авторҙары һәм инициаторҙарының береһе. [[1927 йыл]]да (август йәки октябрь) партиянан сығарыла — «легаль булмаған партияға ҡаршы типография ойошторғаны өсөн», 1928 йылдың ғинуарында — Мәскәүҙән [[Ҡаҙағстан]]ға, Уральск ҡалаһына, һөрөлә, унда план органдарында эшләй. [[1928]]—[[1930 йыл]]дарҙа Преображенский Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһында дәүләт планы комитеты аппаратында эшләй. СССР-ҙа индустриялаштырыу башланғас, Преображенский [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] яғына күсә, сөнки уның фракцияһы Һул оппозицияның программаһын үтәй, титп һанай. Ауылдағы хәлдәрҙе ул ваҡытта күҙ алдына ла килтерә алмай<ref name="autogenerated9">[http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xli.htm В.Роговин. Власть и оппозиция.]</ref>. [[1929 йыл]]дың июлендә К. Б. Радек һәм И. Т. Смилга менән берлектә ВКП(б-ның) Үҙәк комитетына хат юллай, хатта ул оппозициянан ситләшеүе тураһында белдерә һәм [[1930 йыл]]дың ғинуарында партияла тергеҙелә<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Архив Троцкого, т. 1, Научные редакторы тома Ю. Г. Фельштинский, М. Г. Станчев, Харьков, «Око», 1999, прим. 313; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref>. === 30-сы йылдарҙа === [[1930]]—[[1932 йыл]]дарҙа Е. А. Преображенский — [[Түбәнге Новгород]] крайы план комитетының рәйесе урынбаҫары, 1932—1933 йылдарҙа — СССР-ҙың еңел сәнәғәт Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы<ref>См.: Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref> [[1933 йыл]]дың ғинуарында Преображенский ВКП(б)-нан ҡабаттан сығарыла һәм «И. Н. Смирнов, В. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың контрреволюцион троцкист төркөмө» эше буйынса ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алына<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241</ref> . Преображенский прокурорҙың санкцияһынан тыш ҡулға алына. Уға ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алыныуы тураһында ҡарар бирелмәй. [[1933 йыл]]дың 16 ғинуарында СССР-ҙың комиссарҙар советы эргәһендәге ОГПУ коллегияһының махсус кәңәшмәһе ҡарарына ярашлы 3 йыл срокка хөкөм ителә. Е. А. Преображенскийҙан һорау 1933 йылдың 17 ғинуарында ғына алына, йәғни уның хөкөм ителгәненән һуң<ref name="autogenerated6">См.: ''Крючков В., Сухарев А.'', Справка по делу так называемой «контрреволюционной троцкистской группы Смирнова И. Н., Тер-Ваганяна В. А., Преображенского Е. А. и других», подготовленная на основании архивных материалов, хранящихся в Центральном архиве КГБ СССР [Приложение № 13.9 к протоколу № 11 заседания Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг. 29 мая 1990 г.], «Фонд Александра Н. Яковлева», URL: http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974.</ref>. [[1933 йыл]]дың декабрендә Преображенский партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1933—1936 йылдарҙа СССР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары Халыҡ комиссариатының үҙәк план-финанс бүлеге начальнигы урынбаҫары [[1936 йыл]]да ҡабаттан ВКП(б-нан сығарыла)<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref>. 1936 йылдың 20 декабрендә<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 99.</ref> йәки 1937 йылдың 2 ғинуарында<ref>См.: [http://lists.memo.ru/index16.htm. Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Преображенский яңынан ҡулға алына. [[1937 йыл]]дың 13 июлендә "йәштәр троцкист үҙәге"н етәкләгәне һәм контрреволюцион террорсылыҡ ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Преображенскийҙың енәйәт эше СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһында ҡарала; Е. А. Преображенский атып үлтереүгә хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә уға хөкөм үтәлә. [[1988 йыл]]дың 22 декабрендә СССР-ҙың Юғары судтың пленумы тарафынан үлгәндән һуң аҡлана<ref>См.: О деятельности Верховного Суда СССР в 1988 году по реабилитации лиц, подвергшихся необоснованным репрессиям в период 30—40-х и начала 50-х годов, «Бюллетень Верховного Суда СССР», 1989, № 3, с. 17; [http://lists.memo.ru/index16.htm Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418154953/http://lists.memo.ru/index16.htm |date=2015-04-18 }}</ref> [[1990 йыл]]дың 16 майында Советтар Союзы Коммунистар Партияһының (КПСС) үҙәк комитеты эргәһендәге Партия контроле комитеты (үлгәндән һуң) Е. А. Преображенскийҙы партия сафтарында тергеҙҙе. == Сәйәси һәм фәнни ҡараштары == Е. А. Преображенский — пропаганда һәм сәйәси иҡтисад буйынса бер нисә хеҙмәт авторы. 1919 йылдың октябрендә Н. И. Бухарин менән берлектә «Азбука коммунизма» китабын яҙа. Китап РКП(б)-ның VIII съезд ҡабул иткән Программаһын популяр формала асып бирә, ҙур тираждар менән баҫыла, күп телдәргә тәржемә ителә, бер тиҫтә йыл эсендә Совет Рәсәйе һәм сит илдәрҙең коммунистик һәм эшселәр партияларының йәш ағзалары өсөн коммунистик доктринаһының база дәреслеге ролен уйнай<ref>См.: Партийная деятельность Евгения Алексеевича Преображенского (1886—1937), «Искра — Research», URL: http://web.mit.edu/fjk/www/Marxists/Preobrazhensky/biografiia.html; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 90.</ref>. == Әҫәрҙәре == * Анархизм и коммунизм, М.—Пг., 1916; * О крестьянских коммунах. (Разговор коммуниста-большевика с крестьянином), М.—Пг., 1918; * Нужна ли хлебная монополия?, М., 1918; * С кем идти крестьянской бедноте?, Смоленск, 1918; * Крестьянская Россия и социализм, Пг., 1918; Азбука коммунизма, М., 1919 (совместно с Н. И. Бухариным); * Трёхлетие Октябрьской революции, М., 1920; Перспективы новой экономической политики // Красная новь. 1921 г. N 3. С.201-212 Русский рубль за время войны и революции // Красная новь. 1922 г. N 2 С.242-257 Крах капитализма в Европе. // Красная новь. 1922 г. N 5. С.151-165 О морали и классовых нормах, М.—Пг., 1923; * Е. А. Преображенский: Архивные документы и материалы: 1886—1920 гг., М., Издательство Главархива Москвы, 2006; * Новая экономика (теория и практика): 1922—1928 гг., т. I—II, М., Издательство Главархива Москвы, 2008; * Деньги и мировой капитализм (исследования, научно-популярные работы): 1921—1931 гг., М., Издательство Главного архивного управления города Москвы, 2011.<br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Дискуссия 1923 года. Материалы и документы М. — Л., 1927 * Дискуссия 1925 г.: материалы и документы М., 1929 * ''Горинов М. М., Цакунов С. В.'', Евгений Преображенский: Трагедия революционера, «Отечественная история», 1992, № 2 * РКП(б): Внутрипартийная борьба в двадцатые годы: Документы и материалы. 1923. М., 2004 * ''Роговин В. З.'', Власть и оппозиция. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11138-preobrazhenskij-evgenij-alekseevich}} {{V|6|02|2019}} * [http://www.hrono.info/biograf/preobrazhen.html Статья о Е. А. Преображенском на hrono.ru] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] 5y2108rb8p150n6axlmy19ei8le0tpz 0 132535 1294764 1274864 2026-04-28T07:14:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294764 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Ребекка Фергюсон |оригинал имени = Rebecca Ferguson |изображение = |описание изображения = |имя при рождении = Rebecca Louisa Ferguson Sundström |дата рождения = 19.10.1983 |место рождения = [[Швеция]], {{Место рождения|Стокгольм|Стокгольмдә}} |дата смерти = |место смерти = |профессия = {{актриса|Швеция|XXI быуат}} |гражданство = {{SWE}} |годы активности = 1999 — <small>хәҙерге ваҡыт</small> |награды = }} {{Однофамильцы|Фергюсон}} '''Ребекка Луиза Фергюсон Сундстрём'''<ref>{{cite news |first=Miranda |last=Sigander |title=Rebecca Ferguson laddar för gala |url=http://www.gp.se/kulturnoje/1.2209296-rebecca-ferguson-laddar-for-gala |work=Göteborgs-Posten |date=13 December 2013 |accessdate=13 December 2013 |language=Swedish}}</ref> ({{lang-en|Rebecca Ferguson}}, {{lang-sv|Rebecca Louisa Ferguson Sundström}}; {{ДатаРождения|19|10|1983}}, [[Стокгольм]]) — [[Швеция]] актрисаһы<ref>{{cite web |url=http://www.slitz.se/expo/modell/?ID=271&DepartmentID=1 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100826144844/http://www.slitz.se/expo/modell/?ID=271&DepartmentID=1 |archivedate=2010-08-26 |title=En tv–donna att dö för! |publisher=Slitz |language=sv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826144844/http://www.slitz.se/expo/modell/?ID=271&DepartmentID=1 |date=2010-08-26 }}</ref>. == Биографияһы == Ребекка Луиза Фергюсон Сундстрём 1983 йылдың 19 октябрендә [[Швеция]]ның баш ҡалаһы [[Стокгольм]]дең Васастан районында тыуған. Әсәһе Розмари — 25 йәшендә Швецияға күсеп килгән инглиз ҡыҙы<ref>[http://www.whatsontv.co.uk/tv-news/news/rebecca-im-a-commoner-who-becomes-the-white-queen Rebecca: 'I’m a commoner who becomes the White Queen' | News | TV News | What’s on TV<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303180345/http://www.whatsontv.co.uk/tv-news/news/rebecca-im-a-commoner-who-becomes-the-white-queen |date=2016-03-03 }}</ref>; атаһы — швед. Ребекканан тыш ғаиләлә тағы ла өс бала үҫә. 1999 йылда Адольф Фредрикс музыкаль мәктәбен тамамлай<ref>{{cite web |url=http://www.stockholmfilmfestival.se/sv/rising-star-2013 |title=Citroën DS Rising Star nominerade 2013 |publisher=Stockholm Film Festival |accessdate=2014-12-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141202014416/http://www.stockholmfilmfestival.se/sv/rising-star-2013 |date=2014-12-02 }}</ref>. 13 йәштән журналдарҙа модель булып эшләй, һәм шулай уҡ рекламала төшә. Экрандарға 1999—2001 йылдарҙа сыҡҡан «Новые времена» ({{lang-sv|Nya tider}}) сериалында Анна Грипхельм төп ролен башҡара, һуңыраҡ «Океанский проспект» ({{lang-en|Ocean Ave.}}) швед-америка сериалында уйнай. 2011 йылда швед режиссёры Ричард Хоберт уны ҡала баҙарында күреп ҡала һәм Ребеккаға үҙенең «До Антиба в один конец» ({{lang-sv|En enkel till Antibes}}) фильмында төп рольде башҡарырға тәҡдим итә<ref>{{cite web|author=Rebecca Ferguson och Tara fixar hårsvallen! |url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2785&artikel=4717289 |title=Rebecca Ferguson hälsade på! - P3 Populär |publisher=Sverigesradio.se |date=2011-09-27 |accessdate=2012-10-20}}</ref>. Артабан Фергюсон «Дух утопленника» ({{lang-sv|Strandvaskaren}}) һәм «Мы» ({{lang-sv|Vi}}) фильмдарында уйнай<ref>{{cite web|url=http://actorsinscandinavia.com/actors/rebecca-ferguson/ |title=Rebecca Ferguson |publisher=Actors in Scandinavia |date= |accessdate=2012-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article14951798.ab |title=Skarsgård jobbar helt naken – gratis &#124; Nöjesbladet &#124; Aftonbladet |publisher=Aftonbladet.se |date=2012-06-09 |accessdate=2012-09-07}}</ref>. 2012 йылдан [[Би-би-си]] каналының «Белая королева» ({{lang-en|The White Queen}}) тигән 10 сериялы тарихи драмала [[Ал һәм аҡ розалар һуғышы]] осорондағы королева Елизавета Вудвилл ролен башҡара<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/starz-white-queen-philippa-gregory-janet-mcteer-367753 |title=Starz Orders Historical Drama Based on Philippa Gregory's 'Cousins of War' Book Trilogy |publisher=Hollywood Reporter |date=2012-04-09 |accessdate=2012-09-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2012/white-queen.html |title=Media Centre - The White Queen, a new ten-part drama for BBC One |publisher=BBC |date=2012-08-31 |accessdate=2012-09-07}}</ref>. Фергюсондың был сериалда уйнауы критиктар тарафынан ыңғай ҡабул ителгән<ref>{{cite web|title=5 reasons to watch The White Queen|url=http://www.elleuk.com/star-style/news/5-reasons-to-watch-the-white-queen|accessdate=27 July 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006221240/http://www.elleuk.com/star-style/news/5-reasons-to-watch-the-white-queen |date=6 October 2013 }}</ref>, һәм уға билдәлелек һәм [[Алтын глобус]] премияһына номинация килтерә. 2015 йылда «Миссия невыполнима: Племя изгоев» ({{lang-en|Mission: Impossible — Rogue Nation}}) америка фильмында төп рольдәрҙең береһен башҡара<ref>{{cite web|last=Fleming |first=Mike |url=http://www.deadline.com/2014/07/mission-impossible-5-female-lead-goes-to-rebecca-ferguson/ |title='Mission: Impossible 5' Female Lead Goes To Rebecca Ferguson|publisher=Deadline.com |date= |accessdate=2014-07-15}}</ref><ref>{{cite news|title=Meet Rebecca Ferguson, the beautiful scene-stealer in Mission Impossible - Rogue Nation|url=http://www.ew.com/article/2015/07/31/mission-impossible-rogue-nation-rebecca-ferguson|work=Entertainment Weekly|date=31 July 2015|accessdate=1 August 2015|6=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125174634/https://ew.com/article/2015/07/31/mission-impossible-rogue-nation-rebecca-ferguson/ |date=25 January 2021 }}</ref>. === Шәхси тормошо === 2007 йылда улы тыуған; уның атаһы — элекке егете Людвиг Халлберг<ref>{{cite news|title=Swedish actress Rebecca Ferguson 5 facts including boyfriend and Mission Impossible 5|url=http://www.swide.com/celebrities/swedish-actress-rebecca-ferguson-5-facts-including-boyfriend-and-mission-impossible-5/2015/07/08|work=swide.com|date=8 July 2015|accessdate=1 August 2015|6=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801203019/http://www.swide.com/celebrities/swedish-actress-rebecca-ferguson-5-facts-including-boyfriend-and-mission-impossible-5/2015/07/08 |date=1 August 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/det-ar-kul-att-spela-nagon-som-ar-elak-hela-filmen-igenom |title=Det är kul att spela någon som är elak hela filmen igenom |publisher=DN.SE |date=2011-09-30 |accessdate=2012-09-07}}</ref>. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх}} {{ВСериале|1999|2001|Новые времена|Nya tider|{{abbr|Анна Грипенхильм|54 эпизод|0}}}} {{ВСериале|2002||Океанский проспект|Ocean Ave.|{{abbr|Крисси Эрикссон|1 эпизод|0}}}} {{ВФильме|2004|Дух утопленника|Strandvaskaren|Аманда}} {{ВкФильме|2008||Plus|ҡыҙ}} {{ВСериале|2008||Валландер|Wallander|{{abbr|Луиза Фридман|1 эпизод|0}}}} {{ВкФильме|2009|Неотразимая|Irresistible|ҡатын-ҡыҙ}} {{ВкФильме|2009||Flyga, inte dala|ҡыҙ}} {{ВкФильме|2009||Lennart|ҡыҙ}} {{ВкФильме|2010||Arkiv|ҡыҙ}} {{ВФильме|2011|До Антиба в один конец|En enkel till Antibes|Мария}} {{ВтФильме|2013|Ватикан|The Vatican|Оливия Боргезе}} {{ВСериале|2013||Инспектор и море|Der Kommissar und das Meer|{{abbr|Жасмин Ларссон|1 эпизод|0}}}} {{ВФильме|2013|Мы|Vi|Линда}} {{ВФильме|2013||Cold Night|девушка}} {{ВСериале|2013||Белая королева|The White Queen|{{abbr|Елизавета Вудвилл|10 эпизод|0}}}} {{ВФильме|2014|Геракл|Hercules|Ергения}} {{ВФильме|2014|Красный шатёр|The Red Tent|{{abbr|Дина|2 эпизода|0}}}} {{ВФильме|2015|Миссия невыполнима: Племя изгоев|Mission: Impossible — Rogue Nation|Ильза Фауст}} {{ВФильме|2016|Несмотря на падающий снег|Despite the Falling Snow|Катя/Лорен}} {{ВФильме|2016|Флоренс Фостер Дженкин]|Florence Foster Jenkins|Кэтлин Уизерли Бэйфилд}} {{ВФильме|2016|Девушка в поезде|The Girl on the Train|Анна Уотсон}} {{ВФильме|2017|Снеговик|The Snowman|Кэтрин Брэтт}} {{ВФильме|2017|Живое|Life|Миранда Норт}} {{ВФильме|2017|Величайший шоумен|The Greatest Showman|[[Йенни Линд]]}} {{ВФильме|2018|Миссия невыполнима: Последствия|Mission: Impossible – Fallout|Ильза Фауст}} {{ВФильмеНиз}} == Бүләктәре һәм номинациялары == {| class="wikitable sortable" |- ! style="background:#B0C4DE;" | Йыл ! style="background:#B0C4DE;" | Бүләк ! style="background:#B0C4DE;" | Категория ! style="background:#B0C4DE;" | Фильм/сериал{{ref-ru}} ! style="background:#B0C4DE;" | Һөҙөмтә |- | 2011 | Стокгольм халыҡ-ара кинофестивале | Ҡалҡыусы йондоҙ | До Антиба в один конец | {{Nom}} |- | 2014 | [[Алтын глобус]] | Мини-сериалда йәки телефильмда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле | Белая королева | {{Nom}}<ref>[http://www.hfpa.org/2014/01/winners-and-nominations-2014/ Winners and nominations 2014] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114180522/http://www.hfpa.org/2014/01/winners-and-nominations-2014/ |date=2014-01-14 }}</ref> |- | rowspan="2"|2015 | Hamptons International Film Festival | Breakthrough Performer | rowspan="5"|Миссия невыполнима: Племя изгоев | {{Won}} |- | Golden Schmoes Awards | Best T&A of the Year | {{Nom}} |- | rowspan="3"|2016 | Critics’ Choice Movie Awards | Боевиктың иң яҡшы актрисаһы | {{Nom}} |- | Империя | Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ дебюты | {{Nom}} |- | Online Film & Television Association Award | Best Breakthrough Performance: Female | {{Nom}} |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{навигация}} [[Категория:Швеция актрисалары]] 39y1spin26o9j8k1ek8kbufa7ekejze 0 134868 1294770 1285044 2026-04-28T09:40:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294770 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы''' — дизель-электр һәм атом [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]] проектлау өлкәһендә төп [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй]] предприятиеларының береһе. [[1926 йыл]]да Балтик суднолар эшләү заводы составындағы подразделение итеп нигеҙләнә. (Балтик заводында 4-се Техбюроның берҙән-бер начальнигы [[1926]]—[[1930]] йылдарҙа Б. М. Малинин була). [[1938 йыл]]да ЦКБ-18 предприятиеһы (ЦКБ МТ «Рубин», йәғни «Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы) булараҡ формалаштырыла һәм, уставҡа эйә булып, үҙ аллы айырым проект ойошмаһы юридик статусын ала (ЦКБ-18-ҙең беренсе начальнигы — Г. В. Орлов). Нәҡ [[1938 йыл]]дың [[1 апрель|1 апрелендә]] яңы ЦКБ-18 үҙ аллы ойошмаһының (ЦКБ МТ «Рубин») донъяға килеүе рәсмиләштерелә. Ул дизель-электр һыу аҫты кәмәләрен проектлауҙың тулы циклын башҡара һәм үҙ проекттарын Советтар Сюзының төрлө заводтарында тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. 1938 йылға тиклем Император Рәсәйендә лә, Советтар Союзында ла һыу аҫты кәмәләре буйынса юридик яҡтан үҙ аллы проект ойошмаһы булмай. == Төп эшмәкәрлек төрҙәре == * Диңгеҙ техникаһын булдырыу өлкәһендә ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре; * боҙға ҡаршы торорлоҡ диңгеҙ стационар платформалары проекттарын әҙерләү; * континенталь шельфтағы углеводород ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн кәрәкле техник саралар проекттарын әҙерләү; * проект документацияһы сығарыу. == Һыу аҫты кәмәләре проекттары эшләнмәләре == === Икенсе донъя һуғышы осороноң совет һыу аҫты кәмәләре === * «Декабрист» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Ленинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Малютка» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Правда» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Щука» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Сталинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Крейсерская» тибындағы һыу аҫты кәмәләре. === Дизель-электр һыу аҫты кәмәләре === * проект 611 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре * проект 613 — уртаса һыу аҫты кәмәләре * проект 615 — бәләкәй һыу аҫты кәмәләре * проект 633 — уртаса һыу аҫты кәмәләре * проект 641 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре * проект 636 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре * проект 651 — ҡанатлы ракеталар ҡуйылған дизель һыу аҫты кәмәләре * проект 677 — 4-се быуын күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре, 877 һәм 636 проекттарын үҫтереп. * проект 877 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре * Итальяндар менән уртаҡ S1000 проекты. === Атом һыу аҫты кәмәләре === * 658 проекты — беренсе совет ПЛАРБ-тары * 659 проекты — беренсе совет ПЛАРК-тары * 667А «Навага» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-27 ракеталы * 667Б «Мурена» проекты — 2-се быуын РПКСН, 12 дана Р-29 ракеталы * 667БД «Мурена-М» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Д ракеталы * 667БДР «Кальмар» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Р ракеталы * 667БДРМ «Дельфин» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29РМ ракеталы, һуңынан — Р-29РМУ2 * 675 проекты — 1-се быуын ПЛАРК, 659 проектын үҫтереп * 685, К-278 «Комсомолец» проекты — 3-сө быуын ПЛАТ, сумыу тәрәнлеге буйынса рекордсы * 941 «Акула» проекты — 3-сө быуын ТРПКСН, 20 дана Р-39 (Д-19 комплексы) ракеталы * 949 «Гранит» проекты һәм 949А «Антей» проекты — 3-сө быуын ПЛАРК, 24 дана П-700 Гранит ракеталы * 955 «Борей» проекты. == Бюро етәкселеге == * Орлов Григорий Варфоломеевич: [[1938 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Апухтин Пётр Акимович: [[1940 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Меркурьев Алексей Иванович: [[1943 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Антипин Алексей Александрович: [[1945 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Полушкин Фёдор Фёдорович: [[1949 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Егоров Сергей Алексеевич: [[1950 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Пустынцев Павел Петрович: [[1951 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор * Спасский Игорь Дмитриевич: [[1974 йыл]]дан — ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор, [[1983 йыл]]дан — генераль конструктор * Здорнов Владимир Анатольевич: [[2007 йыл]]дан — генераль директор, генераль конструктор, [[2004 йыл]]дан — генераль конструктор * Дьячков Андрей Аркадьевич: [[2009 йыл]]дан — генераль директор * Вильнит Игорь Владимирович: [[2012 йыл]]дан — генераль директор, [[2014 йыл]]дан — генераль конструктор, генераль директор, [[2016 йыл]]дан — генераль директор. == Һыу аҫты кәмәләрендәге һәләкәттәр == Һәләкәткә дусар булған атом һыу аҫты кәмәләре: * К-219 — 06.10.1986, Атлантик океан (Бермуд утрауҙары төбәге), флот составына 08.02.1972 ингән * К-278 «Комсомолец» — 07.04.1989, Норвег диңгеҙе, (73°43′17″ с. ш. 13°15′51″ в. д.), флот составына 28.12.1983 ингән * К-141 «Курск» — 12.08.2000, Баренц диңгеҙе, Североморскиҙан 137 километрҙа, флотҡа 30.12.1994 тапшырылған<ref>[http://nvo.ng.ru/wars/2001-05-11/1_submarines.html «Истинные причины гибели субмарин замалчиваются», nvo.ng.ru, 11.05.2001]</ref> == Үҙәк конструкторлыҡ бюроһының башҡа эшләнмәләре == [[Файл:Remote-controlled UUV "Talisman" by "Rubin" during the "Armiya 2021" exhibition.jpg|thumb|Һыу аҫты тикшеренеү пилотһыҙ аппарат "Рубин"]] * Беренсе, икенсе һәм өсөнсө быуын атом һыу аҫты кәмәләрен утилләштереү өсөн конструкторлыҡ-технологик документация<ref>[http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm Утилизация атомных подводных лодок, ckb-rubin.ru]</ref>. * ПТВ-2000 — трамвай * Сокол электропоезы * «Нептун» (19730 «Ихтиандр» проекты) һәм «Садко» экскурсия һыу аҫты кәмәләре * Һаҡ ҡоролмалары комплексының С-1 суднолар үткәргес ҡоролмаһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://www.ckb-rubin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408231402/http://www.ckb-rubin.ru/ |date=2007-04-08 }} * http://forums.corsairs-harbour.ru/showthread.php?t=1307 * http://flotprom.ru/forum/index.php?PAGE_NAME=read&FID=54&TID=2800 * http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/strunnikov_v_t/page2.html * http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/ruberovskiy_k_i/ruberovskiy.html * http://hobbyport.ru/ships/minoga.htm * http://gazetam.ru/no190301/st01.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526112321/http://gazetam.ru/no190301/st01.htm |date=2018-05-26 }} * http://oosif.ru/oao-ckb-mt-rubin1 * http://militera.lib.ru/bio/stvolinsky_ua/13.html * http://rufor.org/showthread.php?t=13283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000205/http://rufor.org/showthread.php?t=13283 |date=2016-03-05 }} * http://www.leanok.ru/2015/07/deschimag.html [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Санкт-Петербург предприятиелары]] r7qgfs5ngzq9o7kx280v80xmiqvxay8 0 144202 1294737 1281521 2026-04-27T21:13:21Z Eurohunter 3799 /* Синглдары */ +Ja eller nej with [[Käärijä]] and update 1294737 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Basshunter''' псевдонимы менән киң танылыу алған [[Швеция|швед]] [[йыр]]сыһы, музыка продюсеры һәм диджей. Үҙенең исеме '''Юнас Эрик Олтберг''' ({{lang-sv|Jonas Erik Altberg}}; [[22 декабрь]] [[1984 йыл]]). == Биографияһы == Ю́нас Э́рик О́лтберг 1984 йылдың 22 декабрендә [[Швеция]]ның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ''Хальмстад'' ҡалаһында тыуған. ''Basshunter'' (''Бэйсхантер'') псевдонимы менән танылыу алған. == Дискографияһы == === Студия альбомдары === * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Хит-парадтағы урындары һәм сертификациялары ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Название ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Йыл ! scope="col" colspan="10"| Хит-парадта юғары урындар ! scope="col" rowspan="2" style="width:13.5em;"| Сертификациялар ! scope="col" rowspan="2" style="width:9em;"| Альбом |- ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><ref name="Sweden">{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Swedish charts |website=swedishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="Austria">{{cite web |url=https://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in der Österreichischen Hitparade |website=austriancharts.at | accessdate=18 October 2018 | language=de}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Hitlisten|DEN]]<br /><ref name="Denmark">{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Danish charts |website=danishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[The Official Finnish Charts|FIN]]<br /><ref name="Finland">{{cite web |url=https://finnishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Finnish charts |website=finnishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[GfK Entertainment|GER]]<br /><ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Basshunter |title=Discographie von – Basshunter |website=Offizielle Deutsche Charts |accessdate=18 October 2018 | language= de}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="Ireland">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Discography Basshunter |website=irish-charts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Dutch charts |website=dutchcharts.nl | accessdate=18 October 2018|language=nl}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="Norway">{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Norwegian charts |website=norwegiancharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Official New Zealand Music Chart|NZL]]<br /><ref name="New Zealand">{{cite web |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in New Zealand charts|website=charts.nz | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/artist/3667/basshunter/ |title=Basshunter | website = [[Official Charts Company|Official Charts]] | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «The Big Show»<ref>«The Big Show». Basshunter. 2004.</ref> | 2004 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |''[[The Bassmachine]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Welcome to Rainbow]]»<ref>«Welcome to Rainbow». Basshunter. 2006.</ref> | rowspan="5"| 2006 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna]]» | 1 || 2 || 1 || 4 || 9 || — || 2 || 3 || — || — |align="left"| * [[IFPI Danmark|IFPI DEN]]: 3× Platinum<ref name="Basshunter DEN">{{cite web |url=https://www.ifpi.dk/?q=content/guld-og-platin-novemberdecemberjanuar |title=Guld og platin november / december / januar |website=[[IFPI Danmark]] |accessdate=29 August 2014 |date=19 February 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150130131616/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fguld-og-platin-novemberdecemberjanuar |archivedate=30 January 2015 |language=da }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150130131616/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fguld-og-platin-novemberdecemberjanuar |date=30 January 2015 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWE]]: Platinum<ref name="BA SWE">{{cite web | url = https://www.ifpi.se/wp-content/uploads/ar-20061.pdf | title = CertNr Datum Artist | website = [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Sverige]] | accessdate = 29 August 2014 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924033253/http://www.ifpi.se/wp-content/uploads/ar-20061.pdf | archivedate = 24 September 2015 | language = sv }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI AUT]]: Алтын<ref>{{cite web | url = https://ifpi.at/auszeichnungen/?fwp_interpret=Basshunter | title = Gold & platin | website = [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Austria]] | accessdate = 26 March 2019 | language = de}}</ref> |align="center" rowspan="4"|''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» | 6 || 18 || 7 || 2 || 33 || 49 || 9 || 7 || — || — |align="left"| * IFPI DEN: Алтын<ref name="Basshunter DEN" /> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Jingle Bells]]» | 13 || — || — || — || — || — || 31 || 9 || — || 35 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vifta med händerna]]»<br /><small>(vs. Patrik & Lillen)</small> | 25 || — || — || 7 || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA|DotA]]» |rowspan="2"|2007 | — || — || — || — || 30 || — || — || — || — || — | | {{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Now You're Gone]]»<br /><small>(feat. [[Mental Theo|DJ Mental Theo's Bazzheadz]])</small> | 2 || 14 || 14 || 8 || 18 || 1 || — || 10 || 3 || 1 |align="left"| * [[British Phonographic Industry|BPI]]: Platinum<ref name="Basshunter bpi">{{cite web |url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |title=Brit certified|website=[[British Phonographic Industry]] | format= "Basshunter" – "Search BPI Awards" | accessdate=26 December 2018|language=en}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: Platinum<ref name="Basshunter NZL">{{cite web | url = http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 | title = Latest gold / Platinum singles | website = RadioScope | accessdate = 29 August 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110831040527/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 | archivedate = 31 August 2011 | language = en }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20110824195845/www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 |date=24 August 2011 }}</ref> |align="center" rowspan="7"| ''[[Now You're Gone – The Album]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Please Don't Go]]» |rowspan="5"|2008 | 6 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[All I Ever Wanted]]» | 58 || 15 || — || — || 35 || 1 || — || 3 || 17 || 2 |align="left"| * RMNZ: Алтын<ref name="Basshunter NZL" /> * BPI: Алтын<ref name="Basshunter bpi" /> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Angel in the Night]]» | 50 || — || — || — || — || 10 || — || — || — || 14 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Russia Privjet (Hardlanger Remix)»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/russia-privjet-hardlanger/id292491548|title=Basshunter – Russia Privjet (Hardlanger Remix) – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=4 April 2020|language=sv}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Miss You]]» | 45 || — || — || — || 70 || — || — || — || — || 32 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Walk on Water]]» |rowspan="4"|2009 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 76 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Al final»<br /><small>(feat. Dani Mata)</small><ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/es/album/al-final-spanish-version-feat-dani-mata-single/314824673|title=Basshunter – Al Final (Spanish Version) <nowiki>[feat. Dani Mata]</nowiki> – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=es}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |{{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Every Morning]]» | 24 || — || — || — || 76 || 17 || — || — || 14 || 17 | |align="center" rowspan="2"|''[[Bass Generation]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Promised Myself]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 94 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Saturday]]» |2010 | — || — || — || — || — || 37 || — || — || 14 || 21 |align="left"| * RMNZ: Алтын<ref name="Basshunter NZL" /> | rowspan="6"| ''[[Calling Time]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Fest i hela huset]]»<br /><small>(vs. ''[[Big Brother]]'')</small> |2011 | 5 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Northern Light]]»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/northern-light-remixes/540906905|title=Basshunter – Northern Light (Remixes)|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}}</ref> |rowspan="2"|2012 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Dream on the Dancefloor]]»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/gb/album/dream-on-the-dancefloor-remixes-ep/578991924|title=Basshunter – Dream on the Dancefloor (Remixes) – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922144025/https://music.apple.com/gb/album/dream-on-the-dancefloor-remixes-ep/578991924 |date=22 September 2019 }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Crash & Burn]]»<ref name="Crash & Burn">{{cite web|url=https://music.apple.com/ru/album/crash-burn-remixes-ep/663917542|title=Basshunter – Crash & Burn (Remixes) – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=ru}}</ref> |rowspan="3"|2013 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Calling Time»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/at/album/calling-time-ep/952455453|title=Calling Time – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=de}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Elinor»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/elinor-single/736146270|title=Basshunter – Elinor – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922144102/https://music.apple.com/se/album/elinor-single/736146270 |date=22 September 2019 }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | rowspan="8" {{N/A|Non-album singles}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Masterpiece»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/masterpiece-single/1438645764|title=Masterpiece – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}}</ref> | 2018 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Home»<ref>{{cite web|url=https://www.junodownload.com/products/basshunter-home/4287983-02|title=Basshunter – Home|website=[[Juno Records|Juno Download]]|accessdate=21 September 2019|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921174051/https://www.junodownload.com/products/basshunter-home/4287983-02/ |date=21 September 2019 }}</ref> | 2019 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Angels Ain't Listening»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/gb/album/angles-aint-listening-single/1512971087|title=Angles Ain't Listening – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=29 May 2020}}</ref> | 2020 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Life Speaks to Me»<ref>{{cite web | url = https://music.apple.com/se/album/life-speaks-to-me-single/1596452343 | title = Life Speaks to Me - Single | website = [[Apple Music]] | access-date = 19 November 2021 | language = sv}}</ref> | 2021 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «End the Lies»<br />{{Small|(& Alien Cut)}}<ref>{{cite web | url = https://music.apple.com/se/album/end-the-lies-single/1641155909 | title = End the Lies - Single | access-date = 2 September 2022 | website = [[Apple Music]] | language = sv}}</ref> | 2022 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]»<br />{{Small|([[Victor Leksell]])}} | 2023 | 4 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Ja eller nej»<br />{{Small|([[Käärijä]])}} | 2026 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- |colspan="14" style="font-size:9pt"| «—» означает, что релиз не попал в чарты или не был выпущен на определённой территории. |} === Музыкаль клиптары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !width="230"|Название !Йыл !Режиссёр !{{abbr|Иҫк.|Иҫкәрмәләр}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna]]» |rowspan="3"|2006 |[[Carl-Johan Westregård]]<br />Kim Parrot |<ref>{{cite web | url = https://vimeo.com/2069270 | title = Basshunter – Boten Anna | publisher = [[Vimeo]] | date = 26 October 2008 | accessdate = 28 August 2014 | author = [[Carl-Johan Westregård]] | id = Official Carl-Johan Westregård [https://vimeo.com/seji Vimeo channel] linked from [http://handbagstudios.com official Handbag Studios website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» |[[Carl-Johan Westregård]]<br />Kim Parrot |<ref>{{cite web | url = https://vimeo.com/11558965 | title = Basshunter – Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA | publisher = [[Vimeo]] | date = 7 May 2010 | accessdate = 28 August 2014 | author = [[Carl-Johan Westregård]] | id = Official Carl-Johan Westregård [https://vimeo.com/seji Vimeo channel] linked from [http://handbagstudios.com official Handbag Studios website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vifta med händerna]]» |rowspan="2" {{N/A|Unknown}} |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=p-VQdqbyFpw | title = Vifta med händerna (official video) | publisher = [[YouTube]] | author = Basshunter | date = 13 May 2015 | accessdate = 17 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA|DotA]]» |rowspan="2"|2007 |<ref name="DotA">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=3iesdoplHtU | title = Basshunter "DotA" (German version) | publisher = [[YouTube]] | date = 24 June 2014 | accessdate = 24 June 2014 | id = Official Luna Square [https://www.youtube.com/channel/UCIey-g8AI-gRTytXVRSRVuQ/about YouTube channel] linked from [http://lunasquare.se official website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Now You're Gone]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.vg.no/rampelys/musikk/i/XKj67/aylar-video-sett-av-100-millioner | title = Aylar-video sett av 100 millioner | publisher = [[Verdens Gang|VG]] | date = 10 February 2011 | accessdate = 1 March 2020 | author = Atle Jørstad Wergeland | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[All I Ever Wanted]]» |rowspan="3"|2008 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one | title = Production update: Who shot what, who’s shooting what… (part one) | publisher = Promonews | date = 13 May 2008 | accessdate = 29 August 2014 | author = David Knight | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131219224024/http://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one | archivedate = 19 December 2013 | language = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219224024/http://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one |date=19 December 2013 }}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Angel in the Night]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.seher.no/kjendis/aylar-sett-46-millioner-ganger/64835346 | title = Aylar sett 46 millioner ganger! | publisher = [[Verdens Gang|VG]] | date = 18 August 2008 | accessdate = 2 March 2020 | author = Arve Vassbotten | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Miss You]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/video-aylar-feirer-svensk-jul | title = Video: Aylar feirer svensk jul | publisher = 730.no | date = 5 November 2008 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Walk on Water]]» |rowspan="3"|2009 |{{N/A|Unknown}} |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=I4bbXvfxr6A | title = Basshunter – Walk on Water (official UK version out now) | publisher = [[YouTube]] | date = 27 February 2009 | accessdate = 17 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Every Morning]]» |[[Alex Herron]] |<ref name="Every Morning mv">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=LmRkngAWgAM | title = Basshunter – Every Morning (Behind the Scenes) | publisher = [[YouTube]] | date = 25 September 2009 | accessdate = 16 October 2018 | time = 2:29–2:34|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Promised Myself]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/aylars-svenske-eventyr-naermer-seg-slutten | title = Aylars svenske eventyr nærmer seg slutten | publisher = 730.no | date = 19 October 2009 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Saturday]]» |2010 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = http://www.mtv.com/videos/basshunter/552338/saturday.jhtml | title = basshunter — saturday | publisher = [[MTV]] | date = 10 August 2010 | accessdate = 11 November 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110310001018/http://www.mtv.com/videos/basshunter/552338/saturday.jhtml | archivedate = 10 March 2011 | language = en }}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Northern Light]]» |rowspan="2"|2012 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/nordlyset-aylar-i-ny-fasong/ | title = Nordlyset Aylar i ny fasong | publisher = 730.no | date = 12 May 2012 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Dream on the Dancefloor]]» |Gareth Evans |<ref>{{cite web | url = http://www.radarmusicvideos.com/director/13226-gareth-evans-crispy-duck-productions-#.VGG6lMmt-YU | title = Gareth Evans (Crispy Duck Productions) | publisher = [[Radar Music Videos|Radar Music Creatives]] | accessdate = 11 November 2014 | archive = |language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Crash & Burn]]» |rowspan="2"|2013 |Farzad Bayat |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=hximIHeUIyw | title = Basshunter – Crash & Burn (official video) | publisher = [[YouTube]] | date = 31 July 2013 | accessdate = 11 November 2014|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Calling Time» |Gareth Evans |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=fB4G3kwtrvI | title = Basshunter – Calling Time (official video) | publisher = [[YouTube]] | date = 6 August 2013 | accessdate = 11 November 2014|language=en}}</ref> |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|4}} == Һылтамалар == {{Навигация}} * [https://basshunter.se Рәсми сайт] [[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1984 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Швеция йырсылары]] opu6gkf2ihgr3vzyn7phxumo3of40ok 1294738 1294737 2026-04-27T21:25:32Z Eurohunter 3799 /* Синглдары */ 1294738 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Basshunter''' псевдонимы менән киң танылыу алған [[Швеция|швед]] [[йыр]]сыһы, музыка продюсеры һәм диджей. Үҙенең исеме '''Юнас Эрик Олтберг''' ({{lang-sv|Jonas Erik Altberg}}; [[22 декабрь]] [[1984 йыл]]). == Биографияһы == Ю́нас Э́рик О́лтберг 1984 йылдың 22 декабрендә [[Швеция]]ның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ''Хальмстад'' ҡалаһында тыуған. ''Basshunter'' (''Бэйсхантер'') псевдонимы менән танылыу алған. == Дискографияһы == === Студия альбомдары === * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Хит-парадтағы урындары һәм сертификациялары ! scope="col" rowspan="2" style="width:18em;"| Название ! scope="col" rowspan="2" style="width:1em;"| Йыл ! scope="col" colspan="10"| Хит-парадта юғары урындар ! scope="col" rowspan="2" style="width:13.5em;"| Сертификациялар ! scope="col" rowspan="2" style="width:9em;"| Альбом |- ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><ref name="Sweden">{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Swedish charts |website=swedishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="Austria">{{cite web |url=https://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in der Österreichischen Hitparade |website=austriancharts.at | accessdate=18 October 2018 | language=de}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Hitlisten|DEN]]<br /><ref name="Denmark">{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Danish charts |website=danishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[The Official Finnish Charts|FIN]]<br /><ref name="Finland">{{cite web |url=https://finnishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Finnish charts |website=finnishcharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[GfK Entertainment|GER]]<br /><ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/suche?artistId=Basshunter |title=Discographie von – Basshunter |website=Offizielle Deutsche Charts |accessdate=18 October 2018 | language= de}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="Ireland">{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Discography Basshunter |website=irish-charts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Dutch charts |website=dutchcharts.nl | accessdate=18 October 2018|language=nl}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[VG-lista|NOR]]<br /><ref name="Norway">{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in Norwegian charts |website=norwegiancharts.com | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[Official New Zealand Music Chart|NZL]]<br /><ref name="New Zealand">{{cite web |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Basshunter |title=Basshunter in New Zealand charts|website=charts.nz | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> ! style="width:2.5em; font-size:85%"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK">{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/artist/3667/basshunter/ |title=Basshunter | website = [[Official Charts Company|Official Charts]] | accessdate=18 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «The Big Show»<ref>«The Big Show». Basshunter. 2004.</ref> | 2004 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |''[[The Bassmachine]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Welcome to Rainbow]]»<ref>«Welcome to Rainbow». Basshunter. 2006.</ref> | rowspan="5"| 2006 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | {{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna]]» | 1 || 2 || 1 || 4 || 9 || — || 2 || 3 || — || — |align="left"| * [[IFPI Danmark|IFPI DEN]]: 3× Platinum<ref name="Basshunter DEN">{{cite web |url=https://www.ifpi.dk/?q=content/guld-og-platin-novemberdecemberjanuar |title=Guld og platin november / december / januar |website=[[IFPI Danmark]] |accessdate=29 August 2014 |date=19 February 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150130131616/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fguld-og-platin-novemberdecemberjanuar |archivedate=30 January 2015 |language=da }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150130131616/http://www.ifpi.dk/?q=content%2Fguld-og-platin-novemberdecemberjanuar |date=30 January 2015 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWE]]: Platinum<ref name="BA SWE">{{cite web | url = https://www.ifpi.se/wp-content/uploads/ar-20061.pdf | title = CertNr Datum Artist | website = [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Sverige]] | accessdate = 29 August 2014 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924033253/http://www.ifpi.se/wp-content/uploads/ar-20061.pdf | archivedate = 24 September 2015 | language = sv }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI AUT]]: Алтын<ref>{{cite web | url = https://ifpi.at/auszeichnungen/?fwp_interpret=Basshunter | title = Gold & platin | website = [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Austria]] | accessdate = 26 March 2019 | language = de}}</ref> |align="center" rowspan="4"|''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» | 6 || 18 || 7 || 2 || 33 || 49 || 9 || 7 || — || — |align="left"| * IFPI DEN: Алтын<ref name="Basshunter DEN" /> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Jingle Bells]]» | 13 || — || — || — || — || — || 31 || 9 || — || 35 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vifta med händerna]]»<br /><small>(vs. Patrik & Lillen)</small> | 25 || — || — || 7 || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA|DotA]]» |rowspan="2"|2007 | — || — || — || — || 30 || — || — || — || — || — | | {{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Now You're Gone]]»<br /><small>(feat. [[Mental Theo|DJ Mental Theo's Bazzheadz]])</small> | 2 || 14 || 14 || 8 || 18 || 1 || — || 10 || 3 || 1 |align="left"| * [[British Phonographic Industry|BPI]]: Platinum<ref name="Basshunter bpi">{{cite web |url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |title=Brit certified|website=[[British Phonographic Industry]] | format= "Basshunter" – "Search BPI Awards" | accessdate=26 December 2018|language=en}}</ref> * [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: Platinum<ref name="Basshunter NZL">{{cite web | url = http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 | title = Latest gold / Platinum singles | website = RadioScope | accessdate = 29 August 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110831040527/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 | archivedate = 31 August 2011 | language = en }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20110824195845/www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=61 |date=24 August 2011 }}</ref> |align="center" rowspan="7"| ''[[Now You're Gone – The Album]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Please Don't Go]]» |rowspan="5"|2008 | 6 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[All I Ever Wanted]]» | 58 || 15 || — || — || 35 || 1 || — || 3 || 17 || 2 |align="left"| * RMNZ: Алтын<ref name="Basshunter NZL" /> * BPI: Алтын<ref name="Basshunter bpi" /> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Angel in the Night]]» | 50 || — || — || — || — || 10 || — || — || — || 14 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Russia Privjet (Hardlanger Remix)»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/russia-privjet-hardlanger/id292491548|title=Basshunter – Russia Privjet (Hardlanger Remix) – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=4 April 2020|language=sv}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Miss You]]» | 45 || — || — || — || 70 || — || — || — || — || 32 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Walk on Water]]» |rowspan="4"|2009 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 76 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Al final»<br /><small>(feat. Dani Mata)</small><ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/es/album/al-final-spanish-version-feat-dani-mata-single/314824673|title=Basshunter – Al Final (Spanish Version) <nowiki>[feat. Dani Mata]</nowiki> – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=es}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |{{N/A|Non-album single}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Every Morning]]» | 24 || — || — || — || 76 || 17 || — || — || 14 || 17 | |align="center" rowspan="2"|''[[Bass Generation]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Promised Myself]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || 94 | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Saturday]]» |2010 | — || — || — || — || — || 37 || — || — || 14 || 21 |align="left"| * RMNZ: Алтын<ref name="Basshunter NZL" /> | rowspan="6"| ''[[Calling Time]]'' |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Fest i hela huset]]»<br /><small>(vs. ''[[Big Brother]]'')</small> |2011 | 5 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Northern Light]]»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/northern-light-remixes/540906905|title=Basshunter – Northern Light (Remixes)|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}}</ref> |rowspan="2"|2012 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Dream on the Dancefloor]]»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/gb/album/dream-on-the-dancefloor-remixes-ep/578991924|title=Basshunter – Dream on the Dancefloor (Remixes) – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922144025/https://music.apple.com/gb/album/dream-on-the-dancefloor-remixes-ep/578991924 |date=22 September 2019 }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Crash & Burn]]»<ref name="Crash & Burn">{{cite web|url=https://music.apple.com/ru/album/crash-burn-remixes-ep/663917542|title=Basshunter – Crash & Burn (Remixes) – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=ru}}</ref> |rowspan="3"|2013 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Calling Time»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/at/album/calling-time-ep/952455453|title=Calling Time – EP|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=de}}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Elinor»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/elinor-single/736146270|title=Basshunter – Elinor – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922144102/https://music.apple.com/se/album/elinor-single/736146270 |date=22 September 2019 }}</ref> | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | | rowspan="8" {{N/A|Non-album singles}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Masterpiece»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/se/album/masterpiece-single/1438645764|title=Masterpiece – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=22 September 2019|language=sv}}</ref> | 2018 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Home»<ref>{{cite web|url=https://www.junodownload.com/products/basshunter-home/4287983-02|title=Basshunter – Home|website=[[Juno Records|Juno Download]]|accessdate=21 September 2019|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921174051/https://www.junodownload.com/products/basshunter-home/4287983-02/ |date=21 September 2019 }}</ref> | 2019 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Angels Ain't Listening»<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/gb/album/angles-aint-listening-single/1512971087|title=Angles Ain't Listening – Single|website=[[Apple Music]]|accessdate=29 May 2020}}</ref> | 2020 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Life Speaks to Me»<ref>{{cite web | url = https://music.apple.com/se/album/life-speaks-to-me-single/1596452343 | title = Life Speaks to Me - Single | website = [[Apple Music]] | access-date = 19 November 2021 | language = sv}}</ref> | 2021 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «End the Lies»<br />{{Small|(& Alien Cut)}}<ref>{{cite web | url = https://music.apple.com/se/album/end-the-lies-single/1641155909 | title = End the Lies - Single | access-date = 2 September 2022 | website = [[Apple Music]] | language = sv}}</ref> | 2022 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]»<br />{{Small|([[Victor Leksell]])}} | 2023 | 4 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Ja eller nej»<br />{{Small|(x [[Käärijä]])}} | 2026 | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- |colspan="14" style="font-size:9pt"| «—» означает, что релиз не попал в чарты или не был выпущен на определённой территории. |} === Музыкаль клиптары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !width="230"|Название !Йыл !Режиссёр !{{abbr|Иҫк.|Иҫкәрмәләр}} |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Boten Anna]]» |rowspan="3"|2006 |[[Carl-Johan Westregård]]<br />Kim Parrot |<ref>{{cite web | url = https://vimeo.com/2069270 | title = Basshunter – Boten Anna | publisher = [[Vimeo]] | date = 26 October 2008 | accessdate = 28 August 2014 | author = [[Carl-Johan Westregård]] | id = Official Carl-Johan Westregård [https://vimeo.com/seji Vimeo channel] linked from [http://handbagstudios.com official Handbag Studios website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]» |[[Carl-Johan Westregård]]<br />Kim Parrot |<ref>{{cite web | url = https://vimeo.com/11558965 | title = Basshunter – Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA | publisher = [[Vimeo]] | date = 7 May 2010 | accessdate = 28 August 2014 | author = [[Carl-Johan Westregård]] | id = Official Carl-Johan Westregård [https://vimeo.com/seji Vimeo channel] linked from [http://handbagstudios.com official Handbag Studios website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vifta med händerna]]» |rowspan="2" {{N/A|Unknown}} |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=p-VQdqbyFpw | title = Vifta med händerna (official video) | publisher = [[YouTube]] | author = Basshunter | date = 13 May 2015 | accessdate = 17 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA|DotA]]» |rowspan="2"|2007 |<ref name="DotA">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=3iesdoplHtU | title = Basshunter "DotA" (German version) | publisher = [[YouTube]] | date = 24 June 2014 | accessdate = 24 June 2014 | id = Official Luna Square [https://www.youtube.com/channel/UCIey-g8AI-gRTytXVRSRVuQ/about YouTube channel] linked from [http://lunasquare.se official website]|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Now You're Gone]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.vg.no/rampelys/musikk/i/XKj67/aylar-video-sett-av-100-millioner | title = Aylar-video sett av 100 millioner | publisher = [[Verdens Gang|VG]] | date = 10 February 2011 | accessdate = 1 March 2020 | author = Atle Jørstad Wergeland | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[All I Ever Wanted]]» |rowspan="3"|2008 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one | title = Production update: Who shot what, who’s shooting what… (part one) | publisher = Promonews | date = 13 May 2008 | accessdate = 29 August 2014 | author = David Knight | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131219224024/http://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one | archivedate = 19 December 2013 | language = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219224024/http://www.promonews.tv/videos/2008/05/13/production-update-who-shot-what-who%E2%80%99s-shooting-what%E2%80%A6-part-one |date=19 December 2013 }}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Angel in the Night]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://www.seher.no/kjendis/aylar-sett-46-millioner-ganger/64835346 | title = Aylar sett 46 millioner ganger! | publisher = [[Verdens Gang|VG]] | date = 18 August 2008 | accessdate = 2 March 2020 | author = Arve Vassbotten | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Miss You]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/video-aylar-feirer-svensk-jul | title = Video: Aylar feirer svensk jul | publisher = 730.no | date = 5 November 2008 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Walk on Water]]» |rowspan="3"|2009 |{{N/A|Unknown}} |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=I4bbXvfxr6A | title = Basshunter – Walk on Water (official UK version out now) | publisher = [[YouTube]] | date = 27 February 2009 | accessdate = 17 October 2018|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Every Morning]]» |[[Alex Herron]] |<ref name="Every Morning mv">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=LmRkngAWgAM | title = Basshunter – Every Morning (Behind the Scenes) | publisher = [[YouTube]] | date = 25 September 2009 | accessdate = 16 October 2018 | time = 2:29–2:34|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[I Promised Myself]]» |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/aylars-svenske-eventyr-naermer-seg-slutten | title = Aylars svenske eventyr nærmer seg slutten | publisher = 730.no | date = 19 October 2009 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Saturday]]» |2010 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = http://www.mtv.com/videos/basshunter/552338/saturday.jhtml | title = basshunter — saturday | publisher = [[MTV]] | date = 10 August 2010 | accessdate = 11 November 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110310001018/http://www.mtv.com/videos/basshunter/552338/saturday.jhtml | archivedate = 10 March 2011 | language = en }}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Northern Light]]» |rowspan="2"|2012 |[[Alex Herron]] |<ref>{{cite web | url = https://730.no/nordlyset-aylar-i-ny-fasong/ | title = Nordlyset Aylar i ny fasong | publisher = 730.no | date = 12 May 2012 | accessdate = 2 March 2020 | language = no}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Dream on the Dancefloor]]» |Gareth Evans |<ref>{{cite web | url = http://www.radarmusicvideos.com/director/13226-gareth-evans-crispy-duck-productions-#.VGG6lMmt-YU | title = Gareth Evans (Crispy Duck Productions) | publisher = [[Radar Music Videos|Radar Music Creatives]] | accessdate = 11 November 2014 | archive = |language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «[[Crash & Burn]]» |rowspan="2"|2013 |Farzad Bayat |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=hximIHeUIyw | title = Basshunter – Crash & Burn (official video) | publisher = [[YouTube]] | date = 31 July 2013 | accessdate = 11 November 2014|language=en}}</ref> |- ! style="text-align:left; font-weight:normal"| «Calling Time» |Gareth Evans |<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=fB4G3kwtrvI | title = Basshunter – Calling Time (official video) | publisher = [[YouTube]] | date = 6 August 2013 | accessdate = 11 November 2014|language=en}}</ref> |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|4}} == Һылтамалар == {{Навигация}} * [https://basshunter.se Рәсми сайт] [[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1984 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Швеция йырсылары]] fx4hzmdfv0itfgysmdqd5l4r35sajq0 0 145345 1294745 1190943 2026-04-28T03:38:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294745 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Позерн Борис Павлович''' ([[7 июль]] [[1882 йыл]] — [[25 февраль]] [[1939 йыл]]) — СССР партия һәм дәүләт эшмәкәре, РСДРП-ның II съезына тиклем партстажы булған совет власы өсөн көрәшкән етәкселәрҙең береһе. СССР НКВД-ның махсус тройкаһы составына инә. == Биографияһы == [[Түбәнге Новгород]]та тыуған, милләте буйынса немец. 1902 йылдан — РСДРП ағзаһы. 1903—1917 йылдарҙа [[Түбәнге Новгород]]та, [[Һамар]]ҙа, [[Мәскәү]]ҙә, [[Вологда]]ла, [[Минск]]иҙа партия эшен алып бара. Күп тапҡыр ҡулға алына. Партия ҡушаматтары: ''Западный'', ''Степан Злобин''<ref name="pskovskaya" />. Февраль революцияһынан һуң Минск советының беренсе рәйесе була. I Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаты, ВЦИК-тың ағзаһы. 1917 йылдың июленән — РСДРП(б)-ның Петербург комитеты ағзаһы, РСДРП-ның IV съезы делегаты. Октябрь ихтилалы алдынан РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты тарафынан Псковҡа ебәрелә, унда Төньяҡ фронты штабы урынлашҡан була, Октябрь революцияһынан һуң — Төньяҡ фронты штабы комиссары. 1918 йылдың март-май айҙарында — Петроград хеҙмәт коммунаһының хәрби эштәр буйынса ағзаһы. 1918 йылдың майынан 1919 йылдың майы тиклем — Петроград хәрби коммунаһы комиссары. 1918 йылдың июнендә үлем язаһына ҡаршы сығыш яһай<ref>См.: ''Ратьковский И. С.'' [http://www.pseudology.org/Abel/PetroVchk1918_RedTerror.pdf Красный террор и деятельность ВЧК в 1918 году]. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2006. — с. 119.</ref>. 1918 йылдың 6 сентябренән 1919 йылдың 20 майына тиклем — Петроград хәрби округы комиссары. 1918 йылдың декабрь айында Балтик флотының хәрби советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 5 июненән алып 5 авгусҡа тиклем — Көнбайыш фронтының РВС-ның ағзаһы, 1919 йылдың 4 авгусынан 1920 йылдың 15 ғинуарына тиклем авгусҡа тиклем 15 — Көнсығыш фронтының, 1920 йылдың 3 февраленән 15 декабренә тиклем — 5-се армия РВС-ның ағзаһы<ref>''С. З. Байкулова, к. и. н., Я. Ю. Матвеева.'' Руководители Санкт-Петербурга. — Санкт-Петербург : Нева ; Москва : ОЛМА-Пресс, 2003. — ISBN 5-7654-2114-8 ISBN 5-224-04128-7. — С. 429—431. — [https://books.google.ru/books?id=UICLPsXCyKcC&pg=PA430&lpg=PA430&dq=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&source=bl&ots=FvYqOBEVHH&sig=Fp_rRWoEIuM8ynZcfbiW2veZ59Q&hl=ru&sa=X&ei=XZI2UJHHHsSzhAedxYHoDg&ved=0CD0Q6AEwAw#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&f=false]</ref>. 1921—1922 йылдарҙа — РСФСР ВСНХ-ның туҡыу сәнәғәте баш идаралығының рәйесе. 1922 йылдан — партия эшендә. 1926—1929 йылдарҙа — Ленинградта Наркомпростың тулы хоҡуҡлы вәкиле, Зиновьев исемендәге Коммунистик университеты ректоры. 1925 йылдан — Ленинград губерна комитеты секретары, һуңынан ВКП(б)-ның өлкә комитетының (секретары. 1929—1933 йылдарҙа — ВКП(б)е-ның Ленинград өлкә комитеты секретары, һуңынан өлкә комитетының мәҙәниәт һәм пропаганда бүлеге мөдире. ВКП(б)-ның Үҙәк Контроль комиссияһы ағзаһы (1923—1930). Партияның XIII, XIV һәм XV съездарында Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, партияның XVI и XVII съездарында — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1930 йыл)<ref name="BSE">{{Из БСЭ|заглавие=Позерн Борис Павлович}}.</ref>. 1937—1938 йылдарҙа — прокурор [[Ленинград өлкәһе]] прокуроры<ref name="pskovskaya">[http://pskovmir.edapskov.ru/index.php?page=1&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&flag=1 Позерн Борис Павлович]. // Псковская энциклопедия. Главный редактор — А. И. Лобачёв, д. и. н. Псков, Псковское региональное общественное учреждение — издательство «Псковская энциклопедия», 2007.</ref>. СССР НКВД-һы тарафынан 1937 йылдың 30 июлендәге 00447-се һанлы бойороғона ярашлы Ленинградта булдырылған «махсус тройка» составына инә<ref>[http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704050528/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |date=2020-07-04 }}</ref>, Ленинградта «халыҡ дошмандарының» атып үлетереү исемлектәренә ҡул ҡуя, йәғни репрессияларҙа ҡатнашаref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева]</ref>. == Йомғаҡлау этабы == 1938 йылдың 9 июлендә Б. А. Позерн үҙе «халыҡ дошманы» булараҡ ҡулға алына, хөкөмгә тарттырыла һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговор 1939 йылдың 25 февралендә үтәлә. 1957 йылда аҡлана<ref name="pskovskaya" />. == Хеҙмәттәре == * Коммунистическая партия и крестьянство. Л., Прибой, 1925 * Оппозиция на XV партконференции. Л., Прибой, 1927 * Как оппозиция «обороняет» СССР. Л., Прибой, 1928 * В ответ вредителям и интервентам усилим оборону СССР. Л., Прибой, 1931 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0004/index Позерн Борис Павлович] // ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): * Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005. — 496 с.: илл. — ISBN 5-8061-0062-6. {{Командующие Ленинградским военным округом}} {{Члены особых троек НКВД СССР}} [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:1939 йылда вафат булғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:25 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1882 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июлдә тыуғандар]] k54625raqai2arcojp1b17kh19x8uwa 0 146475 1294762 865295 2026-04-28T06:19:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294762 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Равенсберг графлығы''' ({{Lang-de|Grafschaft Ravensberg}}) — [[Германия]]ла 1140 йылдарға тиклем булған феодаль кенәзлек. Баш ҡалаһы — Равенсберг, 1250 йылдарҙан алып — Билефельд. Графлыҡ үҙ эсенә Херфорд һәм Билефельд ҡалаларын һәм 4 амтты (биләмә) алған, амттар фогтлыҡтарға бүленгән: * Равенсберг амты — Халле, Боргхольцхаузен һәм Ферсмольд фогтлыҡтары; * Шпарренберг амты — Вертер, Хепен, Шильдеше, Брокхаген, Энгер һәм Браквеге фогтлыҡтары; * Лимберг амты — Ольдендорф һәм Бюнде фогтлыҡтары; * Флото амты — Верендорф һәм Флото фогтлыҡтары. 1346 йылда графлыҡ герцог Бергҡа күсә, ә ул, үҙ сиратында, 1423 йылда Юлих-Берг герцоглығының өлөшөнә әйләнә (1521 йылдан алып — Юлих-Клеве-Берг герцоглығы). Юлих мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә 1614 йылда Равенсберг графлығы Бранденбургҡа күсә. === Кальвелаге-Равенсберг йортонан сыҡҡан Равенсберг графтары === ** 1140 йылдар тирәһе Герман I фон Кальвелаге ** 1140—1170 йылдар тирәһе [Оттон I] ** 1160—1180 йылдар [Генрих] ** 1175—1220 йылдар [Герман II] ** 1220−1244 йылдар [Оттон II] ** 1220−1249 йылдар тирәһе [Людвиг] ** 1249—1306 йылдар [Оттон III] ** 1306—1328 йылдар [Оттон IV] ** 1328—1346 йылдар[Бернхард]. ** 1346—1368 йылдар [Маргарета], 1344 йылдан алып Герхард Юлихскийҙың ҡатыны. == Сығанағы == * Sebastian Sigler, Friedrich Korte: ''Ravensberg Bielefeld Grafen die und von. 1346 Die Gründungsepoche von bis 1214''. Hans Verlag Gieselmann, 2014 Bielefeld. <nowiki>ISBN 978-3-923830-89-3</nowiki>. * [http://fmg.ac/Projects/MedLands/SAXON%20NOBILITY.htm#LudwigRavensbergdied1249B SAXON NOBILITY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326163437/http://fmg.ac/Projects/MedLands/SAXON%20NOBILITY.htm#LudwigRavensbergdied1249B |date=2012-03-26 }} [[Категория:Германия феодаль кенәзлектәре]] qlxu9a1rwab4sa011v6chht36dnolvu 0 146557 1294743 1281675 2026-04-28T02:47:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294743 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пицунда''' (абх. Пицунда, {{Lang-ka|ბიჭვინთა}} — ''Бичвинт'') — [[Абхазия]]лағы ҡала ([[2007 йыл]]дың 10 июненән, алдараҡ — ҡала тибындағы ҡасаба)<ref>2</ref><ref>2</ref>, өлөшләтә танылған [[Абхазия Республикаһы]]ның Гагра районында урынлашҡан, [[Грузия]]ның административ бүленешенә ярашлы — Абхаз Автономиялы Республикаһының Гагра муниципалитетындағы ҡасаба<ref>1</ref>, [[Кавказ]]дың Ҡара диңгеҙ яры буйындағы шул уҡ исемле моронда диңгеҙ буйы, Гагранан көньяҡҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта ята. == Тарихы == Пицундала беренсе ауылдар беҙҙең эраға тиклем IV быуатта уҡ барлыҡҡа килгән. Телсе О. Н. Трубачевтың белгестәр менән тап килмәгән версияһы буйынса<ref>[https://www.academia.edu/28864617 Һәм р. с. скифтар Тохтасьев Синдта, Археологик без границ [FS Алексеев а. ю&#x5D; (77 ТГЭ) 2015 | R sergej tokhtas'ev - Academia.edu]</ref>, ҡала атамаһы боронғо һинд ария теленә ''*pitunda'' — ҡарағай барып тоташа<ref>Трубачёв О. Н. Indoarica в Северном Причерноморье: Реконструкция реликтов языка. Этимологический словарь. {{М.}}: Наука, 1999. — С. 261.</ref>. Һуңынан гректар тарафынан моронда боронғо ҡала һәм Питиунт портына нигеҙ һалына (бор. <span lang="grc"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Πιτυοῦς</span></span>, Ҡарағай). Беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағында — I быуат башында, ул эллин Понтик батшалығына инә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Пицундала рим ҡәлғәһе урынлаша, , ә IV быуат урталарында бында Кавказ христиан диненең үҙәгенә нигеҙ һалына. 407 йылда Пицундала Изге Иоанн Златоуст, Константинополь архиепискобы вафат була. Пицунда соборының алтары аҫтында уға кәшәнә ҡоролған, унда изгенең мәйетенең өлөштәре һаҡлана. 780 йылдарҙа Питиунт Абхаз батшалығы составына, ә [[X быуат]]тан— берләшкән Абхаз-Грузин дәүләте составына инә. [[XI быуат]]тан Пицунда Бичвинта исеме аҫтында грузин сығанаҡтарында телгә алына. [[XIV быуат|XIV]]—[XV быуат]]тарҙа бында Пецонда [[генуя]] факторияһы урынлаша (итал. <span lang="it" style="font-style:italic;">Pezonda</span>). [[XVII быуат|XVII]]—[XVIII быуат]]тарҙа ҡала [[Ғосман империяһы]] власы аҫтында була, ә [[XIX быуат]] башынан Абхазия менән бергә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй Империяһы]] составына инә. [[1950 йыл]]дарҙағы археологик ҡаҙылмалар ғибәҙәтханаларҙың ҡалдыҡтарын (шул иҫәптән мозаикалыиҙәндәре менән IV—V быуаттар базиликаһын), ҡәлғә һәм тораҡ ҡоролмаларын, мунсаларҙы таба. [[1990 йыл]]дар башында Пицунда грузин-абхаз конфликты үҙәктәренең береһе була. == Географияһы == Ҡала Ҡара диңгеҙҙең Пицунда бухтаһы яры буйында шул уҡ исемле моронда урынлашҡан. === Йылғалары һәм күлдәре === * Бзыбь йылғаһы * Инкит күле * Пицунда күле * Анышхцара күле === Климаты === Пицундала климат дымлы урта диңгеҙ субтропик, Гагра климатына оҡшаш. Йәй йылы (августа температура +29 °C), ҡыш йомшаҡ, ғинуарҙа яҡынса температура +11 °C, уртаса йыллыҡ температура +16,5 °C. Яуым-төшөм (яҡынса 1400 мм/йыл) бөтә йыл буйына була, башлыса ямғыр булараҡ яуа. == Халҡы == [[1959 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Пицундала 911 кеше йәшәй, күпселеген урыҫтар тәшкил иткән<ref name="гагр.1959">[http://ethno-kavkaz.narod.ru/gagra.html 1959 йылда районда Ауыл һәм милләткә өҫтөнлөк Гагрский]</ref><ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ETHNO-CAUCASUS.files/Abkhazia59.png Абхаз 1959 АССР-Ы Этнокарта]</ref>. [[1989 йыл]]да Пицундалы 10146 кеше йәшәгән<ref name="perepis">[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm 1989 йылда бөтә союз халыҡ иҫәбен. Абхаз АССР-Ы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221124044807/http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm |date=2022-11-24 }}</ref>, улар араһында урыҫтар өҫтөнлөк иткән (41 %), грузиндар (23 %), абхаздар (16 %), әрмәндәр (5 %) һ. б. (5 %) тәшкил иткән<ref>[http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw_cau_ru.shtml Коряков Ю. Б.] Атлас кавказских языков / РАН. Ин-т языкознания. — {{М.}} : Пилигрим, 2006. — 76 с. : карты.</ref><ref>[http://wwwethnokavkaz.1bb.ru/index.php?showtopic=160 Абхазия 1989 этноязыковой картаһы. Коряков Ю. Б.]</ref>. 1990 йылда хәрби хәрәкәттәр башланғандан һуң, грузин һәм рус халҡы ҡырҡа кәмей. [[2003 йыл]]да Абхазия Республикаһы властары үткәргән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың халҡы 3842 кеше тәшкил итә<ref name="naselenie_2003">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html Абхазия Халҡы 2003 Этнокавказ]</ref>. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тарҡалғандан һуң курорттарының популярлығы кәмей, шуға ҡарамаҫтан, ҡалаға Рәсәй туристары әүҙем йөрөй. [[2011 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Пицунда ҡалаһы халҡы 4198 кеше тәшкил иткән, уларҙан 2465 кеше — абхаздар (58,7 %), 1144 кеше — [[урыҫтар]] (27,3 %), 180 кеше — әрмәндәр (4,3 %), 135 кеше — грузиндар (3,2 %), 93 кеше — [[украиндар]] (2,2 %), 181 кеше — башҡа милләт кешеләре (4,3 %)<ref name="гагра2011">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gagra11.html Абхазия халыҡ иҫәбен алыу 2011. Гагрский районы]</ref> == Һауыҡтырыу һәм ял итеү == Ҡалала һәм уның тирә-яҡтарында ял итеү ныҡ үҫешкән, шәхси ҡунаҡ йорттары һәм бәләкәй ҡунаҡханалар туристарҙы ҡабул итә. Пицунда яры буйында ҡунаҡханалар, пансионаттар урынлашҡан. Пансионаттарҙың берләшмәһә «Пицунда» курорты диңгеҙ яр буйында реликт ҡарағайы ҡулҡыһы уратып алған Пицунда мороно янында урынлашҡан, был ете 14 ҡатлы корпустар: «Маяҡ», «Амзара», «Амра», «Колхида», «Золотое руно», «Бзыбь», «Апсны».<gallery> Pension_Mayak_of_Pitsunda.jpg| «Маяҡ» пансионаты Pension_Amr.jpg| «Амра» пансионаты Pension_Kolhida_of_Pitsunda.jpg|«Колхида» пансионаты The_Golden_Fleece_of_Pitsunda.jpg|«Золотое руно» пансионаты </gallery>Башҡа пансионаттар: * «Ҡарағай урманы» * «Самшит урманы» * «Питиус» ял йорто (элекке «Правда» гәзитенең ял йорто) * «Литфонд» пансионаты (Д.Гулиа исемендәге элекке СССР яҙыусылары ижады йорто) * «Пицунда» Грузияның кинематографистар союзы һәм журналистар союзы ижады йорто * «Ирен» пансионаты == Пляждар == Пицунда пляждары ҡомло-ҡырсынлы, диңгеҙ янында ҡырсынташ һыҙаты, ҡарағайҙар янында ҡом һыҙаты. Пляждары киң. Совет осоронда Пицундала рәсми булмаған нудистар пляжы булған. Уны сит ил туристары (башлыса Германиянан), шулай уҡ ирекле ҡарашлы ҡайһы бер совет сәнғәт эшмәкәрҙәре ойошторған. Ваҡыт үтеү менән пляжда ябай совет граждандары ла ял итә башлай. == Транспорты == Пицундаға сәғәт һайын Гагранан һәм кирегә автобус йөрөй. 5-се һанлы маршрутты (Гагра ҡалаһы, Гагарин — Лдзаа, Рыбзавод) Гагра ПАТП хеҙмәтләндерә. «Богдан» А092 һәм Мерседес-Benz O325 Türk автобустары ҡулланыла. Шәхси маршрут таксиҙары ла эшләй. == Иҫтәлекле урындары == * «Пицунда» пансионаттары янындағы яр буйы урамдары үҙәге * «Диңгеҙ» скульптура композицияһы. Авторы Очиаури Ираклий. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа «Һыу инеүселәр», «Устрица тотоусылар» йәки «Сумыусылар» булараҡ телгә алына. Шәрә ҡыҙ һәм егет һыуға сума, һыу төбөндә ҙур устрица ята, ә тирә-яҡта диңгеҙ хайуандары төрҙәре: дельфиндар, йыланбалыҡтар, балыҡтар. * Пицунда маяғы. Яр һыҙатында, күп ҡатлы пансионаттар менән йәнәш урынлашҡан. Был тимер башня, металл каркастар менән уратып алынған. Хәҙер иҫтәлекле урын. Яңы маяҡ ун биш ҡатлы «Маяҡ» пансионаты корпусы ҡыйығында ҡуйылған. * «Таш ҡыҙ» һәйкәле. * [[Медея]] скульптураһы. Авторы Грузияның халыҡ рәссамы Мераб Бердзенишвили * Пицунда реликт сауҡалыҡтағы. Сауҡалыҡ яр буйлап 4 км һуҙылған, яҡынса 200 га майҙанды биләй, айырым ағастарҙың йәше 200 йәшкә етә. Ылыҫ еҫе менән шифалы диңгеҙ һауаһы йыл һайын бында меңләгән ял итергә теләүселәрҙе ылыҡтыра. * Изге апостол Андрей хөрмәтенә арналған [[X быуат]] соборы (музей составына инә). Ғибәҙәтханала орган менән 350 урынлыҡ концерт залы йыһазландырылған. Нартексында — [[XVI быуат]] фрескалары * Мозаика стилендә үтәлгән фигуралы автобус туҡталышы. Авторы [[Церетели Зураб Константинович|Зураб Церетели]]. * Реликт самшит урманы. Күбәләктәр (''Cydalima perspectalis'') һөжүменән һуң киҫкен хәлдә . * Боронғо Питиунт ҡалаһы ҡалдыҡтары (беҙҙең эраға тиклем II быуат). * Ҡалҡыулыҡта иҫке һыу ҡыуҙырғыс башня. <gallery> Файл:Central beach of Pitsunda.jpg|Төп пляж. «Золотое руно» пансионаты, уның артында «Колхида» пансионаты күренә Файл:Lighthouse Pitsunda.jpg| Пицунд маяғы. Һул яҡта «Маяҡ» пансионаты, уң яҡта ашхана Файл:Stone girl Pitsunda.jpg| «Таш ҡыҙ» һыны Файл:Monument Medea Pitsunda.jpg| [[Медея]] һыны Файл:Beach in pitsunda (1).jpg|Киң ҡырсын [[пляж]] Файл:2014 Picunda, Sobór św. Andrzeja (07).jpg|Пицундала патриарх соборы Файл:2014 Picunda, Muzeum Krajoznawcze.jpg|Тыуған яҡты өйрәнеү музейы Файл:2014 Picunda, Plaża (11).jpg|Пляж Файл:2014 Picunda, Wybrzeże Morza Czarnego (03).jpg|Пицундала Ҡара диңгеҙ яры буйы Файл:15 Пицунда.JPG| Пицундала туристар Файл:22 Пицунда.JPG| Пицундала пирс Файл:27 Пицунда.JPG|Пицунда яры буйында пансионат комплексы Файл:Скульптурная композиция называется «Море».jpg| «Диңгеҙ» скульптураһы композицияһы </gallery> == Пицунда сәнғәттә == === Пицунда ҡалаһында төшөрөлгән фильмдар === * «Алые паруса» (1961) * «Начало» (1970) * «Инспектор уголовного розыска» (1971) * «Когда зацвёл миндаль» (1972) * «Старые стены» (1973) * «Младшая сестра» (1978) * «Гостья из будущего» (1984) * «Дама с попугаем» (1988) * «Когда опаздывают в ЗАГС» (1991) * «Серые волки» (1993) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кавказ ҡара диңгеҙ яры == Иҫкәрмәләр == <references responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * ''Пачулиа В. П.'' Пицунда. — Тб., 1962. * ''Инадзе М. П.'' Причерноморские города древней Колхиды. — Тб., 1968. * ''Чиквиладзе П.'' Курорт Пицунда. — Тб., 1971. * ''Мархолиа И.'' Пицунда. — Сухуми : Алашара, 1976. * ''Тория Ю.'' Пицунда. — {{М.}} : Планета, 1970. * Пицунда. Голубое лукоморье. / под ред. Шакая Ш. — {{М.}} : Планета, 1981. == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад|Викискладе]] есть медиафайлы по теме [[c:Category:Pitsunda|Пицунда]] * [http://www.pitsunda.ru Пицунда.ru] Пицунда — Официальный сайт. Отдых в Пицунде, Абхазия * [http://www.pitsunda.ru/webcamera/ Пицунда on-line] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901054506/http://www.pitsunda.ru/webcamera/ |date=2012-09-01 }} Веб-камера набережной Пицунды * [http://dobratur.ru/news/delfinarij-picunda-abkhazia/ Дельфинарий в Пицунде] — 26 июня 2016 года в Пицунде открылся первый в Абхазии дельфинарий [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Абхазия тораҡ пункттары]] 3ijct1x8dqw86bg0typob7qn8twwbxn 0 146959 1294732 1091106 2026-04-27T18:57:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294732 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Нихонго|'''Номи'''|能美市|Номи-си}} — [[Япония]]лағы ҡала, Исикава префектураһында урынлашҡан. Майҙаны — 83,85 кв. километр, халҡы — 49 015 кеше (2014 йылдың 1 июленә), халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 584,56 кеше<span>.</span> == Географик урыны == Ҡала Тюбу төбәге Исикава префектураһына ҡараған Хонсю утрауында урынлашҡан. Ҡала менән Комацу, Хакусан ҡалалары һәм Кавакита ҡасабаһы сиктәш<ref>{{Cite web|url=http://nlftp.mlit.go.jp/ksj/jpgis/datalist/KsjTmplt-N03.html|title=国土数値情報　行政区域データの詳細|publisher=Counsellor, National and Regional Planning Bureau|accessdate=2010-07-23|lang=ja|description=Цифровые карты с административным делением Японии|archiveurl=https://www.webcitation.org/67Jwk3ck1?url=http://nlftp.mlit.go.jp/ksj/jpgis/datalist/KsjTmplt-N03.html|archivedate=2012-04-30}}</ref>. == Халҡы == Ҡала халҡы 49 015 человек (1 июля 2014) тәшкил итә, ә 1 кв. километрға тура килгән тығыҙлығы — 584,56 кеше. 1980 йылдан 2005 йылға тиклем халыҡ һанының үҙгәреүе {| id="112" | style="text-align:center;" | {| class="wikitable" id="116" style="margin:auto;" | style="text-align: left; padding: 0px 4px;" |[[1980 год|1980]] | style="text-align: right; padding: 0px 4px;" |37 253 кеше | style="text-align: left; padding: 0px;" |<div id="125" style="width:158px; height: 8px; background: olive;"></div> |- style="background: #f8f8f8;" | style="text-align: left; padding: 0px 4px;" |[[1985 год|1985]] | style="text-align: right; padding: 0px 4px;" |39 061 кеше | style="text-align: left; padding: 0px;" |<div id="133" style="width:165px; height: 8px; background: olive;"></div> |- style="background: #ffffff;" | style="text-align: left; padding: 0px 4px;" |[[1990 год|1990]] | style="text-align: right; padding: 0px 4px;" |39 934 кеше | style="text-align: left; padding: 0px;" |<div id="141" style="width:169px; height: 8px; background: olive;"></div> |- style="background: #f8f8f8;" | style="text-align: left; padding: 0px 4px;" |[[1995 год|1995]] | style="text-align: right; padding: 0px 4px;" |42 033 кеше | style="text-align: left; padding: 0px;" |<div id="149" style="width:178px; height: 8px; background: olive;"></div> |- style="background: #ffffff;" | style="text-align: left; padding: 0px 4px;" |[[2000 год|2000]] | style="text-align: right; padding: 0px 4px;" |45 077 кеше | style="text-align: left; padding: 0px;" |<div id="157" style="width:191px; height: 8px; background: olive;"></div> |- style="background: #f8f8f8;" | style="text-align: left; padding: 0px 4px;" |[[2005 год|2005]] | style="text-align: right; padding: 0px 4px;" |47 207 кеше | style="text-align: left; padding: 0px;" |<div id="165" style="width:200px; height: 8px; background: olive;"></div> |} |} == Туғанлашҡан ҡалалар == Шелехов, Рәсәй (1976 йылдан алып) == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Nomi, Ishikawa|Номи}} * [http://www.city.nomi.ishikawa.jp/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521152917/http://www.city.nomi.ishikawa.jp/ |date=2009-05-21 }}{{ref-ja}} {{Ссылки на статистику Японии|Исикава}} [[Категория:Япония ҡалалары]] 15tq6j3l6kixz2qeqdtj2z1j35465vt 0 149488 1294739 880905 2026-04-28T00:11:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294739 wikitext text/x-wiki '''Павловск ҡәлғәһе''' — Рус батшалығы ваҡытындағы фортификация ҡоролмаһы, [[Рәсәй]]ҙә беренсе тупраҡ фортификациялы ҡәлғә. Миус лиманының көньяҡ-көнсығыш ярында, Гаевка утары биләмәһендә урынлашҡан. == Тарихы == Павловск ҡәлғәһенә 1697 йылдың июлендә австрия инженеры Антоний де Лаваль тарафынан Аҙау диңгеҙенең Петрушин морононда нигеҙ һалына. 1698 йылдың март айында төҙөлөш туҡтатыла. [[1701 йыл]]да ҡәлғә төҙөлөшө яңы урында, Миус лиманының тамағында башлана<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. Павловская крепость">''Клеопатро Н. М., [[Киричек, Маргарита Сергеевна|Киричек М. С.]], Назаренко И В.'' Павловская крепость // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 537. — ISBN 978-5-88040-064-5.</ref> Рәсәйҙә беренсе тупраҡ фортификациялы ҡәлғә Үҙ планында 237х80 м тәшкил иткән дүртмөйөш һәм 4 бастион һәм йырын менән ер вал менән уратып алынған. Павловск ҡәлғәһе — яңы типтағы фортификация ҡоролмаһының өлгөһө, уның конструктив һыҙаттары, артабан, Рәсәйҙең күп кенә ҡәлғәләре нигеҙендә ята, шул иҫәптән Петропавловский ( [[Санкт-Петербург]]), Аннинский ([[Старочеркасская станицаһы]]) һәм Дондағы Ростовҡа башланғыс биргән Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе. Павловск ҡәлғәһе Петр ретраншементының , төньяҡ-көнбайыш осонда тора. 500 кешелек гарнизонға иҫәпләнгән. Дала яғынан Троица оборонаһының икенсе линияһына инә<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. Павловская крепость" />. [[1711 йыл]]да [[Ғосман империяһы]] менән Прут тыныслыҡ килешеүенә ярашлы өлөшләтә емерелә<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. Павловская крепость" /> [[1736 йыл]]да Павловск ҡәлғәһендә генерал-фельдмаршал П.П. Лассиның ғәскәрҙәре урынлаша<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. Павловская крепость" /> Әлеге көндә ҡәлғәнең ҡалдыҡтары Гаевка ауылы биләмәһендә урынлашҡан. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Петровский ретраншемент * [[Троица ҡәлғәһе|Троицкая крепость]] == Һылтанмалар == * [http://donrise.ru/pavlovskaya_krepost/tabid/502/Default.aspx Павловская крепость на сайте «Донские зори»] * [http://www.rostovbereg.ru/publ/istorija_donskogo_kraja/kazachja_zhizn/krepost/11-1-0-221 Павловская крепость на сайте «Ростовский берег»] * [http://www.myshared.ru/slide/90105/ Современные фотографии Павловской крепости в презентации Антона Карсакова]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=47.270872&lon=38.830490&z=15&m=b&show=/10867526/ru/Павловская-крепость Павловская крепость на Викимапии] == Сығанаҡтар == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Таганрог тарихы]] [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Таганрог ҡоролмалары һәм биналары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] mh387w17g6q03jy3w8o2071am9s9dw1 102 149777 1294682 1294021 2026-04-27T13:47:46Z Таңһылыу 14946 /* Техник һәм ғәмәли фәндәр */ 1294682 wikitext text/x-wiki == Техник һәм ғәмәли фәндәр == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 184, оҙон: 41, уртаса: 66, ҡыҫҡа: 77, булмаған: 615. Һайланған: 1, яҡшы: 3, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Технология]] | [[:ru:Технология|Технология]] | align=right| 28409 | align=right| [[d:Q11016]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 2 | [[Инженерлыҡ эше]] | [[:ru:Инженерное дело|Инженерное дело]] | align=right| 32717 | align=right| [[d:Q11023]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 3 | [[Яһалма интеллект]] | [[:ru:Искусственный интеллект|Искусственный интеллект]] | align=right| 29251 | align=right| [[d:Q11660]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 4 | [[Биотехнология]] | [[:ru:Биотехнология|Биотехнология]] | align=right| 11189 | align=right| [[d:Q7108]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 5 | [[Клонлаштырыу]] | [[:ru:Клонирование (биология)|Клонирование (биология)]] | align=right| 1577 | align=right| [[d:Q120877]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 6 | [[Генетик модификацияланған организм]] | [[:ru:Генетически модифицированный организм|Генетически модифицированный организм]] | align=right| 68840 | align=right| [[d:Q182726]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 7 | [[Генетик инженерия]] | [[:ru:Генетическая инженерия|Генетическая инженерия]] | align=right| 29459 | align=right| [[d:Q159236]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 8 | [[Нанотехнология]] | [[:ru:Нанотехнология|Нанотехнология]] | align=right| 15137 | align=right| [[d:Q11468]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 9 | [[]] | [[:ru:Ядерные технологии|Ядерные технологии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q348091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 10 | [[]] | [[:ru:Трансгуманизм|Трансгуманизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 11 | [[]] | [[:ru:Теория автоматического управления|Теория автоматического управления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4917288]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 12 | [[]] | [[:ru:Стандартизация|Стандартизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 13 | [[]] | [[:ru:Подрывные инновации|Подрывные инновации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1192297]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 14 | [[]] | [[:ru:Транспортная инженерия|Транспортная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q775325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Строительная инженерия|Строительная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2674423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 16 | [[]] | [[:ru:Нефтепромысловое дело|Нефтепромысловое дело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1273174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 17 | [[]] | [[:ru:Морская архитектура|Морская архитектура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1136352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 18 | [[]] | [[:ru:Инновация|Инновация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174165]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 19 | [[]] | [[:ru:Технофобия|Технофобия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1042900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 20 | [[]] | [[:ru:Микротехнология|Микротехнология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1484779]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 21 | [[]] | [[:ru:Чертёж|Чертёж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 22 | [[]] | [[:ru:Автоматизация|Автоматизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[]] | [[:ru:Технологическая конвергенция|Технологическая конвергенция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2207328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 24 | [[]] | [[:ru:Науковедение|Науковедение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1332231]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 25 | [[]] | [[:ru:Антропология технологий|Антропология технологий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2445082]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 26 | [[Юғары технологиялар]] | [[:ru:Высокие технологии|Высокие технологии]] | align=right| 5247 | align=right| [[d:Q466410]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 27 | [[]] | [[:ru:Управление проектированием|Управление проектированием]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6314146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 28 | [[]] | [[:ru:Пищевая инженерия|Пищевая инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6631525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 29 | [[]] | [[:ru:Технологические изменения|Технологические изменения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q762702]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 30 | [[]] | [[:ru:Человеческий фактор|Человеческий фактор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 31 | [[]] | [[:ru:Технологический детерминизм|Технологический детерминизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q605434]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 32 | [[]] | [[:ru:Жилищно-коммунальное хозяйство|Жилищно-коммунальное хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1380395]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 33 | [[]] | [[:ru:Сейсмостойкое строительство|Сейсмостойкое строительство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q909789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 34 | [[]] | [[:ru:Береговая защита|Береговая защита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1316027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 35 | [[]] | [[:ru:Техническая керамика|Техническая керамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1936199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 36 | [[]] | [[:ru:Инженерная этика|Инженерная этика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1133029]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 37 | [[]] | [[:ru:Агротехника|Агротехника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 38 | [[]] | [[:ru:Аэрокосмическая техника|Аэрокосмическая техника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3798668]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 39 | [[Биомедицина инженерияһы]] | [[:ru:Биомедицинская инженерия|Биомедицинская инженерия]] | align=right| 18937 | align=right| [[d:Q327092]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 40 | [[]] | [[:ru:Гражданское строительство|Гражданское строительство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q77590]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 41 | [[Электротехника]] | [[:ru:Электротехника|Электротехника]] | align=right| 10225 | align=right| [[d:Q43035]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 42 | [[]] | [[:ru:Промышленная инженерия|Промышленная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4489420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 43 | [[]] | [[:ru:Инженерные войска|Инженерные войска]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158797]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 44 | [[]] | [[:ru:Ядерная инженерия|Ядерная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 45 | [[]] | [[:ru:Программная инженерия|Программная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80993]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 46 | [[]] | [[:ru:Сельскохозяйственные науки|Сельскохозяйственные науки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3606845]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 47 | [[Агрономия]] | [[:ru:Агрономия|Агрономия]] | align=right| 662 | align=right| [[d:Q173113]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 48 | [[Йортлаштырыу]] | [[:ru:Одомашнивание|Одомашнивание]] | align=right| 18790 | align=right| [[d:Q11395]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 49 | [[Ферма]] | [[:ru:Ферма|Ферма]] | align=right| 944 | align=right| [[d:Q131596]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 50 | [[Фермер]] | [[:ru:Фермер|Фермер]] | align=right| 5249 | align=right| [[d:Q131512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 51 | [[]] | [[:ru:Зелёная революция|Зелёная революция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 52 | [[]] | [[:ru:Селекция|Селекция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q995745]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 53 | [[Колхоз]] | [[:ru:Колхоз|Колхоз]] | align=right| 2202 | align=right| [[d:Q485016]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 54 | [[]] | [[:ru:Овин|Овин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1303167]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 55 | [[]] | [[:ru:Амбар|Амбар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q114768]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 56 | [[Иген элеваторы]] | [[:ru:Зерновой элеватор|Зерновой элеватор]] | align=right| 12416 | align=right| [[d:Q1520009]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 57 | [[]] | [[:ru:Конюшня|Конюшня]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214252]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 58 | [[]] | [[:ru:Теплица|Теплица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165044]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 59 | [[]] | [[:ru:Зерноуборочный комбайн|Зерноуборочный комбайн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26886]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 60 | [[Сорт]] | [[:ru:Сорт|Сорт]] | align=right| 4765 | align=right| [[d:Q4886]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 61 | [[Ашлама]] | [[:ru:Удобрения|Удобрения]] | align=right| 5602 | align=right| [[d:Q83323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 62 | [[]] | [[:ru:Садоводство|Садоводство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124946]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 63 | [[]] | [[:ru:Уборка урожая|Уборка урожая]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213753]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 64 | [[]] | [[:ru:Инсектициды|Инсектициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181322]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 65 | [[Һуғарыу]] | [[:ru:Орошение|Орошение]] | align=right| 11137 | align=right| [[d:Q11453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 66 | [[]] | [[:ru:Пестициды|Пестициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 67 | [[]] | [[:ru:Гербициды|Гербициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178266]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 68 | [[]] | [[:ru:Селекция растений|Селекция растений]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q788558]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 69 | [[Һөрөү]] | [[:ru:Вспашка|Вспашка]] | align=right| 2280 | align=right| [[d:Q878333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 70 | [[]] | [[:ru:Веяние|Веяние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q961751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 71 | [[Малсылыҡ]] | [[:ru:Животноводство|Животноводство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80962]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 72 | [[Умартасылыҡ]] | [[:ru:Пчеловодство|Пчеловодство]] | align=right| 3085 | align=right| [[d:Q176353]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 73 | [[Ауыл хужалығы хайуандары]] | [[:ru:Сельскохозяйственные животные|Сельскохозяйственные животные]] | align=right| 3244 | align=right| [[d:Q103459]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 74 | [[]] | [[:ru:Порода (животноводство)|Порода (животноводство)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38829]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 75 | [[Йорт ҡоштары]] | [[:ru:Домашние птицы|Домашние птицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 76 | [[Баҡса]] | [[:ru:Сад|Сад]] | align=right| 5897 | align=right| [[d:Q1107656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 77 | [[]] | [[:ru:Сельскохозяйственные культуры|Сельскохозяйственные культуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q235352]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 78 | [[Мамыҡ]] | [[:ru:Хлопок|Хлопок]] | align=right| 13087 | align=right| [[d:Q11457]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 79 | [[]] | [[:ru:Пенька|Пенька]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7150699]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 80 | [[Бесән]] | [[:ru:Сено|Сено]] | align=right| 4601 | align=right| [[d:Q336989]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 81 | [[Ҡый үләндәре]] | [[:ru:Сорные растения|Сорные растения]] | align=right| 8237 | align=right| [[d:Q101879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 82 | [[]] | [[:ru:Молочное хозяйство|Молочное хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q637776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 83 | [[]] | [[:ru:Экстенсивное сельское хозяйство|Экстенсивное сельское хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1643366]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 84 | [[Балыҡсылыҡ]] | [[:ru:Рыбоводство|Рыбоводство]] | align=right| 2457 | align=right| [[d:Q209894]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 85 | [[]] | [[:ru:Агропромышленный комплекс|Агропромышленный комплекс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1347753]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 86 | [[]] | [[:ru:Интенсивное сельское хозяйство|Интенсивное сельское хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1148482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 87 | [[]] | [[:ru:Плодовый сад|Плодовый сад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q236371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 88 | [[]] | [[:ru:Органическое сельское хозяйство|Органическое сельское хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165647]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 89 | [[]] | [[:ru:Пермакультура|Пермакультура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4572]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 90 | [[]] | [[:ru:Шелководство|Шелководство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q864650]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 91 | [[]] | [[:ru:Потребительское сельское хозяйство|Потребительское сельское хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2787508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 92 | [[]] | [[:ru:Устойчивое сельское хозяйство|Устойчивое сельское хозяйство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2751054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 93 | [[]] | [[:ru:Городское фермерство|Городское фермерство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1194826]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 94 | [[]] | [[:ru:Аграрная политика|Аграрная политика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q396198]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 95 | [[Битум]] | [[:ru:Битум|Битум]] | align=right| 3955 | align=right| [[d:Q167510]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 96 | [[]] | [[:ru:Адоба|Адоба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 97 | [[]] | [[:ru:Висячий мост|Висячий мост]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12570]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 98 | [[Тимер-бетон]] | [[:ru:Железобетон|Железобетон]] | align=right| 8800 | align=right| [[d:Q184190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 99 | [[]] | [[:ru:Ров|Ров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q88480]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Грязь|Грязь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170449]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Бульдозер|Бульдозер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131677]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 102 | [[]] | [[:ru:Строительный раствор|Строительный раствор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 103 | [[]] | [[:ru:Штукатурка|Штукатурка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q274988]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Керамическая плитка|Керамическая плитка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q468402]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Строительные материалы|Строительные материалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Фундамент|Фундамент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Числовое программное управление|Числовое программное управление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 108 | [[]] | [[:ru:Стукко|Стукко]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33526]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Волнолом|Волнолом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 110 | [[]] | [[:ru:Здание|Здание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 111 | [[]] | [[:ru:Архитектурная инженерия|Архитектурная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q150737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 112 | [[]] | [[:ru:Строительные нормы и правила|Строительные нормы и правила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2333573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 113 | [[]] | [[:ru:Инфраструктура|Инфраструктура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121359]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Структурная инженерия|Структурная инженерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q633538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 115 | [[Ҡаҙау]] | [[:ru:Гвоздь|Гвоздь]] | align=right| 706 | align=right| [[d:Q37077]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 116 | [[Кирбес]] | [[:ru:Кирпич|Кирпич]] | align=right| 2662 | align=right| [[d:Q40089]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[Цемент]] | [[:ru:Цемент|Цемент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45190]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 118 | [[Бетон]] | [[:ru:Бетон|Бетон]] | align=right| 8217 | align=right| [[d:Q22657]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 119 | [[]] | [[:ru:Каменная кладка|Каменная кладка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 120 | [[]] | [[:ru:Строительные леса|Строительные леса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q233320]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 121 | [[Арка]] | [[:ru:Арка|Арка]] | align=right| 10254 | align=right| [[d:Q12277]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 122 | [[]] | [[:ru:Потолок|Потолок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221706]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 123 | [[]] | [[:ru:Колонна|Колонна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4817]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 124 | [[Көмбәҙ]] | [[:ru:Купол|Купол]] | align=right| 14524 | align=right| [[d:Q12493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 125 | [[]] | [[:ru:Дверь|Дверь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 126 | [[]] | [[:ru:Фасад|Фасад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183061]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 127 | [[]] | [[:ru:Пол (настил)|Пол (настил)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 128 | [[]] | [[:ru:Крыша|Крыша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83180]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 129 | [[]] | [[:ru:Комната|Комната]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 130 | [[]] | [[:ru:Лестница|Лестница]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12511]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 131 | [[]] | [[:ru:Стена|Стена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42948]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 132 | [[Тәҙрә]] | [[:ru:Окно|Окно]] | align=right| 4105 | align=right| [[d:Q35473]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 133 | [[]] | [[:ru:Гавань|Гавань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q283202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[]] | [[:ru:Маяк|Маяк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 135 | [[]] | [[:ru:Пирс (причал)|Пирс (причал)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q863454]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 136 | [[]] | [[:ru:Офис|Офис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182060]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 137 | [[]] | [[:ru:Склад|Склад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181623]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 138 | [[]] | [[:ru:Квартира|Квартира]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 139 | [[]] | [[:ru:Казарма|Казарма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131263]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Торлаҡ]] | [[:ru:Жилище|Жилище]] | align=right| 56398 | align=right| [[d:Q3947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 141 | [[]] | [[:ru:Пагода|Пагода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 142 | [[]] | [[:ru:Дворец|Дворец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 143 | [[]] | [[:ru:Пентхаус|Пентхаус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2069469]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 144 | [[Пирамида (архитектура)]] | [[:ru:Пирамида (архитектура)|Пирамида (архитектура)]] | align=right| 32405 | align=right| [[d:Q12516]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 145 | [[Үтә бейек йорттар]] | [[:ru:Небоскрёб|Небоскрёб]] | align=right| 10769 | align=right| [[d:Q11303]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 146 | [[Башня]] | [[:ru:Башня|Башня]] | align=right| 11333 | align=right| [[d:Q12518]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 147 | [[Бейек бина]] | [[:ru:Высотное здание|Высотное здание]] | align=right| 2162 | align=right| [[d:Q18142]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 148 | [[]] | [[:ru:Вилла|Вилла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3950]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 149 | [[]] | [[:ru:Хижина|Хижина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5784097]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Иглу|Иглу]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:Подвал|Подвал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234852]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 152 | [[]] | [[:ru:Ванная|Ванная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[]] | [[:ru:Спальня|Спальня]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 154 | [[Ашхана(бүлмә)]] | [[:ru:Столовая (помещение)|Столовая (помещение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q661199]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 155 | [[Гараж]] | [[:ru:Гараж|Гараж]] | align=right| 2217 | align=right| [[d:Q22733]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 156 | [[Аласыҡ]] | [[:ru:Кухня (помещение)|Кухня (помещение)]] | align=right| 2232 | align=right| [[d:Q43164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 157 | [[]] | [[:ru:Гостиная|Гостиная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q475018]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 158 | [[]] | [[:ru:Чулан|Чулан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q258313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Палатка|Палатка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170544]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 160 | [[Тирмә]] | [[:ru:Юрта|Юрта]] | align=right| 25221 | align=right| [[d:Q15680]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 161 | [[Ҡала төҙөлөшө]] | [[:ru:Градостроительство|Градостроительство]] | align=right| 46064 | align=right| [[d:Q69883]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 162 | [[]] | [[:ru:Градостроительное проектирование|Градостроительное проектирование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q63100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Кампус|Кампус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Городской квартал|Городской квартал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1348006]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 165 | [[]] | [[:ru:Даунтаун|Даунтаун]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1050303]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 166 | [[Гетто]] | [[:ru:Гетто|Гетто]] | align=right| 5929 | align=right| [[d:Q152018]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 167 | [[]] | [[:ru:Промышленный парк|Промышленный парк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1662100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 168 | [[]] | [[:ru:Парк|Парк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q22698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 169 | [[Урам]] | [[:ru:Улица|Улица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79007]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 170 | [[]] | [[:ru:Городская площадь|Городская площадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174782]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 171 | [[]] | [[:ru:Градостроительное зонирование|Градостроительное зонирование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q702232]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 172 | [[Плотина]] | [[:ru:Плотина|Плотина]] | align=right| 9391 | align=right| [[d:Q12323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 173 | [[]] | [[:ru:Плотина Гувера|Плотина Гувера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172822]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 174 | [[Өс тарлауыҡ ГЭС-ы]] | [[:ru:Три ущелья (электростанция)|Три ущелья (электростанция)]] | align=right| 29752 | align=right| [[d:Q12514]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 175 | [[Күпер]] | [[:ru:Мост|Мост]] | align=right| 12893 | align=right| [[d:Q12280]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 176 | [[Акаси-Кайкё]] | [[:ru:Акаси-Кайкё|Акаси-Кайкё]] | align=right| 2262 | align=right| [[d:Q184213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 177 | [[]] | [[:ru:Магистраль Банг На|Магистраль Банг На]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q806452]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[]] | [[:ru:Бруклинский мост|Бруклинский мост]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125006]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 179 | [[Даньян-Куньшань күпере (виадук)]] | [[:ru:Даньян-Куньшаньский виадук|Даньян-Куньшаньский виадук]] | align=right| 2890 | align=right| [[d:Q595768]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 180 | [[]] | [[:ru:Фемарнбельтский тоннель|Фемарнбельтский тоннель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18541]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[]] | [[:ru:Мост Джорджа Вашингтона|Мост Джорджа Вашингтона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125821]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 182 | [[Алтын Ҡапҡа (күпер)]] | [[:ru:Золотые Ворота (мост)|Золотые Ворота (мост)]] | align=right| 2568 | align=right| [[d:Q44440]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Мост Большой Бельт|Мост Большой Бельт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213962]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 184 | [[]] | [[:ru:Мост Гонконг — Чжухай — Макао|Мост Гонконг — Чжухай — Макао]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1191515]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Мост-дамба через озеро Пончартрейн|Мост-дамба через озеро Пончартрейн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1132510]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Лондонский мост|Лондонский мост]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130206]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 187 | [[]] | [[:ru:Эресуннский мост|Эресуннский мост]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q297871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[]] | [[:ru:Русский мост|Русский мост]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209710]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[]] | [[:ru:Тауэрский мост|Тауэрский мост]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[]] | [[:ru:Тоннель|Тоннель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Евротоннель|Евротоннель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Сэйкан|Сэйкан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q99250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 193 | [[]] | [[:ru:Промышленный робот|Промышленный робот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1128980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 194 | [[]] | [[:ru:Поточное производство|Поточное производство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215768]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[]] | [[:ru:Механизация|Механизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1160362]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 196 | [[Ҡалдыҡтар]] | [[:ru:Отходы|Отходы]] | align=right| 5712 | align=right| [[d:Q45701]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[]] | [[:ru:Свалка|Свалка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q152810]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 198 | [[Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү]] | [[:ru:Переработка отходов|Переработка отходов]] | align=right| 498 | align=right| [[d:Q132580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 199 | [[]] | [[:ru:Система управления отходами|Система управления отходами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 200 | [[]] | [[:ru:Деревообработка|Деревообработка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q816871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[]] | [[:ru:Геотермальная энергетика|Геотермальная энергетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127993]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Гидроэнергетика|Гидроэнергетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80638]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 203 | [[Ядро энергетикаһы]] | [[:ru:Ядерная энергетика|Ядерная энергетика]] | align=right| 12418 | align=right| [[d:Q12739]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 204 | [[Ҡояш энергияһы]] | [[:ru:Солнечная энергия|Солнечная энергия]] | align=right| 5694 | align=right| [[d:Q40015]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[Ҡояш энергетикаһы]] | [[:ru:Солнечная энергетика|Солнечная энергетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1483757]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 206 | [[Тулыланыусы энергия]] | [[:ru:Возобновляемая энергия|Возобновляемая энергия]] | align=right| 15200 | align=right| [[d:Q12705]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Ветроэнергетика|Ветроэнергетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 208 | [[]] | [[:ru:Свеча|Свеча]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12888135]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 209 | [[Ел тирмәне]] | [[:ru:Ветряная мельница|Ветряная мельница]] | align=right| 5867 | align=right| [[d:Q38720]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Гидроэнергия|Гидроэнергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Генерация электроэнергии|Генерация электроэнергии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q383973]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Электростанция|Электростанция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159719]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 213 | [[Градирня]] | [[:ru:Градирня|Градирня]] | align=right| 9770 | align=right| [[d:Q193886]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[]] | [[:ru:Фотоэлемент|Фотоэлемент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58803]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 215 | [[]] | [[:ru:Турбина|Турбина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 216 | [[]] | [[:ru:Ветрогенератор|Ветрогенератор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Электрическая сеть|Электрическая сеть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1096907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 218 | [[]] | [[:ru:Передача электроэнергии|Передача электроэнергии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q200928]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Распределение электроэнергии|Распределение электроэнергии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q844861]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 220 | [[Ҡаҙылма яғыулыҡ]] | [[:ru:Ископаемое топливо|Ископаемое топливо]] | align=right| 32175 | align=right| [[d:Q12748]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 221 | [[]] | [[:ru:Ископаемый уголь|Ископаемый уголь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q24489]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 222 | [[]] | [[:ru:Бензин|Бензин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39558]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Керосин|Керосин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 224 | [[]] | [[:ru:Природный газ|Природный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40858]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 225 | [[Нефть]] | [[:ru:Нефть|Нефть]] | align=right| 823 | align=right| [[d:Q22656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Микроволновая печь|Микроволновая печь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127956]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 227 | [[Пастеризация]] | [[:ru:Пастеризация|Пастеризация]] | align=right| 4156 | align=right| [[d:Q58148]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 228 | [[Һыуытҡыс]] | [[:ru:Холодильник|Холодильник]] | align=right| 10847 | align=right| [[d:Q37828]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 229 | [[Һабын]] | [[:ru:Мыло|Мыло]] | align=right| 14543 | align=right| [[d:Q34396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 230 | [[]] | [[:ru:Домашняя печь|Домашняя печь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 231 | [[]] | [[:ru:Акваланг|Акваланг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2079255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 232 | [[]] | [[:ru:Термос|Термос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23664]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 233 | [[]] | [[:ru:Стирка|Стирка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q852100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Санитария|Санитария]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q949149]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 235 | [[]] | [[:ru:Канализация|Канализация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156849]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 236 | [[Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу]] | [[:ru:Очистка сточных вод|Очистка сточных вод]] | align=right| 1500 | align=right| [[d:Q221275]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 237 | [[]] | [[:ru:Водоочистка|Водоочистка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1463025]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Акведук|Акведук]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 239 | [[]] | [[:ru:Водопроводная система|Водопроводная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3241671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 240 | [[]] | [[:ru:Насосная станция|Насосная станция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q446013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Водонапорная башня|Водонапорная башня]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q274153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Колодец|Колодец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43483]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 243 | [[Шартлаусы матдәләр]] | [[:ru:Взрывчатые вещества|Взрывчатые вещества]] | align=right| 18151 | align=right| [[d:Q12870]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Динамит|Динамит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80728]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 245 | [[Металлургия]] | [[:ru:Металлургия|Металлургия]] | align=right| 29857 | align=right| [[d:Q11467]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 246 | [[Пластмассалар]] | [[:ru:Пластмассы|Пластмассы]] | align=right| 28410 | align=right| [[d:Q11474]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 247 | [[]] | [[:ru:Каучуки|Каучуки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18113858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 248 | [[]] | [[:ru:Клей|Клей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131790]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 249 | [[Мәғдән]] | [[:ru:Руда|Руда]] | align=right| 1531 | align=right| [[d:Q102798]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 250 | [[Ҡағыҙ]] | [[:ru:Бумага|Бумага]] | align=right| 10938 | align=right| [[d:Q11472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 251 | [[]] | [[:ru:Папирус|Папирус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125576]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Лесоматериалы|Лесоматериалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1370714]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Дистилляты нефти|Дистилляты нефти]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1364904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Металлообработка|Металлообработка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q953045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 255 | [[]] | [[:ru:Кузнец|Кузнец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1639825]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Литьё металлов под давлением|Литьё металлов под давлением]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3325511]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 257 | [[]] | [[:ru:Сверление|Сверление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q890886]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Экструзия (технологический процесс)|Экструзия (технологический процесс)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139143]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 259 | [[Лазер ярҙамында ҡырҡыу]] | [[:ru:Лазерная резка|Лазерная резка]] | align=right| 8139 | align=right| [[d:Q593053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Пресс (механизм)|Пресс (механизм)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q674484]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 261 | [[]] | [[:ru:Закалка|Закалка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q871335]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Прокатка|Прокатка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q452648]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 263 | [[]] | [[:ru:Пайка|Пайка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 264 | [[]] | [[:ru:Сварка|Сварка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131172]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 265 | [[Машиналар эшләү]] | [[:ru:Машиностроение|Машиностроение]] | align=right| 14897 | align=right| [[d:Q101333]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 266 | [[Машина]] | [[:ru:Машина|Машина]] | align=right| 37956 | align=right| [[d:Q11019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 267 | [[]] | [[:ru:Центрифуга|Центрифуга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191134]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[Лвигатель]] эшләйем | [[:ru:Двигатель|Двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44167]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Электрический двигатель|Электрический двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72313]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 270 | [[Эске яныулы двигатель]] | [[:ru:Двигатель внутреннего сгорания|Двигатель внутреннего сгорания]] | align=right| 62348 | align=right| [[d:Q12757]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Реактивный двигатель|Реактивный двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178777]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 272 | [[Пар машинаһы]] | [[:ru:Паровая машина|Паровая машина]] | align=right| 10707 | align=right| [[d:Q12760]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 273 | [[Робот]] | [[:ru:Робот|Робот]] | align=right| 19260 | align=right| [[d:Q11012]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[Ябай механизм]] | [[:ru:Простейший механизм|Простейший механизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186713]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 275 | [[Ауыш яҫылыҡ]] | [[:ru:Наклонная плоскость|Наклонная плоскость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161462]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 276 | [[]] | [[:ru:Рычаг|Рычаг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[]] | [[:ru:Блок (механика)|Блок (механика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48378]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 278 | [[Винт]] | [[:ru:Винт (деталь)|Винт (деталь)]] | align=right| 15464 | align=right| [[d:Q11022]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 279 | [[Шына (механика)]] | [[:ru:Клин (механика)|Клин (механика)]] | align=right| 1769 | align=right| [[d:Q131408]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 280 | [[Тәгәрмәс]] | [[:ru:Колесо|Колесо]] | align=right| 19972 | align=right| [[d:Q446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 281 | [[]] | [[:ru:Ворот|Ворот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q592289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 282 | [[]] | [[:ru:Робототехника|Робототехника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170978]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 283 | [[Система]] | [[:ru:Система|Система]] | align=right| 434 | align=right| [[d:Q58778]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 284 | [[]] | [[:ru:Грузоподъёмный кран|Грузоподъёмный кран]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178692]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 285 | [[]] | [[:ru:Ось (техника)|Ось (техника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188209]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 286 | [[]] | [[:ru:Подшипник|Подшипник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 287 | [[]] | [[:ru:Сцепление (автомобиль)|Сцепление (автомобиль)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Зубчатое колесо|Зубчатое колесо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q143873]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 289 | [[]] | [[:ru:Червячная передача|Червячная передача]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12529]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 290 | [[]] | [[:ru:Кабель|Кабель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Цепь|Цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2397485]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[]] | [[:ru:Трос|Трос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31029]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Сеть (приспособление)|Сеть (приспособление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q986291]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Шпагат (нить)|Шпагат (нить)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q762984]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 295 | [[Нығытма материалдар]] | [[:ru:Крепёжные изделия|Крепёжные изделия]] | align=right| 1869 | align=right| [[d:Q2002016]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 296 | [[Гайка]] | [[:ru:Гайка|Гайка]] | align=right| 962 | align=right| [[d:Q190977]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Узел|Узел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q527395]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 298 | [[]] | [[:ru:Заклёпка|Заклёпка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Шайба (деталь)|Шайба (деталь)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q637321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Кинематическая пара|Кинематическая пара]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q526016]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 301 | [[]] | [[:ru:Замок (устройство)|Замок (устройство)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q228039]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 302 | [[Асҡыс (йоҙаҡ асҡысы)]] | [[:ru:Замковый ключ|Замковый ключ]] | align=right| 2236 | align=right| [[d:Q132041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[]] | [[:ru:Труба (изделие)|Труба (изделие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41551]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Уплотняющая прокладка|Уплотняющая прокладка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1132541]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 305 | [[Һиртмә]] | [[:ru:Пружина|Пружина]] | align=right| 1253 | align=right| [[d:Q102836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Цепная пила|Цепная пила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208040]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Коттон-джин|Коттон-джин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1136790]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 308 | [[]] | [[:ru:Культиватор|Культиватор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1273840]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Опрыскиватель|Опрыскиватель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q998539]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 310 | [[]] | [[:ru:Газонокосилка|Газонокосилка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q260521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 311 | [[]] | [[:ru:Швейная машина|Швейная машина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[Трактор]] | [[:ru:Трактор|Трактор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39495]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 313 | [[]] | [[:ru:Кондиционирование воздуха|Кондиционирование воздуха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173725]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 314 | [[]] | [[:ru:Сушильная машина|Сушильная машина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q496334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Кофеварка|Кофеварка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211841]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Посудомоечная машина|Посудомоечная машина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186263]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 317 | [[Мейес]] | [[:ru:Печь|Печь]] | align=right| 3193 | align=right| [[d:Q36539]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Раковина (сантехника)|Раковина (сантехника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q140565]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Электрическая плита|Электрическая плита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1211746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 320 | [[]] | [[:ru:Туалетное оборудование|Туалетное оборудование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Пылесос|Пылесос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Стиральная машина|Стиральная машина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124441]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 323 | [[]] | [[:ru:Инструмент|Инструмент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39546]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 324 | [[]] | [[:ru:Архимедов винт|Архимедов винт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189155]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 325 | [[Балта]] | [[:ru:Топор|Топор]] | align=right| 887 | align=right| [[d:Q39397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 326 | [[]] | [[:ru:Молоток|Молоток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 327 | [[]] | [[:ru:Пила|Пила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125356]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 328 | [[]] | [[:ru:Зубило|Зубило]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 329 | [[]] | [[:ru:Струбцина|Струбцина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q846600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Токарный станок|Токарный станок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 331 | [[]] | [[:ru:Рубанок|Рубанок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204260]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 332 | [[]] | [[:ru:Шлифовальная шкурка|Шлифовальная шкурка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q142274]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 333 | [[Ҡайсы]] | [[:ru:Ножницы|Ножницы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40847]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Отвёртка|Отвёртка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161071]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Метла|Метла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Линейка|Линейка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Стремянка|Стремянка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168639]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Зубная щётка|Зубная щётка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 339 | [[]] | [[:ru:Дрель|Дрель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 340 | [[]] | [[:ru:Наковальня|Наковальня]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 341 | [[]] | [[:ru:Утюг|Утюг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[]] | [[:ru:Стирательная резинка|Стирательная резинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 343 | [[]] | [[:ru:Борона|Борона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 344 | [[]] | [[:ru:Мотыга|Мотыга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 345 | [[]] | [[:ru:Мачете|Мачете]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230711]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 346 | [[]] | [[:ru:Вилы|Вилы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107293]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 347 | [[Һабан]] | [[:ru:Плуг|Плуг]] | align=right| 20051 | align=right| [[d:Q11464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 348 | [[Тырма]] | [[:ru:Грабли|Грабли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q200822]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Полевой каток|Полевой каток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1334343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 350 | [[Салғы (инструмент)]] | [[:ru:Коса (инструмент)|Коса (инструмент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130912]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Серп|Серп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42233]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 352 | [[]] | [[:ru:Лопата|Лопата]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7220961]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Лейка|Лейка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Съёмочная камера|Съёмочная камера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 355 | [[]] | [[:ru:Очки|Очки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37501]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 356 | [[Лазер]] | [[:ru:Лазер|Лазер]] | align=right| 12190 | align=right| [[d:Q38867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 357 | [[Линза]] | [[:ru:Линза|Линза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q768575]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 358 | [[Микроскоп]] | [[:ru:Микроскоп|Микроскоп]] | align=right| 5461 | align=right| [[d:Q196538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 359 | [[Призма (оптика)]] | [[:ru:Призма (оптика)|Призма (оптика)]] | align=right| 3814 | align=right| [[d:Q165896]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 360 | [[Телескоп]] | [[:ru:Телескоп|Телескоп]] | align=right| 2014 | align=right| [[d:Q4213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Голография|Голография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q527628]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Оптическое волокно|Оптическое волокно]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[]] | [[:ru:Фотодетектор|Фотодетектор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210765]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Оптическая иллюзия|Оптическая иллюзия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174923]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 365 | [[]] | [[:ru:Альбедо|Альбедо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Глубина резко изображаемого пространства|Глубина резко изображаемого пространства]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Фотодиод|Фотодиод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 368 | [[]] | [[:ru:Камера-обскура|Камера-обскура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183998]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 369 | [[Перископ]] | [[:ru:Перископ|Перископ]] | align=right| 3806 | align=right| [[d:Q183122]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 370 | [[]] | [[:ru:Просветление оптики|Просветление оптики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q583040]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 371 | [[]] | [[:ru:Дифракционная решётка|Дифракционная решётка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Фокусное расстояние|Фокусное расстояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193540]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[Фокус (физика)]] | [[:ru:Фокус (физика)|Фокус (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190909]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 374 | [[Френель линзаһы]] | [[:ru:Линза Френеля|Линза Френеля]] | align=right| 6756 | align=right| [[d:Q14672]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Зеркало|Зеркало]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 376 | [[]] | [[:ru:Поляризатор|Поляризатор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11942175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Рэлеевское рассеяние|Рэлеевское рассеяние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193709]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 378 | [[]] | [[:ru:Дисперсия света|Дисперсия света]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182893]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 379 | [[]] | [[:ru:Бинокль|Бинокль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 380 | [[]] | [[:ru:Интерферометрия|Интерферометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q850283]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Зеркально-линзовые оптические системы|Зеркально-линзовые оптические системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1142960]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Рефлектор (телескоп)|Рефлектор (телескоп)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 383 | [[]] | [[:ru:Рефрактор|Рефрактор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216778]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 384 | [[Электроника]] | [[:ru:Электроника|Электроника]] | align=right| 12362 | align=right| [[d:Q11650]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Переменный ток|Переменный ток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Усилитель низкой частоты|Усилитель низкой частоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 387 | [[]] | [[:ru:Операционный усилитель|Операционный усилитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 388 | [[]] | [[:ru:Схемотехника|Схемотехника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3245116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 389 | [[]] | [[:ru:Постоянный ток|Постоянный ток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159241]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Электронный усилитель|Электронный усилитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211554]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 391 | [[]] | [[:ru:Осциллограф|Осциллограф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 392 | [[]] | [[:ru:Реле|Реле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 393 | [[]] | [[:ru:Обработка сигналов|Обработка сигналов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208163]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Мехатроника|Мехатроника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180165]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 395 | [[]] | [[:ru:Электронные компоненты|Электронные компоненты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 396 | [[]] | [[:ru:Антенна|Антенна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 397 | [[]] | [[:ru:Батарея (электротехника)|Батарея (электротехника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q267298]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 398 | [[Электр конденсаторы]] | [[:ru:Электрический конденсатор|Электрический конденсатор]] | align=right| 39308 | align=right| [[d:Q5322]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 399 | [[Диод]] | [[:ru:Диод|Диод]] | align=right| 16875 | align=right| [[d:Q11656]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[]] | [[:ru:Светодиод|Светодиод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Плоскопанельные дисплеи|Плоскопанельные дисплеи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Лампа накаливания|Лампа накаливания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47616]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 403 | [[Индуктивлыҡ катушкаһы]] | [[:ru:Катушка индуктивности|Катушка индуктивности]] | align=right| 9737 | align=right| [[d:Q5325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Интегральная схема|Интегральная схема]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 405 | [[]] | [[:ru:Магнетрон|Магнетрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194154]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 406 | [[Резистор]] | [[:ru:Резистор|Резистор]] | align=right| 22346 | align=right| [[d:Q5321]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 407 | [[Ярым үткәргес]] | [[:ru:Полупроводник|Полупроводник]] | align=right| 14091 | align=right| [[d:Q11456]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 408 | [[Трансформатор]] | [[:ru:Трансформатор|Трансформатор]] | align=right| 13952 | align=right| [[d:Q11658]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 409 | [[Транзистор]] | [[:ru:Транзистор|Транзистор]] | align=right| 12658 | align=right| [[d:Q5339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 410 | [[]] | [[:ru:Электронная лампа|Электронная лампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3574371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Волновод|Волновод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11233438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Электронно-лучевые приборы|Электронно-лучевые приборы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83913]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 413 | [[]] | [[:ru:Печатная плата|Печатная плата]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173350]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Электрический соединитель|Электрический соединитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2119531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 415 | [[]] | [[:ru:Громкоговоритель|Громкоговоритель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q570]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 416 | [[]] | [[:ru:Вторичный источник электропитания|Вторичный источник электропитания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204157]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Ключ (электротехника)|Ключ (электротехника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[]] | [[:ru:Автоматический выключатель|Автоматический выключатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 419 | [[]] | [[:ru:Электрический предохранитель|Электрический предохранитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Проволока|Проволока]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q551997]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 421 | [[]] | [[:ru:Триггер|Триггер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Тиристор|Тиристор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Атомные часы|Атомные часы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q227467]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 424 | [[]] | [[:ru:Астрономическая навигация|Астрономическая навигация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1063512]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 425 | [[Сәғәт]] | [[:ru:Часы|Часы]] | align=right| 34399 | align=right| [[d:Q376]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 426 | [[Компас]] | [[:ru:Компас|Компас]] | align=right| 11441 | align=right| [[d:Q34735]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 427 | [[]] | [[:ru:Счисление координат|Счисление координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q152255]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 428 | [[GPS]] | [[:ru:GPS|GPS]] | align=right| 6157 | align=right| [[d:Q18822]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 429 | [[]] | [[:ru:Гироскоп|Гироскоп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 430 | [[]] | [[:ru:Маятник|Маятник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q20702]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[]] | [[:ru:Радиолокационная станция|Радиолокационная станция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47528]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Гидролокатор|Гидролокатор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133220]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 433 | [[Ҡояш сәғәте]] | [[:ru:Солнечные часы|Солнечные часы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 434 | [[Навигация]] | [[:ru:Навигация|Навигация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102066]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Секстант|Секстант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 436 | [[]] | [[:ru:|ru:]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[Азимут]] | [[:ru:Азимут|Азимут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124274]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Звёздное время|Звёздное время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191747]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Астролябия|Астролябия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164992]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 440 | [[]] | [[:ru:Водяные часы|Водяные часы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194173]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[]] | [[:ru:Спутниковая система навигации|Спутниковая система навигации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179435]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[Ҡом сәғәте]] эшләйем | [[:ru:Песочные часы|Песочные часы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179904]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 443 | [[Мәғлүмәт технологиялары]] | [[:ru:Информационные технологии|Информационные технологии]] | align=right| 34542 | align=right| [[d:Q11661]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Абак|Абак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12806]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 445 | [[]] | [[:ru:Калькулятор|Калькулятор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 446 | [[]] | [[:ru:Вычислительная техника|Вычислительная техника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179310]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 447 | [[]] | [[:ru:Данные (вычислительная техника)|Данные (вычислительная техника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q494756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Экспертная система|Экспертная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184609]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 449 | [[Программа тәьминәтен локалләштереү]] | [[:ru:Интернационализация и локализация|Интернационализация и локализация]] | align=right| 14607 | align=right| [[d:Q41271]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 450 | [[Информатика]] | [[:ru:Информатика|Информатика]] | align=right| 21883 | align=right| [[d:Q21198]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 451 | [[Алгоритм]] | [[:ru:Алгоритм|Алгоритм]] | align=right| 29632 | align=right| [[d:Q8366]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 452 | [[]] | [[:ru:Компилятор|Компилятор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47506]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 453 | [[]] | [[:ru:Сжатие данных|Сжатие данных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 454 | [[]] | [[:ru:Структура данных|Структура данных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175263]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Контроль ошибок|Контроль ошибок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1062839]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 456 | [[]] | [[:ru:Численное интегрирование|Численное интегрирование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q753445]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 457 | [[]] | [[:ru:Поисковая машина|Поисковая машина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19541]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 458 | [[Криптография]] | [[:ru:Криптография|Криптография]] | align=right| 16856 | align=right| [[d:Q8789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 459 | [[]] | [[:ru:Аутентификация|Аутентификация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212108]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 460 | [[]] | [[:ru:Шифрование|Шифрование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141090]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 461 | [[]] | [[:ru:Пароль|Пароль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161157]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 462 | [[Программалау]] | [[:ru:Программирование|Программирование]] | align=right| 12154 | align=right| [[d:Q80006]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 463 | [[]] | [[:ru:Парадигма программирования|Парадигма программирования]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188267]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 464 | [[]] | [[:ru:Функциональное программирование|Функциональное программирование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 465 | [[]] | [[:ru:Объектно-ориентированное программирование|Объектно-ориентированное программирование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 466 | [[]] | [[:ru:Структурное программирование|Структурное программирование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223335]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 467 | [[Һанаҡ]] | [[:ru:Компьютер|Компьютер]] | align=right| 9467 | align=right| [[d:Q68]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Загрузчик операционной системы|Загрузчик операционной системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180256]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 469 | [[]] | [[:ru:Компакт-диск|Компакт-диск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34467]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 470 | [[]] | [[:ru:ЭНИАК|ЭНИАК]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169399]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 471 | [[Ҡаты диск]] | [[:ru:Жёсткий диск|Жёсткий диск]] | align=right| 11480 | align=right| [[d:Q4439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Материнская плата|Материнская плата]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4321]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 473 | [[Үҙәк процессор]] | [[:ru:Центральный процессор|Центральный процессор]] | align=right| 14017 | align=right| [[d:Q5300]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 474 | [[]] | [[:ru:Запоминающее устройство с произвольным доступом|Запоминающее устройство с произвольным доступом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5295]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 475 | [[]] | [[:ru:DRAM|DRAM]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 476 | [[]] | [[:ru:Постоянное запоминающее устройство|Постоянное запоминающее устройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160710]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Периферийное устройство|Периферийное устройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178648]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 478 | [[]] | [[:ru:Интерфейс пользователя|Интерфейс пользователя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 479 | [[]] | [[:ru:Компьютерная клавиатура|Компьютерная клавиатура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 480 | [[]] | [[:ru:Монитор (устройство)|Монитор (устройство)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5290]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 481 | [[]] | [[:ru:Жидкокристаллический дисплей|Жидкокристаллический дисплей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 482 | [[]] | [[:ru:Компьютерная мышь|Компьютерная мышь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7987]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 483 | [[]] | [[:ru:Сенсорный экран|Сенсорный экран]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165970]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 484 | [[Программа менән тәьмин итеү]] | [[:ru:Программное обеспечение|Программное обеспечение]] | align=right| 34281 | align=right| [[d:Q7397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Компьютерная программа|Компьютерная программа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 486 | [[]] | [[:ru:База данных|База данных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 487 | [[]] | [[:ru:Хранилище данных|Хранилище данных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193351]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 488 | [[]] | [[:ru:Графический интерфейс пользователя|Графический интерфейс пользователя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q782543]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 489 | [[]] | [[:ru:Вредоносная программа|Вредоносная программа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14001]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Открытое программное обеспечение|Открытое программное обеспечение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1130645]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 491 | [[]] | [[:ru:Электронная таблица|Электронная таблица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 492 | [[]] | [[:ru:Текстовый процессор|Текстовый процессор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54277]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 493 | [[Браузер]] | [[:ru:Браузер|Браузер]] | align=right| 12987 | align=right| [[d:Q6368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 494 | [[]] | [[:ru:Виртуальная реальность|Виртуальная реальность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170519]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 495 | [[Операцион система]] | [[:ru:Операционная система|Операционная система]] | align=right| 10368 | align=right| [[d:Q9135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 496 | [[]] | [[:ru:BSD|BSD]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34264]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 497 | [[Linux]] | [[:ru:Linux|Linux]] | align=right| 9134 | align=right| [[d:Q388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Mac OS|Mac OS]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43627]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 499 | [[Windows]] | [[:ru:Windows|Windows]] | align=right| 31842 | align=right| [[d:Q1406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 500 | [[]] | [[:ru:MS-DOS|MS-DOS]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Multics|Multics]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q739186]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 502 | [[]] | [[:ru:OpenVMS|OpenVMS]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q479882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 503 | [[]] | [[:ru:Unix|Unix]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11368]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 504 | [[Программалау теле]] | [[:ru:Язык программирования|Язык программирования]] | align=right| 10791 | align=right| [[d:Q9143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 505 | [[]] | [[:ru:Ада (язык программирования)|Ада (язык программирования)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 506 | [[]] | [[:ru:Язык ассемблера|Язык ассемблера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165436]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 507 | [[Бейсик]] | [[:ru:Бейсик|Бейсик]] | align=right| 11349 | align=right| [[d:Q42979]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 508 | [[]] | [[:ru:Си (язык программирования)|Си (язык программирования)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 509 | [[]] | [[:ru:C++|C++]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2407]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 510 | [[]] | [[:ru:Кобол|Кобол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131140]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 511 | [[Фортран]] | [[:ru:Фортран|Фортран]] | align=right| 11904 | align=right| [[d:Q83303]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 512 | [[]] | [[:ru:Java|Java]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:JavaScript|JavaScript]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 514 | [[]] | [[:ru:Лисп|Лисп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 515 | [[]] | [[:ru:PHP|PHP]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 516 | [[]] | [[:ru:Python|Python]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28865]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:SQL|SQL]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47607]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 518 | [[]] | [[:ru:Вычислительная сеть|Вычислительная сеть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1301371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 519 | [[]] | [[:ru:Ethernet|Ethernet]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79984]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 520 | [[]] | [[:ru:Маршрутизатор|Маршрутизатор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5318]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 521 | [[Wi-Fi]] | [[:ru:Wi-Fi|Wi-Fi]] | align=right| 6049 | align=right| [[d:Q29643]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 522 | [[Интернет]] | [[:ru:Интернет|Интернет]] | align=right| 40307 | align=right| [[d:Q75]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 523 | [[Электрон почта]] | [[:ru:Электронная почта|Электронная почта]] | align=right| 23954 | align=right| [[d:Q9158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 524 | [[]] | [[:ru:Transmission Control Protocol|Transmission Control Protocol]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8803]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 525 | [[Бөтә Донъя Селтәре]] | [[:ru:Всемирная паутина|Всемирная паутина]] | align=right| 11504 | align=right| [[d:Q466]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 526 | [[]] | [[:ru:HTTP|HTTP]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8777]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 527 | [[HTML]] | [[:ru:HTML|HTML]] | align=right| 6156 | align=right| [[d:Q8811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 528 | [[]] | [[:ru:TCP/IP|TCP/IP]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 529 | [[]] | [[:ru:Поисковая система|Поисковая система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4182287]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 530 | [[Сайт]] | [[:ru:Сайт|Сайт]] | align=right| 1927 | align=right| [[d:Q35127]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 531 | [[Вики]] | [[:ru:Вики|Вики]] | align=right| 6956 | align=right| [[d:Q171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 532 | [[]] | [[:ru:Радиовещание|Радиовещание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q273623]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[Элемтә юлдашы]] | [[:ru:Спутник связи|Спутник связи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q149918]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 534 | [[Фотография]] | [[:ru:Фотография|Фотография]] | align=right| 30844 | align=right| [[d:Q11633]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 535 | [[Китап баҫыу]] | [[:ru:Книгопечатание|Книгопечатание]] | align=right| 14372 | align=right| [[d:Q11034]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 536 | [[Принтер]] | [[:ru:Принтер|Принтер]] | align=right| 4326 | align=right| [[d:Q82]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 537 | [[]] | [[:ru:Ручной типографский станок|Ручной типографский станок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q144334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 538 | [[]] | [[:ru:Издательское дело|Издательское дело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3972943]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 539 | [[Радио]] | [[:ru:Радио|Радио]] | align=right| 10760 | align=right| [[d:Q872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 540 | [[]] | [[:ru:Любительская радиосвязь|Любительская радиосвязь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185727]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Радиодом|Радиодом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14350]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 542 | [[]] | [[:ru:Электросвязь|Электросвязь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Телеграфия|Телеграфия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q721587]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 544 | [[Телефон]] | [[:ru:Телефон|Телефон]] | align=right| 9698 | align=right| [[d:Q11035]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 545 | [[Телевидение]] | [[:ru:Телевидение|Телевидение]] | align=right| 9935 | align=right| [[d:Q289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 546 | [[]] | [[:ru:Кабельное телевидение|Кабельное телевидение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184452]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 547 | [[]] | [[:ru:Спутниковое телевидение|Спутниковое телевидение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 548 | [[]] | [[:ru:Пишущая машинка|Пишущая машинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46335]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 549 | [[Видео]] | [[:ru:Видео|Видео]] | align=right| 16133 | align=right| [[d:Q34508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 550 | [[]] | [[:ru:Видеокамера|Видеокамера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q313614]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 551 | [[]] | [[:ru:Видеокассета|Видеокассета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q747779]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Запоминающее устройство|Запоминающее устройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193395]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 553 | [[]] | [[:ru:Дискета|Дискета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5293]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 554 | [[Магнитлы таҫма]] | [[:ru:Магнитная лента|Магнитная лента]] | align=right| 4230 | align=right| [[d:Q193663]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 555 | [[]] | [[:ru:Карта памяти|Карта памяти]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 556 | [[]] | [[:ru:Оптический диск|Оптический диск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234870]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 557 | [[]] | [[:ru:Почта|Почта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49845]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Почтовая марка|Почтовая марка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37930]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 559 | [[]] | [[:ru:Курьер|Курьер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q848466]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Мобильное устройство|Мобильное устройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5082128]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 561 | [[Кәрәҙле телефоны]] | [[:ru:Сотовый телефон|Сотовый телефон]] | align=right| 3653 | align=right| [[d:Q17517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 562 | [[Күсермә яһау аппараты]] | [[:ru:Копировальный аппарат|Копировальный аппарат]] | align=right| 5836 | align=right| [[d:Q185369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 563 | [[]] | [[:ru:Социальные медиа|Социальные медиа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202833]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 564 | [[Блог]] | [[:ru:Блог|Блог]] | align=right| 1686 | align=right| [[d:Q30849]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Звукозапись|Звукозапись]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5057302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 566 | [[Микрофон]] | [[:ru:Микрофон|Микрофон]] | align=right| 1034 | align=right| [[d:Q46384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 567 | [[]] | [[:ru:Синтез речи|Синтез речи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16346]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Теория кодирования|Теория кодирования]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q602136]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 569 | [[]] | [[:ru:Передача данных|Передача данных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q389772]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 570 | [[]] | [[:ru:Прямая коррекция ошибок|Прямая коррекция ошибок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q989220]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Модуляция|Модуляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170474]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Игровая приставка|Игровая приставка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 573 | [[]] | [[:ru:Atacama Large Millimeter Array|Atacama Large Millimeter Array]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Европейское космическое агентство|Европейское космическое агентство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 575 | [[]] | [[:ru:Великие обсерватории|Великие обсерватории]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q901553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 576 | [[]] | [[:ru:Гершель (космическая обсерватория)|Гершель (космическая обсерватория)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209630]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 577 | [[Хаббл (телескоп)]] | [[:ru:Хаббл (телескоп)|Хаббл (телескоп)]] | align=right| 14812 | align=right| [[d:Q2513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 578 | [[]] | [[:ru:Международная космическая станция|Международная космическая станция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25271]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 579 | [[]] | [[:ru:Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уэбб (телескоп)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Список прилунений|Список прилунений]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q495307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 581 | [[]] | [[:ru:НАСА|НАСА]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23548]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Аполлон (космическая программа)|Аполлон (космическая программа)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Аполлон-11|Аполлон-11]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43653]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 584 | [[Ракета]] | [[:ru:Ракета|Ракета]] | align=right| 2620 | align=right| [[d:Q41291]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[Яһалма Ер юлдашы]] | [[:ru:Искусственный спутник Земли|Искусственный спутник Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26540]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 586 | [[Союз (йыһан карабы)]] | [[:ru:Союз (космический корабль)|Союз (космический корабль)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q579421]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 587 | [[Йыһанға осоу]] | [[:ru:Космический полёт|Космический полёт]] | align=right| 13369 | align=right| [[d:Q5916]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 588 | [[]] | [[:ru:Спейс шаттл|Спейс шаттл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48806]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 589 | [[Орбиталь станция]] | [[:ru:Орбитальная станция|Орбитальная станция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 590 | [[]] | [[:ru:Спитцер (космический телескоп)|Спитцер (космический телескоп)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Very Large Telescope|Very Large Telescope]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q265628]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:WMAP|WMAP]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q274106]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 593 | [[Космонавт]] | [[:ru:Космонавт|Космонавт]] | align=right| 1261 | align=right| [[d:Q11631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[Ракета йөрөтөүсе]] | [[:ru:Ракета-носитель|Ракета-носитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q697175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[Ракета двигателе]] | [[:ru:Ракетный двигатель|Ракетный двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q335225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 596 | [[Төшөү аппараты]] | [[:ru:Спускаемый аппарат|Спускаемый аппарат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q957055]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 597 | [[Космодром]] | [[:ru:Космодром|Космодром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 598 | [[Автоматик планета-ара станция]] | [[:ru:Автоматическая межпланетная станция|Автоматическая межпланетная станция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26529]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 599 | [[Скафандр]] | [[:ru:Скафандр|Скафандр]] | align=right| 2337 | align=right| [[d:Q223571]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[Байконур]] | [[:ru:Байконур|Байконур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177477]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 601 | [[]] | [[:ru:Китайское национальное космическое управление|Китайское национальное космическое управление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Японское агентство аэрокосмических исследований|Японское агентство аэрокосмических исследований]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Космический центр Кеннеди|Космический центр Кеннеди]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48821]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[]] | [[:ru:Геосинхронная орбита|Геосинхронная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[Спутник-1]] | [[:ru:Спутник-1|Спутник-1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 606 | [[]] | [[:ru:Вояджер|Вояджер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 607 | [[Протон (ракета йөрөтөүсе)]] | [[:ru:Протон (ракета-носитель)|Протон (ракета-носитель)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q249231]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[Сатурн-5]] | [[:ru:Сатурн-5|Сатурн-5]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Межамериканская обсерватория Серро-Тололо|Межамериканская обсерватория Серро-Тололо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1056113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 610 | [[]] | [[:ru:Обсерватория Мауна-Кеа|Обсерватория Мауна-Кеа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q831790]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 611 | [[]] | [[:ru:Маунт-Вилсон|Маунт-Вилсон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q466863]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 612 | [[]] | [[:ru:Паломарская обсерватория|Паломарская обсерватория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191684]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 613 | [[]] | [[:ru:Лаборатория реактивного движения|Лаборатория реактивного движения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 614 | [[]] | [[:ru:Ионный двигатель|Ионный двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205702]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 615 | [[Космонавтика]] | [[:ru:Космонавтика|Космонавтика]] | align=right| 9373 | align=right| [[d:Q22719]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[Восток (йыһан программаһы)]] | [[:ru:Восток (космическая программа)|Восток (космическая программа)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q623873]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[Восток-1]] | [[:ru:Восток-1|Восток-1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182524]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Кожа (материал)|Кожа (материал)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q286]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 619 | [[Ебәк]] | [[:ru:Шёлк|Шёлк]] | align=right| 7826 | align=right| [[d:Q37681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Шерсть (материал)|Шерсть (материал)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 621 | [[]] | [[:ru:Груз|Груз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q319224]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Ленточный конвейер|Ленточный конвейер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q770135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Лифт|Лифт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132911]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Эскалатор|Эскалатор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:ISO-контейнер|ISO-контейнер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Логистика|Логистика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Пассажир|Пассажир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q319604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Трубопроводный транспорт|Трубопроводный транспорт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 629 | [[]] | [[:ru:Общественный транспорт|Общественный транспорт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Час пик|Час пик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q868252]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 631 | [[Транспорт]] | [[:ru:Транспорт|Транспорт]] | align=right| 40669 | align=right| [[d:Q7590]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 632 | [[Сәйәхәт]] | [[:ru:Путешествие|Путешествие]] | align=right| 2660 | align=right| [[d:Q61509]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 633 | [[]] | [[:ru:Транспортное средство|Транспортное средство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42889]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 634 | [[Һауа судноһы]] | [[:ru:Воздушное судно|Воздушное судно]] | align=right| 47938 | align=right| [[d:Q11436]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Авиакомпания|Авиакомпания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46970]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 636 | [[Самолёт]] | [[:ru:Самолёт|Самолёт]] | align=right| 1733 | align=right| [[d:Q197]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 637 | [[Аэропорт]] | [[:ru:Аэропорт|Аэропорт]] | align=right| 14266 | align=right| [[d:Q1248784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Дирижабль|Дирижабль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133585]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 639 | [[Авиация]] | [[:ru:Авиация|Авиация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q765633]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 640 | [[]] | [[:ru:Воздушный шар|Воздушный шар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183951]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 641 | [[]] | [[:ru:Вертолёт|Вертолёт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34486]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Воздушный змей|Воздушный змей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 643 | [[]] | [[:ru:Парашют|Парашют]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482816]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 644 | [[Пилотһыҙ осоу аппараты]] | [[:ru:Беспилотный летательный аппарат|Беспилотный летательный аппарат]] | align=right| 24129 | align=right| [[d:Q484000]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 645 | [[Airbus]] | [[:ru:Airbus|Airbus]] | align=right| 11306 | align=right| [[d:Q67]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 646 | [[]] | [[:ru:Bombardier Aerospace|Bombardier Aerospace]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q891779]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 647 | [[Boeing]] | [[:ru:Boeing|Boeing]] | align=right| 4237 | align=right| [[d:Q66]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 648 | [[]] | [[:ru:Embraer|Embraer]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 649 | [[]] | [[:ru:Туполев (конструкторское бюро)|Туполев (конструкторское бюро)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194009]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 650 | [[]] | [[:ru:Шоуду (аэропорт)|Шоуду (аэропорт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q32190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 651 | [[]] | [[:ru:Атланта (аэропорт)|Атланта (аэропорт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 652 | [[]] | [[:ru:Лос-Анджелес (аэропорт)|Лос-Анджелес (аэропорт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 653 | [[]] | [[:ru:Самоходная баржа|Самоходная баржа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16518]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 654 | [[Кәмә]] | [[:ru:Лодка|Лодка]] | align=right| 6936 | align=right| [[d:Q35872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 655 | [[]] | [[:ru:Каноэ|Каноэ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171529]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 656 | [[]] | [[:ru:Каравелла|Каравелла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 657 | [[]] | [[:ru:Контейнеровоз|Контейнеровоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17210]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[]] | [[:ru:Круизное судно|Круизное судно]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39804]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Паром|Паром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Судно на воздушной подушке|Судно на воздушной подушке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185757]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Джонка|Джонка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205011]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 662 | [[]] | [[:ru:Порт|Порт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44782]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 663 | [[Һал]] | [[:ru:Плот|Плот]] | align=right| 2994 | align=right| [[d:Q200433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 664 | [[]] | [[:ru:Гребное судно|Гребное судно]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1195684]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 665 | [[]] | [[:ru:Парус|Парус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Плавание под парусом|Плавание под парусом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192520]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 667 | [[Судно]] | [[:ru:Судно|Судно]] | align=right| 14630 | align=right| [[d:Q11446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 668 | [[]] | [[:ru:Танкер|Танкер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14970]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 669 | [[]] | [[:ru:Плавсредство|Плавсредство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1229765]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 670 | [[]] | [[:ru:Высокоскоростной наземный транспорт|Высокоскоростной наземный транспорт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 671 | [[]] | [[:ru:Локомотив|Локомотив]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 672 | [[]] | [[:ru:Паровоз|Паровоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 673 | [[]] | [[:ru:Маглев|Маглев]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160047]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 674 | [[Тимер юл транспорты]] | [[:ru:Железнодорожный транспорт|Железнодорожный транспорт]] | align=right| 4953 | align=right| [[d:Q3565868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Железнодорожный сигнал|Железнодорожный сигнал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q862562]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 676 | [[]] | [[:ru:Железная дорога|Железная дорога]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q22667]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 677 | [[Поезд]] | [[:ru:Поезд|Поезд]] | align=right| 99758 | align=right| [[d:Q870]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 678 | [[]] | [[:ru:Железнодорожная станция|Железнодорожная станция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 679 | [[]] | [[:ru:Трамвай|Трамвай]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3407658]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 680 | [[]] | [[:ru:Метрополитен|Метрополитен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5503]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Лондонский метрополитен|Лондонский метрополитен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q20075]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 682 | [[]] | [[:ru:Московский метрополитен|Московский метрополитен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5499]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Нью-Йоркский метрополитен|Нью-Йоркский метрополитен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 684 | [[]] | [[:ru:Парижский метрополитен|Парижский метрополитен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Транссибирская магистраль|Транссибирская магистраль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Моторикша|Моторикша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59720]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 687 | [[Велосипед]] | [[:ru:Велосипед|Велосипед]] | align=right| 9672 | align=right| [[d:Q11442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 688 | [[]] | [[:ru:Автобус|Автобус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5638]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 689 | [[]] | [[:ru:Троллейбус|Троллейбус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5639]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 690 | [[]] | [[:ru:Автостанция|Автостанция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q494829]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 691 | [[]] | [[:ru:Карета|Карета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q235356]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 692 | [[]] | [[:ru:Мотоцикл|Мотоцикл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34493]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 693 | [[Юл]] | [[:ru:Дорога|Дорога]] | align=right| 6413 | align=right| [[d:Q34442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Автомагистраль|Автомагистраль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46622]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 695 | [[Эйәр]] | [[:ru:Седло|Седло]] | align=right| 4276 | align=right| [[d:Q192249]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 696 | [[Өҙәңге]] | [[:ru:Стремя|Стремя]] | align=right| 3903 | align=right| [[d:Q191657]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 697 | [[]] | [[:ru:Дорожное движение|Дорожное движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4323994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Дорожно-транспортное происшествие|Дорожно-транспортное происшествие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Дорожный знак|Дорожный знак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170285]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 700 | [[]] | [[:ru:Тропа|Тропа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q628179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Грузовой автомобиль|Грузовой автомобиль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 702 | [[]] | [[:ru:Фургон (автомобиль)|Фургон (автомобиль)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193468]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 703 | [[Автомобиль]] | [[:ru:Автомобиль|Автомобиль]] | align=right| 11781 | align=right| [[d:Q1420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 704 | [[]] | [[:ru:Автомобильная промышленность|Автомобильная промышленность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190117]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Электромобиль|Электромобиль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193692]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Такси|Такси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82650]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 707 | [[]] | [[:ru:Ford|Ford]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 708 | [[]] | [[:ru:General Motors|General Motors]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Honda|Honda]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9584]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Hyundai Motor|Hyundai Motor]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55931]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 711 | [[]] | [[:ru:Nissan|Nissan]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q20165]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 712 | [[]] | [[:ru:Renault|Renault]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6686]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Stellantis|Stellantis]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q97439162]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Toyota|Toyota]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53268]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Volkswagen|Volkswagen]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q246]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 716 | [[]] | [[:ru:Ford Model T|Ford Model T]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Volkswagen Käfer|Volkswagen Käfer]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q152946]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 718 | [[]] | [[:ru:Toyota Corolla|Toyota Corolla]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243543]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 719 | [[ВАЗ-2101]] | [[:ru:ВАЗ-2101|ВАЗ-2101]] | align=right| 530 | align=right| [[d:Q837297]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 720 | [[Ҡорал]] | [[:ru:Оружие|Оружие]] | align=right| 14619 | align=right| [[d:Q728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Колесница|Колесница]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Стелс-технология|Стелс-технология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q339042]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 723 | [[Танк]] | [[:ru:Танк|Танк]] | align=right| 15171 | align=right| [[d:Q12876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Торпеда|Торпеда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Боевые слоны|Боевые слоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223694]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Боевые припасы|Боевые припасы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Оружейный патрон|Оружейный патрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37144]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 728 | [[Дары]] | [[:ru:Дымный порох|Дымный порох]] | align=right| 11259 | align=right| [[d:Q12861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 729 | [[Уҡ]] | [[:ru:Стрела|Стрела]] | align=right| 8382 | align=right| [[d:Q45922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Пуля|Пуля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Калибр|Калибр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170417]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 732 | [[]] | [[:ru:Доспехи|Доспехи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 733 | [[]] | [[:ru:Бронежилет|Бронежилет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q391752]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 734 | [[]] | [[:ru:Шлем (доспех)|Шлем (доспех)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3579211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 735 | [[]] | [[:ru:Каска|Каска]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Кольчуга|Кольчуга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q659631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Латные доспехи|Латные доспехи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3391846]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 738 | [[Ҡалҡан]] | [[:ru:Щит|Щит]] | align=right| 5949 | align=right| [[d:Q131559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 739 | [[]] | [[:ru:Бомба|Бомба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 740 | [[]] | [[:ru:Бомбовая кассета|Бомбовая кассета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 741 | [[]] | [[:ru:Самодельное взрывное устройство|Самодельное взрывное устройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1249453]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 742 | [[Граната]] | [[:ru:Граната|Граната]] | align=right| 6262 | align=right| [[d:Q173517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 743 | [[]] | [[:ru:Наземная мина|Наземная мина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178795]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 744 | [[]] | [[:ru:Ракетное оружие|Ракетное оружие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q974850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Греческий огонь|Греческий огонь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 746 | [[]] | [[:ru:Коктейль Молотова|Коктейль Молотова]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167096]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 747 | [[]] | [[:ru:Напалм|Напалм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181822]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 748 | [[]] | [[:ru:Нунчаки|Нунчаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204206]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 749 | [[Штык]] | [[:ru:Штык|Штык]] | align=right| 891 | align=right| [[d:Q173366]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 750 | [[]] | [[:ru:Боевой топор|Боевой топор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q852049]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Кинжал|Кинжал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 752 | [[]] | [[:ru:Спортивная шпага|Спортивная шпага]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q840419]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Катана|Катана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 754 | [[]] | [[:ru:Нож|Нож]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q32489]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 755 | [[]] | [[:ru:Рапира|Рапира]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q816745]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 756 | [[]] | [[:ru:Сабля|Сабля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231204]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 757 | [[Һөңгө]] | [[:ru:Копьё|Копьё]] | align=right| 2272 | align=right| [[d:Q44475]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 758 | [[Ҡылыс]] | [[:ru:Меч|Меч]] | align=right| 13377 | align=right| [[d:Q12791]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Томагавк|Томагавк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q86436]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Палица|Палица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q392326]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 761 | [[Атыу ҡоралы]] | [[:ru:Огнестрельное оружие|Огнестрельное оружие]] | align=right| 16585 | align=right| [[d:Q12796]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 762 | [[]] | [[:ru:Автомат (оружие)|Автомат (оружие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177456]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 763 | [[]] | [[:ru:АК-47|АК-47]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 764 | [[]] | [[:ru:Пистолет|Пистолет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1907525]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 765 | [[Пулемёт]] | [[:ru:Пулемёт|Пулемёт]] | align=right| 10152 | align=right| [[d:Q12800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Uzi|Uzi]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 767 | [[]] | [[:ru:Винтовка|Винтовка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 768 | [[]] | [[:ru:Артиллерия|Артиллерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q64418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Таран|Таран]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 770 | [[]] | [[:ru:Пушка|Пушка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 771 | [[]] | [[:ru:Гаубица|Гаубица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 772 | [[]] | [[:ru:Мортира|Мортира]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7905205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Военно-воздушное судно|Военно-воздушное судно]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216916]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 774 | [[]] | [[:ru:Бомбардировщик|Бомбардировщик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170877]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Истребитель|Истребитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 776 | [[]] | [[:ru:Штурмовик|Штурмовик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208187]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 777 | [[]] | [[:ru:Линейный корабль|Линейный корабль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182531]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 778 | [[Авианосец]] | [[:ru:Авианосец|Авианосец]] | align=right| 818 | align=right| [[d:Q17205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Дредноут (класс кораблей)|Дредноут (класс кораблей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q847109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Дромон|Дромон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q731662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Галера|Галера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188924]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 782 | [[Һыу аҫты кәмәһе]] | [[:ru:Подводная лодка|Подводная лодка]] | align=right| 19154 | align=right| [[d:Q2811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Крупный корабль|Крупный корабль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1194368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Линейный корабль (парусный)|Линейный корабль (парусный)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207452]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 785 | [[Трирема]] | [[:ru:Трирема|Трирема]] | align=right| 8879 | align=right| [[d:Q208420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 786 | [[]] | [[:ru:Боевой корабль|Боевой корабль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3114762]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 787 | [[]] | [[:ru:Баллиста|Баллиста]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219433]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 788 | [[Бумеранг]] | [[:ru:Бумеранг|Бумеранг]] | align=right| 2600 | align=right| [[d:Q131536]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 789 | [[Ян (йәйә)]] | [[:ru:Лук (оружие)|Лук (оружие)]] | align=right| 8879 | align=right| [[d:Q46311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Катапульта|Катапульта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 791 | [[]] | [[:ru:Арбалет|Арбалет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Мушкет|Мушкет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Ружьё|Ружьё]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q486396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 794 | [[]] | [[:ru:Праща|Праща]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[]] | [[:ru:Оружие массового поражения|Оружие массового поражения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49394]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 796 | [[Биологик ҡорал]] | [[:ru:Биологическое оружие|Биологическое оружие]] | align=right| 14551 | align=right| [[d:Q170907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 797 | [[]] | [[:ru:Химическое оружие|Химическое оружие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3639228]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 798 | [[Ядро ҡоралы]] | [[:ru:Ядерное оружие|Ядерное оружие]] | align=right| 10316 | align=right| [[d:Q12802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Термоядерное оружие|Термоядерное оружие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q625107]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] 7cd190tw7szgkyyrpp5acnyjl1vcfej 0 159778 1294742 1196170 2026-04-28T02:28:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294742 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пигулевская Нина Викторовна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Стебницкая'''; [[13 ғинуар|1 (13) ғинуар]] [[1894 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[17 февраль]] [[1970 йыл]], [[Ленинград]]) — СССР [[тарих]]сыһы, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре һәм иртә урта быуат Византия тарихы буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946). == Биографияһы == 1894 йылдың 1 (13) ғинуарында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары дворян дәрәжәһен 1482 йылда Венгрияла алһа ла, Стебницкийҙарҙың дворяндар нәҫеленең (Пржестржал гербы) тамырҙары Польшала, Волынь губернаһы шәжәрә китабының I өлөшөнә индерелгән. Ырыу тармаҡтарының береһе 1723 йылда Көньяҡ-Көнбайыш крайҙа төпләнә. Нина Викторовнаның олатаһы Иероним Иванович Стебницкий, билдәле ғалим-геодезист<ref>{{Китап|автор=Г. Д. Курбатов, А. Г. Лундин, А. В. Пайкова, К. Б. Старкова|заглавие=Нина Викторовна Пигулевская|издание=Ближний Восток. Византия. Славяне.}}</ref>. 1918 йылда Бестужев курстарын, ә 1922 йылда Петроград университетының Көнсығыш факультеты аспирантураһын тамамлай. 1921—1928 йылдарҙа [[Ленинград]]тың асыҡ китапханаһында эшләй. 1928 йылдың декабрендә «Йәкшәмбе» эше буйынса ҡулға алына, [[1929 йыл]]дың [[22 июль|22 июлендә]] 5 йылға концлагерға хөкөм ителә. СЛОН-да — Соловецк айырым тәғәйенләнештәге лагерҙа төрмәлә ултыра. Ауырыуы буйынса [[1931 йыл]]да азат ителә һәм ҡалған срокка [[Архангельск|Архангельскиға]] һөргөнгә ебәрелә<ref>Пигулевская Нина Викторовна (варианты фамилии: Стебницкая-Пигулевская) Родилась в 1894 г., г. Санкт-Петербург; Высшее. Окончила Бестужевские курсы. Училась на Восточном ф-те Петроградского ун-та.; б/п; Историк, сириолог. Преподаватель ин-та Внешкольного образования, Курсов по подготовке в вуз. Библиотекарь отдела рукописей Публичной библиотеки. Арестована по делу «Воскресенья». Проживала: г. Ленинград. Арестована 11 декабря 1928 г. Приговорена: КОГПУ 22 июля 1929 г. Приговор: 5 лет концлагеря. В заключении на Соловках, актирована пост. ЦК ОГПУ от 26.06.1931 по болезни, направлена в ссылку в Архангельск на ост.срок. ''Источник: Архив НИЦ «Мемориал» (Санкт-Петербург)'' [http://lists.memo.ru/d26/f273.htm Жертвы политического террора в СССР. Пигин Александр Васильевич — Пидибаева Мария Захаровна] // Сайт общества «Мемориал»</ref> 1938 йылдан СССР Фәндәр академияһының шәрҡиәт институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1939—1941, 1944—1951 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында уҡыта. Төп хеҙмәттәре Сүриә тарихи һәм әҙәби ҡомартҡыларын тикшереү, феодализм генезисы мәсьәләләре, [[Сүриә]]нең, [[Ғәрәбстан]]дың, [[Иран]]дың, [[Византия]]ның урта быуаттарҙа социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше буйынса. Азия француз йәмғиәте ағзаһы (1960 йылдан), Рәсәй Фәләстин йәмғиәте вице-президенты, «Палестинский сборник»тың мөхәррире (1952 йылдан). Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888—1964) — танылған химик-органик, үҫемлектәр биохимигы, химия фәндәре докторы, профессор, терпеноидтар химияһы өлкәһендә ҙур белгес. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], * ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]], * миҙалдар. == Төп хеҙмәттәре == * {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Месопотамия на рубеже V-VI вв. н. э. Сирийская хроника Иешу Стилита как исторический источник|ответственный=Отв. редактор акад. Крачковский И. Ю.|издание=Труды института востоковедения|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1940|том=XXXI|страниц=176}} * {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Сирийские источники по истории народов СССР|ответственный=Отв. редактор Струве В. В.|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1941|страниц=170}} * Византия и Иран на рубеже VI и VII вв., М.‒ Л., 1946 * Византия на путях в Индию, М.‒ Л., 1951; * Города Ирана в раннее средневековье, М.‒ Л., 1956; * Арабы у границ Византии и Ирана в IV‒VI вв., М.‒ Л., 1964; * Византия и Восток, в сборнике: Палестинский сборник в. 23, Л., 1971. * Культура сирийцев в средние века. — М., 1979. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://annales.info/sbo/bibliogr/pigulevsk.htm Библиография]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html Нина Пигулевская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503183310/http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html |date=2022-05-03 }} на сайте библиотеки Якова Кротова * {{Сотрудник РАН|51727|Нины Викторовны Пигулевской}} * [http://memory.pvost.org/pages/pigulevskaja.html ПИГУЛЕВСКАЯ (урожд. Стебницкая) Нина Викторовна (1894—1970)] // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991) / Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 426—427. [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]] 6p80qi1qanhtt0nho7zcl6kyicbg8hh 0 165682 1294723 1282824 2026-04-27T17:14:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Никола́й II Алекса́ндрович''' ({{OldStyleDate2|18|мая|1868|6}}<ref group="прим">В XIX веке разница в исчислении юлианского и григорианского календарей составляла 12 дней. В XX и XXI веках разница составляет 13 дней (подробнее см. [[Григорианский календарь#Разница юлианского и григорианского календарей|здесь]]). Православная церковь отмечает день его рождения 19 мая по григорианскому календарю: [https://tsargrad.tv/articles/odin-den-v-istorii-den-rozhdenija-nikolaja-ii_64368 6 мая (19 по новому стилю) 1868 года в Александровском дворце Царского Села родился Государь Император Николай II, Святой Царь-Мученик].</ref>, Царское Село — 17 июль [[1918 йыл|1918]], [[Екатеринбург]]<ref>{{БСЭ3|статья=Николай II|автор=[[Шацилло, Корнелий Фёдорович|Шацилло К. Ф.]]|том=18|страницы=}}</ref>) — [[Бөтә Рәсәй Императоры]], Польша батшаһы һәм Финляндия Бөйөк Кенәзе ({{OldStyleDate2|1|ноября|1894|20|октября}} — {{OldStyleDate2|15|марта|1917|2}}). Романовтар император йортонан. Гвардия полковнигы (1892); бынан тыш, британ монархтарынан Британия армияһы флоты адмиралы ({{OldStyleDate2|10|июня|1908|28|мая}}<ref name="PravV1908a">Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|29.5.1908}}, № 116, с. 1.</ref><ref name="PravV1908b">Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|30.5.1908}}, № 117, с. 1.</ref>) һәм фельдмаршалы ({{OldStyleDate2|31|декабря|1915|18}} йыл) чинына эйә. Николай II идара иткән йылдар Рәсәйҙең иҡтисади үҫеше {{Переход|Экономическая политика}} һәм бер үк ваҡытта унда социаль-сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар, 1905—1907 йылдарҙағы революцияға, 1917 йылдың Февраль революцияһы һәм [[Октябрь революцияһы]]на тиклем барып еткән революцион хәрәкәткә әүерелә; тышҡы сәйәсәттә — Алыҫ Көнсығыштағы экспансия, [[Рус-япон һуғышы|Япония менән һуғыш]], шулай уҡ Рәсәйҙең европа державалары хәрби блоктарында ҡатнашыуы һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] менән билдәләнә. 1917 йылғы Февраль революцияһында барышында Николай II тәхеттән баш тарта, шунан һуң ғаиләһе менән бергә Царское Селолағы Александровский һарайында өй тотҡонлоғонда тотола. 1917 йылдың йәйендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары менән ғаиләһе һәм яҡындары менән бергә [[Тубыл (ҡала)|Тобольск]] ҡалаһына һөргөнгә оҙатыла, ә 1918 йылдың яҙына большевиктар Екатеринбургҡа күсерә, 1918 йылдың июль айында Ипатьев йорто подвалында ғаиләһе һәм дүрт яҡын кешеһе менән бергә атып үлтерелә. Рус православие сиркәүе 2000 йылдың 20 авгусында (ҡатыны һәм балалары менән бергә) бирелгәнлеге өсөн ғазап кисереүсе изгеләр булараҡ данланы, элек, 1981 йылда, сит илдәге Рус сиркәүе ыҙа сигеүсе тип данланы. == Исемдәре, титулдары, ҡушаматтары == Малайға романовтарҙың традицион — «Николай» исемен ҡушалар. Бынан тыш, был хәлде «бабаһы буйынса исем ҡушыу» (Рюриковичтар заманынан бирле билдәле йола) осрағына ҡайтарып була. Уға йәшләй генә вафат булған атаһының өлкән ағаһы һәм әсәһенең буласаҡ кейәүе — батша улы Николай Александрович (1843—1865) иҫтәлегенә исем ҡушыла, тап шул уҡ ваҡытта, исемдәре, атаһының исемдәре, һәм батша улдарының аҙаш изгеләре (Николай Мирликийский) һәм уларҙың аталарының исемдәре (Александр Невский)<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Пчелов, Евгений Владимирович|Пчелов Е. В.]]|заглавие=Династия Романовых: генеалогия и антропонимика|ссылка=https://shakko.wordpress.com/2014/01/03/е-в-пчелов-династия-романовых-генеало/|издание=[[Вопросы истории]]|год=2009|номер=6|страницы=76—83|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415220305/https://shakko.wordpress.com/2014/01/03/е-в-пчелов-династия-романовых-генеало/|archivedate=2019-04-15}}</ref> тап килгән. Аҙашлыҡ тыуған көнлөк тезоименитство — [[юлиан календары]] (Николай Чудотворец) буйынса 6 декабрь. Тыуғандан бирле титулына ярашлы, ''Император вғали йәнәптәре (батша хәҙрәттәре) бөйөк кенәз Николай Александрович,'' тип өндәшкәндәр. Народниктар ойошторған теракт һөҙөмтәһендә 1881 йылдың 1 мартында олатаһы, император Александр II һәләк булғандан һуң һәм атаһы, император Александр III тәхеткә ултырғандан һуң, «вариҫ батша улы цесаревич» титулы менән .тәхет вариҫы булып ҡала. Император Николай II-нең тулы титулы: «''Божиею поспе́шествующею милостию, Мы, Николай Вторы́й<ref group="прим">Полный титул всегда писался в соответствии с [[Церковнославянский язык|церковнославянской]] морфологией; здесь приведён в [[Реформа русской орфографии 1918 года|пореформенной]] орфографии.</ref>, Бөтә Рәсәй, Мәскәү, Киев, Владимир, Новгород Императоры һәм Самодержецы; Ҡазан Батшаһы, Әстерхан Батшаһы, Польша Батшаһы, Себер Батшаһы, Таврия Херсонесы Батшаһы, Грузин Батшаһы; Псков ғали йәнәптәре һәм Смоленск, Литва, Волынь, Подольск һәм Финляндия бөйөк кенәзе; Кенәз Эстлянд, Лифлянд, Курляндский һәм Семигаль, Самогит, Белосток, Корель, Тверь, Югор, Пермь, Вятка, Болгар һәм башҡалар Кенәзе; Новагород низовския земли́, Чернигов, Рязань, Полотский, Ростов, Ярославль, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебск, Мстиславский һәм бөтә Төньяҡ илдәре Ғали йәнәптәре һәм Бөйөк Кенәзе; Иверский, Карталинский һәм Кабардинский ерҙәре һәм Арменский өлкәһе Батшаһы һәм Черкасский һәм Тау Кенәздәре эйәһе һәм башҡаларҙың Баптшаһы һәм Хакимы, Төркөстан Батшаһы; Норвегия Вариҫы, Герцог Шлезвиг-Голштейн, Стормарнский, Дитмарсен һәм Ольденбург һәм башҡа, һәм башҡа, һәм башҡалар Герцогы''»<ref>[https://books.google.ru/books?id=69eWBgAAQBAJ&pg=PA226&lpg=PA226#v=onepage&q&f=false Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье. — Том XXXII — 1912. Отделение I. От № 36391-38603, Петроград, 1915. — С. 226]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=jIPTAgAAQBAJ&pg=PA129#v=onepage&q&f=false ''Залесский К.А''. Полный исторический атлас России, 2010. — С. 129]</ref>. Ходынка ваҡиғаларына һәм 1905 йылдың 9 ғинуарында булып үткән ваҡиғалар менән бәйле, радикаль оппозиция «Ҡан эскес Николай»<ref name="Курлов">{{Китап|автор=[[Курлов, Павел Григорьевич|Курлов П. Г.]]|часть=Государь император Николай Александрович|ссылка часть=http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html|заглавие=Гибель императорской России|ответственный=|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html|место=Берлин|издательство=|год=1923. — Гл. II|страниц=|isbn=}}</ref> тигән ҡушамат таға; совет популяр [[Тарихнамә|тарихнәмәһендә]] шул ҡушамат менән телгә алынды. Ҡатыны уны шәхсән «Ники» тип йөрөткән. == Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе == {{Романовы2}} [[Файл:Maria_Fyodorovna_and_her_son_Niki.jpg|слева|мини|239x239пкс|Бөйөк кенәз Николай Александрович әсәһе менән. 1870 йыл]] [[Файл:Nicholas_II_of_Russia_as_a_child.jpg|слева|мини|227x227пкс|Бөйөк кенәз Николай Александрович 3 йәшендә]] [[Файл:Niki_as_a_child.JPG|слева|мини|319x319пкс|Николай Александрович биш йәшендә]] [[Файл:Tsarevich_Nicholas_Alexandrovich.jpg|мини|232x232пкс|Цесаревич Николай Александрович. 1889 йыл]] [[Файл:Maria_Feodorovna_with_her_son_Nicholas.jpg|мини|262x262пкс|Цесаревич Николай Александрович әсәһе менән. 1889 год]] Николай II — император [[Александр III]] һәм императрица Мария Фёдоровнаның өлкән улы. Тыуыу менән (6.5.1868), суҡынырылып, ''Николай''тип исем ҡушыла <ref>Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского [[Исидор (Никольский)|Исидора]] // [[Русский инвалид]]. — {{сс3|9.5.1868}}. — № 125. — С. 1. [Рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село.]</ref>. Шул уҡ йылдың 20 майында Ҙур Царскосельский һарайының Воскресенский сиркәүендә император ғаиләһенең духовнигы протопресвитер Василий Бажанов сабыйҙы суҡындыра; восприемниктары: [[Александр II]], Дания королеваһы [[Ловиса Шведская|Луиза]], Дания вариҫ принцы Фридрих, бөйөк кенәз ҡатыны Елена Павловна була<ref>Высочайше утверждённый церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича // Русский инвалид. — {{сс3|19.5.1868}}. — № 135. — С. 1. [Имена и титулы — по источнику.]</ref>. Бала сағында Николай һәм уның ир туғандарын Рәсәйҙә йәшәүсе инглиз кешеһе Карл Осипович Хис (''Charles Heath'', 1826—1900) тәрбиәләй; 1877 йылда вариҫты рәсми тәрбиәләүсе итеп генерал Г. Г. Данилович тәғәйенләнә. Николай ҙур гимназия курсы сиктәрендә йорт белеме ала; в 1885—1890 йылдарҙа — университеттың юридик факультетының [[Иҡтисад|дәүләт һәм иҡтисад]] бүлеге һәм Генераль штаб Академияһы курстарын берләштереүсе махсус яҙылған программа буйынса шөғөлләнә. Уҡыу дәрестәре 13 йыл дауамында алып барылды: беренсе һигеҙ йыл киңәйтелгән гимназия курстары предметтарына арналған, унда [[Сәйәсәт|сәйәси]] [[тарих]], [[Урыҫ әҙәбиәте|рус әҙәбиәте]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз телдәре]] (Николай Александрович инглиз телен туған теле кеүек белгән<ref name="books.google.com">[https://books.google.com/books?redir_esc=y&id=-1JJCAAAQBAJ&q=английского+языка#v=snippet&q=английского%20языка&f=false Воспоминания великого князя Александра Михайловича Романова] / Предисловие Н. Старикова — {{М.}}: Питер, 2014. — С. 162. — 320 с. — ISBN 5-496-01400-X.</ref>{{sfn|Зимин|2011|loc=[http://statehistory.ru/books/Vzroslyy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Vtoraya-chetvert-XIX---nachalo-XX-v/50 Филологическая подготовка российских монархов]}}) <ref name="books.google.com"/>{{Sfn|Зимин|2011}}) өйрәнеүгә айырым иғтибар бүленә; артабанғы биш йылы буласаҡ дәүләт эшмәкәренә кәрәкле [[хәрби эш]]те, иҡтисади һәм юридик фндәрҙе өйрәнеүгә арнала, Исемдәре донъяға танылған ғалимдар: Н. Н. Бекетов, Н. Н. Обручев, Ц. А. Кюи, М.. И. Драгомиров, Н. Х. Бунге, К. П. Победоносцев һәм башҡалар лекция уҡый. Улар барыһы ла тик лекция ғына уҡыған. Материалды нисек үҙләштергәнен тикшереү маҡсатында һорау биреү хоҡуғына эйә булмай<ref>{{статья|автор=Радциг Е. С.|заглавие=Николай II в воспоминаниях приближённых|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM|издание=[[Новая и новейшая история]]|год=1999|номер=2|страницы=}}</ref>. Протопресвитер [[Янышев, Иоанн Леонтьевич|Иоанн Янышев]] учил цесаревича каноническому праву в связи с [[История Русской церкви|историей церкви]], главнейшим отделам [[Богословие|богословия]] и [[История религий|истории религии]]<ref>''Платонов О.'' Николай Второй в секретной переписке. — {{М.}}: Алгоритм, 2005. — С. 11.</ref> иң төп бүлеге булған сиркәү тарихы менән бәйле ҡануни хоҡуҡтарҙы өйрәткән. 1884 йылдың 6 майында (тәхет вариҫы өсөн) бәлиғ булыу осорона еткәндән һуң, батша хәҙрәттәренең манифесы хәбәр итеүенсә, Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә ант бирә<ref name="PrV6">Правительственный вестник, {{OldStyleDate3|8.5.1884}}, № 102, с. 1.</ref>. Уның тарафынан бирелгән һәм баҫылып сыҡҡан тәүге акт булып мәскәү генерал-губернаторы Владимир Андреевич Долгоруков исеменә рескрипт була: «[[Мәскәү]] ҡалаһы халҡының мохтаж булғандарына» ярҙам итеп таратырға 15 мең һум аҡса бирелә. Тәүге ике йылда Николай Преображенский полкы сафында кесе офицер булып хеҙмәт итә. Ике йәй лейб-гвардия гусар полкында эскадрон командиры булып хеҙмәт итә, ә һуңынан — артиллерия сафтарында лагерь йыйынында ҡатнаша. 1892 йылдың 6 авгусында полковник дәрәжәһенә эйә була. Шул уҡ ваҡытта атаһы уны, Дәүләт советы һәм Министрҙар кабинеты ултырыштарында ҡатнашырға саҡырып, илгә идара эше курсын аңлата. Юл бәйләнеше министры С. Ю. Витте тәҡдиме буйынса, Николай 1892 йылда, дәүләт хеҙмәтендә тәжрибә туплау маҡсатында, Транссебер тимер юлын төҙөү комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең 23 йәшенә еткәндә, вариҫ белемдең төрлө өлкәләрендә киң мәғлүмәт алған кеше була. Белем алыу программаһына атаһы менән бергә Рәсәйҙең төрлө губерналарына сәйәхәт итеү ҙә ингән. Белем алыуын тамамлағанда, атаһы эскадра составындағы «Память Азова» крейсерын Алыҫ Көнсығышҡа сәйәхәт итер өсөн улы ҡарамағына бирә. Туғыҙ ай эсендә оҙатып йөрөүселәре менән бергә [[Австро-Венгрия]]ла, [[Греция]]ла, [[Мысыр]]ҙа, [[Һиндостан]]да, [[Таиланд]]та, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Япония]]ла була, һәм һуңғараҡ — [[Владивосток]]тан ҡоро ер буйлап бөтә [[Себер]]ҙе иңләп, Рәсәйҙең баш ҡалаһына ҡайта. Сәйәхәт барышында Николай шәхси көндәлек алып бара. Японияла Николайға һөжүм ойошторола (ҡара: Инцидент в Оцу); ҡан таптары эҙҙәре ҡалған күлдәге Эрмитажда һаҡлана. Оппозициялағы сәйәсмән, Рәсәй империяһы Дәүләт думаһының 1-се саҡырылыш ағзаһы Обнинский үҙенең «Һуңғы самодержец» тигән антимонархик хеҙмәтендә Николай «бер мәлдә тәхеттән ныҡышмалы рәүештә баш тартҡан», әммә Александр III талабына буйһоноп, «атаһы иҫән саҡта тәхеткә ултырасағы тураһында манифестҡа ҡул ҡуя»{{Sfn|Обнинский|1912}}. == Тәхеткә ултырыуы һәм хакимлыҡ итә башлауы == [[Файл:Николай_II_и_императрица_Александра_Федоровна._1896_г.jpg|слева|мини|247x247пкс|{{Small|Император Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна (1894)}}]] [[Файл:Император_Николай_II_и_Александра_Фёдоровна._Хромлит.Мешков._1894_г_ГИМ_e1t3.jpg|мини|238x238пкс|Император Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна (1894)]] === Тәүге аҙымдары һәм таж кейҙереү тантанаһы === Александр III вафатынан һуң бер нисә көн үтеүгә (20.10.1894) (батша хәҙрәттәре манифесы 21 октябрҙә иғлан ителә<ref group="прим">Дата 21 октября (по юлианскому календарю), когда был опубликован манифест от {{сс3|20.10.1894}} года о кончине его родителя и его вступлении на престол (Правительственный вестник, {{сс3|21.10.1894}}, № 229, с. 1), была занесена в месяцеслов как официально отмечаемый день восшествия на престол Николая II.</ref> тәхеткә ултыра; шул уҡ көндө сановниктар, чиновниктар, һарай эргәһендәгеләр һәм ғәскәр ант килтерә<ref>Правительственный вестник, {{сс3|22.10.1894}}, № 230, с. 1.</ref>), 1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарайҙың Ҙур сиркәүендә Александра Фёдоровна менән никахлаша; баллы ай хәтер кисәләре һәм матәм визиттары атмосфераһында үтә<ref>''Великий князь [[Александр Михайлович (внук Николая I)|Александр Михайлович]]''. Книга воспоминаний. — Париж, 1933. — С. 169—170.</ref>. Иң беренсне ҡарарҙары кадрҙар алмаштырыуға бәйле була. 1895 йылдың 27 мартында<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html о разграничении сфер влияния в области Памиров]</ref> Рәсәй һәм Бөйөк Британия араһында Памир өлкәһендә «йоғонто яһау биләмәләрен: Зор-Куль (Виктория) күленән алып көнсығышҡа», Пяндж йылғаһы буйлап билдәләнә; Памир улусы Фирғәнә өлкәһенең Ош өйәҙенә (Рәсәй империяһы); Вахан һырты рус карталарында ''император Николай II һырты'' тигән исем алды. Императорҙың тәүге ҙур халыҡ-ара акты булып, (11.4.1895), рус эске эштәр министрлығы башланғысы менән (Германия һәм Франция менән) Япон империяһына, Ляодун ярымутрауынан баш тартып, Ҡытай менән төҙөлгән Симоносек килешеүен яңынан ҡарау талабы ҡуйыла. Петербургта 1895 йылғы 17 ғинуар телмәрендә: «Барығыҙ ҙа белеп ҡуйығыҙ, халыҡ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеп, мәрхүм атайым нисек һаҡлаған булһа, самодержавие башланғыстарын ҡаты һәм тайпылышһыҙ һаҡлаясаҡмын» ти<ref>Правительственный вестник, {{сс3|18.1.1895}}, № 14, с. 1.</ref>. 1910-сы йылдар башында конституцион-демократик партияһының һул ҡанаты вәкиле В. П. Обнинский был телмәргә шундай баһа бирә{{sfn|Обнинский|1912|с=48, 51}}: {{начало цитаты}}«Был телмәр Николайға ҡарата һалҡын мөнәсәбәткә, земство эшмәкәрҙәрен берләштереп, алдағы азатлыҡ көрәшенә нигеҙ булып торҙо. <…> Был телмәре уның подданныйҙары алдында ла, барса алдынғы донъя күҙ алдында ла аҫҡа тәгәрәүенә алып килде».{{конец цитаты}} Тарихсы Сергей Сергеевич Ольденбург та: «Белемле рус йәмғиәте был телмәрҙе үҙҙәренә ҡаршы сығыу тип аңланы <…> Интеллигенция өҫтән конституцион үҙгәрештәр булырына өмөмтөн өҙҙө. Революцион агитация ныҡлап үҫеште»{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=50—51}}. Консерватив даирәләр вәкиле К. П. Победоносцев, был телмәрҙе хуплпһа ла, һағайып ҡабул итә<ref>Цит. по: Письма Победоносцева к Александру III. — {{М.}}, 1926. — Т. II. — С. 355—356.</ref>. [[Файл:Портрет_императора_Николая_II._Рис.Н.Я.Яш,_1896г_hole2ZaNVaM.jpg|мини|Император Николай II портреты. Н. Я. Яш һүрәте, 1896 йыл]] [[Файл:Россия._Император_Николай_II_с_имп.Австро-Венгрии_Францем-Иосифом_I._1897г_30227631_e1st3.jpg|мини|Рәсәй. Император Николай II Австро-Венгрия императоры Франц-Иосиф I менән. 1897 йыл.]] Император һәм уның хәләленең коронацияһы 1896 йылдың 26 майында ойошторола. Байрам уйланылып еткермәгәнлектән, халыҡ бик күп йыйыла һәм этеш-төртөш арҡаһында , рәсми мәғлүмәт буйынса, 1379 кеше һәләк була, бер нисә йөҙ кеше зәғифләнеп ҡала. Был һәләкәт йәмәғәтселеккә бик ауыр тәьҫир итә (ҡара: ''Катастрофа на Ходынском поле''). Ходынкала булып үткән хәл һәм Ҡыҙыл йәкшәмбе, 1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары, менән бәйле, Николай II батшаны радикаль оппозиция «'''Ҡан эскес'''» тип атай<ref name="Курлов"/>. Шул уҡ йылдың апрелендә Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй сәнәғәт һәм художество күргәҙмәһе ойошторола. Николай II был күргәҙмәне барып ҡарай. 1896 йыдың апрелендә рәсәй хөкүмәте формаль рәүештә Фердинанд I Кенәздең Болгария Кензәлеген таный. Шулай уҡ 1896 йылда Николай II Европа буйлап ҙур сәфәргә сыға, Франц-Иосиф, герман императоры Вильгельм II, Бөйөк Британия королеваһы Виктория (жена Николай II ҡатыны Александра Фёдоровнаның өләсәһе) осраша; сәфәренең ахырында союздаш Өсөнсө француз революцияһы иленең баш ҡалаһына [[Париж]]ға килә. Сәфәрҙә батшаны сит ил министры иптәше (урынбаҫары) аҙ компетентлы Николай Павлович Шишкин оҙатып йөрөй. 1896 йылдың сентябрендә Бөйөк Британияға килгән ваҡытта 1894—1895 йылдарҙағы әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған геноцид арҡаһында Бөйөк Британия менән Ғосман империяһы араһында мөнәсәбәттәр киҫкен төҫ алған була; һәм шул уҡ ваҡытта Петербург менән Константинополь араһында йылылыҡ урынлаша башлған була: королева Викторияның Балморал һарайында ҡунаҡ булғанда, Николай, Ғосман империяһында реформалар проектын бергә төҙөү буйынса риза һымаҡ булһа ла, инглиз хөкүмәте яһаған ғосман солтаны Абдул-Хәмид II-не тәхетенән ҡолатыу һәм Мысырҙы Англия ҡарамағында ҡалдырыу һәм шуға яуап итеп Ҡара диңгеҙ боғаҙҙар буйынса бер ни тиклем ташламалар алыуға риза булмай{{sfn|Хвостов|1963|с=338}}. Николай Парижға килә, һәм француздар уны Константинополдәге илселәре өсөн Рәсәй һәм Францияның берлектәге инструкцияларын раҫлауға күндерә. Мысыр мәсьәләһе буйынса француздар тәҡдим иткән (шул иҫәптән «Суэцкий каналды нейтралләштереү») һәм Оттоман бурысы Идаралығының вәкәләттәрен киңәйтеү мәсьәләләре буйынса Рәсәй хөкүмәте үҙенең делегатын ебәрергә тейеш булған. Дөйөм алғанда, Төркиә өҫтөнән халыҡ-ара контроль урынлаштырыла, һәм был Рәсәй ниәттәренә ҡаршы килә{{sfn|Хвостов|1963|с=341}}. Батшаның париж килешеүҙәре Сергей Витте, Владимир Николаевич Ламздорф, Төркиәләге илсе Александр Иванович Нелидов, Веналағы илсе Капнист һ. б.яғынан киҫкен ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Николай күпмелер ваҡыт үҙенең ҡарарын яҡлап маташа, әммә Витте дәлилдәре менән ризалаша. Ламздорф йәне көйөп яҙа: «Йәш батша хәҙрәттәе үҙ ҡараштарын бик тиҙ үҙгәртә»{{sfn|Хвостов|1963|с=341—342}}. Тиҙҙән Бельморал килешеүҙәренә кире ҡайталар. Министрҙар ултырышында (23.11.1896) Босфорға Рәсәй десантын хуплайҙар. Уртаса ҡараштар өҫкә ҡалҡып сығыу сәбәпле, десанттан баш тарталар{{sfn|Витте|1923|loc=[http://stepanov01.narod.ru/library/witte/chapt24.htm гл. 24: Проект захвата Босфора. Новая политика на окраинах]}}. Николай II һәм Шишкиндың ашығыс аҙымдарынан һуң, 1896 йылдың аҙағына рус дипломатияһы Лобанов-Ростовский һәм Витте пландарына: Франк-рус союзын нығытыу, айырым мәсьәләләр буйынса Германия менән прагматик хеҙмәттәшлек, Көнсығыш мәсьәләһен "туңдырыу" замораживание (йәғни солтанға ярҙам итеү һәм Англия менән Мысыр пландарына оппозиция) нигеҙләнергә тейеш була. Ғосман империяһында (әрмән халҡының яҙмышын еңеләйтеүмәсьәләләре буйынса ла) реформалар проекты солтанға тапшырылмай ҡала{{sfn|Хвостов|1963|с=344—345}}. 1897 йылдың мартында, Беренсе Грек-төрөк һуғышынан һуң, рәсәй ғәскәрҙәре Критта халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу операцияһында ҡатнаша. 1897 йыл дауамында Петербургҡа өс дәүләт башлығы: Франц-Иосиф, Вильгельм II, Франция президенты Феликс Фор визит менән килә. 1899 йылдың 3 февраль Манифесы Бөйөк Финляндия кенәзлегендә<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html Высочайший манифест] {{сс3|3.2.1899}}</ref> автономия хоҡуҡтарына ҡул һоноу тип ҡабул ителә һәм халыҡтың ризаһыҙлығына килтерә{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1, гл. 6|с=140—142}}. === Мәғприф торошо === Рәсәй империяһында 1897 йылдың ғинуарында уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй империяһында йәшәгән халыҡ һаны 125 миллион кеше; шуларҙың 84 миллионы өсөн рус теле туған тел була. 9 йәштән өлкән халыҡтың 27 % (Финляндиянан тыш), 10—19 йәшлек халыҡтың — 34 % грамотаға эйә була. XX быуат башына Рәсәй империяһы халҡы менән башҡа үҫешкән илдәр халҡы араһында грамоталылыҡ кимәле айырмаһы үҙенең максимум күрһәткесенә етә. Тарихсы Борис Николаевич Миронов билдәләүенсә, 1889 һәм 1913 йылдарға халыҡтың грамотаға эйә өлөшө{{sfn|Миронов|2015|с=491}}: {| class="standard" align=center style="text-align:center" width="70%" |+1889 һәм 1913 йй. 9-20 йәштән өлкәнерәк ир-ат/ҡатын-ҡыҙҙар араһында грамоталылыҡ кимәле<br>{{small|''(Рәсәй империяһы өсөн грамоталылыҡ — уҡый белеү, башҡа илдәр өсөн — уҡый һәм яҙа белеү)''}} |Рәсәй империяһы||Бөйөк Британия||Германия||АҠШ||Австрия||Япония||Франция |- |31/13||91/89||97/95||88/85||74/60||97/—||89/81 |- |54/26||99/99||99/99||93/93||81/75||98/—||95/94 |} Миронов XIX б. аҙағында халыҡта грамоталылыҡҡа ынтылыш барлыҡҡа килде, тип билдәләй{{sfn|Миронов|2015|с=496}}. Халыҡтың грамотаһыҙлығы мәсьәләһе П. Н. Игнатьев етәкләгән Халыҡ мәғарифы министрлығы 1906 йылда башланғыс дөйөм белем биреү проектын эшләй. 1908 йылдың 3 майынан мәғариф үҫешенә аҡса бүленә һәм империя территорияһында мәктәптәр асыла. Һөҙөмтәлә синфи йәки милли айырымлыҡтарына ҡарамай, бөтә рәсәй халҡына башланғыс белем биреү билдәләнә{{sfn|Россия 1913 год|1995|с=343}}. 1916 йылда Рәсәй империяһында 140 меңгә яҡын мәктәп була, мәктәп системаһының инфраструктура параметрҙары күрһәткестәре буйынса (мәҫәлән, халыҡ һанына ҡарата әктәптәр һаны, уларҙың тигеҙ бүленеп ултырыуы, биләмәлә яҡын урынлашыуы, идаралығы һ. б.) ул осорҙағы күпселек дәүләттәрҙән генә түгел, хатта хәҙерге Рәсәй Федерацияһынан да алдараҡ бара{{sfn|Сапрыкин|2009|с=57}}. Хөкүмәт мәғариф сығымдарын алға ынтылышлы арттыра: Рәсәй империяһының Халыҡ мәғарифы министрлығы бюджеты 1901 йылда 33,1 млн һум булһа, 1913 йылда 142,7 млн һум тәшкил итә{{sfn|Россия 1913 год|1995|с=344}}. Юғары һәм урта белемгә ҡағылып, Николай Рәсәйҙә юғары махсус, бигерәк тә урта техник һәм ауыл хужалығы мәктәптәренә мохтаж тигән: «Был резолюцияны минең күрһәтмәм тип ҡабул итергә». Халыҡ мәғарифы министры Игнатьев П.Н. фекеренсә, бындай талап преподаватель составы дефициты менән тормошҡа ашырыуға аяҡ салыуы мөмкин, тип хафаланып яҙа<ref name=Anf>''[[Анфимов, Андрей Матвеевич|Анфимов А.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] // Отечественная история. — 1994. — № 3. — С. 58—76.</ref>. Бынан тыш, Рәсәй империяһы Николай II хакимлығы осоронда тәбиғи фәндәр һәм инженер мәғарифында күренекле уңыштарға өлгәшә, юғары техник, хәрби-инженер һәм коммерция училищеларында студенттар һаны 40-45 меңгә етә, шулай итеп, 1904—1914 йылдарға (АҠШ менән бер рәттән), Германияны уҙып китеп, техник белем өлкәһендә донъя лидерына әйләнә<ref>{{книга|автор=[[Макнилл, Уильям (историк)|Макнилл У.]]|заглавие=В погоне за мощью. Технология, вооружённая сила и общество в XI—XX веках|ссылка=http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf|место=М.|издательство=«Территория будущего»|год=2008|страниц=455|страницы=380|isbn=5–91129–004–9}} {{Cite web |url=http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2018-03-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082240/http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924082240/http://www.prognosis.ru/lib/McNeill.pdf |date=2015-09-24 }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Фергюсон, Ниалл|Ferguson N.]]|заглавие=The Pity of War: Explaining World War I|ссылка=https://www.amazon.com/Pity-War-Explaining-World/dp/0465057128#reader_0465057128|место=L.|издательство=Basic Books|год=1998|страниц=563|страницы=263|isbn=0-465-05711-X}}</ref>{{sfn|Сапрыкин|2009|с=46}}. Рәсәй инженер училищелары сығарылыш уҡыусылары араһында, һуңыраҡ, революциянан һуң эмиграцияла, Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та тотош өлкә һәм технологик мәктәптәр барлыҡҡа килтерҙе (Игорь Иванович Сикорский, Владимир Козьмич Зворыкин, Алексей Евгеньевич Чичибабин, Владимир Николаевич Ипатьев, Степан Прокофьевич Тимошенко, Георгий Александрович Ботезат һ.б.){{sfn|Сапрыкин|2009|с=46}}. Шулай уҡ Рәсәй, 1907—1916 йылдарҙағы П. Н. Игнатьев реформалары һөҙөмтәһендә, ысынбарлыҡта «өҙлөкһөҙ белем» өлкәһендә пионер булды <ref>{{статья|автор=Данилова Л. Н.|заглавие=История непрерывного педагогического образования в России (конец XIX — начало xx века)|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/v/istoriya-nepreryvnogo-pedagogicheskogo-obrazovaniya-v-rossii-konets-xix-nachalo-xx-veka|издание=Ученые записки ЗабГУ. Сер. педагогические науки|тип=журнал|год=2017|том=12|номер=5|страницы=139|issn=2542-0089}}</ref>. Күпселек европа илдәрендә шуға оҡшаш реформалар фәҡәт 1950 — 1960-сы йылдарҙа ғына уҙғарылды{{sfn|Сапрыкин|2009|с=25}}. Рәсәй империяһында юғары белемгә эйә кешеләр һаны өҙлөкһөҙ үҫә барған. {| class="wide" |- |+ 1899—1903 һәм 1911—1914 йылдарҙа һәр 10000 кешегә юғары уҡыу йорттары студенттары һаны {{sfn|Сапрыкин|2009|с=40}} |- ! Рәсәй || Англия || Германия || Франция |- | 3,5 || 6 || 8 || 9 |- | 8 || 8 || 11 || 12 |} Шулай уҡ европа Рәсәйен, көнбайыш европа һәм көньяҡ илдәренән тағы бер нимә: алдынғы урта белем биреү уҡыу йорттарында ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ уҡыусыларҙың тулы тигеҙлеге айыра{{sfn|Сапрыкин|2009|с=21}}. Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарға тәғәйенләнгән урта белем (аҙаҡ - юғары белем) биреү системаһы үҫешкән була. Рәсәй гимназияларында XX быуат башында уҡ малайҙарға ҡарағанда ҡыҙҙар күберәк уҡыған. Ә европа дәүләттәренең күпселегендә (ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында уҡыусылар һанының 20 % тәшкил итә) был тәңгәлдә артта барғандар{{sfn|Сапрыкин|2009|с=39}}. 1917 йылғы революция алдынан яҡшы сифатлы белемгә эйә ҡатын-ҡыҙ сығарылыш уҡыусылары Германия, Франция һәм Англия менән сағыштырғанда, күп була, һәм улар көнбайыш европа университеттапына уҡырға ингән. Мәҫәлән, Швейцария юғары уҡыу йорттарында XIX быуат урталарында швейцар ҡатын-ҡыҙҙарынан күберәк рус ҡыҙҙры уҡыған{{sfn|Сапрыкин|2009|с=39}}. Шулай уҡ, Рәсәй империяһы түбән ҡатлам халҡының уҡыу мөмкинлектәре индексы күрһәткесе көнбайыш европа күрһәткесенән бер нисә тапҡырға артығыраҡ була<ref>{{книга|автор={{iw|Рингер, Фриц|Ringer F.|de|Fritz K. Ringer}}|заглавие=Education and society in modern Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=GpgOAQAAMAAJ&dq=|издательство=Indiana University Press|год=1979|страниц=370|страницы=280—330|isbn=978-0-253-31929-6}}{{ref-en}}</ref>. === Иҡтисад сәйәсәте === [[Файл:Спуск_на_воду_крейсера_Аврора_11_мая_1900.jpg|мини|250x250пкс|Николай II 1900 йылдың 11 (24) майында крейсер "Аврора"ны һыуға төшөрә]] [[Файл:Имп.Николай_II_в_сопровож.свиты_и_имп.Александра_Фед._отплывают_на_осмотр_нов.кораблей_1903г.jpg|мини|250x250пкс|Петербург. Николай II һәм императрица Александра Фёдоровна яңы караптарҙы ҡарарға бара. 1903 йыл]] Көнбайыш төбәктәрҙә 1863 йылғы Польша ихтилалы өсөн поляк сығышлы ер биләүселәргә индерелгән айырым һалым, 1900 йылдың 12 июнь Указы менән, сәйәси һөргөн һаҡланһа ла, енәйәтселәрҙе Себергә һөрөү юҡҡа сығарыла<ref>{{Китап|автор=Шиловский М. В.|часть=Роль каторги и ссылки в заселении и освоении Сибири в XIX — начале XX в.|ссылка часть=http://sibistorik.ru/project/kotel/012.html|заглавие=Сибирский плавильный котёл: социально-демографические процессы в Северной Азии XVI — начала XX века. Сборник научных статей|ссылка=http://sibistorik.ru/project/kotel/index.html|ответственный=Отв. ред. Д. Я. Резун|место=Новосибирск|издательство=Сибирский хронограф|год=2004|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-87550-184-7|ref=}}</ref>. Дөйөм оҙонлоғо 1898 йылда 44 мең км, 1913 йылға 70 мең км тәшкил иткән тимер юлдар төҙөлөшө дауам итә. Тимер юлдарының барлыҡ оҙонлоғо буйынса Рәсәй, АҠШ-ҡа ғына етә алмай, европа илдәренең барыһын да уҙып киткән була, әммә һәр йән башына тимер юл менән тәьмин ителеү буйынса АҠШ-тан да, ҙур европа илдәренән дә артта була. Батшалыҡ итә башлағанда тимер юл төҙөү дәррәү барһа (1895—1899 йй. биш йыллыҡта йылына 2751 саҡрым), һуңғараҡ һиҙелерлек әкрен бара: 1907—1912 йй. тотош биш йылға ни бары 2952 саҡрым ғына төҙөлә — был талаптарға тап килмәй — 1902—1912 йй. хәрәкәт тығыҙлығы 36 %-ҡа, ә юл селтәре — 20 %-ҡа ғына артҡан. Сәнәғәт һәм сауҙа вәкилдәре съезы Советының 1913 йылдың 9 май докладында был турала иҫкәртелә: «Эш былай барһа, беҙ бөтә йөктәрҙе лә ташып өлгөрә алмаясаҡбыҙ, һәм ил үтә ауыр көрсөккә төшәсәк». Генерал-инженер Петров баһалауынса, хәлде илдәге иҡтисад мәнфәғәттәренә тап килтерер өсөн, йылына 5000 саҡрым төҙөр кәрәк. Шәхси башланғыстарҙы тотҡарлау кире тәьҫир итә — әүҙем матди мөмкинлектәр табыуға һәм етди аҡса һалыныуға ҡарамаҫтан, яңы тимер юлдар төҙөү буйынса юллауҙар сикһеҙ һаран ҡәнәғәтләндерелә<ref>{{Китап|заглавие=Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник|ответственный=Ред.-сост.: д-р ист. наук А. М. Анфимов, д-р ист. наук [[Корелин, Авенир Павлович|А. П. Корелин]]; Отв. ред. А. П. Корелин; [[Институт российской истории]], [[Российская академия наук]]|ссылка=http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm|место=СПб.|издательство=Русско-Балтийский информационный центр «БЛИЦ»|год=1995|страниц=415|isbn=5-86789-013-9|ref=}}</ref>. === Көнсығышҡа хәрәкәт һәм рус-япон һуғышы === [[Файл:Портрет_императора_Николая_II,_1900г._Рис.Липгарт_Э.К.eeUiv6cJ_1g.jpg|слева|мини|255x255пкс|Император Николай II портреты. Рәссам ''Липгарт Э. К.'', 1900 йыл]] [[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|мини|Николай II осорондағы ополчен билетында девизы һәм монограммаһы менән Ополчен тәреһенең һүрәтләнеше.]] Һарай яны тарихсыһы С. С. Ольденбург 1895 йылда император Алыҫ Көнсығышта өҫтөнлөк итер өсөн Япония менән бәрелеш булырын — дипломатик һәм хәрби яҡтан әҙер торорға кәрәклеген белгән{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=228}}. 1896 йылдың 22 майында Мәскәүҙә Рәсәй империяһы һәм Ҡытай араһында Японияға ҡаршы хәрби килешеү төҙөлә; Ҡытай Төньяҡ Маньчжурия аша Владивостокка тимер юл төҙөүгә ризалыҡ бирә, уны төҙөү һәм файҙаланыу Рус-Ҡытай банкына тапшырыла. 1896 йылдың 8 сентябрендә ҡытай хөкүмәте һәм Рус-Ҡытай банкы араһында Ҡытай-Көнсығыш (КВЖД) тимер юлын төҙөү буйынса концессион килешеү эшләнә. 1898 йылдың 15 мартында Пекинда Рәсәй һәм Ҡытай араһында, Рәсәйгә [[Порт-Артур]] (Люйшунь) һәм Далянь порттарын һәм уларҙың тирә-яғы территориялары һәм һыу яҫылығы менән 25 йылға ҡортомға алыу тураһында Рус-Ҡытай конвенцияһы төҙөлә; бынан тыш, ҡытай хөкүмәте КВЖД Йәмғиәтенә бер пункттан Дальнийға һәм Порт-Артурға тимер юл тармағы (Көньяҡ Маньчжурия тимер юлы) биргән концессияны таратыуға рөхсәт бирә. 1898 йылдың 12 авгусында Николай II сит ил эштәре министры граф Михаил Николаевич Муравьёвҡа Петербургҡа килгән ситдержавалар вәкилдәренә хөкүмәт мөрәжәғәтен (циркуляр нота) таратырға ҡуша. Николай батша тыныслыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса конференцияға йыйылыу тәҡдим итә<ref>Цит. по: Чаяние мира всего мира // [[Московские церковные ведомости]]. — {{сс3|30.8.1898}}. — № 35. — С. 464.</ref><ref>Оригинал текста ноты на французском языке]] см.: Правительственный вестник, {{сс3|16.8.1898}}, № 178, с. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).</ref>. 1899 һәм 1907 йылдарҙа [[Гаага тыныслыҡ конференцияһы]] үтә. Уның айырым ҡарарҙары бөгөнгө көнг тиклем эшләй ([[Гаага]]ла Даими арбитраж суд йәғни Третейский судының айырым палатаһы булдырыла). Гаага тыныслыҡ конференцияһын йыйыу инициативаһы менән сығыш яһағаны һәм уны үткәреүгә индекргән өлөшө өсөн Николай II (һәм билдәле рус дипломаты Мартенс Фёдор Фёдорович) 1901 йылда Нобель премияһы исемлегенә индерелә<ref>[https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=2073 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]</ref>. В Секретариате ООН по сей день стоит бюст Николая II и помещено его Обращение к державам мира о созыве первой Гаагской конференции. Рәсәйҙең Ляодун ярымутрауын ҡортомға алып, Ҡытай-Көнсығыш тимер юлын төҙөүе һәм [[Порт-Артур]]ҙа диңгеҙ базаһына нигеҙ һалыуы, Рәсәйҙең Манчжуриялағы йоғонтоһо Япония мәнфәғәттәренә ҡаршы килә. 1904 йылдың 24 ғинуарында япон илсеһе рус сит ил эштәре министры Владимир Николаевич Ламздорфҡа ике ил араһында һөйләшеүҙәрҙе өҙөү тураһында нота тапшыра. 1904 йылдың 26 ғинуар кисе япон флоты һуғыш иғлан итмәйсә порт-артур эскадраһын һөжүм итә. 1904 йылдың 27 ғинуарында Батша хәҙрәттәре Николай II Манифесы Японияға һуғыш иғлан итә. Ялу йылғаһындағы, Ляоянь эргәһендәге, Шахэ йылғаһындағы, Сандепу һәм Мукден алыштары; был һуғыштар рус армияһы өсөн уңышһыҙ тамамлана. 1904 йылдың 20 декабрендә [[Порт-Артур]] бирелә. К. Н. Рыдзевский, Александра Богданович көндәлегенә буйынса, Николай II-нең ваҡиғаға битарафлығын һүрәтләй<ref group="прим">В предисловии к книге А. Богданович историк А. Н. Боханов предупреждает читателей: «конкретные сведения, приводимые автором, требуют критического к себе отношения. Многие из них, основанные на слухах, не были историческими фактами как таковыми, а являлись лишь преломленным в сознании отражением действительных или мнимых событий… Различного рода неточности часто встречаются в книге. Об этом надо помнить и всё принимать безоговорочно на веру не следует».</ref>: {{начало цитаты}}«Ватанын яратҡан һәр кешене ҡайғыға һалған яңылыҡты батша битараф ҡабул итте, һағыш күләгәһе тойолоп та ҡараманы. Сахаров хәбәрен һөйләргә тотондо, кның көләмәстәре һәм хахылдауҙар туҡтаманы. Сахаров батшаны әүрәтә белә. Ҡыҙғаныс һәм асыу ҡабартырлыҡ түгелме ошо күренеш!»<ref>''Богданович А. В.'' Три последних самодержца. — {{М.}}, 1990. — С. 326.</ref>{{конец цитаты}} Юрий Никифорович Данилов бындай хәлдә Николайҙың («таш, боҙ кеүек һалҡын ҡанлылығы»); хәбәрҙәрҙән билдәле булғанса, Порт-Артур бирелер алдынан<ref>''Данилов Ю. Н.'' Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче.</ref>: {{начало цитаты}}«Батша поезында күпселек ваҡиғаларҙың мөһимлегенән һәм ауырлығынан хәсрәтләнә ине. Әммә Император Николай II бер үҙе генә тиерлек таш кеүек һалҡын булды. Ул элеккесә, Рәсәй буйлап дөйөм нисә саҡрым үтеүе менән ҡыҙыҡһына, һунар эпизодтарын хәтерләп һөйләп ала, үҙенә осрағандарҙың уңайһыҙланғанын күреп ала һ. б.… 1915 йылда беҙҙең ғәскәрҙәрҙең Галичинанан ауыр сигенгән сағында ла ул шулай һалҡынлыҡ күрһәтте; икенсе йылда, Батшаның йәмәғәт даирәләре менән бәйләнештәре тамам өҙөлгән саҡта, һәм 1917 йылдың март көндәрендә Псковта тәхеттән баш тартҡан көндәрҙә».{{конец цитаты}} Николай II был ваҡиға тураһында көндәлегенә<ref>{{sfn0|Дневники Николая II}}, [http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm 1904. Начат в Царском Селе.]</ref>: {{начало цитаты}}«21 декабрь. Шишәмбе. Төндә Анатолий Михайлович Стесселдән гарнизондың күп юғалтыуҙары һәм сирләүе һәм снарядтарҙы тулыһынса атып бөтөү сәбәпле, Порт-Артурҙы япондарға биреү тураһындағы тетрәндергес хәбәр алдым! Алдан шулай булыры күҙалланһа ла, ауыр һәм ҡыйын, ләкин армия ҡәлғәне ҡотҡарырына ышанғы килә ине. Һаҡлаусылар барыһы ла ҡаһарман күҙ алдына килтергәнгә ҡарағанда артығын эшләне. Тимәк, Аллаһы тәғәлә ихтыяры менән!»{{конец цитаты}} [[File:Avrora1905Manila.jpg|thumb|"Аврора" крейсеры һуғыштарҙан һуң Манилалағы рейдта. 1905 й.]] Порт-Артур ҡәлғәһе еңелгәндән һуң, күп кеше хәрби кампания ыңғай тамамланырына ышанмай. Патриотик кәйеф ярһыу һәм төшөнкөлөк менән алмашына. Был хәл хөкүмәткә ҡаршы агитация һәм тәнҡит үҫешенә килтерә. Император был тик ваҡытлыса ғына уңышһыҙлыҡ тип иҫәпләй. Ул тыныслыҡ теләй, хәрби яҡтан көскә таянған почётлы тыныслыҡ теләй. 1905 йылдың яҙы тамамланыуға хәрби хәлдең үҙгәреүе бик йыраҡ перспективала икәне тойола. 1905 йылдың 15 майында [[Цусима]] диңгеҙ алышында рус флоты тотошо менән тиерлек ҡыйратыла. АҠШ илсеһе Мейер императорға америка президенты Теодор Рузвельттың тыныслыҡ килешеүе буйынса аралашсы бүлыу теләген еткерә. 1905 йылдың 30 майында Рузвельт тәҡдиме ҡабул ителә. Рус делегацияһын батша вәкиле С. Ю. Витте етәкләй. 1905 йылдың 23 авгусында Портсмут тыныслыҡ килешеүенә рус вәкилдәре С. Ю. Витте һәм Р. Р. Розен ҡул ҡуя. Уның шарты буйынса, Рәсәй Кореяны Япония йоғонтоһо аҫтында тип таный, Японияға Көньяҡ Сахалинды һәм Порт-Артур һәм Дальний ҡалпалары менән Ляодун ярымутрауына хоҡуғын бирә. 1925 йылда америка тикшеренеүсеһе Т. Деннетт, күпселек Япония май һуңына хәлһеҙләнгән була, һәм фәҡәт тыныслыҡ килешеүе генә уны тулыһынса ҡыйратылыуҙан ҡотҡара тип яҙҙы<ref>''{{iw|Деннетт, Тайлер|Dennett T.||Tyler Dennett}}'' Roosevelt and the Russo-Japanese War. — New York, NY, USA, 1925. — P. 297.{{ref-en}}</ref>. Япония һуғышҡа 2 млрд иенға яҡын аҡса түгә, ә дәүләт бурысы 600 млн иендан 2,4 млрд иенға саҡлы үҫә. Процент буйынса ғына япон хөкүмәте 110 млн иен түләгән. Сит илдән алған дүрт займ япон бюджетына ятҡан ҙур йөк була. Япондар Т. Рузвельтҡа башлап үҙҙәре мөрәжәғәт итә. Рус-япон һуғышында еңелеү (ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр) һәм 1905—1907 йй. революцияны баҫтырыу (Григорий Распутин йоғонтоһо тураһында име-мимештәр таралыуы) идара итеү һәм интеллигент даирәләрендә император абруйының ҡаҡшауына килтерә<ref group="прим">Юғары уҡыу йортон тамамлаған дворян булмағандар рәсәй дворянлыҡ исемен алғанлыҡтан, интеллигенция дворяндарҙың бер өлөшө була.</ref>. == 1905—1907 йылдарҙағы Революция == [[Файл:Николай_II_-_Государь_в_тужурке_._Серов_В.А..jpg|слева|мини|Николай II портреты. Преображенский полкы офицеры тужуркаһында. Рәссам ''Серов В. А.'', 1900 й. тирәһе]] === 1905 йылдың 9 ғинуарында Санкт-Петербургтағы ваҡиғалар === Рус-япон һуғышы башланыу менән, Николай II либераль даирәләргә бер ни тиклем юл ҡуя: эске эштәр министры В. К. Плевены эсер боевигы үлтергәндән һуң, ул посҡа либерал тп һаналған Пётр Дмитриевич Святополк-Мирскийҙы тәғәйенләй; Сенатҡа 1904 йылдың 12 декабрь указы менән земстволар хоҡуҡтарын киңәйтеүҙе, эшселәрҙе страховкалау, инородецтарҙы эмансипациялаусы, цензураны бөтөрөү тураһындағы вәғәҙәләрен бирә<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=2007-10-16 }} {{сс3|12.12.1904}} года</span></ref>. Указ тексын тикшергәндә, ул граф Виттеға<ref group="прим">{{sfn0|Витте|1923|loc=т. I|с=274}}. Витте говорит, что в кабинете царя также присутствовал великий князь [[Сергей Александрович]]; нельзя исключать, что сказанное было предназначено для его слуха.</ref>: «Аллаһы тәғәлә тарафынан ышанып тапшырылған халҡыма был зыянлы булғанын беләм, һәм бер ҡасан да, бер осраҡта ла вәкәләтле идаралыҡҡа риза булмаясаҡмын» ти. === Санкт-Петербургта 1905 йылғы 9 ғинуар ваҡиғалары === [[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|180px|Санкт-Петербург эшселәре һәм халҡының 1905 йылғы 9 ғинуар петицияһы]] 1905 йылдың 9 ғинуарында Петербургта рухани Георгий Аполлонович Гапон инициативаһы менән эшселәрҙең Ҡышҡы һарайға тантаналы атлауы ойошторола. 6—8 ғинуар көндәрендә рухани Гапон һәм бер төркөм эшсе император исеменә Санкт-Петербург эшселәренән һәм халҡынан иҡтисади талаптар менән бер рәттән ҡайһы бер сәйәси талаптар ҙа яҙылған Петиция төҙөй. Петицияның төп талабы чиновниктарҙың бюрократия власын юҡҡа сығарыу һәм Учредительный йыйылыш формаһындағы халыҡ вәкәләтлеген булдырыу тора<ref>[[s:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]</ref>. Петиция төҙөү һәм уны батшаға тапшырырға тырышыу быға тиклем властар хупларға ынтылмаған күп һанлы забастовкалар эҙемтәһе була. Был күпселеге монархия яҡлы булған (аҡ батшаға ышанған) эшселәрҙе ышанысын бөтөрә һәм радикаль кәйеф үҫеүенә килтерә. Хөкүмәткә петицияның сәйәси эстәлеге билдәле булғас<ref name=LDN>{{статья|автор=Любимов Д. Н.|заглавие=Гапон и 9 января|ссылка=|издание=Вопросы истории|место=М.|год=1965|номер=8—9|страницы=}}</ref>, эшселәрҙе Ҡышҡы һарайға яҡынайтмау, кәрәк булһа, көс менән туҡтатыу ҡарары ҡабул ителә<ref>{{книга|автор=Витте С. Ю.|заглавие=Воспоминания. Царствование Николая II|ссылка=http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|место=Берлин|издательство=Слово|год=1922}}</ref><ref>{{книга|автор=Спиридович А. И.|заглавие=Записки жандарма|ссылка=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|место=Харьков|издательство=Пролетарий|год=1928|страниц=205}}</ref>. 6 ғинуар кисе бөйөк кенәз Владимир Александрович командалығында хәрби штаб төҙөлә, һәм баш ҡалаға ғәскәр туплау башлана (Крещение Господне уңайынан тантаналар ваҡытында картечь снарядының осраҡлы атыуы ла етди борсолоуға һалған була). Икенсе көндө хәл асыҡланғас, министрҙар кәңәшмәһендә хәрби хәл иғлан итмәҫкә һәм Гапонды ҡулға алмаҫҡа ҡарар ителә{{sfn|Кавторин|1992|с=358, 364}}. Әммә 8 ғинуарҙа һарай министры Фредерикс, императорҙың яҡын дуҫы, Царское Селонан килеп эске эштәр министры П. Д. Святополк-Мирскийҙы ҡыҙырта, хәрби хәл иғлан итеү һәм Гапонды ҡулға алыу тураһында Бойороҡ тапшыра. Бынан һуң Святополк-Мирский яңы кәңәшмә йыя, ғәскәрҙәр диспозицияһын раҫлай, Гапон менән аралашыуҙан баш тарта<ref>{{статья|автор=|заглавие=9-е января. Кн. П. Д. Святополк-Мирский о Гапоне|ссылка=|издание=Русское слово|место=М.|год=1909|номер=269 (24 ноября)|страницы=4}}</ref>, 8 ғинуар кисе императорға хәбәр итә{{sfn|Кавторин|1992|с=369}}, хәрби хәл иғлан итмәүен үтенә<ref>{{статья|автор=Святополк-Мирская Е. А.|заглавие=Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 годы|ссылка=|издание=Исторические записки|номер=77|место=М.|год=1965|страницы=273—277}}</ref>. Совет тарих фәне раҫлауҙарына ҡаршы, Николай II атыу тураһында бойороҡ биргәнме юҡмы, билдәһеҙ, министрҙарҙың батшаға шәхси докладтары протоколланмаған{{sfn|Кавторин|1992|с=369—370}}. Ғәскәргә, демонстранттарҙы Һарай майҙанына индермәүҙән башҡа, өҫтәмә бойороҡтар бирелмәй. Хөкүмәт аппаратының дөйөм йүнәлешен гвардия ғәскәрҙәре һәм Санкт-Петербург хәрби округы штабы начальнигы генерал Николай Фёдорович Мешетич һуңынан: «Атыу тураһында әйткәндә, был ғәскәрҙе йәлеп итеүҙең эҙемтәһе. Уларҙы парадҡа саҡырмағандар ҙа инде?»<ref>{{статья|автор=Семанов С. Н.|заглавие=«Кровавое воскресенье» как исторический феномен|ссылка=http://russiabgu.narod.ru/pages/themes/txt/semanov_krovavoe.pdf|издание=Вопросы истории|место=|год=1991|номер=6|страницы=182—188}}</ref>. 1905 йылдың 9 ғинуарында тәреләр, хоругвялар, иконалар һәм император портреттарын тотҡан күп меңле эшсе колонналары ҡаланың төрлө осонан Ҡышҡы һарайға хәрәкәт итә, колонналарҙың береһе алдынан Гапон килә. Заставаларҙа колонналарҙы ғәскәр ҡаршылай. Халыҡ тулҡынын кавалерия һөжүме тарата алмаған осраҡта, винтовка залптары ишетелә. Эшселәрҙең бер өлөшө батшаға петиция тапшырыу маҡсатында Һарай майҙанына үтеп инә (батша 6 ғинуарҙа кис үк Царское Селоға киткән була), һәм өгөтләү мөрәжәғәттәренән һуң заптар ярҙамында таратылған. Атыуҙар ураһында билдәле булғас, Невский проспектта радикаль лозунгылар аҫтында стихиялы митингтар башлана, ярһыған халыҡ полицейскийҙарҙы туҡмай башлай, полковник Николай Карлович Риман отряды ут асҡандан һуң, халыҡ тарала. Васильевский утрауының 4-се линияһында ҡыҙыл байраҡ эленгән баррикада төҙөлә. Рәсми докладтарҙа ғәйепле итеп эшселәр күрһәтелә<ref name=Lop>{{статья|заглавие=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|ссылка=http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|издание=Красная летопись|номер=1|место=Л.|год=1922|страницы=330—338}}</ref>, и войска вынуждены были произвести по колоннам ружейные залпы<ref name=Lop/>, ҡала үҙәгендә 150 мең кеше була<ref name=LDN/>. Отчётта эшселәр яғынан ғәскәргә ут асыу тураһында ялған хәбәр бар, баҡтиһәң, Нарва ҡвпҡалары янында ике полицейский 93-сө пехота Иркутск полкы залпы ҡорбаны булған<ref>{{книга|заглавие=Начало первой русской революции. Январь-март 1905 года. Документы и материалы|ответственный=Под ред. Н. С. Трусовой|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1955|страниц=960}}</ref><ref>{{статья|заглавие=[[s:Доклад комиссии, избранной общим собранием присяжных поверенных 16 января 1905 года по поводу событий 9—11 января|Доклад комиссии присяжных поверенных 16 января 1905 года по поводу событий в Петербурге 9—11 января 1905 г.]]|ссылка=|издание=Красная летопись|место=Л.|год=1922|номер=1|страницы=137—160}}</ref>. Хөкүмәт рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 9 ғинур көндө 130 кеше һәләк була һәм 299 кеше яралана. 10 ғинуарҙа һәләк булғандарҙы ашығыс рәүештә дөйөм ҡәберлектә ерләйҙәр<ref name=Lop/>. Совет тарихсыһы Владимир Иванович Невский иҫәпләүенсә, үлтерелгәндәр 200, яраланғандар — 800-гә яҡын була<ref>{{статья|автор=Невский В. И.|заглавие=Январские дни в Петербурге 1905 года|ссылка=|издание=Красная Летопись|год=1922|том=1|страницы=}}</ref>. 9 ғинуар кисе Николай II көндәлегенә түбәндәгене яҙа: «Ауыр көн! Эшселәрҙең Ҡышҡы һарайға барып етергә теләүе арҡаһында Петербургта етди сыуалыштар булды. Ғәскәрҙәр ҡаланың төрлө урындарында атырға тейеш ине, күп кеше вафат булды һәм яраланды. Аллам, ҡалай ҡыйын һәм ауыр!»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html Дневник Николая Романова.] Запись от {{сс3|9.1.1905}} года. ЦГАОР, ф. 601, оп. 1, д. 248.</ref> 1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары рус тарихында боролошло мәл була һәм 1905—1907 йылдарҙағы Беренсе рус революцияһына алып килтерә. Либераль һәм революцион оппозиция килеп сыҡҡан хәлдә император Николайҙы ғәйепләй. Полиция эҙәрлекләүенән ҡасып ҡотолған рухани Гапон 1905 йылдың 9 ғинуар кисендә эшселәрҙе ҡораллы ихтилалға һәм династияны ҡолатырға өндәүсе саҡырыу яҙа. «Йыртҡыс-батша, уның ҡаҙна урлаусы чиновниктары һәм рус халҡын талаусылар ҡоралһыҙ туғандарыбыҙҙы, ҡатындарыбыҙҙы һәм балаларыбыҙҙы аңлы рәүештә үлтерергә теләнеләр һәм үлтереүсегә әйләнделәр. Пули царских солдат, убивших за Нарва заставаһында батша портреттарын тотоп барған эшселәргә һәм портреттарға атҡан батша һалдаттары пулялары беҙҙең батшаға ышанысыбыҙҙы үлтерҙе. Халыҡ ҡарғаған батшанан, уның батша йылан тоҡомдарынан, уның министрҙарынан һәм бәхетһеҙ рус ерен талаусыларынан үс алайыҡ, туғандар! Барыһына ла үлем!»<ref>{{статья|автор=Гапон Г. А.|заглавие=[[s:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|издание=Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год=1905|страницы=14—15}}</ref> «Освобождение» либераль журналы редакторы Пётр Бернгардович Струве «Халыҡ йәлләде» мәҡәләһендә: «Халыҡ уға килде, халыҡ уны көттө. Батша халҡын ҡаршыланы. Уның ҡайғылы һәм ышаныулы һүҙҙәренә нагайкалар, ҡылыс һәм пулялар менән яуап бирҙе. Петербург урамдарында ҡан ҡойолдо һәм халыҡ менән ошо батша араһындағы бәйләнеш мәңгегә өҙөлдө. Халыҡҡа сығырға теләмәгән һауалы залиммы ул, үҙе көс алған стихияға йөҙгә йөҙ баҫып һөйләшергә өрккән ерәнгес ҡурҡаҡмы — 1905 йылдың 9 май ваҡиғаларынан һуң батша Николай асыҡтан-асыҡ халыҡ дошманы һәм йәлләде булып ҡалды»<ref>{{статья|автор=Струве П. Б.|заглавие=Палач народа|ссылка=|издание=Освобождение|место=Париж|год=1905|номер=64|страницы=1}}</ref>. Революцион матбуғатта 9 ғинуар көнө «Ҡанлы йәкшәмбе» тип аталды<ref>{{статья|заглавие=Революционные дни|автор=Ленин В. И.|ссылка=http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|издание=Вперёд|год={{сс3|18.1.1905}} года|номер=4}}</ref>.<ref>[http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |date=2011-10-19 }}</ref> һәм шулай СССР һәм Рәсәй тарихнамәһенә инде. {{викитека-текст|ru|Речь императора Николая II к депутации рабочих 19 января 1905 года|Речи императора Николая II к депутации рабочих 19 января 1905 года}} Николай II-нең трагедияға ҡарашын {{sfn|Кавторин|1992|с=370}} яңы ҡала башлығы Трепов махсус һайлап алған эшселәр делегацияһын ҡабул иткәндә әйтә. Николай делегаттарға «Миңә үҙегеҙҙең нужағыҙ тураһында боласыл өйкөлөш менән килеп белдереүегеҙ — енәйәтсел» ти, һуңынан уларҙы ғәфү итә. === Революцияның үҫеше. 17 октябрь Манифесы === 1905 йылдың 4 февралендә Мәскәү Кремлендә террорист бомбаһынан сиктән тыш уң сәйәси ҡарашы менән ағаһының улына йоғонто яһаусы бөйөк кенәз Сергей Александрович үлә. Илдә стачкалар дауам итә; империя сиктәрендә лә сыуалыштар башлана: Курляндияла «Лесные братья» немец помещиктарын, Кавказда әрмән-татар һуйышы башлана. Революционерҙар һәм сепаратистар Англия һәм Япониянан аҡса һәм ҡорал ярҙамы ала<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=2006-10-10 }}</ref>. [[Файл:Письмо императора Николая II императрице Марии Федоровне.jpg|thumb|200px|Николай II-нең императрица Мария Фёдоровнаға хаты. 14 ғинуар, 1906.]] флотта һәм төрлө ҡалаларҙа ихтилалдар тоҡана. Мәскәүҙәге декабрь ихтилалы иң ҙуры була. Шуның менән бер рәттән эсер һәм анархист индивидуаль терроры тарала. Революционерҙар меңәрләгән чиновникты, офицерҙы һәм полицейскийҙы үлтерә — 1906 йылда ғына 768 власть вәкилдәре йә агенттары үлтерелә һәм 820 яралана{{sfn|Ольденбург|1939|loc=т. 1|с=371—372}}. 1905 йылдың икенсе яртыһында сыуалыштар университеттарҙа һәм духовный семинарияларҙа үтә. Оппозицион партиялар матбуғатта самодержавиеға һөжүм итә<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 годы)]</ref>. [[File:Молебен в Георг.зале Зимнем дворце по случаю торж.открытия ГосСовета и ГосДумы 27апр1906г o.jpg|thumb|left|Петербург. Дәүләт Советы һәм Дәүләт Думаһы асылыу ыңғайынан Ҡышҡы һарайҙағы ғибәҙәт. 1906 й. 27 апреле]] 1905 йылдың 6 авгусында Дәүләт Думаһы булдырыу тураһында манифест — Дәүләт Думаһы тураһында закон һәм Думаға һайлауҙар тураһында — иғлан ителә. Әммә революция 6 август акттарын аша атлап үтә: октябрҙә бөтә рәсәй сәйәси стачка башлана, 2 млн атыҡ кеше баш күтәрә. Бик оҙаҡ икеләнгәндән һуң, 1905 йылдың 17 октябрендә Николай Манифесҡа ҡул ҡуя: «1. Халыҡҡа шәхестең, ысынлап тейелмәҫлеген, намыҫ, һүҙ, йыйылыш һәм создарға берләшеү азатлығын тәьмин иткән ҡаҡшамаҫ гражданлыҡ азатлығы бирергә. <…> 3. Дәүләт Думаһы хупламайса тороп бер закон да көсөнә кермәҫлек итеп, халыҡ һайлап ҡуйған властың ҡанундарға таянып эшләгәнен ысынлап күҙәтеү мөмкинлеген ҡаҡшамаҫ ҡағиҙәгә әйләндерергә»<ref>{{Cite web |url=http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |title=Официальная публикация манифеста |accessdate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |archivedate=2007-10-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=2007-10-12 }}</ref>. 1906 йылдың 23 апрелендә Рәсәй империяһының закон сығарыу процесында Думаның яңы ролен иҫәпкә алған Төп дәүләт закондары раҫлана. Либераль йәмәғәтселек фекере буйынса, манифест сикләнмәгән рус монарх власының ахырын белдерә. Манифестан һуң өс аҙна үтеүгә, терроризм өсөн хөкөм ителгәндәрҙән башҡа, сәйәси тотҡондарға амнистия иғлан ителә; 1906 йылдың 26 апрелендә теләһә ниндәй цензура тыйыла. Манифест сыҡҡндан һуң, забастовкалар кәмей; ҡораллы көстәр (флоттан тыш) антҡа тоғролоҡ һаҡлай; Николайҙың өнһөҙ хуплауы менән киҫкен уң монархия яҡлы йәмәғәт ойошмаһы — Рус халҡы союзы барлыҡҡа килә. == Ике революция араһындағы тиҫтә йыл == === Эске һәм тышҡы сәйәсәт ҡаҙыҡтары === 1907 йылда Бөйөк Британия менән Ҡытайҙа, Афғанстанда һәм Персияла йоғонто өлкәләре яйға һалына — [[Антанта]] тигән атама менән билдәле булған Тройственный килешеүгә (''Triple-Entente'') нигеҙ һалына<ref name=BRE23>{{БРЭ|статья=Антанта|id=695645|автор=[[Серова, Ольга Васильевна|Серова О. В.]]|том=2|страницы=23|ref=}}</ref>; был осорҙа ике яҡлы хәрби йөкләмәләр Рәсәй һәм Франция араһында була<ref name=BRE23/><ref>[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]</ref>. 1908 йылдың 27-28 майында британия Короле Эдуард VII батша менән — Ревель (Таллин) гаванендә рейдта осраша; король батшаға британия флоты адмиралы мундирын бүләк итә<ref name=PravV1908a>Правительственный вестник, {{сс3|29.5.1908}}, № 116, с. 1.</ref><ref name=PravV1908b>Правительственный вестник, {{сс3|30.5.1908}}, № 117, с. 1.</ref>. Монархтарҙың Ревелдә күрешеүен [[Берлин]] Германияға ҡаршы коалиция булдырыу тип аңлай<ref>История СССР с древнейших времен до наших дней. — {{М.}}: Наука, 1968. — Т. VI. — С. 480.</ref> — несмотря на то, что Николай был убеждённым противником сближения с Англией против Германии<ref>История СССР с древнейших времен до наших дней. — {{М.}}: Наука, 1968. — Т. VI. — С. 475.</ref>. [[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|left|Николай II 1913 йылда]] Рәсәй һәм Германия араһындағы Потсдам килешеүе (6.8.1911) уларҙың ҡапма-ҡаршы яҡтарҙа тороп ҡалыуын тотҡарлай алмай. 1912 йылда Ҡытайҙан бойондороҡһоҙлоҡ алған [[Монголия]] (Синьхай революцияһы) ысынында Рәсәй протектораты була. 1914 йылдың 4 апрелендә Урянхай крайында тывалар (Енисей губернаһы составында) Рәсәй протектораты аҫтына инә. Тывалағы сәйәси һәм илселек эштәре Иркутск генерал-губернаторына тапшырыла. 1912 йылдың көҙөндә Балҡан союзы һәм Төркиә араһында Беренсе Балҡан һуғышы башлана<ref group="прим">Рәсәй Балкан союзы менән Төркиәне яраштырып берләштереп, үҙ контроле аҫтында йәшәтергә күп дипломатик көсөн түгә. Хөкүмәт башлығы Пётр Аркадьевич Столыпиндың идеяһы тормошҡа ашмай</ref>. Балҡан һуғышына бәйле, Австро-Венгрияның Рәсәйгә ҡарата ҡыланышы асыу килтергес була, 1912 йылдың ноябрендә өс рәсәй хәрби округының ғәскәрен саҡырыу тураһында хәбәр ҡуҙғатыла, ләкин премьер-министр императорҙы илде һуғышҡа тарттырмаҫҡа өгөтләй{{sfn|Коковцов|1933|loc=[http://rummuseum.ru/portal/node/3114 гл. V: Собрание, под моим председательством, губернаторов для заслушания сообщений о предвыборном положении. Н.А. Хвостов…]}}. 1913 йылда Романовтар йортоноң 300 йыллығы киң билдәләнә: император ғаиләһе Мәскәүгә, Владимирға, Түбәнге Новгородҡа, шунан Волга буйлап Костромаға бара. Кострома ҡалаһындағы Ипатьев монастырында (14.3.1613) Романовтарҙың беренсе батшаһы — Михаил Фёдорович саҡырылған була; 1914 йылдың ғинуарында Петербургта династияның юбилейы хөрмәтенә төҙөлгән Фёдоровский соборын тантаналы изгеләндереү ойошторола. [[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|Династияның беренсе батшаһы Михаил Фёдорович һәм Николай II портреттары менән '''Романовтар йортона 300 йыл''' юбилей 1 һумы. Көмөш, 1913 й.]] [[Файл:Nicholas on Red Square 1913.jpg|thumb|200px|Николай II Романовтар йортоноң 300 йыллығын билдәләгәндә. 1913 й.]] === Николай II һәм Дума === Тәүге ике Дәүләт думаһы тормошсан булмай сыға. Улар таратыла. I Дума тарҡатылғандан һуң, Министрҙар Советы рәйесе итеп Пётр Аркадьевич Столыпин тәғәйенләнә. Столыпиндың аграр сәйәсәте, сыуашлыштарҙы уңышлы баҫтырыуы, II Думалағы сағыу сығыштары өсөн ҡайһы бер уңдар уны кумир итеп күтәрә. [[Файл:Автограф_Николая_Второго_в_Золотой_книге_почётных_посетителей_Думы_9_февраля_1916_г._Журнал_Нива.jpg|мини|200x200пкс|Дәүләт Думаһын почётлы килеп күреүселәрҙең Алтын китабында Николай II-нең автографы. 9 февраль, 1916 йыл]] Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһы, һайлауҙарҙа социал-демократтар һәм эсерҙар ҡатнашҡанлыҡтан, беренсеһенә ҡарағанда ла һулыраҡ булып сыға. Столыпин Думаның составын үҙгәртергә тырыша. Социал-демократтар көс ҡулланып дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү буйынса йәшерен эшмәкәрлек алып барғаны асыла. Ҡаршы тороуҙың эҙемтәһе булып батша хәҙрәттәренең II Думаны тарҡатыу буйынса ҡул ҡуйған 1907 йылдың 3 июнь манифесы барлыҡҡа килә. 1905 йылдың 17 октябрь манифесына ҡапма-ҡаршы торғаны өсөн, совет тарихнамәһендә ул «Өсөнсө июнь түңкәрелеше» тип аталды (Дәүләт Думаһы хупламай тороп бер документ та ҡабул ителергә тейеш булмай!). Генерал А. А. Мосолов фекеренсә, Николай II Дума ағзаларын халыҡ вәкилдәре итеп түгел, «ғәҙәти интеллигент» тип ҡабул иткән, һәм батшаның крәҫтиән делегацияларына ҡарашы бөтөнләй башҡа булған: «Батша улар менән бик теләп осраша һәм бер ҙә арымай, оҙаҡ итеп, шатланып һәм яғымлы һөйләшә ине»{{sfn|Мосолов|1938|с=108}}. === Ер реформаһы === 1902—1905 йылдарҙа дәүләт кимәлендә яңы аграр закон эшләү менән дәүләт эшмәкәрҙәре лә, Рәсәй ғалимдары ла: Вл. И. Гурко, С. Ю. Витте, И. Л. Горемыкин, А. В. Кривошеин, П. А. Столыпин, Пётр Петрович Мигулин, Николай Николаевич Кутлер һәм А. А. Кауфман шөғөлләнгән. Общинаны тарҡатыу мәсьәләһен тормош үҙе ҡуйған. Революция ҡыҙған осорҙа Н. Н. Кутлер хатта алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн тартып алыу проектын тәҡдим итә. 1907 йылдан столыпин аграр реформаһы тормошҡа ашырыла башлай. Реформаның төп йүнәлеше булып элек коллектив милектә булған ауыл общинаһы ерҙәрен милексе крәҫтиәндәргә беркетеү торған. Дәүләт шулай уҡ крәҫтиәндәрҙең алпауыт ерҙәрен һатып алыуына ла киң ярҙам ойошторған (Крәҫтиән ер банкыһы кредиты аша), агроном ярҙамына субсидия бүлгән. Реформаны үткәргәндә аралашҡан баҫыуҙар күренешенә (крәҫтиән бик күп баҫыуҙарҙа ваҡ ер һыҙаттарын эшкәртеүе) ҡаршы көрәшкә ҙур иғтибар ителгән, хужалыҡтың һөҙөмтәлелеген күтәреү маҡсатында крәҫтиәндәргә участканы «бер урындан» (ҡырҡым отруба, утар) бирергә тырышҡандар. Ерҙе файҙаланыу буйынса бик күләмле хеҙмәттәр талап иткән реформа шаҡтай аҡрын йәйелдерелгән. Февраль революцияһына тиклем крәҫтиәндәрҙең шәхси милегендә община ерҙәренең 20 % беркетелгән була; реформаның күҙгә ташланып торған һәм ыңғай һөҙөмтәләре тулы күләмдә беленеп өлгөрмәне. 1913 йылда Рәсәй (висла буйы губерналарын иҫәпкә индермәй) [[арыш]], [[арпа]] һәм [[һоло]] етештереү буйынса донъяла беренсе урында, на третьем [[бойҙай]] етештереү буйынса ([[Канада]] һәм [[АҠШ]]-тан ҡала) өсөнсө урында, картуф етештереү буйынса ([[Франция]], [[Германия]] һәм Австро-Венгриянан ҡала) дүртенсе урында торған<ref>[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424093231/http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html |date=2008-04-24 }}</ref>. Рәсәй донъяла ауыл хужалығы продукцияһының төп экспортёры була, уға ауыл хужалығы продукцияһын сит илдәргә сығарыу күрһәткесе буйынса бөтә донъя экспортының 2/5 өлөшө тура килгән. Игенселек уңышы инглиз йәки герман уңышынан өс тапҡырға кәмерәк, картуф уңышы — ике тапҡырға кәмерәк булған. === Хәрби өлкәлә үҙгәртеп ҡороуҙар === [[Файл:Крым._Имп.Николай_II_обходит_строй_выпускников_Севаст.офиц.школы_авиации_1911г_SOSHA.jpg|мини|200x200пкс|Ҡырым. Николай II Севастополь авиация мәктәбе сығарылыш уҡыусылары сафтарын ҡарап үтә. 1911 й.]] Рәсәйҙә, 1904—1905 йй. рус-япон һуғышында еңелеү һабаҡтарына таянып, үҙәк идаралыҡтағы, ойоштороу, комплектлау системаһында, армияның хәрби әҙерлегендә һәм техник тәьмиәтендә етди етешһеҙлектәрҙе иҫәпкә алып, 1905—1912 йй. хәрби үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә. Хәрби өлкәлә үҙгәртеп ҡороуҙарҙың беренсе осоронда (1905—1908) юғары хәрби идаралыҡты үҙәктән күсерә (Хәрби министрлыҡтан бойондороҡһоҙ Генераль штабтың Баш идаралығы, Дәүләт оборонаһы советы булдырыла, генерал-инспекторҙар туранан-тура императорға буйһона), действительный хеҙмәт сроктары ҡыҫҡартыла (пехотала һәм ялан артиллерияһында 5 йылдан 3 йылға, башҡа ғәскәри төрҙәрҙә 5 йылдан 4 йылға тиклем, флотта 7 йылдан 5 йылға тиклем), офицер составы йәшәрә; һалдат һәм матростарҙың көнкүреше (ашау-эсеү һәм кейем менән тәьмин итеү) һәм материальное положение офицерҙар һәм оҙайлы хеҙмәт итеүселәрҙең матди хәле яҡшыртыла. Икенсе осорҙа (1909—1912) юғары идаралыҡ үҙәкләштерелә (Генштабтың Баш идаралығы Хәрби министрлыҡ составына индерелә, Дәүләт оборона советы ябыла, генерал-инспекторҙар хәрби министрға буйһона); хәрби яҡтан көсһөҙ резерв һәм крепостной ғәскәрҙәр иҫәбенә ялан ғәскәрҙәре көсәйтелә (армия корпустары һаны 31-ҙән 37-гә арта), ялан частарында, мобилизация башланғанда икенсе сираттағы частарҙы йәйелдереүгә бирелергә тейешле запас булдырыла (ялан артиллерияһын, инженер һәм тимер юл ғәскәрҙәрен, элемтә частарын индереп), полктарҙа пулемёт командалары һәм корпус авиаотрядтары булдырыла, юнкер училищелары, яңы программалар бирелеп, яңы устав һәм нәсихәттәр индерелеп, хәрби училищелар итеп үҙгәртелә. 1910 йылда Император хәрби-һауа флоты барлыҡҡа килә һәм шул уҡ йылды Ҡырымда Севастополь лётчиктарҙың офицер мәктәбе асыла (киләсәктә — ''Кача'').<ref>[http://авиару.рф/aviamuseum/aviatsiya/nachalo-aviastroeniya-v-rossijskoj-imperii-2/pervye-aviashkoly-rossii/sevastopolskaya-ofitserskaya-shkola-aviatsii/ Севастопольская офицерская школа авиации.]</ref> === [[Беренсе донъя һуғышы]] === [[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|200px|thumb|20 июль, 1914 й. Николай II Германияға һуғыш иғлан итә.]] 1914 йылдың 19 июлендә [[Германия империяһы]] Рәсәйгә һуғыш иғлан итә: Рәсәй империя һәм династияның һәләкәте менән тамамланған Беренсе донъя һуғышына инә. Николай II һуғыш алды йылдарында ла, 1914 йылдың 15 июлендә Австро-Венгрия Сербияға һуғыш иғлан итеп, Белградты бомбаға тота башлаған һуғыш башланырға торған һуңғы көндәрҙә лә һуғышты булдырмау маҡсатында күп тырышлыҡ һалып ҡарай. 1914 йылдың 16 июлендә Николай II Вильгельм II-гә «австрия-сербия мәсьәләһен Гаага конференцияһына тапшырыу» тәҡдиме менән телеграмма ебәрә<ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]</ref><ref name=Pal>{{h|М. Палеолог в своей книге}} ''Палеолог М.'' Царская Россия во время мировой войны. — {{М.}}, Международные отношения, 1991. — Гл. XII.</ref> Немец хөкүмәте телеграмманы баҫтырыуҙы кәрәк тип тапмай. Сөнки император Вильгельм һуғыш көҫәгән<ref name=Pal/><ref>''[[Бьюкенен, Джордж Уильям|Бьюкенен Дж.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Мемуары дипломата.] — {{М.}}: Международные отношения, 1991. — Гл. 14.</ref><ref>''Buchanan G.'' [https://archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague My Mission to Russia and other diplomatic memories.] — 1923. — P. 200.{{ref-en}}</ref><ref name=ZAB>{{sfn0|История России|2010|с=291}}</ref>. Антанта илдәрендә лә, Рәсәйҙә лә оппозицион партиялар (шул иҫәптән социал-демократтар), һуғыш башланғанда, агрессор тип Германияны атай. 1914 йылдың көҙөндә В. И. Ленин Германия үҙенә уңайлы мәлдә һуғыш башланы тип яҙа<ref group="прим">''Ленин В. И.'' Война и российская социал-демократия // ПСС. — Т. 26:</ref>. [[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|200px|left|Николай II, һарай министры һәм биләмәләр графы Владимир Борисович Фредерикс (үҙәктә) һәм бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич (уңда) Ставкала. Сентябрь, 1914 гй.]] [[Файл:Kerber Essen.jpg|thumb|200px|Николай II «Рәсәй» крейсеры офицерҙары араһында. 1915 й.]] [[Файл:Вторая бригада линкоров.jpg|thumb|200px|Балтиҡ диңгеҙе. Рәсәй линкорҙары бригадаһы. 1915 й.]] 1914 йылдың 20 июлендә императорҙың һуғыш тураһында манифесы баҫыла. Шулай уҡ батша хәҙрәттәре указы менән кенәз Кесе Николай Николаевичты Юғары баш командующий, штаб начальнигы итеп генерал Николай Николаевич Янушкевичты тәғәйенләй. 1914 йылдың 26 июленән Дәүләт Советы һәм Дәүләт Думаһы ултырыштары туҡтатыла<ref>Правительственный вестник, {{сс3|27.7.1914}}, № 165, стр. 1.</ref>. 1914 йылдың 26 июлендә Австрия менән һуғыш тураһында манифест сыға. Шул уҡ көндө Ғали йәнәптәре Дәүләт советы һәм Дума ағзаларын ҡабул итә:<ref>Правительственный вестник, {{сс3|27.7.1914}}, № 165, с. 2.</ref>: {{начало цитаты}}«Германия, һуңғараҡ Австрия Рәсәйгә һуғыш иғлан иттеләр. Беҙҙең илебеҙ буйлап ғәрәсәт һымаҡ ҡалҡҡан Тыуған илгә булған оло һөйөү һәм тәхеткә тоғролоҡ тойғолары күтәрелеше минең һәм һеҙҙең күҙ алдында, һәм беҙгә яуаплылыҡты өҫтөбөҙгә алып, беҙҙең бөйөк Рәсәй-әсәбеҙ Аллаһы Тәғәлә һынау итеп ебәргән һуғышты ахырына еткерер тип ышанайыҡ. <…> Һеҙ барығыҙ ҙа һәм һәр кем үҙ урынында миңә һынау итеп төшөрөлгән бурысты, минән башлап, барыбыҙ ҙа үткәрергә, ахырына еткерергә ярҙам итерегеҙгә ышанам. Рус Ере Аллаһы бөйөк!»{{конец цитаты}} Яуап телмәре аҙағында Дума рәйесе камергер Михаил Владимирович Родзянко: {{начало цитаты}} «Фекер, ҡараш һәм инаныстарҙы берләштереп, Рус Ере исеменән Дәүләт Думаһы үҙенең батшаһына тыныс һәм ҡәтғи итеп әйтә: „Бирешмәгеҙ, ғали йәнәптәре, рус халҡы һеҙҙең менән, Аллаһы тәғәләнең мәрхәмәтенә ышанып, дошманды һындырып һәм Тыуған илебеҙ ғорурлығын яҡлап, ул бер ниндәй ҡорбан алдында ла туҡтап ҡалмаҫ“»<ref>Ibid.{{уточнить|указать источник явно, а не ссылаться по английски "там же"}} (редакция текста по указанному источнику).</ref>. {{конец цитаты}} 18 августа Галиция алышы башлана — рус ғәскәрҙәренең генерал Николай Иудович Иванов командалыҡ иткән Көньяҡ-Көнбайыш фронты һәм эрцгерцог Фридрихтың дүрт австрия-венгрия армияһын ҡаршы һуғыша. Рус армияһы һөжүм барышында ҙур мөһим стратегик территорияны — Көнсығыш [[Галиция]]ны һәм Буковинаның бер өлөшөн яулай. 26 сентябргә фронт Львовтан көнбайышҡараҡ 120—150 км-ҙа стабилләшә. Көслө австрия ҡлғәһе Перемышль рус армияһы тылында ҡамауҙа ҡала. Галицияны яулау Рәсәй өсөн ҡасандыр тартып алынған тарихи Русь ерен кире ҡайтарыу кеүек була. Бының менән бер рәттән рус армияһы Көнсығыш Пруссия операцияында тар-мар ителә. Генерал Самсоновтың 2-се армияһы 6 корпусынан 2-һен юғалта — улар ҡамауға һәм әсирлеккә эләгә. Фронт командующийы генерал Жилинский вазифаһынан төшөрөлә. 1-се армия командиры генерал Павел Карлович Ренненкампфтың хәрәкәттәре уңышһыҙ тип табыла, һәм немец фамилиялы командирҙарға ышанмаусанлыҡҡа килтерә. 1914 йылдың 20 октябрендә Рәсәй Ғосман империяһына һуғыш иғлан итә<ref>Правительственный вестник, {{сс3|21.10.1914}}, № 249, с. 1 (сохранены некоторые особенности оригинального написания).</ref>: {{начало цитаты}}«Рәсәй Ҡара диңгеҙ яр буйҙарында ата-бабалар васыят итеп ҡалдырған тарихи бурысын үтәү юлын асасаҡ».{{конец цитаты}} Батша сентябрҙән ноябргә тиклем арауыҡта Рәсәй Көньяғына һәм Кавказ фронтына бер нисә тапҡыр бара. Германия командованиеһы 1915 йылға, Көнбайыш фронттан Көнсығыш фронтҡа төп баҫымды күсереп, стратегияһын үҙгәртә. Рәсәйгә хәрби яҡтан еңеп, уны сепарат тыныслыҡ килешеүенә күндереү була маҡсаты. Германия армияһы Көнсығыш Пруссиянан һәм Галициянан эҙмә-эҙлекле ҡеүәтле фланг һөжүмдәре ойоштороп, Рус армияһы оборонаһын йырып, кружить и разгромить в Варшава һикәлтәһендә выступ ҡамарға һәм тар-мар итергә теләй. Шуның һөҙөмтәһендә фронттарҙағы хәл киҫкен ауырлаша (ҡара: Великое отступление 1915 года). Март аҙағына рус ғәскәрҙәре Буковинаның күп өлөшөн ысҡындыра. 22 мартта ҡамауҙағы Перемышль бирелә, 120 меңдән артыҡ кеше әсирлеккә алына, һәм был рус армияһының 1915 йылдағы һуңғы уңышы була. Июнь башына Перемышль дә ҡулдан ысҡына. Июнь аҙағына [[Львов]] ҡалдырыла. Баҫып алынған ерҙәр юғала, Рәсәй империяһы биләмәләрен дошман яулай башлай. Йәмғиәттә хәлде төҙөтеп булмау үкенесе барлыҡҡа килә. 1915 йылдың башына фронттағы ғәскәрҙәр ҡоралға һәм хәрби припастарға ҡытлыҡ кисерә башлай. Бөтә иҡтисадты һуғыш талаптарына яуап бирерлек итеп үҙгәртеп ҡороу асыҡлана бара. 1915 йылдың 17 авгусында Николай II дүрт: оборона, яғыулыҡ, аҙыҡ-түлек һәм йөк ташыу буйынса Айырым кәңәшмә булдырыу тураһындағы документ раҫлай. Министрҙар еткселегендәге хөкүмәт вәкилдәренән, шәхси сәнәғәтселәрҙән, Дәүләт Думаһы һәм Дәүләт Советы ағзаларынан торған был Айырым кәңәшмәләр хөкүмәт, шәхси сәнәғәт һәм йәмәғәтселектең тырышлыҡтарын хәрби мәнфәғәттәрҙе ҡәнәғәтләндереү маҡсатында берләштерергә тейеш була. Оборона буйынса Айырым кәңәшмә төп роль уйнаған. Айырым кәңәшмәләр менән бер рәттән 1915 йылда Хәрби-сәнәғәт комитеттары — ярым оппозиция характерындағы буржуазия йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә. ==== Николай II Рус армияһының Юғары баш командующийы вазифаһын үҙ өҫтөнә ала ==== 1915 йылдың 5 айында Ставкаға килгән еренән батша Николай II ҡайтып китергә ашыҡмай һәм шуны аңлатып ҡатынына хат яҙа. Фронтта уышһыҙлыҡтар дауам итә: Варшава, Ковно бирелә, Брест нығытмалары шартлатыла, немецтар Көнбайыш Двинаға яҡынлаша, Рига халҡы эвакуация башлай. Шундай шарттарҙа Николай II үҙе армияны етәкләргә ҡарар итә<ref name=Kers306/> [[Файл:RussianHighCommand.jpeg|слева|мини|200x200пкс|Николай II һәм фронт командующийҙары Ставка ултырышында.]] [[Файл:Кинохроника._Редкие_кадры._Император_Николай_II_прибывает_на_своей_машине.webm|мини|200x200пкс|Кинохроника. Император Николай II үҙ машинаһында килеп төшә.]] Юғары баш командующий ставкаһы штабы начальнигы итеп генерал Михаил Васильевич Алексеев тәғәйенләнә. Николайҙың ҡарарын төрлөсә аңлайҙар: министрҙар был аҙым менән килешмәй, уның ҡарарын Александра Фёдоровна ғына хуплай<ref name=UAI>{{книга|автор=[[Уткин, Анатолий Иванович (историк)|Уткин А. И.]]|заглавие=Первая мировая война|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2001|страниц=592|ссылка=http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}</ref>. Министр Александр Васильевич Кривошеин: {{начало цитаты}}Рәсәйҙең бынан да ауырыраҡ хәлдәрҙә ҡалған саҡтары булған, әммә бер ваҡытта ла булған хәлде тағы ҡатмарлаштырған ситуация булмағандыр… Беҙ дары мискәһендә ултырабыҙ. Бөтә нәмә күккә осһон өсөн бер осҡон ғына кәрәк… Императорҙың армия менән командалыҡты ҡабул итеүе — осҡон ғына түгел, ә пушка арсеналына ташланған тотош шәм.{{конец цитаты}} Николай II-нең даими хәрби еңелеүҙәр фонында Юғары баш командующий бурысын үҙ өҫтөнә алыу ҡарары самодержавие өсөн иң һуңғы һәләкәтле аҙымы була. Юғары баш командующий Ставкаһы поезында изоляцияла ултырған Николай II 1915 йылдың көҙөнән бирле ысынында ил менән идара итеүҙә туранан-тура ҡатнашмай, әммә уның абруй менән файҙаланмаған ҡатынының, императрица Александра Фёдоровнаның роле арта<ref name=Kur>''Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Коффер Р., Ригуло П., Фонтен П., Сантамария И., Булук С.''[http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm Парадоксы Октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808120745/http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm |date=2021-08-08 }} // Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии / Пер. под рук. Е. Л. Храмова. — (Три Века Истории). — М., 1999. — Ч. 1: Государство против своего народа. — Гл. 1.</ref>. Рус армияһы һалдаттары Николайҙың Юғары баш командующий вазифаһын энтузиазмһыҙ ҡабул итә<ref>{{книга|автор=Поршнева О. С.|заглавие=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|место=М.|год=2004|страниц=200}}</ref>. Генералитет һәм офицерҙар, генерал Антон Деникин фекеренсә, батшаның шәхси роле тыштан ғына булырын аңлай, ә Юғарының штаб начальнигы Алексеев булғанын белгәс, тыныслана бирә{{sfn|Деникин|2002|loc=Старая армия и государь|с=34}}. Шул уҡ ваҡытта герман командованиеһы кенәз Николай Николаевичтың Юғары баш командующий вазифаһынан китеүенән — ул ҡәтғи һәм оҫта дошман булғаны өсөн — ҡәнәғәтлек кисерә. Уның байтаҡ ҡына стратегик идеяларын Эрих Людендорф юғары дәрәжәлә ҡыйыу һәм бынамын тигән тип баһалаған<ref name=UAI/>. [[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|200px|left|Император Николай II-нең Бендерыла лазаретҡа килгән мәле. 1916 й.]] 1915 йылдың 28 авгусында Вилен операцияһы башлана, рус оборонаһы емерелә. Һөҙөмтәлә рус ғәскәрҙәре Вильноны ҡалдырырға һәм барса Көнбайыш фронты линияһы буйлап сигенергә мәжбүр була. 10-сы армия ҡамауға эләгеүҙән ҡотола, немецтарҙың алдынғы частарына контр һөжүм ойошторола һәм улар ҡыҫырыҡлана. Ҡышҡа табан ике яҡ та, сиктән тыш хәлдәре бөтөп, 1917 йылға тиклем дауам иткән позицион һуғышҡа күсә (ҡара: Брусиловский прорыв). 1916 йылдың көҙгө саҡырылышы 13 миллион кешене мылтыҡ менән ҡоралландыра, һәләк булыусылар һаны 2 миллиондан артып китә. Михаил Константинович Лемке, Ставкаың пресс-бюроһы етәксеһе, батшаның халыҡтың ҡырылыуын иҫ киткес вайымһыҙ ҡабул икәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1916 йылда 5-се армия корпусының ҙур юғалтыуҙары (50 %) хаҡында ишеткәс, батша: «…уның ишеләр генә һәләк булдымы, ҡалғандар бар бит, шулар етер» тигән һүҙҙәр әйтә{{sfn|Лемке|1920|с=813—814}}{{sfn|Поспеловский|1997|с=245—246}}. йылғы йылғы == Монархияның ҡолатылыуы == Сәләмәт ир-аттың күбеһе һуғыш солғанышында булыуы, ат һәм башҡа мал-тыуарҙы, пҙыҡ-түлекте күпләп реквизициялау иҡтисадҡа, бигерәк тә ауыл ерендә, ҙур зыян килтерә. Сәйәсиләштерелгән петроград йәмәғәтселеге мөхитендә власть ғауғалар (айырып әйткәндә, Григорий Ефимович Распутин һәм уның «ҡара көстәре» йоғонтоһо) һәм хыянатта ғәйепләүҙәр менән күҙҙән төшә барған; Николайҙың «самодержавие» идеяһына һүҙе менән ысын күңелдән ышанғанлығы дума ағзаларының әм йәмәғәтселектең либераль һәм һул ынтылыштары менән ҡапма-ҡаршы торған. Февраль революцияһы башланыуға IV саҡырыдлыш Дәүләт Думаһы батша хөкүмәтенә оппозицияла торған төп үҙәккә әүерелә. Парламент коалицияһы үҙәген Конституцион-демократик партия (кадеттар лидеры Павел Николаевич Милюков) һәм 17 октябрь союзы (октябристапр) тәшкил иткән. Думаның төп талабы — Рәсәйҙә Дума тәғәйенләгән һәм Дума алдында ''яуаплы'' хөкүмәт. Ысынбарлыҡта был дәүләт ҡоролошон самодержавиенан Бөйөк Британиялағы кеүек конституцион монархия итеп үҙгәртеүгә килтерергә тейеш була. 1916 йыл буйына власть тапҡалыуы дауам итә. Берҙән-бер һайланған орган — Дәүләт думаһы — йылына бер нисә аҙнаға ғына үҙенең ултырыштарына йыйыла, бер эшкинмәгән министр китә, уның урынына шундай уҡ абруйһыҙы килә, йәғни министрҙар бер туҡтауһыҙ алмашынып тора<ref name=Kur/>. 1916 йылда Николай II дүрт Министрҙар советы, дүрт эске эштәр министрын, ҡс сит ил эштәре буйынса министрын, ике хәрби министрҙы һәм өм юстиция министрын алмаштыра. === Революция === 1917 йылғы Февраль революцияһы күмәк халыҡтың стихиялы ынтылышы булараҡ башланһа ла, "үрҙәгеләрҙең" киҫкен сәйәси кризисы, либераль-буржуаз дапрәләрҙең батшаның үҙе генә ҡулында тотҡан сәйәсәте менән ризалашмауы уның уңышына килтергән. Икмәк фетнәләре, һуғышҡа ҡаршы митингтар, демонстрациялар, сәнәғәт предприятиеларындағы стачкаларға ризаһыҙлыҡ белдереүсе күп меңле баш ҡала гарнизоны ҡушыла. 1917 йылдың 27 февралендә дөйөм забастовка ҡораллы ихтилалға әйләнә; ихтилалға ҡушылған ғәскәр ҡаланың мөһим пункттарын, хөкүмәт биналарын баҫып ала. Батша хөкүмәте килеп сыҡҡан хәлде тиҙ арала һәм ҡыйыу хәрәкәт итеп яйға һалырға һәләтһеҙ була. Уға тоғролоҡ һаҡлаған тарҡау һәм аҙ һанлы көстәр баш ҡалала күҙәтелгән анархияны үҙ аллы туҡтата алмай, ихтилалды баҫтырырға фронттан саҡыртылған бер нисә часть, ҡалаға үтеп керә алмай, тотҡарлана. Николай II үҙе был ваҡытта (22 февралдән бирле) Могилёвта, Юғары баш командующий Ставкаһында була. Унда киткән саҡта эске эштәр министры А. Д. Протопопов баш ҡалалағы хәл контролдә тотола, тип уны ышандыра. Революция тураһында батша 1917 йылдың 25 февраль кисенә ишетә. Петроградта демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы аттырғандан һуң, 1917 йылдың 26 февраль кисендә Министрҙар советы рәйесе кенәз Николай Дмитриевич Голицын Дәүләт думаһы һәм Дәүләт советы эшмәкәрлеген апрелгә тиклем туҡтатып тороу ҡарарын батшаға хәбәр итә. Депутаттар (уң партияларҙы индермәй) эштәрҙе туҡтатып тороу менән ризалашһалар ҙа, шулай ҙа 1917 йылдың 27 февралендә «айырым кәңәшмә» ҡорорға була. Власть органы — Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты («Комитет членов Государственной думы для водворения порядка в столице и для сношения с лицами и учреждениями») төҙөлә, уның рәйесе итеп октябрист Михаил Владимирович Родзянко ҡуйыла<ref>Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия. — {{М.}}: Российская политическая энциклопедия, 2008. — С. 670.</ref>. Шул уҡ ваҡытта икенсе власть үҙәге — эсерҙар һәм меньшевиктар етәкләгән Петроград эшсе депутаттар советы башҡарма комитеты барлыҡҡа килә. === Тәхеттән баш тартыу === [[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|230px|Император Николай II-нең Тәхеттән баш тартыуы. 1917 йылдың 2 марты. Машина яҙыуы. 35 × 22. Түбәнге уң мөйөштә ҡәләм менән Николай II ҡултамғаһы: ''Николай''; түбәнге һул мөйөштә ҡәләм өҫтөнән ҡараға манып Владимир Борисович Фредерикс ҡулы менән ышандырыу яҙылған: ''император һарайы министры генерал-адъютант граф Фредерикс'']] [[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|230px|Тәхеттән баш тартыу тураһында Манифест. Хаҡы 6 тин]] [[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|220px|Псков. Вокзал бинаһындағы иҫтәлекле таҡта]] 1917 йылдың 27 февралендә Ставкаға хәрби министр Беляевтан Петроград гарнизонының революция яғына күсеүе һәм батшаға тоғро ғәскәр ебәреүҙе үтенгән телеграмма килә. Баш ҡала гарнизонының баш күтәреүе батшаның хәлен ныҡ ҡыйынлаштыра, әммә Юғары баш командующий Николай II-нең ҡул аҫтында фронттағы күп миллионлы армияһы бар. Генерал Алексеев, тыныслыҡ урынлаштырыу маҡсатында ғәҙәттән тыш вәкәләткә эйә начальник тәғәйенләп, баш ҡалаға йыйылма отряд ебәрергә тәҡдим итә. Николай II генерал-адъютанты Ивановҡа батша ғаиләһен һаҡларға һәм Петроградта тәртип урынлаштырырға бойороҡ бирә. Был ваҡытта Петроградта ысынбарлыҡта эшләгән хөкүмәт булмай. Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты, кенәз Н. Д. Голицын хөкүмәтенең эше туҡтатылғанлыҡтан, үҙ белдегенә власҡа килеүен иғлан итә. 1917 йылдың 28 феврале иртән император поездары Могилёв — Орша — Вязьма — Лихославль — Тосно — Гатчина — Царское Село маршруты буйынса 950 саҡрым тәшкил иткән оҙон юлға сыға. 1 март иртәһенә литерлы поездар Бологое аша тик Малая Вишераға ғына барып етә, бында улар Бологоеға кире боролалар, унан 1 марттың кисенә генә Төньяҡ фронттың штабы торған [[Псков]]ҡа килеп етәләр. Был ваҡытҡа Петроградтағы сыуалыштар элекке властың ике үҙәген дә — Министрҙар советын һәм Петроград хәрби округы штабын да — баҫтырып, баш күтәреүселәр еңеүе менән тамамланған була. 1917 йылдың 28 февраль төнөнә ҡарата элек хөкүмәт ултырған Мариин һарайы баҫып алына, ә төшлөккә табан хөкүмәткә тоғролоҡ һаҡлаусы ғәскәрҙең ҡалған өлөшө Адмиралтейство бинаһынан казармаларға таратыла. Был ситуацияла батша генералитетының ҡарашы, уның революцияны баҫтырыуҙы ойошторорға әҙерлеге алға сыҡҡан. Төп фигура булып фронт һәм флот командующийҙары һәм беренсе сиратта — Юғары баш командующийҙың штаб начальнигы генерал Алексеев торған. Тап Алексеев тимер юлдар министрлығы өҫтөнән контроль ҡуйыуҙан баш тарта, һәм артабан циркуляр телеграмма менән Петроградҡа йүнәлгән бөтә һуғыша алырлыҡ частарҙың хәрәкәтен, Петроградта сыуалыштар кәмеүгә бара һәм боланы баҫыу кәрәклеге юҡ, тип туҡтата. Генерал Иванов та Алексеевтың бойороғон ала. 1917 йылдың 1 мартында кис батша поезы генерал Николай Владимирович Рузский командалыҡ иткән Төньяҡ фронт штабы урынлашҡан [[Псков]]ҡа килеп етә. Генерал Рузский сәйәси ҡараштары буйынса самодержавие монархияһын анахронизм тип һанаған һәм Николай II-не шәхсән яратып еткермәгән. Был ваҡытҡа хәлдең артабан насарайыуы — Мәскәүҙә һәм Кронштадта сыуалыштар башланғаны, Кронштадттың хәрби губернаторы вице-адмирал Р. Н. Виренды үлтереү хаҡында хәбәрҙәр килә. Батша Ставкала булмағанлыҡтан, Юғары баш командующий бурысы йөкмәтелгән генерал Алексеев Николай II-гә, тәртипһеҙлек армияға ла күсеү ҡурҡынысы бар, «һуғыш Рәсәй өсөн иң ауыр һөҙөмтәләре менән мәсхәрәле тамамланыуы ихтимал», тип телеграмма һуға. Генерал батшаны тиҙ арала «халыҡты тынысландырыу саралары күрергә һәм илдә нормаль тормошто тергеҙергә саҡыра», һәм, «сыуалыштарҙы көс менән баҫтырыу хәҙерге шарттарҙа, ҡурҡыныс һәм Рәсәйҙе лә, армияны ла һәләкәт алдына ҡуясаҡ» тип иҫкәртә: <blockquote>«Әлегә Дәүләт думаһы күпмелер тәртип урынлаштырырға маташа, әммә Һеҙҙән, Император ғали йәнәптәре яғынан, дөйөм тыныслыҡ урынлаштырырлыҡ акт эшләнмәһә, власть иртәгә үк аҡтыҡ элементтар ҡулына күсер һәм Рәсәй революцияның барса ҡот осҡос һынауҙарына дусар ителер. Ғали йәнәптәре, үтенеп һорайым, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыу маҡсатында, хөкүмәт башына Рәсәй ышанған кешене ҡуйығыҙ һәм уға кабинет булдырыу бурысын ҡушығыҙ. <br>Хәҙерге көндә был берҙән-бер ҡотҡарыу юлы. Мыштырларға ярамай һәм быны кисектермәй эшләргә кәрәк. <br>Ғали Йәнәптәренә ҡапма-ҡаршы доклад яһаусылар, аңһыҙ һәм енәйәти рәүештә, Рәсәйҙе һәләкәткә һәм мәсхәрәле хәлгә еткерәләр һәм Һеҙҙең Император хәҙрәттәре династияһын хәүеф аҫтына ҡуялар»<ref name=tel>[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822043244/http://dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm |date=2013-08-22 }}</ref>.</blockquote> Был телеграмманы алғас, Николай II генерал Рузскийҙы саҡырта, һәм ул да Дума алдында яуап биреүсе Хөкүмәт булдырыу кәрәклеген әйтә. Һөйләшеүҙәр төнгә саҡлы һуҙыла. 22:20 сәғәттә Ставкала әҙерләнгән яуаплы хөкүмәт булдырыу тураһындағы фаразланған манифест проекты әҙерләнә һәм генерал Алексеев ҡултамғаһы менән Псковҡа ебәрелә<ref name=KVS>{{sfn0|Кобылин|2005|с=}}</ref><ref name=OSS>{{книга|автор=Ольденбург С. С.|заглавие=Царствование Императора Николая II|ответственный=Предисловие Ю. К. Мейера|ссылка=|место=СПб.|издательство=Петрополь|год=1991|страниц=672|isbn=5-88560-088-0|ref=Ольденбург}}</ref>. 1917 йылдың 2 мартында төнгө сәғәт 1-ҙә Николай II генерал Ивановҡа бер хәрәкәт тә ҡылмаҫҡа күрһәтмә бирә һәм Рузскийға Алексеев менән Родзянкоға яуаплы хөкүмәт формалаштырыуға риза икәнен еткерергә ҡуша<ref name=tel/>. Шул ваҡытта генерал Рузский Петроградҡа бүленгән ғәскәрҙәрҙең алға барышын туҡтатырға һәм уларҙы фронтҡа ҡайтарырға бойороҡ бирә, телеграф Ставкаға Көнбайыш фронттан ҡуҙғатылған ғәскәрҙе кире оҙатыу тураһында хәбәр итә. Баш ҡалалағы боланы ҡораллы баҫтырыу килеп сыҡмай. Родзянко Рузский менән батшаның ҡарары буйынса һөйләшкәндә, баш ҡалала хәл шул тиклем радикаль үҙгәрҙе, яуаплы министрлыҡ тәғәйенләү талабы иҫкереүе һәм көн ҡаҙағына «Михаил Александрович регентлығы менән, батшаның улы файҙаһына тәхеттән баш тартыу талабы килеп баҫа» ти. Генерал Алексеев, үҙ инициативаһынан сығып, ставкала ошо һөйләшеү буйынса алынған телеграмманың ҡыҫҡаса йөкмәткеһен (Төньяҡ фронттан башҡа) бөтә фронт баш командующийҙарына ебәрә һәм тиҙ арала үҙ фекерҙәрен Ставкаға еткереүҙе үтенә: <blockquote>''Хәл башҡа ҡарарға юл ҡуймай… Хәрәкәттәге армияны тарҡалыштан ҡотҡарырға, тышҡы дошман менән көрәште ахырына еткерергә, Рәсәй бойондороҡһоҙлоғон һәм династия яҙмышын ҡотҡарырға кәрәк. Ҡиммәткә төшкән килешеүҙәргә барып булһа ла, шуны беренсе планға ҡуйыу талап ителә. Ҡабатлап әйтәм, һәр бер минутты юғалтыу Рәсәйҙең донъяла дәүләт булып йәшәүе өсөн һәләкәтле тамамланыуы мөмкин. Хәрәкәттәге армияның юғары начальниктары араһында фекер берҙәмлеге урынлаштырырға һәм армияны икеләнеүҙәрҙән һәм бурысҡа хыянат осраҡтарынан ҡотҡарырға кәрәк. Армия бөтә көс менән тышҡы дошман менән көрәшергә тейеш, ә эске эштәр буйынса ҡарарҙар уны түңкәрелештә ҡатнашыу ҡотҡоһонан арындырырға тейеш, ундай ҡарарҙы ауыртыуһыҙ ғына өҫтән хәл итерҙәр. Әгәр ҙә һеҙ был фекер менән риза булһағыҙ, Главкосев аша Батша хәҙрәттәренә үҙегеҙҙең тоғро үтенесегеҙҙе ашығыс ебәрегеҙ. 2 март, 1917 й.''</blockquote> Алексеев, Непенин да, А. В. Колчак та туранан-тура Юғары баш командующийына буйһонһа ла, флот командующийҙарына һорау биреп тә тормаған<ref name="катков гл12" />{{sfn|Смолин|2012|с=139|name=S139}} <ref name=S139/>. 2 мартта сәғәт 14:00 — 14:30 тирәләрендә фронт командующийҙарынан яуаптар килә башлай. Бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич «тоғролоҡло булараҡ, ант бурысы һәм ант рухы менән, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыр өсөн, батша хәҙрәттәренең тәхеттән баш тартыуын үтенеүен» еткерә; тәхеттән баш тартыуын шулай уҡ генералдар Алексей Ермолаевич Эверт (Көнбайыш фронт), Алексей Алексеевич Брусилов (Көньяҡ-Көнбайыш фронт), Владимир Викторович Сахаров (Румын фронты), Балтиҡ флоты командующийы адмирал Адриан Иванович Непенин (үҙ инициативаһы менән, 2 мартта кис) хуплай. [[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|200px|Николай Романовтың тәхеттән баш тартҡандан һуң төшөрөлгән фотографияһы, 1917 йыл, Царское Село<ref group="прим">Фотография без точной датировки, получена через Bain News Service и хранится в [[Библиотека Конгресса|Библиотеке Конгресса США]] (George Grantham Bain Collection).</ref>]] Бер аҙ уйлағандан һуң, Николай II улы вариҫ-цесаревич файҙаһына тәхеттән баш тартырға риза булыуын белдерә, бөйөк кенәз Михаил Александрович регент итеп тәғәйенләнә. Император менән поезда килгән батша ярандары өсөн батшаның тәхеттән баш тартыуы көтөлмәгән хәл була. Николай комендант Владимир Николаевич Воейковҡа фронт командующийҙарынан килгән телеграммаларын күрһәтеп былай ти: «Мин ни эшләргә тейешмен — мине бөтәһе лә, хатта Николаша ла, һатты» (бөйөк кенәз Николай Николаевич) ти. Псковҡа килгән Дәүләт думаһы вәкилдәре А. И. Гучков һәм В. В. Шульгинға батша, улын үҙенең эргәһендә ҡалдырыу маҡсатында, туранан-тура улы файҙаһына тәхеттән баш тартасағын белдерә. Гучков атай кешенең хистәрен ихтирам итеп, уның ҡарарны ҡабул итәсәген әйтә. Император, Дума вәкилдәренең проектын түгел, Ставкала үҙе төҙөгән тәхеттән баш тартыу тексын нигеҙ итеп ала. Ул вариҫ буйынса ла үҙгәрештәр кереткән була; яңы императорҙың ант фразаһы ла шундуҡ килешелә һәм тексҡа индерелә<ref name=Kat/>. 1917 йылдың 2 мартында 23 сәғәт 40 минутта Николай Гучковҡа һәм Шульгинға тәхеттән баш тартыу тураһында манифесты тапшыра: «Заповедуем брату нашему править делами государства в полном и нерушимом единении с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены, принеся в том ненарушимую присягу»<ref name=KVS/><ref name=OSS/>. Тәхеттән баш тартыу Акты менән бергә Николай II тағы бер нисә документҡа ҡул ҡуя: Министрҙар советы рәйесе итеп Г. Е. Львовты, Юғары баш командующий итеп бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевичты тәғәйенләй.<ref>Д.и.н. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref>. 1917 йылдың 3 мартында иртәнге сәғәт 6-ла Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III улы) менән осраша, һәм элекке императорҙың уның файҙаһына тәхеттән баш тартыуын иғлан итә. Бөйөк кенәз менән осрашҡанда, Родзянко, әгәр ул тәхеткә ултыра ҡалһа, яңы сыуалыш башланасаҡ һәм монархия мәсьәләһен Учредительный йыйылышҡа тапшырыр кәрәк ти. Александр Фёдорович Керенский уны хуплай. Бөйөк кенәз Михаил, шәхси хәүефһеҙлеге гарантияланмағанлыҡтан, тәхетте ҡабул итергә ризалыҡ бирмәй<ref name=KVS/><ref name=OSS/>. 1917 йылдың 8 мартында, батшаның Англияға күсенеү планын белгәс, Петросовет башҡарма комитеты, батшаны һәм уның ғаиләһен ҡулға алырға, мөлкәтен конфискацияларға һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Царское Селоға императрицаны ҡулға алған һәм уларҙы боласы һалдаттарҙан һаҡлаған Петроград округының яңы командиры генерал Л. Г. Корнилов килә<ref name=KVS/><ref name=OSS/>. 1917 йылдың 8 мартында Николай II ғәскәргә «Һуңғы бойороҡ» менән мәрәжәғәт итергә уйлай. <!-- Генерал Алексеев передал этот приказ в Петроград с некоторыми правками (см. ниже), однако Временное правительство под давлением Петросовета отказалось публиковать его{{sfn|Кобылин|2005|с=334—335}}. {{начало цитаты}}«В последний раз обращаюсь к Вам, горячо любимые мною войска. После отречения моего за себя и за сына моего от престола Российского, власть передана Временному правительству, по почину Государственной Думы возникшему. Да поможет ему Бог вести Россию по пути славы и благоденствия. Да поможет Бог и Вам, доблестные войска, отстоять Россию от злого врага. В продолжении двух с половиной лет Вы несли ежечасно тяжёлую боевую службу, много пролито крови, много сделано усилий, и уже близок час, когда Россия, связанная со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе, сломит последнее усилие противника. Эта небывалая война должна быть доведена до полной победы. Кто думает о мире, кто желает его — тот изменник Отечества, его предатель. Знаю, что каждый честный воин так мыслит. Исполняйте же Ваш долг, защищайте доблестную нашу Великую Родину, повинуйтесь Временному правительству, слушайте Ваших начальников, помните, что всякое ослабление порядка службы только на руку врагу. Твёрдо верю, что не угасла в Ваших сердцах беспредельная любовь к нашей Великой Родине. Да благословит Вас Господь Бог и да ведёт Вас к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий. 8-го марта 1917 г.<br> Ставка. НИКОЛАЙ.»{{конец цитаты}} В [[Государственный архив Российской Федерации|Гос. архиве РФ]] имеется несколько другой документ: письмо генерал-квартирмейстера при Верховном главнокомандующем генерал-лейтенанта А. С. Лукомского дежурному генералу при Верховном главнокомандующем с приложением обращения, написанного Николаем II к войскам: <blockquote>Генерал-квартирмейстеру при Верховном Главнокомандующем 10 марта 1917 года. № 2129. Ставка. Дежурному генералу при Верховном Главнокомандующем. По приказанию Начальника Штаба Верховного Главнокомандующего препровождаю при сем собственноручную записку отрекшегося от Престола Императора Николая II Александровича, каковую записку Начальник Штаба приказал подшить к делу Штаба Верховного Главнокомандующего для хранения, как исторический документ. Приложение: записка. Генерал-лейтенант Лукомский. Генерального штаба подполковник Барановский. Приложение: В последний раз обращаюсь к вам горячо любимые войска. В продолжении двух с половиной лет несли вы ежечасно тяжёлую боевую службу.<br> К вам, горячо любимые мною войска, обращаюсь с настоятельным призывом отстоять нашу родную землю от злого противника. Россия связана со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе. Нынешняя небывалая война должна быть доведена до полного поражения врагов. Кто думает теперь о мире и желает его, тот изменник своего Отечества — предатель его. Знаю, что каждый честный воин так понимает и так мыслит. Исполняйте ваш долг как до сих пор. Защищайте нашу великую Россию изо всех сил. Слушайте ваших начальников. Всякое ослабление порядка службы (дисциплины) только на руку врагу. Твёрдо верю, что не угасла в ваших сердцах беспредельная любовь к Родине. Да благословит вас Господь Бог на дальнейшие подвиги и да ведёт вас от победы к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий.<ref>[http://statearchive.ru/assets/images/docs/11a/ ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 2415. Л. 1, 2-2 об.]</ref></blockquote>--> Могилёвтан китер алдынан Ставкалағы Дума вәкиле «һеҙ үҙегеҙҙе ҡулға алынған итеп һанарға тейешһегеҙ» ти. 1917 йылдың 8 мартында Николай көндәлегенә яҙа: {{начало цитаты}}«Могилёвта һуңғы көн. Сәғәт 10-да армияларға хушлашыу бойороғо яҙҙым. Дежурство йортонда штабтың һәм идаралыҡтарҙың бөтә чиндары менән хушлаштым. Өйҙә конвой һәм Йыйылма полк офицерҙары һәм казактары менән — йөрәгем саҡ өҙөлөп төшмәне! Сәғәт 12-лә мам’а вагонына килдем, әсәй һәм уны оҙатып йөрөүселәр менән иртәнге аш ашаным һәм уның менән сәғәт 4½-кә тиклем ултырҙым. Әсәйем, Сандро, Сергей, Борис һәм Алек менән хушлаштым. Меҫкен Ниловты минең менән ебәрмәнеләр. Сәғәт 4.45 Могилёвтан киттем, хисле кешеләр төркөмө оҙатты. Минең поезымда 4 Дума вәкиле юлдаш! Оршаға һәм Витебскиға киттек. Һауа торошо һыуыҡ һәм елле. Ауыр, һыҙландыра һәм яманһыу».{{конец цитаты}} 1917 йылдың 9 мартында сәғәт 11:30 батша Царское Селоға килә. == Һөргөн һәм атып үлтерелеүҙәре == 1917 йылдың 9.3.—1.8. тиклем Николай II, ҡатыны һәм балалары Царское Селоның Александровский һарайында ҡул аҫтында тотолалар. [[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|230px|Николай Романов 1917 йылдың ҡышында ҡыҙҙары Ольга, Анастасия һәм Татьяна менән Тобольскиҙа<ref>Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[США]].</ref>]] [[Файл:George V and Nicholas II in Berlin, 1913.jpg|thumb|130px|Император Николай II һәм король Георг V (1913)]] Март аҙағында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте министры Павел Николаевич Милюков Николай һәм уның ғаиләһен Бөйөк Британияға, на попечение [[Георг V]] ҡарамағына ебәрергә тырыша<ref>{{Cite web |url=http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |title=Отречение Николая II |accessdate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |archivedate=2015-03-31 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=2015-03-31 }}</ref>, һәм британия яғынан ризалыҡ бирелгән була; ләкин апрелдә, Англияның үҙендә эске сәйәси хәлдең ҡатмарлашыуы арҡаһында, Дэвид Ллойд Джордж кәңәшенә ҡарамай,<ref>Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стр. 210 (ссылка на записи личного секретаря короля Георга лорда Стамфордхама (''Arthur John Bigge'')).</ref>, король был пландан баш тартырға мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2006 йылда табылған документтар буйынса<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=2008-10-12 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.</ref>, 1918 йылдың майына тиклем 1-се британия хәрби разведка идаралығының MI подразделениеһы Романовтарҙы ҡотҡарыу операцияһына әҙерлек алып барған, әммә план тормошҡа ашырылмай ҡала<ref>Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.</ref>. Петроградта революцион хәрәкәт һәм анархия көсәйеү сәбәпле, Ваҡытлы хөкүмәт, әсирҙәрҙең ғүмере өсөн хафаланып, уларҙы йырағыраҡҡа — Себергә, [[Тобольск]]иға күсерергә ҡарар итә. Уларға һарайҙан кәрәкле йыһаздар, үҙәренең кейемдәрен, шәхси әйберҙәрен алырға, шулай уҡ хеҙмәтселәргә үҙ теләктәре менән батша ғаиләһенең яңы йәшәү һәм артабанғы хеҙмәт урынына барырға рөхсәт итәләр. Юлға сығыр алдынан Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Александр Фёдорович Керенский һәм элекке императорҙың туғаны — Михаил Александрович килә (Михаил Александрович [[Пермь]]дә һөргөндә була, һәм 1918 йылдың 13 июненә ҡаршы төндә урындағы большевистик властары тарафынан үлтерелә). [[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|130px|Большевиктарҙың «Батша, поп һәм кулак» агитацион плакаты фрагменты<ref group="прим">[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg Царь, поп и кулак. Плакат.] — {{М.}}: Изд-во ВЦИК, 1918. Крәҫтиәндәргә мөрәжәғәт: {{начало цитаты}}«Кемдәр яңынан алпауыт һәм батша аҫтында ҡалғыһы килә, әйҙә кулак һәм поп менән атлаһын. Кем ерен һәм иркен һаҡларға теләй, шул кулакка һуғыш менән ябырылһын. '''Крәҫтиән иптәштәр!''' Крәҫтиән ярлылары! Үҙ Комитеттарығыҙға ойошоғоҙ. '''Ҡан эскес кулактарҙы төрткөсләп ҡыуығыҙ!'''».{{конец цитаты}}</ref>]] 1917 йылдың 1 авгусында «Ҡыҙыл Тәренең япон миссияһы» тип яҙылған тимер юл составында император һәм уның ғаиләһе Царское Селонан (Александровская тимер юл станцияһы) Себергә юл тота. 1917 йылдың 4 авгусында состав [[Төмән]]гә килә, артабан әсирҙәрҙе «Русь», «Кормилец» һәм «Төмән» пароходтарында йылға буйлап (6.8.1917) Тобольскиға килтерәләр. «Азатлыҡ йортон» (элекке генерал-губернатор йорто) ремонтлаған ваҡытта Николай ғаиләһе менән бер нисә көн «Русь» пароходында йәшәй. 1917 йылдың 11 авгусында улар йортҡа күсә. Август һуңында йорт алдындағы майҙандың бер өлөшө саф һауала йөрөр өсөн ағас ҡойма менән уратыла. Һаҡсыларҙы һәм оҙатып йөрөүселәрҙең бер өлөшөн ҡаршы яҡта — сауҙагәр Корниловтар йортонда урынлаштыралар<ref>{{Статья|ссылка=http://www.odin-fakt.ru/iskry/za_khlebom__34_1917/|автор=|заглавие=Тобольск|год=1917|язык=|издание=Искры|тип=|месяц=|число=|том=|номер=34 (3 сентября)|страницы=|issn=}}</ref>. Ғаиләгә урам һәм бульвар аша Благовещение сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөргә рөхсәт итәләр. Бында һаҡ көн тәртибе Царское Селолағына ҡарағанда еңелерәк була. Ғаилә тыныс һәм һалмаҡ тормош көтә. 1918 йылдың апрель башында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Президиумы, суд башҡарыу маҡсатында, Романовтарҙы Мәскәүгә күсерергә санкция бирә<ref>{{Cite web |url=http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |title=Тайные силы Екатеринбургского злодеяния |accessdate=2009-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |archivedate=2010-06-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=2010-06-18 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] [[NEWSru]] 28 сентября 2007.</ref>. 1918 йылдың апрель аҙағында әсирҙәр Екатеринбургҡа күсерелә, һәм уларҙы тотор өсөн шәхси Ипатьев йорто {{comment|тартып алына|реквизирован}}. Шунда уҡ улар менән биш хемәтләндереүсе: врач Евгений Сергеевич Боткин, лакей Трупп, бүлмә ҡыҙы Анна Степановна Демидова, ашнаҡсылар Харитонов һәм Седнёв йәшәй. Николай II, Александра Фёдоровна, уларҙы балалары, доктор Боткин һәм өс хеҙмәтсе (ашнаҡсы ярҙамсыһы Седнёвтан башҡа) «Айырым тәғәйенләнештәге йортта» — Екатеринбургта Ипатьевтың айырым торған йортонда 1918 йылдың 16 июленән 17 июленә ҡаршы төндә һалҡын һәм атыу ҡоралы менән үлтерелә<ref>''[[Лавров, Владимир Михайлович|Лавров В. М.]]'' [http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=2017-03-01 }} // [[Огонёк]]. — 2008. — № 28.</ref><ref>''[[Дитерихс, Михаил Константинович|Дитерихс М. К.]]'' [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] — 1922.</ref><ref>[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора Николая II и членов его семьи.]</ref>. == Йәшәү рәүеше, ғәҙәттәре, мауығыуҙары == [[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|right|220px|Цесаревич Николай Александрович. Тау пейзажы. 1886 ҡағыҙ, акварель Һүрәттәге ҡултамға: «Ники. 1886. 22 июль» Һүрәт паспартуға йәбештерелгән]] Николай II ғүмеренең күп өлөшөн ғаиләһе менән Александровский һарайында (Царское Село) йә Петергофта үткәргән. йәй көндәре [[Ҡырым]]да [[Ливадий һарайы]]нда ял иткән. Шулай уҡ йыл һайын «Штандарт» яхтаһында Фин ҡултығы һәм Балтиҡ диңгеҙе буйлап ике аҙна ял иткән. Ҡыҙыҡлы күңел аса торған китаптарҙы ла, күбеһе тарихи темаға бағышланған етди фәнни хеҙмәттәрҙе лә; рус һәм сит ил гәзит-журналдарын уҡыған. Папирос тартҡан. [[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|220px|1912 йыл. Спалда һунарҙа]] Фотография төшөрөү менән мауыҡҡан, кинофильмдар ҡарарға яратҡан; уның бөтә балалары ла фотоға төшөргән. 1900-сө йылдарҙа ул саҡта транспорттың яңы төрө — автомобилдәр («батшаның Европалағы иң киң автомобиль паркы барлыҡҡа килә») менән мауыҡҡан{{sfn|Мосолов|1938|с=215}}. 1913 йылда рәсми хөкүмәт матбуғат органы императорҙың көнкүреш һәм ғаилә торошо тураһында: «Батша хәҙрәттәре донъяуи ләззәт табып йәшәүҙе яратмай. Яратҡан күңел асыуы Рус Батшаларының нәҫелдән килгән — һунарға һәүәҫлеге. Батша даими булған урындарҙа ла, һунар өсөн махсуслаштырылған урындарҙа ла — Спалда, Скерневице эргәһендә, Беловежье пущаһында» һунар итә тип яҙа<ref>Государь император и его августейшая семья // Правительственный вестник. — 1913. — № 58 (13 марта). — С. 3.</ref>. Николай 9 йәшенән көндәлек яҙа башлай. Архивта 50 күләмле дәфтәр — 1882—1918 йй. көндәлектәренең төп нөсхәһе һаҡлана; уның бер өлөшө баҫтырылған<ref>{{h|Дневники Николая II}} [http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневники Николая II (1894—1916 гг.)]</ref>. [[Файл:Дневник Императора Николая II за 1912-1913 годы..jpg|thumb|200px|Император Николай II-нең 1912—1913 йй. көндәлеге]] === Етеш тормошо === Баһалар буйынса, Николай II-нең милегендә торған активтар хаҡы XXI быуат башына тура килтереп иҫәпләгәндә, 300 млрд АҠШ долларына тигеҙ булыр ине<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-47379458 «Mansa Musa: The richest man who ever lived»], [[BBC]], 11.03.2019</ref>''Money.com, Celebrity Net Worth'' сығанағы Николай II-не бөтә замандар һәм халыҡтар араһында иң бай кешеләр исемлегендә 7-се урынға ҡуя. <ref>[https://www.bbc.com/russian/features-47522358 «История самого богатого человека в истории. И это не Джефф Безос»], BBC, 17.03.2019</ref><ref group="прим">([https://www.bbc.com/news/world-africa-47379458 Mansa Musa — The richest man who ever lived — BBC News]).</ref>. == Ғаиләһе. Ҡатынының сәйәси йоғонтоһо == Цесаревич Николайҙың буласаҡ ҡатыны менән беренсе аңлы осрашыуы 1889 йылдың ғинуарында була (принцесса Алисаның Рәсәйгә икенсе килеүе), шул ваҡыттан уларҙың ғишығы башлана. Шул уҡ йылды Николай атаһынан никахҡа рөхсәт һорай, әммә кире яуап ала<ref>''Позднышев С.'' Распни его. — Париж, 1952. — С. 9.</ref>. 1890 йылдың авгусында, Алисаның өсөнсө килеүендә, Николайҙың ата-әсәһе уларҙы осраштырмай; шул ук йылды англия королеваһы Викторияның бөйөк кенәз ҡатыны Елизавета Фёдоровнаға яҙған хаты ла кире һөҙөмтә бирә: потенциаль кәләштең өләсәһе никах союзының перспективаларын белергә тырыша{{sfn|Гурко|1927|59—60}}. Шуға ҡарамаҫтан, Александр III-нөң сәләмәтлеге насарайыуы сәбәпле һәм цесаревичтың ныҡышмалы үтенестәре арҡаһында, атаһы уға принцесса Алисаға рәсми тәҡдим яһарға рөхсәт итә, һәм 1894 йылдың 2 апрелендә Николай таһының туғанары оҙатыуында Кобургка юллана. Унда королева Виктория һәм герман императоры Вильгельм II лә килә. 5 апрелдә цесаревич принцесса Алисаға тәҡдим яһай, әммә ҡыҙ дин алмаштырыу мәсьәләһе буйынса икеләнгәнлеген белдерә. Өс көндән, туғандары менән ғаиләлә (королева Виктория, ҡыҙ туғаны Елизавета Фёдоровна) кәңәшләшкәс, принцесса кейәүгә сығырға ризалыҡ бирә. 1894 йылдың 8 апрелендә Кобургта Гессен герцогы Эрнст Людвигтың (Алисаның ағаһы) һәм Эдинбург принцессаһы Виктории-Мелитаның (герцог Альфред Саксен-Кобург-Готскийҙың һәм бөйөк княгиня Мария Александровнаның ҡыҙы) туйында ул кәләш йәрәшә, был турала Рәсәйҙә ябай гәзит яңылығы итеп иғлан бирелә<ref>Правительственный вестник, {{сс3|10.4.1894}}, № 79, с. 1.</ref>. Николай көндәлегенә был турала «Тормошомдағы мөғжизәле һәм онотолмаҫ көн» тип яҙа. [[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|Цесаревич Николай Александрович һәм принцесса Алиса Гессенская йәрәшелгәндән һуң (Кобург, апрель 1894)]] 1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарай сиркәүендә батша улы Николай II бөйөк кенәз ҡыҙы (православие дине йолаһы буйынса исеме шулай ҡушыла) Александра Фёдоровна менән никахлаша (1894 йылдың 21 октябрендә Александр III батша вафат булыуының иртәгәһенә Ливадияла). Йәш кейәү менән кәләш тәүҙә Аничков һарайында императрица Мария Фёдоровна эргәһендә йәшәйҙәр, әммә 1895 йылдың яҙына Царское Селоға, көҙөнә — Ҡышҡы һарайҙағы үҙҙәренең йәшәү урынына күсәләр. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1991-1101-502, Russische Zarenfamilie bei Bootsausflug.jpg|thumb|right|200px|Батша ғаиләһе фин архипелагында, 1909. Батша Николай II, батшабикә [[Александра Фёдоровна]], бөйөк княгиня Ольга Николаевна һәм бөйөк княгиня Татьяна Николаевна.]] 1896 йылдың июль-сентябрендә, тәхеткә ултырғандан һуң, Николай һәм Александра Фёдоровна ирле-ҡатынлы батшалар сифатында ҙур европа турнеһына сыға һәм австрия императорына, герман кайзерына, дат һәм британия королеваларына визит яһай. Сәйәхәт Парижға визит һәм императрицаның тыуған илендә, Дармштадтта, ял менән тамамлана. [[Файл:Family Nicholas II of Russia ca. 1914.jpg|thumb|right|Батша ғаиләһе 1913 йылда]] Артабанғы йылдарҙа батша ғаиләһендә дүрт ҡыҙ — Ольга Николаевна (3.11.1895), Татьяна Николаевна (29.5.1897), Мария Николаевна (14.6.1899) һәм Анастасия Николаевна (5.6.1901) донъяға килә. Бөйөк кенәз ҡыҙары көндәлектәрҙә һәм хат алышҡанда үҙҙәрен билдәләр өсөн йәш буйынса урынлаштырып, исемдәренең тәүге хәрефтәренән төҙөлгән (Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия) «ОТМА» аббревиатураһын файҙаланған<ref>alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''</ref>. 1904 йылдың 30 июлендә [[Петергоф]]та бишенсе бала һәм берҙән-бер ул — цесаревич Алексей Николаевич тыуа. Александры Фёдоровнаның Николай II (инглиз телендә) яҙышҡан хаттары һаҡланған; Александра Фёдоровнаның бер хаты ғына юғалған, бөтә хаттарға ла императрица үҙе иҫәп нумеры ҡуйған; Берлинда 1922 йылда баҫылған<ref>Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II / Пер. с англ. [[Набоков, Владимир Дмитриевич|В. Д. Набокова]]. — Берлин: Слово, 1922.</ref><ref name=NII&A>{{sfn0|Переписка Николая и Александры Романовых|1926—1927}}.</ref>. Хөкүмәт сенаторы Вл. И. Гурко Александраның дәүләт идаралығына ҡыҫылыу сығанаҡтарын 1905 йыл башына, батша айырыуса ауыр сәйәси хәлдә ҡалғанда, — ҡатынына баҫылып сыҡҡан дәүләт акттарын ҡарарға бирә башлаған осорға ҡайтара{{sfn|Гурко|1927|76}}; Гурко: «Батша хәҙрәттәре, тейешле эске ҡеүәте етмәү сәбәпле, ҡайһы берҙә хаким һымаҡ ҡаты ҡуллы була алмаған, ә императрица, киреһенсә, үҙ-үҙенә артыҡ ышаныуға нигеҙләнгән бойороусанлыҡтан туҡылған була»{{sfn|Гурко|1927|41}}. [[Файл:Письмо в.к. Николая Михайловича вдовствующей императрице Марии Федоровне. 24 декабря 1916.jpg|thumb|200px|{{small|Бөйөк кенәз Николай Михайловичтың тол императрица Мария Фёдоровнаға 1916 йылдың 16 декабрендә яҙған хаты: ''Мәрхүм Григорий Распутин һәм Александра Фёдоровна бер үк икәнен бөтә Рәсәй белә. Беренсеһе үлтерелде, хәҙер икенсеһе лә юҡ булырға тейеш <…>''}}]] Монапрхияның һуңғы йылдарында императрицаның Рәсәйҙә революцион ситуация үҫешенә йоғонтоһо тураһында А. И. Деникин үҙенең иҫтәлектәрендә яҙа{{sfn|Деникин|2002|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество]|с=16—17}}: {{начало цитаты}}«Григорий Ефимович Распутиндың йоғонтоһо тураһында төрлө имеш-мимеш фронтҡа үтеп инә ине, һәм цензура был тема буйынса хәрәкәт иткән армияла хеҙмәт иткән һалдат хаттарынан да ҙур материал йыйҙы. Һәм иң тетрәндергес тәьҫир иткәне ҡотолғоһоҙ һүҙ: — Хыянат. Был һүҙҙе императрицаға ҡарата ҡулландылар. Армияла, урынды ла, ваҡытты ла һайлап тормайса, ҡысҡырып, йәнәһе, императрица ныҡышмалы рәүештә сепарат тыныслыҡ талап иткәне, уның фельдмаршал Гораций Герберт Китченерҙы һатҡаны, ҡасан барырын, йәнәһе, немецтарға еткергәне һ. б. тураһында һөйләнеләр. Булған хәлдәрҙе хәтерҙән үткәреп, императрицаның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр ғәскәргә нисек тәьҫир иткәнен иҫәпкә алып, был хәл армияның кәйефендә, батшабикә һәм династияға, шулай уҡ революцияға ҡарата ни тиклем ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләйем». {{конец цитаты}} Деникин күрһәтеүенсә, генерал Алексеев 1917 йылдың яҙында хыянат тураһындағы һорауға бик теләмәй генә яуап биргән{{sfn|Деникин|2002|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество]|с=17}}: {{начало цитаты}}— Императрицаның ҡағыҙҙарын барлағанда, улар араһында бөтә фронттың ғәскәрен ентекләп билдәләгән карта табылды, ундай карта ике экземпляр — минең өсөн һәм батша хәҙрәттәре өсөн төҙөлә ине. Был хәл миңә кире тәьҫир итте. Кем генә уның менән файҙаланмауы мөмкин…{{конец цитаты}} Деникин, ил менән идара итеүгә императрицаның «тик кире йоғонтоһона» ҡарамаҫтан, уның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр «бер факт менән дә» раҫланманы, ә аҙаҡтан ғәйепләүҙәр Ваҡытлы хөкүмәттең, эшсе һәм һалдат депутаттары Советы вәкилдәре лә ҡатнашлығында, Ғәҙәттән тыш тикшереү (Муравьёв комиссияһы) тарафынан кире ҡағылды. == Батшаны белгән замандаштарының шәхсән баһаһы == Элекке Министрҙар советы рәйесе граф Сергей Витте 1905 йылдың 17 октябрь Манифесын баҫтырыр алдынан, илдә киҫкен хәлдәр башланып торғанлыҡтан, хәрби диктатура тураһында кәңәшләшкән саҡта, батша үҙен нисек тотҡанын хәтерләй: {{начало цитаты}}Нишләп батша хәрби диктатура индермәне икән, көсһөҙ кеше булараҡ, ул (әлбиттә, башҡаларҙың) физик көсөнә, йәғни уны яҡлаусы һәм уның ғәмәлдәге һәм шикләнгән дошмандарын ҡырыусы көскә ышана <…>, һәм, әйтер кәрәк, ғәмәлдәге сикләнмәгән крепостной хоҡуҡ режимы дошмандары, уның инаныуы буйынса, асылда уның да дошманы.{{sfn|Витте|1923|loc=т. II|с=27 (орфография источника)}}.{{конец цитаты}} Генерал Александр Фёдорович Редигер 1905—1909 йылдарҙа (Рәсәй империяһының хәрби министры булараҡ аҙнаһына ике тапҡыр ғали йәнәптәренә шәхси доклад яһаған), үҙенең иҫтәлектәрендә (1917-1918) яҙған: {{начало цитаты}}Уның хәтере ғәжәйеп шәп ине. Ул Гвардияла хеҙмәт итеүселәрҙе һәм ҡасандыр күргән йөҙҙәрҙе, айырым кешеләрҙең һәм ғәскәри частарҙың хәрби батырлыҡтарын онотмай, сыуалыштар ваҡытында баш күтәргән һәм тоғро ҡалған частарҙы хәтерләй, һәр полктың номерын һәм исемен, һәр дивизияның һәм корпустың составын, күп частарҙың урынын белде… <…> Яҙмышына күп ауыр көндәр төшһә лә, ул бер ваҡытта ла һалҡын ҡанлылығын юғалтманы, һәр ваҡыт тигеҙ, яғымлы һәм һәр саҡ тырыш хеҙмәткәр булып ҡалды. Ул үҙен оптимист тине, һәм ысынлап та, иң ауыр минуттарҙа ла Рәсәйҙең киләсәгенә, ҡөҙрәтенә һәм бөйөклөгөнә ышанды. Һәр саҡ мәрхәмәтле һәм йомшаҡ телле, һоҡландырғыс тәьҫораттар ҡалдыра ине. Лайыҡлы кешенең үтенесе йә үтәрҙәй үтенес булһа, ул бер ваҡыт та баш тартманы<…> Уның хакимлыҡ итеүе уңышһыҙыраҡ булды һәм — үҙенең ғәйебе арҡаһында ла. Уның етешһеҙлектәре барыһына ла күренеп тора һәм улар минең иҫтәлектәрҙә лә күренә. Яҡшы сифаттары уны яҡындан белгән кешеләргә генә билдәле булғанлыҡтан, тиҙ онотола<…> мин һаманға тиклем уны йылы тойғо һәм ысын күңелем менән үкенеп хәтерләйем<ref>''Редигер А. Ф.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html История моей жизни.] — Гл. 7. — С. 545, 547, 548—549.</ref>.{{конец цитаты}} [[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|right|Николай «Санкт-Петербургские ведомости» гәзитен уҡый, Царское Село, 1902 йылғы фото]] Сенатор Владимир Иосифович Гурко эмиграцияла былай тип яҙҙы: {{начало цитаты}}Үҙе әйтеүе буйынса, Николай II-нең, ысынлап рухи ял тапҡан, күңеленә ятҡан йәмәғәт мөхите — ул гвардия офицерҙары даирәһе. Шуға лә ул бик теләп шәхси составы буйынса үҙенә таныш император гвардия полктары офицерҙарының йыйылыштарына бик теләп йөрөгән һәм хатта таң атҡансы унда ҡала торған булған. <…> Офицер йыйылыштары уны иркен аралашыу, оҙаҡ дауам итеүсе һарай яңы этикетын үтәргә кәрәк түгеллеге менән үҙенә тартҡан <…> үп нимәлә Батша, олоғайғансы, үҙендә балаларса йәм таба белеү һәм һәүәҫлек һаҡлаған{{sfn|Гурко|1927|8—9}}.{{конец цитаты}} Фрейлина, баронесса София Карловна Буксгевден:{{начало цитаты}}Мөғәмәләһендә ябай, яһалмалыҡ юҡ, Унда тыумыштан һалынған Үҙенең бәҫен оноттормаған ғорурлыҡ бар. Шуның менән бергә, Николай II-нең донъяға ҡарашында боронғо рус дворянына хас еңелсә сентименталлек, саф намыҫ һәм эскерһеҙлек тойомлана … Ул үҙ Бурысына изге итеп ҡараны, кеше йомшаҡлығына мәрәхәмәтле булды һәм ябай кешеләрҙе — бигерәк крәҫтиәндәрҙе яратты. Уның ҡарауы, «аҡса менән бәйле ҡараңғы эштәрҙе» ғәфү итмәне<ref>{{книга|автор=Боханов А. Н.|заглавие=Николай II |место=М.|издательство=Вече|год=2008 |страницы=16|страниц=528|isbn=978-5-9533-2541-7|серия=Императорская Россия в лицах}}</ref>.{{конец цитаты}} == Наградалары == * Орден Святого Андрея Первозванного (20.05.1868) * Орден Святого Александра Невского (20.05.1868) * Орден Белого орла (Российская империя) (20.05.1868) * Орден Святой Анны 1-й ст. (20.05.1868) * Орден Святого Станислава (Российская империя) 1 ст. (20.05.1868) * Орден Святого Владимира 4 ст. (30.08.1890) * Орден Святого Георгия 4 ст. (25.10.1915) Рәсәй наградаларынан тыш, Николай II ҡырҡтан артыҡ сит ил ордендары менән бүләкләнгән. == Николай тәңкәләрҙә һәм почта маркаларында == <center><gallery perrow="3" widths="180" heights="180" style="text-align:center; font-size:78%" caption="Монеты и [[почтовые марки]]"> Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|Алтын 5 һумлыҡ тәңкәлә (1899) Полтинник 1896 решка.jpg|Көмөш полтинник— илле тинлек (1896) Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|Көмөш 1 һумда:<br>Романов йортоноң 300 йыллығы (1913) Rossia 1913 116.jpg|Рәсәй империяһының почта маркаһы (1913) RU079 10.jpg|Рәсәй Федерацияһы почта маркаһы (2010) Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Екатеринбургта атып үлтерелеүҙәренә 80 йыл тулыуға бағышланған Рәсәй почта маркаһы, 1998, 3 һум {{ЦФА/Sc|446|6460}} </gallery></center> == Һылтанмалар == * [http://www.nlr.ru/res/refer/romanov/article.php?num=271 Биография на сайте «Дом Романовых 1613—1917 гг.»] * [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=2015-04-03 }} * [https://archive.is/20130417031036/blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)]{{недоступная ссылка}} * [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 Персоны / Николай II (Николай Александрович Романов) последний российский Император (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. РГАКФД — [[Российский государственный архив кинофотодокументов]] * [https://archive.today/20180720165245/https://sosnitsky.livejournal.com/221835.html Николай II и Вильгельм II] * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II] * [http://epoha-nikolaya-2.ru/ Российская империя в эпоху правления Императора Николая II (интернет-проект)] {{ВС}} [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Яңынан ерләнгәндәр]] [[Категория:Рус православ изгеләре]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се класлы Ҡалҡыусы ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Соломон ордены кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:I дәрәжә Кенәз Даниил I ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге Савва ордены кавалерҙары]] [[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]] [[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Алтын йөн ордены кавалерҙары]] [[Категория:Италия Тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Маврикий һәм Лазарь орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Вюртемберг тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Людвиг Гессенский ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ ыласын ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Данеброг орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Король Викториан орденының Ҙур Тәреһе рыцарҙары]] [[Категория:Мунса орденының Ҙур тәреһе Рыцарҙары]] [[Категория:Подвязка ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV класлы Изге Георгий ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]] [[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1918 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1868 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 майҙа тыуғандар]] 0cndyt5hceadlvohgux6yz56ln9ccpl 0 167446 1294755 1292392 2026-04-28T05:11:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294755 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Прохоров Петр Николаевич''' ([[12 ғинуар]] [[1852 йыл]] — [[25 август]] [[1920 йыл]]) — земство докторы, ғалим, мәғрифәтсе, һарай кәңәшсеһе, дезинфекциялаусы пар камераһы уйлап табыусы (Прохоров камераһы), лепролог. Уның хөрмәтенә Кингисепп (Ямбург) район-ара дауаханаһы атала. «Медицинаның биологик нигеҙҙәре» капиталь хеҙмәт авторы. «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе. == Биографияһы == Прохоров Петр Николаевич 1852 йылдың 12 ғинуарында Кострома губернаһының Насонка<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-atlas_rkka/?x=40.592138&y=57.586019|title=Карты РККА|publisher=www.etomesto.ru|accessdate=2020-02-03}}</ref> усадьбаһында, Нерехта<ref name=":1">Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }}// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27</ref> ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә тыуа. [[Кострома]] гимназияһын тамамлай. 1870—1875 йылдарҙа [[Мәскәү]] университетының медицина факультетын тамамлай. 1875—1881 йылдарҙа [[Сахалин|Сахалинда]] (Корсаков хәрби посы) 4-се Көнсығыш -Себер линия батальонында хәрби врач булып хеҙмәт итә. 1876 йылда ҡыҙҙары Наталья тыуа (1876—1942). 1881 йылдың икенсе яртыһында Хәрби-Медицина Академияһы клиникаларының береһендә эшләй, ғилми эшмәкәрлек алып бара. 1883 йылдың мартында медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1883 йылдың майында<ref>{{Китап|год=2006|страниц=200|издательство=Ленинградский гос. университет им. А.С. Пушкина, Кингисеппский филиал|заглавие=Ямбургские чтения|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mv8lAQAAIAAJ&q=%D0%9F.+%D0%9D.+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87&dq=%D0%9F.+%D0%9D.+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjp_87s29HnAhVPyKYKHf9TBSoQ6AEIMTAB}}</ref>) Ямбургка килә һәм земство табибы вазифаһын биләй. 1907 йылға Ямбург өйәҙендә Петр Николаевич тырышлығы менән 5 земство дауаханаһы, 7 фельдшер пункты, «Крутые Ручьи» лепрозорийы төҙөлә (1894)<ref>{{Мәҡәлә||ссылка=https://regionavtica.ru/articles/leprozorij_krutye_ruchi.html|заглавие=Лепрозорий Крутые Ручьи|издание=regionavtica.ru|автор=Потравнов А., Хмельник Т.}}</ref>. «Мәғариф» йәмғиәте рәйесе вазифаһында 1907 йылдың 1 октябрендә Коммерция училищеһы — Ямбургта беренсе урта уҡыу йорто асыу инициаторы була. Н. Прохоров исемендә ике стипендия булдырыла<ref>Демина В. В. [http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-82 К 150-летию Ямбургского земства. Продолжение]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>. Петр Николаевич Һарай кәңәшсеһе<ref>[http://libr-kingisepp.narod.ru/buklet.pdf «Врач, ученый и земский деятель» к 165-летию со дня рождения П. Н. Прохорова]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>, «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе була<ref>{{Китап|год=2013-03-14|isbn=978-5-4460-8219-3|страниц=355|издательство=Directmedia|заглавие=Сборник сведений о Северном Кавказе|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZSBsBgAAQBAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj5w5je3NHnAhUYzcQBHWIsCygQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0&f=false}}</ref>. 1914 йылдың авгусында үҙ теләге менән фронтҡа китә, санитар поезы начальнигы була. 1917 йылдың башында Ямбургка ауыр сирле булып ҡайта. 1920 йылдың август һуңында вафат була. 1920 йылдың 27 авгусында ҡала зыяратында ерләнә<ref>{{Китап|автор=Алексеев А.Н.|год=1989|страниц=498|издательство=Прогресс|заглавие=В человеческом измерении|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8fBBAAAAYAAJ&q=%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2&dq=%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwilzfaw2NHnAhXI-ioKHctICCoQ6AEIODAC|ответственный=|издание=|место=|страницы=|isbn=}}</ref>. === Хәтер === Ямбург ҡалаһы башҡарма комитеты ҡарары менән 1920 йылдың 27 авгусында ул эшләгән дауаханаға Петр Николаевич Прохоров исеме бирелә. Дауахана 1944 йылдың ғинуарына тиклем эшләй, немец ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта уны яндырып китә. 1980 йылдың ғинуарында яңы корпус төҙөлгәс, Кингисепп хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы башҡарма комитеты ҡарары менән уға ҡайтанан Петр Николаевич исеме бирелә һәм ул Ленинград өлкәһенең ГБУЗ «П. Н. Прохоров исемендәге Кингисеппск район-ара дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы тип атала<ref>{{Cite web|url=http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-84|title=Имена в истории Пустомержской земли}}</ref>. Петр Николаевич хөрмәтенә, Ямбург өйәҙенең һаулыҡ һаҡлау системаһына нигеҙ һалыусы булараҡ, иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://www.кингисепп-сегодня.рф/news/block-6625/allprint_friendlytell_friendtell_friendtell_friendtell_friend Как урвать талон к врачу кингисеппской поликлиники? Мнение одного пациента]//кингисепп-сегодня.рф, 26.01.2015</ref>. 2012 йылдың 12 ғинуарында, Петр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 160 йыл тулыуҙы ҡаланың медицина персоналы уның ҡәберенә килеп иҫкә ала со дня рождения уның ҡәберенә зыярат иҫке ҡалды, ямбург ҡалаһы медицина персоналы еренең патриоты хәтер кисәһе<ref>[https://kingisepplo.ru/news/2011/december/19.01.2012.htm Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218041637/https://kingisepplo.ru/news/2011/december/19.01.2012.htm |date=2020-02-18 }}//Сайт МО «Кингисеппский муниципальный район», 19.01.2012</ref>. 2017 йылдың 25 феврале — 30 мартында Кингисепп тарихи — тыуған яҡты өйрәнеү музейындаПетр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 165 йыл тулыуына арналған «Светя другим, сгораю сам» күргәҙмәһе үтә<ref>[http://lenoblmus.ru/event/11814/ Выставка «Светя другим, сгораю сам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129161007/http://lenoblmus.ru/event/11814/ |date=2020-11-29 }}//Музеи Ленинградской области, 2017</ref>. === Туғандары === * Языкова Ольга Николаевна (Прохорова) (10.02.1846-1942) — уҡытыусы * Руднева Анастасия Сергеевна (1921 йылда вафат була) — ҡатыны. * Прохоров Андрей Петрович(1882—1941) — өлкән улы. * Прохоров Борис Петрович (1886—1975) — кесе улы * Прохоров Борис Борисович (14.10.1936) — ейәне. == Фәнгә өлөшө == Петр Николаевич дезинфекциялаусы пар камераһын уйлап таба (Прохоров камераһы)<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/semya-russkih-oldenburgskih-1/viewer|заглавие=Семья «Русских» Ольденбургских|автор=Мазинг Ю.А.|издание=Пространство и время|год=2011|номер=2|страницы=222}}</ref>. == Библиографик == * Прохоров П. Н. О противугигиенических обрядах при праздновании дня Прасковьи-Пятницы в селе Ильяши Ямбургского уезда Петербургской губернии//Здоровье, 1883. № 41. * Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 |date=2020-11-29 }} Доклад по аптечному делу], 1886. * Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 Паровая дезинфекционная камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 |date=2020-11-29 }} — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1893. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956415#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 1/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1896. — 3 т. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956414#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 2/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1898. — 3 т. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956413#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 3/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1899. — 3 т. * Прохоров П. Н. О возможности расширить пределы нашего зрения, в связи с оценкой значения для фотографии в частности и для естествознания вообще, цветоделительного способа Буринского / [Соч.] Д-ра П. Н. Прохорова. — Санкт-Петербург : К. Л. Риккер, 1899. — 17 с. : ил. * Прохоров П. Н. Система терапевтических единиц skt : (Санаторий — килограмм — время) : Опыт введения в медицину мат. метода / [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Вып. 1-. — Санкт-Петербург : Н. А. Богданов, 1906. — 23. * Прохоров П. Н. Библейская проказа в Санкт-Петербургской губернии. Меры борьбы с ней, начиная с древних времен // СПб Земский вестник, 1910. * [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 Программа лекции доктора медицины Прохорова П. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 |date=2020-11-29 }} — Санкт-Петербург, 14.03.1910 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Начало скрытого блока|Заголовок=Библиографик белешмә:|Выравнивание_заголовка=left|Выравнивание_текста=left}} * Белобородов А. 175 лет на страже народного здравия [Ямбургская земская больница]//Восточный берег. — 2015. — № 11. — С.19; * Бржеский В. Не жалея себя [имя доктора П. Н. Прохорова присвоено Кингисеппской центральной районной больнице] // За коммунизм. — 1980. — 10 февр.; * Власов Д. Святой доктор земли Ямбургской//Восточный берег. — 2017. — № 10. — С.13; * Власов Д. Успели построить всего половину… // Вост. берег. — 2012. — № 6. — С.24; * Власов Д. Ямбургская колония прокаженных // Вост. берег. — 2010. — № 49. — С.18; * Ефимов А. Доктор Прохоров: Из истории Ямбургского уезда//За коммунизм. — 1970. — 21 июля; * Земский врач: К 150-летию Петра Николаевича Прохорова//Восточный берег. — 2002. — № 2 — С.8; * Казакова Т. Врачу, ученому, земскому деятелю: 155 лет земскому врачу П. Н. Прохорову//Время. — 2007. — 17 января. — С.2; * Казакова Т. Сгорая сам, светил другим // Время. — 2002. — 16 янв. — С.3; * Князева И. Доктор Прохоров // Вост. берег. — 2012. — № 3. — С.14; * Петр Николаевич Прохоров: 1852—1920//Восточный берег. — 1996. — № 9. — С.12; * Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ Земский врач Петр Николаевич Прохоров]// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27; * Прохоров П. Н. // С.-Петербургский земский вестник. — 1907 (май). — С.113,118; * Тринев В. П. Доктор Прохоров // За коммунизм. — 1977. — 15 янв; * Тринев В. П. Достойные доброй памяти // Время. — 1992. — № 20; * Тринев В. П. Земский врач //Вост.берег. — 2002. — № 2; * Тринев В. П. Открытое письмо главе города и района А. И. Невскому об увековечивании имени П. Н. Прохорова в топонимике города Кингисеппа // Вост.берег. — 2009. — № 48; * Тринев В. П. Служение любви и сострадание // Время. — 2001. — № 96-99; 2002. — № 1-8; * Тринев В. П. Ямбургское коммерческое //Вост.берег. — 2002. — № 42; * Ямбургская колония «Крутые ручьи»//Вести. — 2006. — 13 мая. — С.5; * Прохоров Б. Б. [https://search.rsl.ru/ru/record/01003157722 Жил-был доктор: история земского врача Петра Николаевича Прохорова, написанная его внуком Б. Б. Прохоровым]. — Москва-Кингисепп, 2007; * Тринев В. П. Светя другим, сгораю сам: историко-биографический очерк // История. Память. Современность. IV Ямбургские чтения. Кингисеппский филиал ЛГУ им. А. С. Пушкина. — СПб, 2009. * Гриненко А. Я. Медицина Ленинградской области: (ист. очерк) / А. Я. Гриненко и др. — СПб.: Гиппократ, 2004. — С. 194—195$ * Окунев А. Ю. и др. Здравоохранение Ленинградской области: истоки, развитие, современность / А. Ю. Окунев, А. А. Чумичева, В. Л. Попов и др. — СПб. : Гиппократ, 2010.- 91, 102, 627, 630, 632, 633$ * Шевченко А. Ям-Ямгород-Ямбург-Кингисепп: ист.-краеведч. очерки / А. Шевченко. — СПб.: Химиздат, 2007. — С. 130. * Кингисепп: вчера, сегодня, завтра: (по страницам печати 2007 года) / МУК "Кингисеп. центр. гор. б-ка; сост. Л. Д. Прокопова. — Кингисепп, 2008. — С. 1. * [[Френкель, Захарий Григорьевич|Френкель З. Г.]] [https://histrf.ru/uploads/media/default/0001/09/33c2c5cafebcd25fff52d60c668c49e20d744c6b.pdf Записки и воспоминания о пройденном жизненном пути]/ Публ., сост., коммент. и вступ. ст. Р. Б. Самофал. — СПб.: Нестор-История, 2009. — 696 с., ил. * [http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf Пётр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218071023/http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf |date=2020-02-18 }}/Имена на карте Ленинградской области 2011 г.: краеведч. календарь // Краеведч. отд. ЛОУНБ; сост. И. А. Воронова, Н. П. Махова; под ред. Т. Н. Беловой, В. А. Топуновой; отв. за вып. Л. К. Блюдова. — СПб., 2010. — С.83-84 — 107с. {{Конец скрытого блока}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Рәсәй империяһы табиптары]] [[Категория:1920 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 августа вафат булғандар]] [[Категория:1852 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] fvlqjow6ucvwri4nkh78fbduhyync46 0 168778 1294741 1184984 2026-04-28T01:38:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294741 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пермь дәүләт университеты''' (тулы исеме ''юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты»''<ref name="Устав ПГУ 2011">{{Cite web|url=http://www.psu.ru/files/docs/normativnaya_baza/base_nd/ustav_pgniu.pdf|title=Устав Пермского государственного университета в редакции 2011 года|author=|date=|work=|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23|lang=|first=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206035003/http://www.psu.ru/files/docs/normativnaya_baza/base_nd/ustav_pgniu.pdf |date=2020-02-06 }}</ref>) — Пермь ҡалаһында классик университет, Рәсәй милли тикшеренеү университеттарының береһе. [[Урал]]да беренсе юғары уҡыу йорто<ref>Первым учреждённым вузом на Урале был [[Уральский государственный горный университет]]. Однако в силу обстоятельств он открылся лишь в 1917 году.</ref>. [[2016 йыл]]дың 1 сентябренә ҡарата университет составына 12 факультет, 78 кафедра, Нефтекаманың дәүләт педагогия институты (филиал), һөнәри белем биреү колледжы, Төбәк өҙлөкһөҙ белем биреү институты һәм Тәбиғи ғилми институт инә<ref>Согласно приказу ректора ПГНИУ № 6 «О структуре ПГНИУ» от 15.01.2014.</ref>. == Университет тарихы == === Университет ойошторолоуы === [[XIX быуат|XIX]]—[[XX быуат]]тарҙа Уралда юғары мәктәп төҙөү кәрәклеге тыуа: төбәктең үҫешкән сәнәғәте өсөн үҙ фәнни, белем биреү һәм ағартыу үҙәге талап ителә. [[Урал]]да университет ойоштороу идеяһын [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д.]] [[Менделеев Дмитрий Иванович|И. Менделеев]], А C. Попов, Д. Н. Мамин-Сибиряк, А К. Денисов-Уральский һәм башҡалар әүҙем хуплай<ref name="История ПГУ">{{Cite web|url=http://www.psu.ru/universitet/ob-universitete/slovo-prezidenta-universiteta-v-v-malanina|title=Пермский классический университет|author=Маланин В. В.|date=|work=|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224114608/http://www.psu.ru/universitet/ob-universitete/slovo-prezidenta-universiteta-v-v-malanina|archivedate=2013-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224114608/http://www.psu.ru/universitet/ob-universitete/slovo-prezidenta-universiteta-v-v-malanina |date=2013-12-24 }}</ref>. Университетты ойошторғанда Пермде һайлау урындағы йәмәғәтселектең әүҙем эшләүе менән бәйле була (дума, земство, күренекле сәнәғәтселәргә) [[Файл:Foundation_act.jpg|мини|1916 йылдың 17 июнендә Пермдә университет төҙөү тураһында Халыҡ мәғарифы министрлығының акты.]] Рәсәй Халыҡ мәғарифы министрлығының 1916 йылдың 1 октябрендәге 2773-сө актына ярашлы, өс факультеттың тәүге өс курс составында Император Петроград университетының Пермь бүлексәһе ойошторола. Бүлексәгә 522 студент килә, 32 кафедра булдырыла. Пермь бүлексәһе нигеҙендә үк Рәсәй Хөкүмәтенең 1917 йылдың 1 (14) июлендәге 752-се ҡарар менән Пермь университеты асыла.   === Университет үҫеше === Пермь университетының беренсе факультеттары физика-математика<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/fizicheskij-fakultet|title=Физический факультет|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220619223848/http://www.psu.ru/fakultety/fizicheskij-fakultet |date=2022-06-19 }}</ref>, тарих-филология һәм юридик була<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/istoriko-politologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta|title=История историко-политологический факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224104326/http://www.psu.ru/fakultety/istoriko-politologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta |date=2013-12-24 }}</ref>. 1917 йылдан физика-математика факультетының медицина бүлеге медицина факультетына үҙгәртелә<ref name="psma.ru">{{Cite web|url=http://www.psma.ru/universitet/istoriya-universiteta.html|title=История университета|author=Пресс-служба ПГМУ|publisher=Пермский государственный медицинский университет им. академика Е. А. Вагнера|accessdate=2018-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502051421/http://www.psma.ru/universitet/istoriya-universiteta.html|archivedate=2016-05-02}}</ref>. 1918 йылда физика-математика факультеты ҡарамағында фармацевтика бүлеге ойошторола<ref>''[[Кертман, Лев Ефимович|Кертман Л. Е.]], Васильева Н. Е., [[Шустов, Сергей Григорьевич|Шустов С. Г.]]'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 14.</ref>. 1918 йылда ауыл хужалығы һәм урман факультеты асыла<ref>''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 15.</ref>. 1922 йылда агрономия факультеты итеп үҙгәртелә<ref name="pgsha.ru">{{Cite web|url=http://pgsha.ru/web/generalinfo/academyhistory/|title=История Академии|publisher=Пермская государственная сельскохозяйственная академия им. академика Д. Н. Прянишникова|accessdate=2014-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613080831/http://pgsha.ru/web/generalinfo/academyhistory|archivedate=2014-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613080831/http://pgsha.ru/web/generalinfo/academyhistory |date=2014-06-13 }}</ref>. 1919 йылда тарих-филология һәм юридик факультеты базаһында йәмғиәт фәндәр факультеты ойошторола <ref>''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г. ''Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 21.</ref>. 1922 йылда физика-математика факультеты менән ижтимағи фәндәр факультетын берләштереү һөҙөмтәһендә педагогия факультеты төҙөлә. 1922 йылда һөнәрселек ботаника кафедраһы мөдире А. Ғ. Генкель башланғысы менән университеттың ботаника баҡсаһы булдырыла<ref>{{Cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803841884|title=Статьи /  БОТАНИЧЕСКИЙ САД ПГУ, БОТАНИЧЕСКИЙ САД РЕГИОНАЛЬНОГО ЗНАЧЕНИЯ :: Энциклопедия "Пермский край"|publisher=enc.permculture.ru|accessdate=2019-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160613/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803841884 |date=2018-08-21 }}</ref>. Профессорҙарҙың кәмеүе 1930-сы йылдарҙа Пермь университетынан үҙаллы химия-технология (Березники ҡалаһы), ветеринария (Троицк ҡалаһы, 1929)<ref>{{книга|заглавие=Профессора Пермского государственного университета (1916-2001)|место=Пермь|издательство=Издательство Пермского университета|год=2001|страниц=280|isbn=5-8241-0252-X|тираж=3000}} </ref>, ауыл хужалығы, медицина, педагогия институттарын (1936) һәм политехник институттарҙы (1960) бүленеп сығыуы менән бәйле <ref>Михайлюк В. М. Город мой Пермь. — Пермь. — 1973. С. 100.</ref>. РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы 1931 йылдың 13 июлендә ҡарар итә: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 3.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1931 йылдың июлендәге «Дәүләт университеттарын яңынан ҡороу тураһында» 752-се ҡарары менән Пермдә (физика, химия, ботаника и зоология бүлектәре менән) университет асыла</cite></div></blockquote> Шулай итеп 1930 йылдарҙа университеттың бер нисә факультеты үҙаллы юғары уҡыу йорто була: * 1930 йылда педагогия факультеты үҙ аллы педагогия институтына (1995 йылдан - Пермь дәүләт педагогия университетына, 2012 йылдан - Пермь дәүләт гуманитар-педагогия университеты) бүленә<ref>{{Cite web|url=https://pspu.ru/university/ob-universitete/Istorija|title=История - Пермский государственный гуманитарно-педагогический университет|publisher=pspu.ru|accessdate=2019-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810180131/https://pspu.ru/university/ob-universitete/Istorija |date=2020-08-10 }}</ref> * 1930 йылда ауыл хужалығы факультеты үҙ аллы Урал ауыл хужалығы институты (1933 йылдан - Пермь ауыл хужалығы институты) тип үҙгәртелә, 1995 йылда академия статусы ала<ref name="pgsha.ru"/>. * 1931 йылда медицина факультеты Пермь медицина институтына үҙгәртелә (1994 йылдан - Пермь дәүләт медицина академияһы, 2014 йылдан - Пермь дәүләт медицина университеты)<ref name="psma.ru"/>. * 1931 йылда биология факультеты булдырыла<ref>История биологического факультета.&#x20; Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета.&#x20;<small>Дата обращения: 23 декабря 2013.</small></ref>. Быйылдан алып университет физика-математика, биология һәм геологик факультеттарҙан тора1931 йылда биология факультеты булдырыла<ref name="Профессора ПГУ">{{Китап|заглавие=Профессора Пермского государственного университета (1916-2001)|место=Пермь|издательство=Издательство Пермского университета|год=2001|страниц=280|isbn=5-8241-0252-X|тираж=3000}}</ref>. * 1936 йылда фармацевтика бүлексәһе, 1995 йылда академия статусын алған, Пермь дәүләт фармацевтика институтына үҙгәртелә. 1941 йылда тарихи-филология факультеты тергеҙелә [[1948 йыл]]да юридик факультеты яңынан асыла<ref>Университет на пути к зрелости (1945—1960) // ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 80.</ref> (в [[1919 йыл]]да ул үҙаллылығын юғалта; [[1922 йыл]]да тулыһынса бөтөрөлә)<ref>Пермский университет в эпоху революционных преобразований высшей школы (1917—1930) // ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 21.</ref>; шул уҡ йылда университеттың үҙ гәзитебулдырыла [[1949 йыл]]да техник факультеты асыла<ref>Университет на пути к зрелости (1945—1960) // ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 81.</ref> <ref>Пермский университет в послевоенные годы. 1945—1958 гг. // ПГУ им. Горького: Исторический очерк. 1916—1966. Под ред. Ф. С. Горового. Пермь: Пермское книжное издательство, 1966. 292 с. С. 140.</ref>. Артабан барлыҡҡа килгәндәр: * 1955 йыл — география факультеты<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/geograficheskij-fakultet/istoriya-geografy-pgniu|title=История географического факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717080141/http://www.psu.ru/fakultety/geograficheskij-fakultet/istoriya-geografy-pgniu |date=2014-07-17 }}</ref>; * 1959 йыл — иҡтисад факультеты<ref>{{Cite web|url=http://econom.psu.ru/faculty/history.php|title=История экономического факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}}</ref>; * 1960 йыл — физика-математика факультеты физика һәм механика-математика факультеттарына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/mekhaniko-matematicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta|title=История механико-математического факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113537/http://www.psu.ru/fakultety/mekhaniko-matematicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta |date=2013-12-24 }}</ref>; * 1960 йыл — тарих-филология факультеты ике факультетҡа бүленә: тарих һәм филология<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/filologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta|title=История филологического факультета // Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2014-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404213534/http://www.psu.ru/fakultety/filologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta |date=2014-04-04 }}</ref>; * 1960 йыл — [[Пермь дәүләт милли тикшеренеү политехник университеты|Пермь политехник институты]] составына техник факультеттың дүрт бүлеге инә<ref>''Кертман Л. Е.'', ''Васильева Н. Е.'', ''Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 81.</ref> (1992 йылдан университет статусын ала ППИ<ref>{{Cite web|url=http://pstu.ru/basic/information/|title=История Пермского Политеха|publisher=pstu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}}</ref>); * 1996 йыл — философия-социология факультеты ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/filosofsko-sotsiologicheskij-fakultet|title=Философско-социологический факультет - Пермский государственный национальный исследовательский университет|publisher=www.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524100919/http://www.psu.ru/fakultety/filosofsko-sotsiologicheskij-fakultet |date=2020-05-24 }}</ref>; * 1996 йыл — тарих факультеты тарихи-политология итеп үҙгәртелә<ref>{{Cite web|url=http://www.history.psu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=134|title=История факультета|publisher=www.history.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}}</ref>; * 2003 йыл — хәҙерге тел һәм әҙәбиәт факультеты ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/fakultet-sovremennykh-inostrannykh-yazykov-i-literatur|title=Факультет современных иностранных языков и литератур - Пермский государственный национальный исследовательский университет|publisher=www.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428182343/http://www.psu.ru/fakultety/fakultet-sovremennykh-inostrannykh-yazykov-i-literatur |date=2020-04-28 }}</ref>. 2014 йылдың 7 апрелендә Пермь университетының Пермь дәүләт ғилми тикшеренеү университетына ярҙам һәм өҫтәмә финанслау фонды булдырыла. 2016 йылдың 14 октябрендә университетҡа 100 йыл тула. Юбилей йылында Пермь университеты менән бәйле шәхестәрҙе танытыу маҡсатында Википедияның рус бүлегендә улар тураһында мәҡәләләр яҙыуға йүнәлтелгән проект тормошҡа ашырылды<ref>{{Китап|автор=Пустовалов А. В.|часть=Википедия как инструмент продвижения Пермского университета (на примере статей об учёных)|заглавие=Филология в XXI веке: методы, проблемы, идеи: материалы V Всерос. (с междунар. участием) науч. конф. (г. Пермь, 10 апр. 2017 г.)|ссылка=http://www.rfp.psu.ru/archive/2017phylol.pdf|ответственный=отв. ред. И. И. Русинова|место=Пермь|издательство=Перм. гос. нац. исслед. ун-т|год=2017|страницы=166—173|страниц=355|тираж=200|isbn=978-5-7944-2992-3}}</ref>. === Университет атамалары === Пермь университеты үҙ тарихында күп тапҡыр үҙ исемен үҙгәртә: * Петроград Император университетының Пермь бүлексәһе (1916 октябрь — май, 1917); * Пермь дәүләт университеты (1917 йылдың майынан — 1934 йылдың сентябренә тиклем); * А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университеты (сентябрь, 1934 — март 1940); * А.М. Горький исемендәге Молотов — март, 1940 — октябрь, 1957); * А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университеты (октябрь, 1957 — октябрь, 1966 ); * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университеты (1октябрь, 966 — апрель, 1994); * Пермь дәүләт университеты (апрель, 1994 — октябрь, 2002); * Юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы «Пермь дәүләт университеты» (октябрь, 2002 — июль, 2011); * Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты» (июль, 2011 — әлеге тиклем ).  2020 йылдың 7 июлендә университеттың ваҡытлыса ректоры итеп профессор Д.Г.Красильников тәғәйенләнә<ref>[https://permv.ru/2020/07/09/dmitriy-krasilnikov-naznachen-vrio-r/ Дмитрий Красильников назначен врио ректора ПГНИУ] // Местное время, 09.07.2020</ref>. == Хәҙерге университет == Бөгөнгө көнгә университет составына 12 факультет, 77 кафедра һәм 2 филиал инә<ref>Согласно приказу ректора № 6 «О структуре ПГНИУ» от 15.06.2014.</ref>. Студенттарҙың дөйөм һаны — 11 432 кеше (2010/2011 уҡыу йылы), шул иҫәптән көндөҙгө уҡыу формаһы — 7607 кеше<ref>Итоги учебно-методической работы за 2010/2011 уч. год и задачи на 2011/2012 уч. год.. Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета.<small>Дата обращения: 3 марта 2014.</small></ref>. Университет 56 аспирантура (250-гә яҡын аспирант) һәм 6 докторантура белгеслеге буйынса юғары ғилми квалификация кадрҙарын әҙерләй. Ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүгә диссертацияларҙы яҡлау буйынса 14 совет, шул иҫәптән докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса 11 совет эшләй<ref name="новый век">{{cite web|url=http://www.psu.ru/general/6|title=Пермский государственный университет|description=Вступая в новый век|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100928183520/http://psu.ru/general/6|archivedate=2010-09-28|accessdate=2010-03-16|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928183520/http://psu.ru/general/6 |date=2010-09-28 }}</ref>. Уҡытыу эшмәкәрлеген 1229 хеҙмәткәр (2009)<ref name="Итоги 2009-10"/>, шул иҫәптән 164 [[фән докторы]], профессор һәм 480 фән кандидаты, доцент алып бара. Университеттың уҡытыусылар составына 4 академигы<ref>[[Зайцева, Нина Владимировна|Н. В. Зайцева]], [[Ившина, Ирина Борисовна|И. Б. Ившина]], [[Матвеенко, Валерий Павлович|В. П. Матвеенко]], [[Черешнев, Валерий Александрович|В. А. Черешнев]].</ref> һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 4 ағза-корреспонденты<ref>[[Демаков, Виталий Алексеевич|В. А. Демаков]], [[Мишланов, Виталий Юрьевич|В. Ю. Мишланов]], [[Стрельников, Владимир Николаевич|В. Н. Стрельников]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]].</ref>, 1 РАО ағза-корреспонденты<ref>[[Хеннер, Евгений Карлович|Е. К. Хеннер]]</ref>, 15 Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм 10 Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре инә<ref name="новый век"/>. Шулай уҡ 10-ға яҡын ғалим Пермь дәүләт университетының атҡаҙанған профессор дәрәжәһенә эйә була Пермь дәүләт университеты сит ил партнерҙары һәм халыҡ-ара ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә, уның сиктәрендә Пермь дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары башҡа илдәрҙең университеттары һәм халыҡ-ара ойошмалар менән үҙ-ара килешеп эш итеү программалары буйынса сит илдәргә командировкаларға бара, Пермь ҡалаһына башҡа университеттарҙан уҡытыусылар һәм студенттар килә. Университеттың партнерҙары булып Оксфорд университеты ([[Бөйөк Британия]]), бер нисә француз университет үҙәге (Экс-Марсель университеты, По Нанси I), АҠШ университеттары (Луисвилл), үҙәк Европа һәм Австралия илдәре тора университеттары. Университет Европа комиссияһы, Бөтә донъя банкы, Түбәнге Саксония еренең Фән һәм мәҙәниәт министрлығы, шулай уҡ башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә<ref name="новый век">{{Cite web}}</ref>. === Университеты рейтингтары === 2018 йылдың авгусы аҙағында Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты Британия әҙерләгән «Times Higher Education» баҫмаһы Евразия төбәгенең юғары уҡыу йорттары рейтингында 61-70 урынды биләй<ref>The best universities in Eurasia (англ.). Times Higher Education (THE)(30 August 2018).<small>Дата обращения: 19 декабря 2019.</ref><ref>Пермский университет вошел в рейтинг лучших вузов Евразийского региона. РБК.Дата обращения: 19 декабря 2019.</ref><ref>ПГНИУ вошел в рейтинг лучших вузов Евразии. www.kommersant.ru(3 сентября 2018).<small>Дата обращения: 19 декабря 2019.</ref>. 2018 йылдың июнендә «Мәғариф» күрһәткесе буйынса рейтингта «Интерфакс» мәғлүмәт төркөмө 2017/2018 уҡыу йылы йомғаҡтары буйынса Рәсәй вуздарының милли рейтингы һөҙөмтәләре буйынса 9-сы урында<ref>{{Cite web|url=https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=2&year=2018&page=1|title=Рейтинги / Интерфакс - Высшее образование в России|publisher=Интерфакс — Высшее образование в России|lang=ru|accessdate=2019-12-19}}</ref> һәм дөйөм университеттар рейтингтағы урыны — 51-54<ref>{{Cite web|url=https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=1&year=2018&page=3|title=Рейтинги / Интерфакс - Высшее образование в России|publisher=Интерфакс — Высшее образование в России|lang=ru|accessdate=2019-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zvzda.ru/news/262d3c30ede0|title=Пермский университет занял 9 место по качеству образования в рейтинге вузов России • Звезда|publisher=Город|lang=ru|accessdate=2019-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718104412/http://zvzda.ru/news/262d3c30ede0 |date=2019-07-18 }}</ref><ref>[http://v-kurse.ru/news/science/permskiy_universitet_stal_devyatym_po_kachestvu_obrazovaniya_v_reytinge_vuzov_rossii_6704436/ Пермский университет стал девятым по качеству образования в рейтинге вузов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903152751/http://v-kurse.ru/news/science/permskiy_universitet_stal_devyatym_po_kachestvu_obrazovaniya_v_reytinge_vuzov_rossii_6704436/ |date=2018-09-03 }} // В курсе. 8 июня 2018.</ref>. 2016 йылдың май аҙағында «Интерфакс» университеттарының милли рейтингында универсиитет «Мәғариф» критерийы буйынса 24-се урындан<ref>Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Образование.// Национальный рейтинг университетов.</ref> 23-кә күтәрелә<ref>НРУ2016: Результаты рейтинга университетов по параметру «Образование» // Национальный рейтинг университетов.</ref> һәм «Университет бренды»<ref>ПГНИУ укрепил позиции в «Национальном рейтинге университетов» — Пермский государственный национальный исследовательский университет. www.psu.ru.<small>Дата обращения: 22 марта 2018.</small></ref> критерийы буйынса 70-тән<ref>Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Бренд вуза — Бренд — Национальный рейтинг университетов. unirating.ru.Дата обращения: 22 марта 2018 г.</ref> 56-сы урынға<ref>Результаты рейтинга «Бренд Университета» НРУ 2016 // Национальный рейтинг университетов.</ref> күтәрелә.<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/news/pgniu-ukrepil-pozitsii-v-natsionalnom-rejtinge-universitetov|title=ПГНИУ укрепил позиции в "Национальном рейтинге университетов" - Пермский государственный национальный исследовательский университет|publisher=www.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117011916/http://www.psu.ru/news/pgniu-ukrepil-pozitsii-v-natsionalnom-rejtinge-universitetov |date=2018-01-17 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:Категория:Выпускники Пермского государственного университета|Выпускники Пермского госуниверситета]]. * [[:Категория:Преподаватели Пермского государственного университета|Преподаватели Пермского госуниверситета]]. *[[Естественнонаучный институт Пермского государственного университета]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Аленчикова Н. Д.'' Строительство Ночлежного дома в Перми — основа будущего Университета (корпус № 2 Университетского городка) // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 4, Пермь, 2011 * ''Аленчикова Н. Д.''[http://www.histvestnik.psu.ru/PDF/20113/20.pdf От ночлежного дома к университету. история главного корпуса университетского городка в Перми (к 160-летию Н. В. Мешкова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082856/http://www.histvestnik.psu.ru/PDF/20113/20.pdf |date=2016-03-04 }} // Вестник Пермского университета. Серия: История. Выпуск № 3(17). 2011. С. 134—138. * ''[[Живописцев, Виктор Петрович|Живописцев В. П.]]'' День открытых дверей. Пермскому университету 70 лет. 1916—1986. Пермь: [[Пермское книжное издательство]], 1986. С. 134. * ''[[Инзельберг, Владимир Дмитриевич|Инзельберг В. Д.]]'' Корпус Естественнонаучного института, где работали ученые Пермского университета // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 2, Пермь, 2009 * ''[[Кертман, Лев Ефимович|Кертман Л. Е.]], Васильева Н. Е., [[Шустов, Сергей Григорьевич|Шустов С. Г.]]'' [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/firstonu_ocr.pdf Первый на Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110131449/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/firstonu_ocr.pdf |date=2020-01-10 }}. Пермь: Пермское книжное издательство. 1987. 234 с. * ''[[Костицын, Владимир Ильич|Костицын В. И.]]'' [http://www.psu.ru/files/docs/science/books/mono/kostitsyn-100-letie-right.pdf Пермский университет: 100-летие ученых, государственные памятники истории и культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303140820/http://www.psu.ru/files/docs/science/books/mono/kostitsyn-100-letie-right.pdf |date=2021-03-03 }}. Пермь: Изд-во Перм. ун-та, 2003. 66 с. ISBN 5-8241-0317-8. * ''Костицын В. И.'' [https://web.archive.org/web/20151011092106/http://www.psu.ru/universitetskie-smi/stati-ob-universitete/v-i-kostitsyn-rektory-permskogo-universiteta-1916-2006 Ректоры Пермского университета. 1916—2006.] Изд. 2-е, перераб. и доп. / Перм. ун-т. — Пермь, 2006. — 352 с. ISBN 5-7944-0613-5. * ''Обухов Л. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/vlast-i-professura-iz-istorii-permskogo-universiteta-v-1917-1931-gg Власть и профессура: из истории Пермского университета в 1917—1931 гг.]. * От мира сего. Портреты учёных на фоне времени. Пермь, 2006. * [https://elis.psu.ru/node/41985 Отчёт об открытии Пермского Отделения Петроградского Университета и деятельности его в 1916—1917 учебном году]. (По 1-е июля 1917 г.). Пермь : Электро-Типография губернского земства, 1918. 72 с. * {{БСЭ3|Пермский университет}} * [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/psu_gork.pdf Пермский государственный университет им. Горького: Исторический очерк. 1916—1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105175627/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/psu_gork.pdf |date=2017-01-05 }} / Под ред. [[Горовой, Фёдор Семёнович|Ф. С. Горового]]. Пермь: [[Пермское книжное издательство]], 1966. 292 с. * Пермский государственный университет. Пермь: Изд-во «Пресс-центр», 2001. * [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/507.htm Пермский государственный университет] // [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, [[Бройдо, Григорий Исаакович|Г. И. Бройдо]], [[Габидуллин, Хаджи Загидуллович|Х. З. Габидуллин]] и др.; [[Наркомпрос РСФСР]]. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: [[Объединённое научно-техническое издательство]], 1935. — VIII, 585 с. * {{БРЭ}} * Постановление СНК РСФСР от 13 июля 1931 года № 752 [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3748.htm «О реорганизации государственных университетов»]. * Рабинович Р. И. [http://az.lib.ru/s/shuljatikow_w_m/text_1040.shtml Опальный миллионер]. — Пермь: Пермское книжное издательство, 1990. — 159 с. — (Замечательные люди Прикамья). ISBN 5-7625-0194-9 * [[Стабровский, Александр Сергеевич|Стабровский А. С.]] [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803686756 Пермский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123053412/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803686756 |date=2021-01-23 }} в энциклопедии «Пермский край». * ''[[Шмидт, Виктор Карлович|Шмидт В. К.]]'' [https://elis.psu.ru/node/578 Отчет о деятельности Пермского государственного университета за 1923—1924 г.]. Пермь, 1924. * ''Шмидт В. К.'' [http://k.psu.ru/library/node/680 Очерк возникновения и истории Пермского государственного университета и Биологического научно-исследовательского института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402113329/http://k.psu.ru/library/node/680 |date=2015-04-02 }} // Известия Биологического научно-исследовательского института при Пермском университете. Том 5, вып. 3. 1927. С. 105—118. * [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-15-1556.html Пермский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064752/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-15-1556.html |date=2014-04-21 }} в «[[Уральская историческая энциклопедия|Уральской исторической энциклопедии]]». {{Refend}} [[Категория:Пермь дәүләт университеты]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] s677c5fmnqb72rtikhgm15usflwgu65 0 169130 1294722 995112 2026-04-27T16:50:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294722 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нижневартовск дәүләт университеты''' ({{lang-ru|Нижневартовский государственный университет}} '''НВГУ''', тулы атамаһы ''«Нижневартовск дәүләт университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы'') — [[Нижневартовск]]иҙа урынлашҡан юғары уҡыу йорто. == Тарихы == [[1988 йыл]]дың [[12 июль|12 июлендә]] Нижневартовскиҙа [[Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты|Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск дәүләт педагогия институты]]ның филиалы асыла<ref>Приказ Государственного комитета СССР по народному образованию от 8 августа 1988 г., № 256</ref>. Ул үҙ эсенә өс факультетты ала: физика-математика; филология һәм педагогия. Филиалда 22 уҡытыусы эшләй, 150 студент белем ала<ref name="rektor">[http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 Ректор НВГУ: мы нацелены на стратегию обучения «через всю жизнь»] // [[ТАСС]], 6 июля 2015</ref>. [[1992 йыл]]да Нижневартовск дәүләт педагогия институты Нижневартовск педагогия училищеһы (колледжы) менән берлектә уҡытыу-фән педагогия комплексы структураһында Рәсәйҙә тәүгеләрҙән ике баҫҡыслы педагогик кадрҙар әҙерләүгә күсә. [[1992 йыл]]да [[Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты|Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск дәүләт педагогия институты]]ның Нижневартовск филиалы Нижневартовск педагогия институты итеп үҙгәртелә<ref>Распоряжение Правительства РФ № 1941-р от 23 октября 1992 года</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета - Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|accessdate=2016-07-19}}</ref>. 1992 йылда юғары уҡыу йорттонда 1173 уҡый<ref name="rektor"/>. [[2005 йыл]]да институт Нижневартовск дәүләт гуманитар университеты тип үҙгәртелә<ref>Приказ Федерального агентства по образованию Российской Федерации № 413 от 24 мая 2005 год</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета - Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|accessdate=2016-07-19}}</ref>, ә 2013 йылда Нижневартовск дәүләт университеты статусын ала<ref>Приказ Министерства образования Российской Федерации № 110 от 25 февраля 2013 года</ref>. Мәғариф буйынса федераль агентлыҡ йыл һайын үткәргән рейтинг һөҙөмтәләре буйынса университет Рәсәйҙең иң яҡшы ун педагогик, лингвистик һәм гуманитар юғары уҡыу йорто араһына инә. [[2009 йыл]]да [[Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы|Рәсәй Федерацияһы Мәәғариф һәм фән министрлығы]] төҙөгән педагогик, лингвистик һәм гуманитар вуздар араһында Нижневартовск гуманитар университеты илдең 74 вузы араһында 5-се урын ала. [[2015 йыл]]да университетта 9 факультет, 22 кафедра, 14 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы, өс студенттарҙың конструкторлыҡ бюроһы, аспирантура була. Бында 5000-дән ашыу студент белем ала<ref name="rektor"/>. == Университет структураһы == * Өҫтәмә белем биреү факультеты * Педагогика һәм психология факультеты * Сәнғәт һәм дизайн факультеты * Физик культура һәм спорт факультеты * Математика һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты * Экология һәм инжиниринг факультеты * Гуманитар факультет == Ректорҙары == * [[1988]]—[[1992 йыл]]дар — Карпов Анатолий Карпович, ТГПИ-ҙың Нижневартовск филиалы директоры * [[1992]]—[[2007 йыл]]дар — Карпов Анатолий Карпович, Нижневартовск дәүләт педагогия институты ректоры * [[2007 йыл]]дан бөгөнгә ҡәҙәр — Горлов Сергей Иванович, Нижневартовск дәүләт университеты ректоры<ref>{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/rector/|title=Ректор университета|publisher=nvsu.ru|accessdate=2018-10-16}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год — стр. 20-25 * Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/29866/1/apsmkoy_2014_03_25.pdf Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету] // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|УрФУ]], 2014. — Т. 3. — С. 96-100. * Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84 * Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с. == Һылтанмалар == * [http://nvsu.ru/ Официальный сайт Нижневартовского государственного университета]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Нижневартовск]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Рәсәй мәғарифы]] lqeq4lj3wgbzgej79telqwv7kkcgvb0 102 199994 1294681 1294666 2026-04-27T13:32:43Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1294681 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |24 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |7 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |20 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |30 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] gz1l01qoeg0leitdfvpk2rnohd5m82k 1294699 1294681 2026-04-27T15:32:17Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1294699 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |24 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |7 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |20 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |31 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] e1eez5z8kqcgj2pxdctbs5bdk4n4v8r 1294714 1294699 2026-04-27T16:23:53Z Баныу 28584 /* Ҡатнашыусылар */ 1294714 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |24 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |8 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |20 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |31 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] l55sj4ju7f7dsizz4c7ebwju70j73uu 1294720 1294714 2026-04-27T16:28:41Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1294720 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |25 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |8 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |20 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |31 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] rthl73uchp7gteblihi41gmlgvpgtz5 0 200133 1294727 1294604 2026-04-27T17:29:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294727 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Никос Казандзакисс''' — ( {{Lang-el|Νίκος Καζαντζάκης}} ; [[18 февраль|февраль]], [[1883 йыл|1883]], [[Ираклион]], Крит провинцияһы, [[Ғосман империяһы]] – [[26 октябрь]], [[1957 йыл|1957]], Фрайбург, [[Баден-Вюртемберг]], [[Әлмәниә|Көнбайыш Германия]]) грек яҙыусыһы, шағир һәм драматург, тәржемәсе, [[XX быуат]]тың бөйөк авторҙарының береһе <ref>{{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KAZANDZAKIS_NIKOS.html}}</ref>. == Биографияһы == Никос Казандзакисс [[1883 йыл|1883 йылдың]] [[:ru:18_февраля|18 февралендә]]<ref>{{Китап|заглавие=Nikos Kazantzakis : a biography based on his letters|автор=Kazantzakis, Helen.|издательство=D.S. Ellis, Creative Arts Book Co.|год=1983|isbn=0916870626|pages=532|allpages=589|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ikp0AAAAIAAJ}}</ref> [[:ru:Крит|Крит]] утрауындағы [[Ираклион]] ҡалаһында тыуа, ул саҡта [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. [[1902 йыл|1902]] йылда [[Афина|Афинаға]] килә, Афина университетының юридик факультетында уҡый, 1906 йылда уны отличие менән тамамлай. [[1907 йыл|1907]] йылда [[Париж|Парижға]] күсә, философияны өйрәнә, Анри Бергсондың лекцияларын тыңлай. Грецияға ҡайтҡас, фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙе тәржемә итеү менән шөғөлләнә. [[1914 йыл|1914]] йылда ул Анджелос Сикелианос менән таныша һәм дуҫлаша, уның менән Грецияла христиан мәҙәниәте ҡомартҡылары һаҡланған тарихи урындарға сәйәхәт итә. 1918 йылдың көҙөндә [[Греция]]ның премьер-министры [[:ru:Венизелос,_Элефтериос|Э. Венизелос]] полковник Полемархакисты һәм яҙыусы Казандзакисты «урындағы грек халҡын большевиктарҙың йоғонтоһонан азат итергә» тигән бурыс менән Грузияға ебәрә<ref name="Gerozisis">Τριαντάφυλος Α. Γεροζήσης, Το Σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη Ελληνική κοινωνία (1821—1975), εκδ. Δωδώνη, ISBN 960-248-794-1</ref>{{rp|362}}. 1919 йылда социаль тәьминәт министрлығының генераль директоры вазифаһында Понт гректарын [[Кавказ|Кавказдан]] тыуған илдәренә ҡайтарыуға булышлыҡ итә. Донъяның төрлө илдәрендә ( [[Франция]], [[Германия]] (1922—1924), [[Италия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1925—1927), Испания (1932), Кипр, [[Мысыр]], [[Чехословакия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Япония]] һ.б.) журналист булып эшләй. Берлинда булған осорҙа барлыҡҡа килгән коммунизм менән ҡыҙыҡһыныуы, Ленинға хөрмәт уны СССР-ға алып килә, унда Виктор Серж һәм Панаит Истрати менән аралаша һәм сталинизмдан төңөлөп ҡала. Ул грек яҙыусыһы Галатея Казанцакиға (Алексиу) (беренсе ҡатыны) һәм ғүмере буйына тоғро юлдашы һәм секретары булған грек журналисы Елени Казандзакиға (Самиу) өйләнә. [[1945 йыл|1945]] йылда һул коммунистик булмаған Эшсе социалистар союзы партияһын ({{Lang-el2|«Σοσιαλιστικής Εργατικής Ένωσης»}}) етәкләй һәм Темистоклис Софулис хөкүмәтенә {{Тәржемәһеҙ|Правительство Темистоклиса Софулиса (1945)|правительство Темистоклиса Софулиса|el|Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1945}} портфелһеҙ министр булып инә, киләһе йылда уҡ унан китә. Ул Нобель премияһына тәҡдим ителә. [[Файл:Kazantzakis_Grab2.JPG|справа|мини|200x200пкс|Никос Казандзакистың ҡәбер ташы, [[Ираклион]]]] 1957 йылдың 26 октябрендә лейкоздан вафат була, православие сиркәүе зыяратта ерләүҙән баш тартҡанлыҡтан, Ираклион ҡалаһының диуары эргәһендә ерләнә. Ҡәбер ташындағы яҙыу: «Бер нәмәгә лә өмөт итмәйем. Бер нәмәнән дә ҡурҡмайым. Мин ирекле.» ({{lang-el2|Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος}}). == Ижады == Ул үҙенең «Капитан Михалис» (инглизсә тәржемәлә « Азатлыҡ йәки үлем» 1949 ), «Страсти по-гречески» (йәки «Христа распинают вновь», 1948, Б. Мартину операһы), «[[:ru:Грек_Зорба_(роман)|Житие и деяние Алексиса Зорбаса]]» ([[:ru:1946_год|1946]]), «Последнее искушение» ([[:ru:1955_год_в_литературе|1955]], Католик сиркәүе тарафынан тыйылған китаптар исемлегенә индерелгән), «Беднячок из Ассизи» ( [[1956 йыл|1956]], Изге Франциск тураһында), «Братоубийцы» романдары менән билдәле. Бер нисә драма, [[Фридрих Ницше|Ницше]] йоғонтоһо аҫтында яҙылған фәлсәфәүи хеҙмәттәре, « [[:ru:Одиссея (Казандзакис)|Одиссея]]» эпик поэмаһы ([[1938 йыл|1938 йылда]] баҫылып сыға) авторы, [[Данте Алигьери|Дантеның]] «Илаһи комедия»һын ( [[1932 йыл|1932]] ) һәм [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте|Гётеның]] «[[Фауст (трагедия)|Фауст]]» трагедияһын ( [[1936 йыл|1936]]) тәржемәләй. == Танылыуы == [[:ru:Международная премия Мира|Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы]] лауреаты ( [[1956 йыл|1956]]). Казандзакис үҙенең романдарының экранлаштырылыуы арҡаһында бөтә донъяға билдәлелек яулай: Жюль Дассендың «Тот, которому предстоит умереть» ( «Страсти по-гречески» романы буйынса, [[1957 йыл|1957]], Мелина Меркури менән), Михалис Какояннистың «Грек Зорба» ( [[1964 йыл|1964]], [[:ru:Теодоракис,_Микис|Микис Теодоракис]] музыкаһы, ролдәрҙә Энтони Куинн, Ирен Папас һ.б.) һәм Мартин Скорсезеның [[:ru:Последнее_искушение_Христа_(фильм)|«Последнее искушение Христа»]] ( [[1988 йыл|1988]], Пол Шредер сценарийы, төп ролдәрҙе Уиллем Дэфо, Харви Кейтель, Барбара Херши һ.б.) фильмдары. «Грек Зорба» романы һинд мистигы Ошо тәғлимәттәренә һиҙелерлек йоғонто яһай, унда [[Будда|Будданың]] рухиәтен Зорба һыҙаттары менән берләштергән Зорба-Будда идеал тип һанала<ref>{{Китап|автор=Goldman, Marion S.|часть=Rajneesh|заглавие=Encyclopedia of religion|ответственный=Lindsay Jones, editor in chief|издание=Second edition|издательство=Macmillan Reference USA|год=2005|страницы=7608—7609|страниц=11000|isbn=9780028659800|ref=Goldman2}}</ref>. Ошо үҙенең тәғлимәтендә Зорба йөҙөндә «тамуҡтан ҡурҡмай, ожмахҡа ынтылмай, тулы тормош менән йәшәй, тормоштағы ваҡ-төйәк нәмәләрҙән... ризыҡтан, эсемлектән, ҡатын-ҡыҙҙарҙан ләззәт ала. Эш көнөнән һуң ҡулына музыка ҡоралы ала һәм сәғәттәр буйы пляжда бейей» торған кешене күҙ уңында тота<ref>{{Китап|автор=[[Грицанов, Александр Алексеевич|Грицанов А. А.]]|заглавие=Раджниш Ошо|место=Мн.|издательство=Книжный Дом|год=2011|страниц=384|страницы=11|серия=Тайны Посвящённых|isbn=978-985-17-0253-0|ref=Грицанов}}</ref>. Криттың Миртия ауылында (элекке Варвари) Казандзакистың атаһының йорто һаҡланған, унда яҙыусыға арналған музей бар. Казандзакистың тормошонан бер нисә реаль ваҡиға, шул иҫәптән СССР буйлап сәйәхәттәре Елена Колмовскаяның «Путешественник и Сирены» (2014) романына нигеҙ булып тора. == Рус телендәге баҫмалары == * {{Китап|заглавие=Христа распинают вновь : Роман|ответственный=Перевод с новогреческого [[Мочос, Яннис|Янниса Мочоса]] и Игоря Поступальского ; [Вступ. статья: Я. Мочоса]|место=М.|издательство=Гослитиздат|год=1962|страницы=470|серия=Зарубежный роман XX века}} * Последнее искушение Христа. — М.: АСТ-Пресс, 1993. * Последнее искушение. — СПб: Литера, 1998. * Грек Зорба. — М.: София; Гелеос, 2003. ** Невероятные похождения Алексиса Зорбаса. — Азбука, 2014. * Последнее искушение. — СПб.: Азбука-Классика, 2004. * Отчёт перед Эль Греко. — М.: Раритет, 2005. * Греческий пейзаж. Лотос / Классика плюс. — Афины, 2005. * Капитан Михалис. — М.: Выргород, 2021. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Музей Никоса Казандзакиса|Никос Казандзакистың музейы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Prevelakis P. Nikos Kazantzakis and His Odyssey. A Study of the Poet and the Poem. New York: Simon and Schuster, 1961 * Kazantzakis H. Nikos Kazantzakis. A biography based on his letters. New York: Simon and Schuster, 1968 (переизд. 1983) * Bien P. Nikos Kazantzakis. New York: Columbia UP, 1972 * Levitt M.P. The Cretan Glance, The World and Art of Nikos Kazantzakis. Columbus: Ohio State UP, 1980 * Μαράς Σ. Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική. Αθήνα, 1988 * Bien P. Kazantzakis. Politics of the Spirit. Princeton: Princeton UP, 1989 * Wilson C., Dossor H.F. Nikos Kazantzakis. Nottingham: Paupers, 1999 * Middleton D.J.N. Novel Theology: Nikos Kazantzakis’s Encounter with Whiteheadian Process Theism. Macon: Mercer UP, 2000 * Owen L. Creative Destruction: Nikos Kazantzakis and the Literature of Responsibility. Macon: Mercer UP, 2003 * Middleton D.J.N. Scandalizing Jesus?: Kazantzakis’s 'Last Temptation of Christ' Fifty Years On, New York: Continuum, 2005 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110618100029/http://www.kazantzakis-museum.gr/ Казанцакис музейы сайты] (грек.) * [http://www.interkriti.org/culture/kazantzakis Никос Казанцакис] (ингл.) * [http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html Никос Казанцакис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822135926/http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html |date=2011-08-22 }} (француз) * {{IMDb name|0443611|Никос Казандзакис}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/49/1004992/1004992a1.htm Никос Казанцакис] Кругосвет энциклопедияһында [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы номинанттары]] [[Категория:Грек шағирҙары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Греция яҙыусылары]] [[Категория:Греция тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Греция драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Греция шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1957 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1883 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 мартта тыуғандар]] d3ajbrbby67kyyqc3d9pjrj4abxara9 0 200148 1294734 1293270 2026-04-27T20:15:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294734 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oasis de Huacachina, Ica, Perú, 2015-07-29, DD 18.JPG|thumb|300px|right|[[Уакачина]] оазисы,[[Перу]]]] '''Оа́зис''' — [[сүл]]лектә йәки ярымсүллектә [[үҫемлектәр]]гә бай, башҡа үҫемлектәр массивтарынан айырымланған урын (һирәк осраҡта далала, саваннала һәм хатта ҡоро урман-далала); ғәҙәттә тәбиғи һыу ятҡылығы янында урынлаша. Оазис һүҙе хәҙерге европа телдәренә (шул иҫәптән [[Урыҫ теле|рус теле]]нә лә) [[латин теле]] аша килеп ингән — [[Юнан теле|грек телен]]ән σασις («оазис») килеп сыҡҡан һәм грек теле аша мысыр демотик яҙмаһына — ''uḥ3t'' — барып тоташа. Боронғо мысыр теленең вариҫы копт телендә — ''uaḥe'' — йәшәү урыны тигәнде аңлата<ref>Douglas Harper. «Etymonline — Origin of 'Oasis'». Online Etymology Dictionary. Retrieved 2011-07-30. https://www.etymonline.com/search?q=oasis {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604000618/https://www.etymonline.com/search?q=oasis |date=2021-06-04 }}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Libyen-oase1.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Ливия]]ла оазис]] [[Файл:Oasis Timimoun.jpg|thumb|300x300пкс|[[Алжир]]ҙа [[Тимимун]] оазисы]] [[Файл:AG 006 large.jpg|thumb|left|300x300пкс|Тагхит оазисы, [[Алжир]]]] [[Файл:ArugotRiver.jpg|thumb|400x400пкс|[[Эйн-Геди]] — [[Израиль|Израил]]дә милли паркта оазис]] [[Файл:Oasis in Libya.jpg|thumb|400x400пкс|[[Ливия]]ла оазис, [[Сахара]]]] [[Файл:Al Ain Oasis, Al Mutawaa - Abu Dhabi - United Arab Emirates - panoramio.jpg|thumb|left|300x300пкс|[[Эль-Айн]] ҡалаһында оазис [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]]] Оазистар ҙурлығы һәм характеры буйынса айырылып торорға мөмкин. Финик пальмалары менән уратып алынған ҙур булмаған быуаларҙан алып [[ауыл хужалығы]] эшмәкәрлеге һәм сәнәғәте булған тотош ҡалаларға тиклем булырға мөмкин. Игенселектең күп формаларын берләштергән традицион хужалыҡ формаһы булып оазис хужалығы тора. Ҙурлығы — 1 гектарҙан алып бер нисә ферманың эшен тәьмин итеүсе ҙур фермаларға тиклем<ref name=":0">Oasis | geological feature". ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501004932/https://www.thirteen.org/wnet/africa/explore/sahara/sahara_topography.html |date=2018-05-01 }}</ref><ref name=":1">«Oasis | geological feature». ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved 2018-04-30. https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616155810/https://www.britannica.com/science/oasis-geological-feature |date=2018-06-16 }}</ref>. Оазистар ер аҫты йылғалары йәки һыу ятҡылыҡтарынан ер өҫтөнә етерлек үҙ баҫымы арҡаһында ярҙамында йәки кеше булдырған сығанаҡтар ярҙамында сыға ала. Ҡайһы бер оазистар, мәҫәлән, Туат өлкәһендә (Үҙәк Алжир) урынлашҡан оазистар, осраҡлы ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар менән туйына. Тау тоҡомдарынан һәм таштан торған тупраҡтың аҫҡы ҡаты ҡатламы шулай уҡ һыу кеҫәләрендә, ер аҫты һыныҡтарында йәки вулкан сығышлы дайкаларҙа һыуҙы тотоп ҡалыуға булышлыҡ итә. Үҙ сиратында, оазистарҙа үҫемлектәр күсмә ҡоштарҙың һыу ятҡылығында [[орлоҡ]]тар ҡалдырыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. [[Антарктика]]ла оазис тип [[ҡар]] һәм боҙ булмаған территория атала. Оазистар янында, ғәҙәттә, каруан юлдарында, уларҙа даими һыу сығанағы булғанлыҡтан, ҡайһы берҙә ҙурлығы буйынса ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Ошондай уҡ тораҡ пункттар [[Сахара]]ла, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда, [[Чили]]ҙа, [[Перу]]ҙа, [[Мексика]]ла урынлашҡан. Мәҫәлән, Чилиҙағы Пика, Перуҙағы Ика һәм Мексикалағы Паррас де Ла Фуэнте ҡалалары. == Биологик әһәмиәте == Күсмә [[ҡоштар]] өсөн һыу һәм аҙыҡ ресурстарының тәбиғи өлөшө булып тора, улар шулай уҡ оазистар һәм башҡа төбәктәр араһында үҫемлек орлоҡтарын таратыуға булышлыҡ итә, шулай итеп оазистарға һәм уларҙан төрлө сорттарҙы килтерә<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Социаль-тарихи әһәмиәте == Карауан юлында оазистарҙың булыуы боронғо [[Мысыр]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Һинд]] йылғаһы үҙәненең иртә мәҙәниәттәренә барып тоташҡан сауҙа маршруттарын формалаштырыуҙа хәл иткес фактор булған. Мәҫәлән, Яҡын Көнсығыш Һинд үҙәненән Ҡоро плато, [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] һырттары һәм сүллектәре менән айырыла. Был юлда [[ауыл хужалығы]]н тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә генә алып барырға мөмкин. [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа табан һуҙылған маршрут [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]]ның бер өлөшө булып тора, уның ҡайһы бер участкалары беҙҙең эраға тиклем 3 000 йыл элек ҡулланылған. Улар Бадахшанды [[Алғы Азия|Көнбайыш Азия]], [[Мысыр]] һәм [[Һиндостан]] менән тоташтырған<ref>Hiebert FT, Dyson RH (2002) Prehistoric Nishapur and frontier between Central Asia and Iran. Iranica Antiqua XXXVII: 113—149</ref><ref>Kuzmina EE, Mair VH (2008) The Prehistory of the Silk Road. Philadelphia: Univ. Pennsylvania Press</ref>. Ҡайһы бер оазистарға хужа булыу стратегик әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, Транссахара сауҙа юлын контролдә тотоу өсөн хәҙерге Ливиялағы Авджила, Гадамес һәм Куфра оазистары өҫтөнән хакимлыҡ итеү мөһим әһәмиәткә эйә була. == Үҫемлектәр == [[Файл:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|left|357x357пкс|Мысыр оазистары картаһы]] Етерлек һуғарыу булғанда абрикос, финик, инжир, зәйтүн үҫтерәләр. Оазистарҙағы үҫемлектәр өсөн иң мөһим, иң бейек ағас — финик пальмаһы, ул — бөтә башҡа ағастар өсөн күләгә барлыҡҡа килтереүсе төп япраҡлы япма. [[Ҡоролоҡ]]ҡа сыҙамлылығы арҡаһында, финик пальмаһы башҡа ағастарҙы артыҡ ҡояш радиацияһынан һаҡлай. Шуға ла күләгәлә уртаса бейеклектәге персик ағастары үҫә ала<ref name=":0" />. Шулай уҡ оазистарҙа [[Иген культуралары|иген]] ([[тары]], [[бойҙай]], [[арпа]]) һәм [[йәшелсә]] үҫтерергә мөмкин, әммә уның өсөн сағыштырмаса ҙур һыу ресурстары булған оазистар кәрәк. === Мысыр оазистары === Боронғо Мысыр осоронда оазистарҙың әһәмиәте шул тиклем ҙур була, уларға ҙур ҡалаларға бүленгән иғтибар талап ителә, сөнки улар сауҙагәрҙәрҙең каруан юлдарын тәьмин итеү һәм ял итеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Оазистарҙың торошоноң насарайыуы [[сауҙа]]ға ҙур зыян килтерә. === Сахара — Алжир оазистары === ''Ghout'' — Алжир Сахараһының төньяҡ-көнсығышында таралған оазис төрө. Уларҙың [[һыу]]ы финик пальмаларын һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был агротехнологияның үҙенсәлеге шунда: үҫемлектәрҙе һыу менән тәьмин итеү өсөн, [[ҡом]]да, тәрәнлеген һыу ҡатламы ятҡылығына тап килтереп, диаметры 80—200 сантиметр булған соҡор ҡаҙыла, соҡорҙо 1 метрға тиклем тәрәнәйтәләр. Шулай итеп, оҙонлоғо бер метрҙан самаһы финик пальмаһының тамырҙары даими рәүештә һыуҙа була, һәм бындай һуғарыу ысулын ҡулланғанда өҫтән һыу һибеү кәрәкмәй, һыуҙы әҙ тотонола һәм тупраҡтың тоҙланмай. Өҫтән һыу һипкәндә (классик схема буйынса), йыл дауамында тирә-яҡ мөхит температураһын иҫәпкә алһаң, һыу күп ҡулланылыр ине<ref>«Sistemas reconocidos en el mundo». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 14 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808174019/http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/es/ |date=2018-08-08 }}</ref>. === Марокко — Атлас оазистары === Мароккола, Атлас тауҙарында, [[Берберҙар|бербер]] ҡәбиләләре быуаттар дауамында оазистар янында йәшәй. Улар йәшелсә, иген һәм емеш-еләк үҫтерә, мал үрсетә. Шул уҡ ваҡытта, оазистарҙағы һыу кимәленең яйлап кәмеүен иҫәпкә алып, берберҙәр оазистарҙы һаҡлау ысулдарын үҙләштерә. Улар үҫтерелгән культураларҙы алмаштырып тора, өҫтәп ағас ултырта. Шулай уҡ берберҙәр уникаль ысулын ([[Бербер телдәре|бербер теле]]ндә ''khettar'' тип атала) — һыулы горизонттарҙан һыу алыуҙы үҙләштерә. Бының өсөн махсус тоннелдәр төҙөлә, һәм ауырлыҡ көсө тәьҫирендә һыу кәрәкле урындарҙа йыйыла. [[Бәҙәүиҙәр]]ҙең ошондай юл менән хужалыҡ иткән майҙаны — 300 мең гектар, халҡы — 35 мең кеше<ref>«Oases System in Atlas Mountains». ''Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM)''. FAO. Consultado el 22 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/near-east-and-north-africa/oases-system-in-atlas-mountains/es/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809040841/http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/near-east-and-north-africa/oases-system-in-atlas-mountains/es/ |date=2018-08-09 }}</ref>. === Перу оазистары === Уакачина — был илдә урынлашҡан иң матур оазис. Халҡы — 200 кеше. Туристик, иҫтәлекле урын булып тора. Шулай уҡ оазис күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы]] юлында урынлашҡан һәм мөһим биологик фактор булып тора. {{Навигация |Тема = Оазис |Портал = |Викисловарь = оазис |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика оазистар]] * [[Гельта]] * [[Вади]] * [[Мираж]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гвоздецкий Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]], Михайлов Н. И.|часть=Культурные ландшафты оазисов|заглавие=Физическая география СССР. Азиатская часть|ответственный=|издание=3-е изд|место=М.|год=1978|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|страницы=104—108|ссылка часть=http://tapemark.narod.ru/geograf/1_3_11.html|тираж=55000}} [[Категория:Оазистар]] 5l4nu6v00n2oufxtru24upb3m9u4zl0 0 200425 1294740 1294077 2026-04-28T00:20:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294740 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Панама |оригинальное название = {{Lang-es|Ciudad de Panamá}} |изображение = Montage Panama City.jpg |описание изображения = |подчинение = |страна = Панама |герб = Escudo de Ciudad de Panamá.svg |флаг = Bandera de Ciudad de Panamá.svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 08|lat_min = 57|lat_sec = 00 |lon_dir = W|lon_deg = 79|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordScale = |основные НП на карте = 1 |вид региона = Провинция |регион = Панама |регион в таблице = Панама (провинция){{!}}Панама |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = Мэр |глава = Хуан Карлос Варела |дата основания = [[15 август]] [[1519]] |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 275 |вид высоты = |высота центра НП = 15 |климат = тропик |официальный язык = испан теле |официальный язык-ref = |население = |год переписи = 2010 |плотность = |население агломерации = 1 272 672 |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = -5 |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.municipio.gob.pa/ |язык сайта = es }} [[Файл:Panama by.jpg|290px|thumb]] '''Пана́ма'''<ref>{{Книга:СГНЗС|273|Пана́ма}}</ref> ({{lang-es|Panamá, Ciudad de Panamá}}), официально '''Нуэстра-Сеньора-де-ла-Асунсьон-де-Панама''' ({{lang-es|Nuestra Señora de la Asunción de Panamá}}) — [[Панама|Панама Республикаһыны]]ң [[баш ҡала]]һы, 1,3 млн кеше йәшәй (2010), [[Панама каналы]]ның [[Тымыҡ океан]]ға ингән урынында урынлашҡан. Панама илдең сәйәси, административ һәм мәҙәни үҙәге. == Этимологияһы == Ҡалаға испандар 1519 йылда шул уҡ исемле [[индеецтар]] ауылы урынында нигеҙ һала. Гуарани индеецтары телендә Панама — балыҡсылар ауылы{{sfn|Поспелов|2002|с=321}}, икенсе версия буйынса — [[тәңкә ҡанатлылар|күбәләктәр]] күп{{sfn|Никонов|1966|с=320}}. == Тарихы == Ҡалаға 1519 йылдың 15 авгусында испан территорияһы губернаторы Кастилья-де-Оро нигеҙ һала (Педрариас Давила). Үҙ тарихы дауамында ҡала өсөн муйын аша сауҙа мөһим роль уйнай. Нигеҙләнгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, ҡала [[Перу]]ны өйрәнеү һәм яулап алыу өсөн башланғыс нөктә һәм муйын аша күсереү пункты була: бында Камино-Реал һуҡмағы башлана, уның буйлап инктарҙың [[алтын]]ы, [[Потоси]] көмөшө, ынйыһы һәм башҡа тауарҙар Номбре-де-Диос портына оҙатыла{{sfn|McCullough|2004|pp=111—112}}. [[Файл:Cronicadelperu.jpg|thumb|100px|left|«Перу йылъяҙмаһы» китабының беренсе бүлеге, (1553)]] == Галерея == <gallery widths="170px"> Файл:Panama city.jpg|Серро-Анкон ҡалҡыулығынан күренеш Файл:DirkvdM casco viejo.jpg|Каско-Вьехо Файл:DirkvdM panama plaza.jpg|Каско-Вьехо майҙаны Файл:DirkvdM panama bridge.jpg|Панама каналы аша ике Америка күпере Файл:Plaza de Bolovar.jpg|Боливар майҙаны Файл:Street view panamas.jpg|Яр буйында Файл:Street in old city yah.jpg|Иҫке ҡала урамы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == '''рус телендә''' * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} '''бүтән телдәрҙә''' * {{публикация|книга|автор=[[Маккалоу Дэвид|McCullough, David]].|заглавие=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal 1870-1914|издательство=Simon & Schuster|год=2004|isbn=978-0743262132|allpages=704|ref=McCullough}} * {{публикация|книга|автор=Mellander Gustavo A.|заглавие=The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years|издательство=Interstate Printers & Publishers|год=1971|isbn=|allpages=215|ref=Mellander}} * {{публикация|книга|автор=Mellander Gustavo A.|заглавие=Charles Edward Magoon. The Panama Years|издательство=|год=2000|isbn=978-1563281556|allpages=116|ref=Mellander}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Аудио, видео и фото}} * [https://web.archive.org/web/20110225083801/http://www.municipio.gob.pa/ Официальный сайт города Панама] * [http://www.visitpanama.com Официальный сайт Бюро туризма Панамы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810154650/http://www.visitpanama.com/ |date=2011-08-10 }} * [http://zyalt.livejournal.com/683771.html Фоторепортаж. Панама, Панама]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224122715/http://zyalt.livejournal.com/683771.html |date=2012-12-24 }} {{ВС}} {{Панама в темах}} {{Столицы Северной Америки}} {{Всемирное наследие в Панаме}} [[Категория:Панама (ҡала)]] [[Категория:Панама ҡалалары]] g4he7xeu0v5i5hnwd58ivd66v7t0jyp 0 200454 1294751 1294342 2026-04-28T04:49:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1294751 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Berat_Hoxha_4.jpg|мини|400x400пкс|Призрен ҡалаһы]] '''[[Призрен]] ҡалаһы''' [[Балҡан ярымутрауы]]нда Көньяҡ Метохияла Шар-Планин тауҙары итәгендә урынлашҡан. Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса [[Сербия]]ның Косово һәм Метохия автономиялы крайы Призрен округының [[административ үҙәк|административ үҙәге]] булып тора. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның административ-территориаль бүленешенә ярашлы, ҡала ғәмәлдә Косово Республикаһының Призрен округының административ үҙәге. Призрен общинаһы [[Албания]] һәм [[Төньяҡ Македония|Македония Республикаһы]] менән сиктәш. Ҡала Серб империяһының [[баш ҡала]]һы булған. == Географияһы == [[Файл:Malet_e_Sharrit_nga_Radoniqi.JPG|мини|400x400пкс|Шар-Планина тауҙары]] Призрен общинаһының майҙаны 640 км² (Косово территорияһының 5,94 %)<ref>Prizren’s Surface https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002110538/https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx |date=2013-10-02 }} pg24</ref> Һәм Косовоның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, уға 220 776 кеше йәшәгән 76 ауыл инә, шуларҙың 110 000-гә яҡыны Призрендә йәшәй<ref>Inhabitants information http://kk.rks-gov.net/prizren/City-guide/Geography.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317231333/http://kk.rks-gov.net/prizren/City-guide/Geography.aspx |date=2017-03-17 }}</ref>. Призрен общинаһының иң күп халыҡ йәшәгән [[ауыл]]дары: * [[Жур (Призрен)|Жур]] (8000 кеше) * Кориша (6000 кеше) * [[Джонай (Призрен)|Джонай]] (5300 кеше)<ref>Popular villages https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002110538/https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx |date=2013-10-02 }} pg26</ref>. Географик яҡтан яҡшы урынлашыуы, [[тәбиғәт]]е, тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекттары Призрен общинаһында туризмдың нигеҙен тәшкил итә<ref>Geographical position https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002110538/https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx |date=2013-10-02 }} pg93</ref>. Призрен [[рельеф формаһы|рельеф]]ы, дөйөм алғанда, убалы. Бейеклеге 300-ҙән 2600 м тиклем тирбәлә. Ҡала үҙәге [[Тигеҙлектәр|тигеҙлек]]тә урынлашҡан, ә общинаның көнбайыш һәм бигерәк тә көнсығыш ситендә убалар бик күп. Призрен общинаһындағы урмандар эндемик [[үҫемлектәр]]гә бай. Гельдрих ҡарағайы үҫә<ref>Forest Surfaces https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002110538/https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx |date=2013-10-02 }} pg 49</ref>. Призрен общинаһының дөйөм майҙаны 63 986 гектар тәшкил итә. Шуларҙың 53 % — [[ауыл хужалығы]] ерҙәре, 39 % — [[урман]], 8 % — башҡалар. == Йылғалар == Призрен общинаһында иң ҙур [[йылға]] — [[Аҡ Дрин]] (175 км). Призрен ҡалаһы үҙәге аша ағыусы Призренска-Бистрица — ҡыҫҡараҡ (18 км). Общинаның бөтә йылғалары Аҡ Дрин бассейнына ҡарай. Топлуга йылғаһы ташҡын хәүефе менән янай<ref>Toplluha River https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002110538/https://kk.rks-gov.net/prizren/getattachment/03ac2853-7597-425f-a258-70a3fea221da/Plani-Zhvillimor-Komunal-i-Prizrenit-Faza-I.aspx |date=2013-10-02 }} pg47</ref>. == Сиктәре == Призрен общинаһы [[Джяковица]], [[Ораховац]], [[Штрпце]], [[Сува-Река]], [[Драгаш]] общиналары һәм [[Албания]], [[Төньяҡ Македония|Македония Республикаһы]] менән сиктәш. == Климат == Призрен общинаһының [[климат]]ы төрлө. Түбәнлектәрҙә Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо көслө, һәм йәйге айҙар бик эҫе. Таулы райондарҙа альп климаты өҫтөнлөк итә, хатта июнь айында ла ҡайһы бер урындарҙа ҡар ята. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Призрен]] [[Категория:Косово географияһы]] feeaao572em8y9uz0nht52r793b75ia 0 200525 1294689 1294629 2026-04-27T15:10:48Z Вәхит 24644 /* Ҡурғаш, цинк, көмөш */ 1294689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]] === Ҡурғаш, цинк, көмөш === [[Трепча]] (''Стан Терг'') [[ҡурғаш]], [[цинк]] һәм [[көмөш]] сығарыу буйынса иң ҙур рудниктарҙың береһе булып тора. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Рb% ! Zn% ! Ag г/т |- | Бело Брдо | 1 340 000 | 6,59 | 5,74 | 97,4 |- | Црнац | 1 648 000 | 7,57 | 2,93 | 102,0 |- | Стан Терг | 432 000 | 5,10 | 2,21 | 80,5 |- | Хайвалия | 723 000 | 9,65 | 18,26 | 126,4 |- | Артана-Ново-Брдо | 2 700 000 | 4,43 | 5,42 | 140,6 |- | Всего | 6 843 000 | 6,20 | 6,04 | 117,6 |} === Никель, кобальт, тимер === Никелево-кобальтовые руды Косова находятся в месторождениях коры выветривания<ref>Югославия // Горная энциклопедия</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Ni% ! Co% ! Fe₂O₃% |- | Душкая | 6 350 000 | 1,29 | 0,05 | 24,29 |- | Суке | 630 000 | 1,36 | 0,06 |30,56 |- | Гллавица | 6 240 000 | 1,55 | 0,05 | 21,53 |- |Всего | 13 220 000 | 1,42 | 0,05 | 23,29 |} === Бокситтар === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Al₂O₃% ! SiO₂% ! TiO₂% ! Fe₂O₃% |- | Гребник | 1 700 000 | 49,00 | 2,25 | 1,50 | 27,50 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}} {{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}} [[Категория:Косово географияһы]] spteeches5seqzy8obvs7os9owjfc4l 1294690 1294689 2026-04-27T15:11:55Z Вәхит 24644 /* Никель, кобальт, тимер */ 1294690 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]] === Ҡурғаш, цинк, көмөш === [[Трепча]] (''Стан Терг'') [[ҡурғаш]], [[цинк]] һәм [[көмөш]] сығарыу буйынса иң ҙур рудниктарҙың береһе булып тора. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Рb% ! Zn% ! Ag г/т |- | Бело Брдо | 1 340 000 | 6,59 | 5,74 | 97,4 |- | Црнац | 1 648 000 | 7,57 | 2,93 | 102,0 |- | Стан Терг | 432 000 | 5,10 | 2,21 | 80,5 |- | Хайвалия | 723 000 | 9,65 | 18,26 | 126,4 |- | Артана-Ново-Брдо | 2 700 000 | 4,43 | 5,42 | 140,6 |- | Всего | 6 843 000 | 6,20 | 6,04 | 117,6 |} === Никель, кобальт, тимер === Косовоның никель-[[кобальт]] [[мәғдән]]дәре елләшеү ҡабығы ятҡылыҡтарында урынлашҡан<ref>Югославия // Горная энциклопедия</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Ni% ! Co% ! Fe₂O₃% |- | Душкая | 6 350 000 | 1,29 | 0,05 | 24,29 |- | Суке | 630 000 | 1,36 | 0,06 |30,56 |- | Гллавица | 6 240 000 | 1,55 | 0,05 | 21,53 |- |Всего | 13 220 000 | 1,42 | 0,05 | 23,29 |} === Бокситтар === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Al₂O₃% ! SiO₂% ! TiO₂% ! Fe₂O₃% |- | Гребник | 1 700 000 | 49,00 | 2,25 | 1,50 | 27,50 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}} {{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}} [[Категория:Косово географияһы]] b3s5zfowtly6vmqhr35jjht7q7nnpx1 1294694 1294690 2026-04-27T15:22:09Z Вәхит 24644 1294694 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]] [[Косово Республикаһы]] файҙалы ҡаҙылмаларға бай. 1980-се йылдарға тиклем Косовола ауыр [[сәнәғәт]] үҫешә, шуға күрә унда күп һанлы рудниктарҙан тыш, [[сеймал]] эшкәртеү буйынса заводтар ҙа эшләй. [[Слободан Милошевич|Милошевич]] етәкселек иткән ваҡытта тармаҡҡа [[ивестициялар]]лар һалынмай тиерлек, Ә Косово һуғышы сәнәғәт предприятиеларын емереклек хәлгә килтерә. Әлегә тиклем билдәһеҙ хоҡуҡи хәл арҡаһында [[тау эше]] һиҙелерлек йәнләнмәгән. Эске ихтыяж арҡаһында лигнит сығарыу ғына арттырыла. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] баһалауынса, тау-байыҡтырыу тармағына инвестициялар 35 000 эш урыны булдыра алыр ине. Үҙ сеймалы менән, был баһалар буйынса, Косово үҙен тағы ла яҡынса 1000 йыл тәьмин итә алырлыҡ мөмкинлеге бар (шундай уҡ күләмдә ҡулланғанда). Косовола башлыса ҡурғаш, цинк, никель һәм лигнит ятҡылыҡтары бар. Бынан тыш, көмөш, [[алтын]], кобальт, [[алюмин]], [[тимер]], [[кадмий]], магнезит, шулай уҡ хром ятҡылыҡтары бар. == Ятҡылыҡтары == === Күмер === === Ҡурғаш, цинк, көмөш === [[Трепча]] (''Стан Терг'') [[ҡурғаш]], [[цинк]] һәм [[көмөш]] сығарыу буйынса иң ҙур рудниктарҙың береһе булып тора. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Рb% ! Zn% ! Ag г/т |- | Бело Брдо | 1 340 000 | 6,59 | 5,74 | 97,4 |- | Црнац | 1 648 000 | 7,57 | 2,93 | 102,0 |- | Стан Терг | 432 000 | 5,10 | 2,21 | 80,5 |- | Хайвалия | 723 000 | 9,65 | 18,26 | 126,4 |- | Артана-Ново-Брдо | 2 700 000 | 4,43 | 5,42 | 140,6 |- | Всего | 6 843 000 | 6,20 | 6,04 | 117,6 |} === Никель, кобальт, тимер === Косовоның никель-[[кобальт]] [[мәғдән]]дәре елләшеү ҡабығы ятҡылыҡтарында урынлашҡан<ref>Югославия // Горная энциклопедия</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Ni% ! Co% ! Fe₂O₃% |- | Душкая | 6 350 000 | 1,29 | 0,05 | 24,29 |- | Суке | 630 000 | 1,36 | 0,06 |30,56 |- | Гллавица | 6 240 000 | 1,55 | 0,05 | 21,53 |- |Всего | 13 220 000 | 1,42 | 0,05 | 23,29 |} === Бокситтар === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Al₂O₃% ! SiO₂% ! TiO₂% ! Fe₂O₃% |- | Гребник | 1 700 000 | 49,00 | 2,25 | 1,50 | 27,50 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}} {{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}} [[Категория:Косово географияһы]] 1crp09fld8kwlbmrmi031mpu3i73qqk 1294697 1294694 2026-04-27T15:28:29Z Вәхит 24644 /* Күмер */ 1294697 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]] [[Косово Республикаһы]] файҙалы ҡаҙылмаларға бай. 1980-се йылдарға тиклем Косовола ауыр [[сәнәғәт]] үҫешә, шуға күрә унда күп һанлы рудниктарҙан тыш, [[сеймал]] эшкәртеү буйынса заводтар ҙа эшләй. [[Слободан Милошевич|Милошевич]] етәкселек иткән ваҡытта тармаҡҡа [[ивестициялар]]лар һалынмай тиерлек, Ә Косово һуғышы сәнәғәт предприятиеларын емереклек хәлгә килтерә. Әлегә тиклем билдәһеҙ хоҡуҡи хәл арҡаһында [[тау эше]] һиҙелерлек йәнләнмәгән. Эске ихтыяж арҡаһында лигнит сығарыу ғына арттырыла. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] баһалауынса, тау-байыҡтырыу тармағына инвестициялар 35 000 эш урыны булдыра алыр ине. Үҙ сеймалы менән, был баһалар буйынса, Косово үҙен тағы ла яҡынса 1000 йыл тәьмин итә алырлыҡ мөмкинлеге бар (шундай уҡ күләмдә ҡулланғанда). Косовола башлыса ҡурғаш, цинк, никель һәм лигнит ятҡылыҡтары бар. Бынан тыш, көмөш, [[алтын]], кобальт, [[алюмин]], [[тимер]], [[кадмий]], магнезит, шулай уҡ хром ятҡылыҡтары бар. == Ятҡылыҡтары == === Күмер === Косовола күмер сорттарынан лигнит (йомшаҡ һоро күмер) киң таралған. Лигнит бассейны төньяҡта Косово Митровицаһынан көньяҡта [[Качаник]]ка тиклем һуҙыла. [[Көкөрт]] концентрацияһы — 0,8 процентҡа, һыу миҡдары 45 процентҡа тиклем тәшкил итә. Бассейнда күмер запастары 11,5 миллиард тонна тип баһалана, сығарылған күмер запастары — 8,8 миллиард тонна<ref name="srpska">[http://www.srpska.ru/article.php?nid=6591 Золотые горы Косово] {{Wayback|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=6591 |date=20171107014755 }} // srpska.ru</ref>. Сифаты буйынса Метохия бассейны күмере һәм Косово бассейны күмере оҡшаштар. Уның запастары 2,7 миллиард тонна тип баһалана, сығарылғаны — 1,5 миллиард тонна. Лигнит шулай уҡ Дренич бассейнында табылған, уның запастары 500 миллион тонна тип баһалана<ref name="srpska"/>. === Ҡурғаш, цинк, көмөш === [[Трепча]] (''Стан Терг'') [[ҡурғаш]], [[цинк]] һәм [[көмөш]] сығарыу буйынса иң ҙур рудниктарҙың береһе булып тора. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Рb% ! Zn% ! Ag г/т |- | Бело Брдо | 1 340 000 | 6,59 | 5,74 | 97,4 |- | Црнац | 1 648 000 | 7,57 | 2,93 | 102,0 |- | Стан Терг | 432 000 | 5,10 | 2,21 | 80,5 |- | Хайвалия | 723 000 | 9,65 | 18,26 | 126,4 |- | Артана-Ново-Брдо | 2 700 000 | 4,43 | 5,42 | 140,6 |- | Всего | 6 843 000 | 6,20 | 6,04 | 117,6 |} === Никель, кобальт, тимер === Косовоның никель-[[кобальт]] [[мәғдән]]дәре елләшеү ҡабығы ятҡылыҡтарында урынлашҡан<ref>Югославия // Горная энциклопедия</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Ni% ! Co% ! Fe₂O₃% |- | Душкая | 6 350 000 | 1,29 | 0,05 | 24,29 |- | Суке | 630 000 | 1,36 | 0,06 |30,56 |- | Гллавица | 6 240 000 | 1,55 | 0,05 | 21,53 |- |Всего | 13 220 000 | 1,42 | 0,05 | 23,29 |} === Бокситтар === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Al₂O₃% ! SiO₂% ! TiO₂% ! Fe₂O₃% |- | Гребник | 1 700 000 | 49,00 | 2,25 | 1,50 | 27,50 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}} {{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}} [[Категория:Косово географияһы]] 5miabb9jsxxcu9fpskb8b8bcmt6h8yz 1294698 1294697 2026-04-27T15:31:40Z Вәхит 24644 1294698 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]] [[Косово Республикаһы]] файҙалы ҡаҙылмаларға бай. 1980-се йылдарға тиклем Косовола ауыр [[сәнәғәт]] үҫешә, шуға күрә унда күп һанлы рудниктарҙан тыш, [[сеймал]] эшкәртеү буйынса заводтар ҙа эшләй. [[Слободан Милошевич|Милошевич]] етәкселек иткән ваҡытта тармаҡҡа [[инвестициялар]] һалынмай тиерлек, Ә Косово һуғышы сәнәғәт предприятиеларын емереклек хәлгә килтерә. Әлегә тиклем билдәһеҙ хоҡуҡи хәл арҡаһында [[тау эше]] һиҙелерлек йәнләнмәгән. Эске ихтыяж арҡаһында лигнит сығарыу ғына арттырыла. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] баһалауынса, тау-байыҡтырыу тармағына инвестициялар 35 000 эш урыны булдыра алыр ине. Үҙ сеймалы менән, был баһалар буйынса, Косово үҙен тағы ла яҡынса 1000 йыл тәьмин итә алырлыҡ мөмкинлеге бар (шундай уҡ күләмдә ҡулланғанда). Косовола башлыса ҡурғаш, цинк, никель һәм лигнит ятҡылыҡтары бар. Бынан тыш, көмөш, [[алтын]], кобальт, [[алюмин]], [[тимер]], [[кадмий]], магнезит, шулай уҡ хром ятҡылыҡтары бар. == Ятҡылыҡтары == === Күмер === Косовола күмер сорттарынан лигнит (йомшаҡ һоро күмер) киң таралған. Лигнит бассейны төньяҡта Косово Митровицаһынан көньяҡта [[Качаник]]ка тиклем һуҙыла. [[Көкөрт]] концентрацияһы — 0,8 процентҡа, һыу миҡдары 45 процентҡа тиклем тәшкил итә. Бассейнда күмер запастары 11,5 миллиард тонна тип баһалана, сығарылған күмер запастары — 8,8 миллиард тонна<ref name="srpska">[http://www.srpska.ru/article.php?nid=6591 Золотые горы Косово] {{Wayback|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=6591 |date=20171107014755 }} // srpska.ru</ref>. Сифаты буйынса Метохия бассейны күмере һәм Косово бассейны күмере оҡшаштар. Уның запастары 2,7 миллиард тонна тип баһалана, сығарылғаны — 1,5 миллиард тонна. Лигнит шулай уҡ Дренич бассейнында табылған, уның запастары 500 миллион тонна тип баһалана<ref name="srpska"/>. === Ҡурғаш, цинк, көмөш === [[Трепча]] (''Стан Терг'') [[ҡурғаш]], [[цинк]] һәм [[көмөш]] сығарыу буйынса иң ҙур рудниктарҙың береһе булып тора. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Рb% ! Zn% ! Ag г/т |- | Бело Брдо | 1 340 000 | 6,59 | 5,74 | 97,4 |- | Црнац | 1 648 000 | 7,57 | 2,93 | 102,0 |- | Стан Терг | 432 000 | 5,10 | 2,21 | 80,5 |- | Хайвалия | 723 000 | 9,65 | 18,26 | 126,4 |- | Артана-Ново-Брдо | 2 700 000 | 4,43 | 5,42 | 140,6 |- | Всего | 6 843 000 | 6,20 | 6,04 | 117,6 |} === Никель, кобальт, тимер === Косовоның никель-[[кобальт]] [[мәғдән]]дәре елләшеү ҡабығы ятҡылыҡтарында урынлашҡан<ref>Югославия // Горная энциклопедия</ref>. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Ni% ! Co% ! Fe₂O₃% |- | Душкая | 6 350 000 | 1,29 | 0,05 | 24,29 |- | Суке | 630 000 | 1,36 | 0,06 |30,56 |- | Гллавица | 6 240 000 | 1,55 | 0,05 | 21,53 |- |Всего | 13 220 000 | 1,42 | 0,05 | 23,29 |} === Бокситтар === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Шахталар ! Тонна ! Al₂O₃% ! SiO₂% ! TiO₂% ! Fe₂O₃% |- | Гребник | 1 700 000 | 49,00 | 2,25 | 1,50 | 27,50 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}} {{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}} [[Категория:Косово географияһы]] mbqbcu6t2ov3qsxwctofgfa4kvesw89 0 200529 1294673 1294672 2026-04-27T12:52:13Z Akkashka 14326 1294673 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Значения|Саксы (значения)}} [[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]] '''Сакстар''' ('''саксондар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}</ref>, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Saxones}}</ref> {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән. Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}</ref> башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған<ref name="автоссылка1" />. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған<ref name="автоссылка1" />. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этносын]] формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ 927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге атамаларында һаҡланған. == Этимологияһы == [[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]] «Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франктар]]ға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған<ref name="автоссылка1" />. == Таралыу даирәһе (ареал) == Борон сакс ҡәбиләләре хәҙерге [[Шлезвиг]] территорияһында Һәм Балтика яр буйындағы ерҙәрҙә<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}</ref>, шулай уҡ Везер һәм Эльба ярҙарында йәшәгән. Уларҙың был территорияларҙан миграцияһы б.э. 200-се йылдары аҙағында башлана, был ваҡытта улар [[Римская Галлия|Галлияла]] һәм [[Британия (римская провинция)|Британияла]] төньяҡ рим диңгеҙ буйы тораҡтарына һөжүмдәр яһай башлай<ref name="DSDE">{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}</ref>. Империяның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә рим йоғонтоһо кәмеү осоронда Төньяҡ диңгеҙҙә саксон пираттарының әүҙемләшеүе менән билдәләнә. Төньяҡ Германия, Галлия һәм Британия территорияһында сакстарҙың әүҙем экспансияһы б.э. V быуатына ҡарай<ref name="Britannica" />. VI быуатта улар Италия яғына күсеп килгән [[Лангобарды|лангобардтар]]ҙың ерҙәрен баҫып ала Һәм [[Гарц]] территорияһына, ә һуңынан [[Тюрингия]]ға тарала башлай<ref name="ЭСБЕ" />. III—V быуаттарҙа сакстарҙың бер өлөшө, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, шулай уҡ [[Фризы|фриздар]]<ref name="WHE">{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}</ref>) менән бер рәттән, [[Великобритания (остров)|Британия]] утрауының көньяҡ өлөшөнә күсеп килә. Ерҙәрҙе көс менән баҫып алыу һәм англдар менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә улар англосакстар берләшмәһенә әүерелә, ул сәйәси һәм лингвистик яҡтан Англияла өҫтөнлөк итә. [[ирландский язык|Ирланд]] һәм башҡа [[кельтские языки|кельт телдәренд]]ә сакстар ҡәбиләһе атамаһы хәҙерге инглиздәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла: ирланд телендә «Sasana» (Англия) һәм «Sasanach» ([[инглиздәр]]), [[Шотландский (гэльский) язык|гэль]] телендә — «Sasunn» (Англия гэль телендә «Sasunn» (Англия) һәм «Sasunnach» (инглиз теле). Бер үк ваҡытта башҡа телдәрҙә был атамалар англдар ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Илдең хәҙерге дөйөмләштерелгән атамаһы — Англия — англ ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡан, әммә [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), уларҙың килеп сығышын саксон (яҡынса көнсығыш, көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ) күскенселәренән, тип күрһәтәләр<ref name="Britannica" /><ref name="WHE" />. == Теле == [[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Бөйөк Альфред]] — «[[Уэссекс|көнбайыш сакстар]]» короле һәм [[Королевство Англия|Англия королен]]ә беренсе эйә булған]] [[Беда Достопочтенный]]ҙың «Церковная история»һы нигеҙендә Британия утрауҙарындағы бөтә сит герман күскенселәре — сакстар, инглиздәр һәм юттар — бер телдең диалекттары кеүек бер-береһенә һәм [[Фризы|фриздар]] теленә яҡын туған булған тип фараз ителә. Асылда, Беда сакстарҙы һәм англдарҙы гел генә айыра алмай<ref name="Britannica" />. Был һөйләштәр хәҙерге [[английский язык|инглиз теле]] үҫешкән [[англосаксонский язык|англ-саксон телене]]ң нигеҙе булып тора. Континентта, киреһенсә, сакстар диалекттары үрге немец диалекттары менән шул тиклем яҡынайған, хатта боронғо англ һәм фриз телдәре менән уртаҡлыҡ айырым яҙыуҙар кимәлендә генә һаҡланған. Континенталь [[Древнесаксонский язык|боронғо саксон теленд]]әге иң боронғо билдәле яҙма текстар [[Каролингская империя|Каролинг империяһы]] осорона — IX быуатҡа ҡарай. Был рухи текстар, уларҙың маҡсаты-христианлыҡҡа күскән сакстарҙы яңы дингә тоғро тотоу. «Спаситель» («Ҡотҡарыусы») был әҙәби ҡомартҡыларҙың ({{lang-osx|Heliand}}) — мәсихтәрҙең дини китабы [[Евангелие|Инжилде]] герман [[Эпос|эпик]] традицияһына ҡулайлаштырыу (адаптация) иң мөһиме булып һанала. Боронғо саксон теле [[Нижненемецкий язык|түбәнге немец]] теленең элгәреһе тип һанала<ref name="Britannica" />. Эстон һәм фин телдәрендә сакстарҙың атамаһы хәҙерге [[Немцы|немецтар]]ҙы һәм [[Германия]]ны атау өсөн нигеҙ булған: эстон телендә «Saksamaa» (Германия) һәм «sakslased» (немецтар); фин телендә «Saksa» (Германия) һәм «saksalaiset» (немецтар). == Сәйәси ҡоролош == [[Карл Великий|Бөйөк Карл]] буйһондорғанға һәм христианлыҡҡа күскәнгә тиклем континенталь сакстар үҙҙәренең боронғо ҡәбилә уставын һаҡлап ҡалған, һәм уларҙың короле булмай, ә бөтә мөһим мәсьәләләрҙе ҡәбилә аҡһаҡалдарының «[[Тинг]]» (сағыш. ''нем.'' «Ding» йәки ''англ.'' «Thing») тип аталған йыйынында хәл итә. [[Герцог]] һәм (хәрби етәкселәр) йыл, ул Тинг (ҡара: нем. «Ding» йәки инглиз. «Thing»). Герцогтар һәм (хәрби етәкселәр) халыҡ өҫтөнән етәкселекте хәрби конфликттар осоронда ғына ҡабул иткән. Аристократияға, ирекле община ағзаларына һәм түбәнге синыфҡа (ҡолдарҙы ла индереп) пантеон аллаларының юғары, урта һәм түбән ҡатламдарға бүленеүенә ышаныуҙы сағылдыра. Ҡатламдар араһында никахтар тыйылған, әммә тингта ҡатнашыу хоҡуғына бөтә ҡатлам вәкилдәре эйә булған<ref name="WHE" />. == Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр == <big>'''Вестфалдар'''</big> Вестфалдар башлыса [[Рейн]] һәм [[Везер]] араһында йәшәгән, уларҙың атамаһы «көнбайыш кешеләре», йәғни — көнбайыш сакстар тигәнде аңлата. <big>'''Остфалдар'''</big> Остфалдар, «көнсығыш кешеләре», [[Везер]] һәм [[Эльба (река)|Эльба]] араһында йәшәгән. <big>'''Энгрҙар'''</big> Энгрҙар сакстар араһында географик һәм мәҙәни-ижтимағи яҡтан үҙәк урынды биләй. Уларҙың [[Везер]]ҙағы ерҙәрендә ''[[Марклоэ|Маркло]]'' — йыл һайын йыйылыу урыны урынлашҡан. == Тарихы == Сакстарҙы телгә алған иң тәүге сығанаҡ тип традицион рәүештә б.э. II быуатына ҡараған [[Клавдий Птолемей]]ҙың «[[География (Птолемей)|География]]»һы һанала. Әммә был атама күсереп яҙыусының хатаһы һөҙөмтәһе һәм ысынында трактаттың төп нөсхәһендә — [[Тацит]]тың «[[Германия (Тацит)|Германия]]»һында — тасуирланған икенсе герман ҡәбиләһе — аксондар йәки [[Авионы|авиондар]] тураһында һүҙ бара тигән теория бар. Сакстарҙың тәүге тапҡыр ышаныслы телгә алыныуы 384 йылға ҡарай һәм уларҙың франктар менән бер рәттән пиратлыҡта ҡатнашыуы тураһында хәбәр итә<ref name="WHE" />. Континентта саксон экспансияһы франктар менән бәрелешкә килтерә. 772 йылда франк хакимы [[Бөйөк Карл]] уларҙы буйһондороу кампанияһын башлай, был кампания өҙөклөктәр менән 32 йыл дауам иткән [[Саксонские войны|һуғыштар]]ға башланғыс һала<ref name="Britannica" />. Баҫып инеү өсөн сәбәп булып сакстарҙың христиан сиркәүен яндырыуы тора. Яуап итеп франктар Сакстар өсөн изге [[Ирминсуль]] ағасын юҡ итә һәм уның эргәһендәге ғибәҙәтхананы талай<ref name="WHE" />. [[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Видукиндтың франктарға әсирлеккә бирелеүе».]] Саксон һуғыштары дауамында франктарҙың хәрби уңыштары бөйөк Карл ғәскәрҙәре киткәндән һуң сакстарҙың шунда уҡ баш күтәреүе һәм франк сауҙагәрҙәренә һәм миссионерҙарына һөжүм итеүе менән тамамланған. Саксон аҡһаҡалдарының (эделингтар) береһе Видукинд йәки Витекинд был көрәштә милли герой булып торған. Әммә 783 һәм 784 йылдарҙағы ауыр еңелеүҙәрҙән һуң ул Карлға буйһоноуын иғлан итә. Видукинд һәм башҡа бер нисә абруйлы эделингтар һыуға сумдырыла (приняли крещение), был саксон йәмғиәтенең: консерватив мәжүси-милләтсе һәм франктар һәм христианлыҡҡа ынтылышлы ике ағымға бүленеүенә килтерә<ref name="ЭСБЕ" />. Видукинд исеме 785 йылдан һуң хроникаларҙа күренмәй, һәм уның урынын шундай уҡ масштабтағы лидерҙың биләүе лә билдәһеҙ<ref name="WHE" />. Әммә бынан һуң да франк-саксон һуғыштары тағы ла ике тиҫтә йыл дауам итә. Бөйөк Карл, халыҡтарҙы ҡатнаштырыу үҙенең ҡарамағындағы бөтә территория өҫтөнән уның контролен нығытҡанға тиклем, сакстарҙы [[Нейстрия|галл ерҙәрен]]ән күпләп ҡыуып сығара, ә франктарҙы, киреһенсә, сакстар ерҙәренә урынлаштыра. Сакстар Карлдың һуңғы ун йыл дауамында һәм уның улы [[Людовик Благочестивый|Тәҡүәле Людовик]] осоронда франк тәхетенә тоғро ҡала һәм Императорҙы үҙенең улдары менән бәрелешкәнендә барышында яҡлап, был тоғролоҡто иҫбатлай. Был низағтар Франк дәүләтен Людовик вариҫтары араһында бүлеү буйынса [[Верденский договор|Верден килешеүе]] төҙөлгәнгә тиклем бара. Уның вафатынан һуң, франктарға ҡаршы яңы ихтилал күтәрергә маташа улар, әммә 842 йылда уны [[Людовик II Немецкий|Немец Людовик]] уны Людовик баҫтыра. Верден килешеүе буйынса киләһе йылда улаҙың ерҙәре уның [[Восточно-франкское государство|дәүләтен]]ә инә. Ошо мәлдән алып сакстар тарихы Германияның башҡа тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. X быуатта Германияла саксон династияһы хакимлыҡ итә; шул уҡ ваҡытта сакстарҙың милли батырлығын данлаған тарихи мәктәпкә нигеҙ һалына, уға нигеҙ һалыусы хронист [[Видукинд Корвейский]]<ref name="ЭСБЕ" />. Был автор, шулай уҡ башҡалар араһында, сакстарҙың Эльбаның түбәнге өлөшөнә карапта килгән [[Александр Македонский]] армияһының грек яугирҙарынан килеп сығыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Күрәһең, был Эней һәм Дидона тарихын яңынан аңлауҙан ғибәрәт<ref name="WHE" />. Сакстарҙың, дошман күргән франктар диненән, һыуға суҡындырылыуҙан, оҙаҡ ваҡыт баш тартыуы арҡаһында, һөҙөмтәлә, улар һуңғы һыуға сумдырылған европа халыҡтарының береһе була. VII—IX быуаттарҙа формаль рәүештә яңы дин ҡабул иткәндә лә, ҡайһы бер осраҡтарҙа улар христиан йолаларын башҡарыу формаларына йоғонто яһаған (был, атап әйткәндә, ағастарҙы биҙәү һәм йолаларына ҡағыла, һуңынан раштыуа йолаларының бер өлөшө булып киткән [[Йоль]] байрамында бүләктәр менән алмашыу), улар күп һанлы мәжүси йолаларҙы һаҡлап ҡалған<ref name="WHE" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация|Тема=Саксы |Викисловарь=сакс}} * {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}} * {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}} * [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}} * [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Герман ҡәбиләләре}} [[Категория:Сакстар|*]] d8twsuwqq2zk3h5007n74dc7jhqvkca 1294674 1294673 2026-04-27T12:54:49Z Akkashka 14326 /* Сәйәси ҡоролош */ 1294674 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Значения|Саксы (значения)}} [[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]] '''Сакстар''' ('''саксондар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}</ref>, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Saxones}}</ref> {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән. Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}</ref> башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған<ref name="автоссылка1" />. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған<ref name="автоссылка1" />. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этносын]] формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ 927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге атамаларында һаҡланған. == Этимологияһы == [[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]] «Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франктар]]ға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған<ref name="автоссылка1" />. == Таралыу даирәһе (ареал) == Борон сакс ҡәбиләләре хәҙерге [[Шлезвиг]] территорияһында Һәм Балтика яр буйындағы ерҙәрҙә<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}</ref>, шулай уҡ Везер һәм Эльба ярҙарында йәшәгән. Уларҙың был территорияларҙан миграцияһы б.э. 200-се йылдары аҙағында башлана, был ваҡытта улар [[Римская Галлия|Галлияла]] һәм [[Британия (римская провинция)|Британияла]] төньяҡ рим диңгеҙ буйы тораҡтарына һөжүмдәр яһай башлай<ref name="DSDE">{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}</ref>. Империяның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә рим йоғонтоһо кәмеү осоронда Төньяҡ диңгеҙҙә саксон пираттарының әүҙемләшеүе менән билдәләнә. Төньяҡ Германия, Галлия һәм Британия территорияһында сакстарҙың әүҙем экспансияһы б.э. V быуатына ҡарай<ref name="Britannica" />. VI быуатта улар Италия яғына күсеп килгән [[Лангобарды|лангобардтар]]ҙың ерҙәрен баҫып ала Һәм [[Гарц]] территорияһына, ә һуңынан [[Тюрингия]]ға тарала башлай<ref name="ЭСБЕ" />. III—V быуаттарҙа сакстарҙың бер өлөшө, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, шулай уҡ [[Фризы|фриздар]]<ref name="WHE">{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}</ref>) менән бер рәттән, [[Великобритания (остров)|Британия]] утрауының көньяҡ өлөшөнә күсеп килә. Ерҙәрҙе көс менән баҫып алыу һәм англдар менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә улар англосакстар берләшмәһенә әүерелә, ул сәйәси һәм лингвистик яҡтан Англияла өҫтөнлөк итә. [[ирландский язык|Ирланд]] һәм башҡа [[кельтские языки|кельт телдәренд]]ә сакстар ҡәбиләһе атамаһы хәҙерге инглиздәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла: ирланд телендә «Sasana» (Англия) һәм «Sasanach» ([[инглиздәр]]), [[Шотландский (гэльский) язык|гэль]] телендә — «Sasunn» (Англия гэль телендә «Sasunn» (Англия) һәм «Sasunnach» (инглиз теле). Бер үк ваҡытта башҡа телдәрҙә был атамалар англдар ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Илдең хәҙерге дөйөмләштерелгән атамаһы — Англия — англ ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡан, әммә [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), уларҙың килеп сығышын саксон (яҡынса көнсығыш, көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ) күскенселәренән, тип күрһәтәләр<ref name="Britannica" /><ref name="WHE" />. == Теле == [[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Бөйөк Альфред]] — «[[Уэссекс|көнбайыш сакстар]]» короле һәм [[Королевство Англия|Англия королен]]ә беренсе эйә булған]] [[Беда Достопочтенный]]ҙың «Церковная история»һы нигеҙендә Британия утрауҙарындағы бөтә сит герман күскенселәре — сакстар, инглиздәр һәм юттар — бер телдең диалекттары кеүек бер-береһенә һәм [[Фризы|фриздар]] теленә яҡын туған булған тип фараз ителә. Асылда, Беда сакстарҙы һәм англдарҙы гел генә айыра алмай<ref name="Britannica" />. Был һөйләштәр хәҙерге [[английский язык|инглиз теле]] үҫешкән [[англосаксонский язык|англ-саксон телене]]ң нигеҙе булып тора. Континентта, киреһенсә, сакстар диалекттары үрге немец диалекттары менән шул тиклем яҡынайған, хатта боронғо англ һәм фриз телдәре менән уртаҡлыҡ айырым яҙыуҙар кимәлендә генә һаҡланған. Континенталь [[Древнесаксонский язык|боронғо саксон теленд]]әге иң боронғо билдәле яҙма текстар [[Каролингская империя|Каролинг империяһы]] осорона — IX быуатҡа ҡарай. Был рухи текстар, уларҙың маҡсаты-христианлыҡҡа күскән сакстарҙы яңы дингә тоғро тотоу. «Спаситель» («Ҡотҡарыусы») был әҙәби ҡомартҡыларҙың ({{lang-osx|Heliand}}) — мәсихтәрҙең дини китабы [[Евангелие|Инжилде]] герман [[Эпос|эпик]] традицияһына ҡулайлаштырыу (адаптация) иң мөһиме булып һанала. Боронғо саксон теле [[Нижненемецкий язык|түбәнге немец]] теленең элгәреһе тип һанала<ref name="Britannica" />. Эстон һәм фин телдәрендә сакстарҙың атамаһы хәҙерге [[Немцы|немецтар]]ҙы һәм [[Германия]]ны атау өсөн нигеҙ булған: эстон телендә «Saksamaa» (Германия) һәм «sakslased» (немецтар); фин телендә «Saksa» (Германия) һәм «saksalaiset» (немецтар). == Сәйәси ҡоролош == [[Карл Великий|Бөйөк Карл]] буйһондорғанға һәм христианлыҡҡа күскәнгә тиклем континенталь сакстар үҙҙәренең боронғо ҡәбилә уставын һаҡлап ҡалған, һәм уларҙың короле булмай, ә бөтә мөһим мәсьәләләрҙе ҡәбилә аҡһаҡалдарының «[[Тинг]]» (сағыш. ''нем.'' «Ding» йәки ''англ.'' «Thing») тип аталған йыйынында хәл иткән. Герцогтар һәм (хәрби етәкселәр) халыҡ менән идара итеүҙе хәрби конфликттар осоронда ғына ҡабул иткән. Аристократияға, ирекле община ағзаларына һәм түбәнге синыфҡа (ҡолдарҙы ла индереп) айырыу пантеон аллаларының юғары, урта һәм түбән ҡатламдарға бүленеүенә ышаныуҙы сағылдыра. Ҡатламдар араһында никахтар тыйылған, әммә тингта ҡатнашыу хоҡуғына бөтә ҡатлам вәкилдәре лә эйә булған<ref name="WHE" />. == Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр == <big>'''Вестфалдар'''</big> Вестфалдар башлыса [[Рейн]] һәм [[Везер]] араһында йәшәгән, уларҙың атамаһы «көнбайыш кешеләре», йәғни — көнбайыш сакстар тигәнде аңлата. <big>'''Остфалдар'''</big> Остфалдар, «көнсығыш кешеләре», [[Везер]] һәм [[Эльба (река)|Эльба]] араһында йәшәгән. <big>'''Энгрҙар'''</big> Энгрҙар сакстар араһында географик һәм мәҙәни-ижтимағи яҡтан үҙәк урынды биләй. Уларҙың [[Везер]]ҙағы ерҙәрендә ''[[Марклоэ|Маркло]]'' — йыл һайын йыйылыу урыны урынлашҡан. == Тарихы == Сакстарҙы телгә алған иң тәүге сығанаҡ тип традицион рәүештә б.э. II быуатына ҡараған [[Клавдий Птолемей]]ҙың «[[География (Птолемей)|География]]»һы һанала. Әммә был атама күсереп яҙыусының хатаһы һөҙөмтәһе һәм ысынында трактаттың төп нөсхәһендә — [[Тацит]]тың «[[Германия (Тацит)|Германия]]»һында — тасуирланған икенсе герман ҡәбиләһе — аксондар йәки [[Авионы|авиондар]] тураһында һүҙ бара тигән теория бар. Сакстарҙың тәүге тапҡыр ышаныслы телгә алыныуы 384 йылға ҡарай һәм уларҙың франктар менән бер рәттән пиратлыҡта ҡатнашыуы тураһында хәбәр итә<ref name="WHE" />. Континентта саксон экспансияһы франктар менән бәрелешкә килтерә. 772 йылда франк хакимы [[Бөйөк Карл]] уларҙы буйһондороу кампанияһын башлай, был кампания өҙөклөктәр менән 32 йыл дауам иткән [[Саксонские войны|һуғыштар]]ға башланғыс һала<ref name="Britannica" />. Баҫып инеү өсөн сәбәп булып сакстарҙың христиан сиркәүен яндырыуы тора. Яуап итеп франктар Сакстар өсөн изге [[Ирминсуль]] ағасын юҡ итә һәм уның эргәһендәге ғибәҙәтхананы талай<ref name="WHE" />. [[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Видукиндтың франктарға әсирлеккә бирелеүе».]] Саксон һуғыштары дауамында франктарҙың хәрби уңыштары бөйөк Карл ғәскәрҙәре киткәндән һуң сакстарҙың шунда уҡ баш күтәреүе һәм франк сауҙагәрҙәренә һәм миссионерҙарына һөжүм итеүе менән тамамланған. Саксон аҡһаҡалдарының (эделингтар) береһе Видукинд йәки Витекинд был көрәштә милли герой булып торған. Әммә 783 һәм 784 йылдарҙағы ауыр еңелеүҙәрҙән һуң ул Карлға буйһоноуын иғлан итә. Видукинд һәм башҡа бер нисә абруйлы эделингтар һыуға сумдырыла (приняли крещение), был саксон йәмғиәтенең: консерватив мәжүси-милләтсе һәм франктар һәм христианлыҡҡа ынтылышлы ике ағымға бүленеүенә килтерә<ref name="ЭСБЕ" />. Видукинд исеме 785 йылдан һуң хроникаларҙа күренмәй, һәм уның урынын шундай уҡ масштабтағы лидерҙың биләүе лә билдәһеҙ<ref name="WHE" />. Әммә бынан һуң да франк-саксон һуғыштары тағы ла ике тиҫтә йыл дауам итә. Бөйөк Карл, халыҡтарҙы ҡатнаштырыу үҙенең ҡарамағындағы бөтә территория өҫтөнән уның контролен нығытҡанға тиклем, сакстарҙы [[Нейстрия|галл ерҙәрен]]ән күпләп ҡыуып сығара, ә франктарҙы, киреһенсә, сакстар ерҙәренә урынлаштыра. Сакстар Карлдың һуңғы ун йыл дауамында һәм уның улы [[Людовик Благочестивый|Тәҡүәле Людовик]] осоронда франк тәхетенә тоғро ҡала һәм Императорҙы үҙенең улдары менән бәрелешкәнендә барышында яҡлап, был тоғролоҡто иҫбатлай. Был низағтар Франк дәүләтен Людовик вариҫтары араһында бүлеү буйынса [[Верденский договор|Верден килешеүе]] төҙөлгәнгә тиклем бара. Уның вафатынан һуң, франктарға ҡаршы яңы ихтилал күтәрергә маташа улар, әммә 842 йылда уны [[Людовик II Немецкий|Немец Людовик]] уны Людовик баҫтыра. Верден килешеүе буйынса киләһе йылда улаҙың ерҙәре уның [[Восточно-франкское государство|дәүләтен]]ә инә. Ошо мәлдән алып сакстар тарихы Германияның башҡа тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. X быуатта Германияла саксон династияһы хакимлыҡ итә; шул уҡ ваҡытта сакстарҙың милли батырлығын данлаған тарихи мәктәпкә нигеҙ һалына, уға нигеҙ һалыусы хронист [[Видукинд Корвейский]]<ref name="ЭСБЕ" />. Был автор, шулай уҡ башҡалар араһында, сакстарҙың Эльбаның түбәнге өлөшөнә карапта килгән [[Александр Македонский]] армияһының грек яугирҙарынан килеп сығыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Күрәһең, был Эней һәм Дидона тарихын яңынан аңлауҙан ғибәрәт<ref name="WHE" />. Сакстарҙың, дошман күргән франктар диненән, һыуға суҡындырылыуҙан, оҙаҡ ваҡыт баш тартыуы арҡаһында, һөҙөмтәлә, улар һуңғы һыуға сумдырылған европа халыҡтарының береһе була. VII—IX быуаттарҙа формаль рәүештә яңы дин ҡабул иткәндә лә, ҡайһы бер осраҡтарҙа улар христиан йолаларын башҡарыу формаларына йоғонто яһаған (был, атап әйткәндә, ағастарҙы биҙәү һәм йолаларына ҡағыла, һуңынан раштыуа йолаларының бер өлөшө булып киткән [[Йоль]] байрамында бүләктәр менән алмашыу), улар күп һанлы мәжүси йолаларҙы һаҡлап ҡалған<ref name="WHE" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация|Тема=Саксы |Викисловарь=сакс}} * {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}} * {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}} * [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}} * [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Герман ҡәбиләләре}} [[Категория:Сакстар|*]] ji88n7e3tzatg8z1je0yes73rjsyvpt 1294675 1294674 2026-04-27T12:56:36Z Akkashka 14326 1294675 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Значения|Саксы (значения)}} [[Файл:450 roman-hunnic-empire 1764x1116.jpg|thumb|right|290px|{{center|Сакстар [[V быуат]]та [[Рейн]] һәм [[Одер]] йылғалары араһында.}}]] '''Сакстар''' ('''саксондар''', {{lang-la|[[wikt:Saxones|Saxones]]}}<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Саксы}}</ref>, {{lang-el|[[wikt:Σάξονες|Σάξονες]]}},<ref name="автоссылка1">{{ВТ-РСКД|Saxones}}</ref> {{lang-de|Sachsen}}, {{lang-ang|Seaxan}}, {{lang-osx|Sahson}}, {{lang-nds|Sassen}}, {{lang-nl|Saksen}}) — [[Древние германцы|боронғо герман ҡәбиләһе]], III—V быуаттарҙа ике өлөшкә бүленгән: берәүҙәре көньяҡҡа — Германияға, ә икенселәре — көнбайышҡа киткән. Птолемей географияһында (II йөҙ йыллыҡтың яртыһы тирәһендә[[Р. Хр. буйынса]]) тәүләп телгә алынған халыҡ,<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Саксы|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}</ref> башҡа сығанаҡта, III йөҙ йыллыҡ ахырында тарихта беренсе тапҡыр Р. Х. телгә ала, [[Тацит]] уларҙы [[кимвры|кимврҙар]] дөйөм ҡәбиләһенән әле айырмаған да булған<ref name="автоссылка1" />. Һуңғараҡ улар составына бер нисә ҡәбилә ингән союз булдырған<ref name="автоссылка1" />. Сакстар атамаһынан Герман ерҙәрендә тарихи өлкә — [[Саксония]], ҡайһы бер тарихи дәүләттәр һәм территориялар атамалары, һәм шулай уҡ хәҙерге замандағы [[Земли Германии|герман ерҙәре]] атамалары: [[Түбәнге Саксония]], [[Саксония-Анһальт]] һәм [[Саксония Ирекле дәүләте]] барлыҡҡа килгән. [[Британия (остров)|Британия]] утрауында, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] менән, сакстар [[Англичане|инглиз этносын]] формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың таралған урындарында графлыҡтар — [[Мидлсекс]], [[Суссекс]] һәм [[Эссекс]], шулай уҡ 927 йылда [[Англия короллеге]] булып киткән һәм [[Уэссекс]] короллеге атамаларында һаҡланған. == Этимологияһы == [[Файл:Middx arms.png|thumb|130px|[[Мидлсекс]] графлығы Советы гербында өс [[Сакс (нож)|сакс]] һүрәтләнгән.]] «Сакстар» [[этноним]]ының килеп сығышы төбөнә төшөп өйрәнелмәгән әлегә. Моғайын, сакстарҙың үҙатамаһы икенсе төрлө булғандыр, ә был һүҙҙе тәүләп ҡулланған [[Древний Рим|боронғо рим]] авторҙары саксон ҡәбиләләрендә популяр булған үҙенә башҡа ҡоралға — (Sax, ит бысағы), йәки, [[франки|франктар]]ға (иреклеләргә) ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Seax (арт һан (ултырыш, седалище, ер), тимәк — [[ерле кеше]] тигән мәғәнәгә ҡайтарған<ref name="автоссылка1" />. == Таралыу даирәһе (ареал) == Борон сакс ҡәбиләләре хәҙерге [[Шлезвиг]] территорияһында Һәм Балтика яр буйындағы ерҙәрҙә<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/Saxon-people|Saxon|12 марта 2024}}</ref>, шулай уҡ Везер һәм Эльба ярҙарында йәшәгән. Уларҙың был территорияларҙан миграцияһы б.э. 200-се йылдары аҙағында башлана, был ваҡытта улар [[Римская Галлия|Галлияла]] һәм [[Британия (римская провинция)|Британияла]] төньяҡ рим диңгеҙ буйы тораҡтарына һөжүмдәр яһай башлай<ref name="DSDE">{{cite web |url=https://denstoredanske.lex.dk/saksere |title=saksere |author=Christensen A. S. |website=[[Большая датская энциклопедия|Den Store Danske Encyklopædi]] |lang=da |date=2012-10-03 |access-date=2024-03-12 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606042525/https://denstoredanske.lex.dk/saksere |url-status=live }}</ref>. Империяның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә рим йоғонтоһо кәмеү осоронда Төньяҡ диңгеҙҙә саксон пираттарының әүҙемләшеүе менән билдәләнә. Төньяҡ Германия, Галлия һәм Британия территорияһында сакстарҙың әүҙем экспансияһы б.э. V быуатына ҡарай<ref name="Britannica" />. VI быуатта улар Италия яғына күсеп килгән [[Лангобарды|лангобардтар]]ҙың ерҙәрен баҫып ала Һәм [[Гарц]] территорияһына, ә һуңынан [[Тюрингия]]ға тарала башлай<ref name="ЭСБЕ" />. III—V быуаттарҙа сакстарҙың бер өлөшө, [[англы|англдар]] һәм [[юты|юттар]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, шулай уҡ [[Фризы|фриздар]]<ref name="WHE">{{Cite web |url=https://www.worldhistory.org/Saxons/ |title=The Saxons |author=Mark J. J. |website=World History Encyclopedia |lang=en |date=2023-06-15 |access-date=2024-03-13 |archive-date=2024-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324044526/https://www.worldhistory.org/Saxons/ |url-status=live }}</ref>) менән бер рәттән, [[Великобритания (остров)|Британия]] утрауының көньяҡ өлөшөнә күсеп килә. Ерҙәрҙе көс менән баҫып алыу һәм англдар менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә улар англосакстар берләшмәһенә әүерелә, ул сәйәси һәм лингвистик яҡтан Англияла өҫтөнлөк итә. [[ирландский язык|Ирланд]] һәм башҡа [[кельтские языки|кельт телдәренд]]ә сакстар ҡәбиләһе атамаһы хәҙерге инглиздәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла: ирланд телендә «Sasana» (Англия) һәм «Sasanach» ([[инглиздәр]]), [[Шотландский (гэльский) язык|гэль]] телендә — «Sasunn» (Англия гэль телендә «Sasunn» (Англия) һәм «Sasunnach» (инглиз теле). Бер үк ваҡытта башҡа телдәрҙә был атамалар англдар ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Илдең хәҙерге дөйөмләштерелгән атамаһы — Англия — англ ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡан, әммә [[Эссекс]] ({{lang-ang|Ēastseaxe}}), [[Уэссекс]] ({{lang-ang|Westseaxe}}), [[Мидлсекс]] ({{lang-ang|Middelseaxe}}) и [[Суссекс]] ({{lang-ang|Sūþsēaxe}}), уларҙың килеп сығышын саксон (яҡынса көнсығыш, көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ) күскенселәренән, тип күрһәтәләр<ref name="Britannica" /><ref name="WHE" />. == Теле == [[Файл:Statue d'Alfred le Grand à Winchester.jpg|thumb|right|190px|[[Бөйөк Альфред]] — «[[Уэссекс|көнбайыш сакстар]]» короле һәм беренсе булып [[Королевство Англия|Англия короле]] титулына эйә булған]] [[Беда Достопочтенный]]ҙың «Церковная история»һы нигеҙендә Британия утрауҙарындағы бөтә сит герман күскенселәре — сакстар, инглиздәр һәм юттар — бер телдең диалекттары кеүек бер-береһенә һәм [[Фризы|фриздар]] теленә яҡын туған булған тип фараз ителә. Асылда, Беда сакстарҙы һәм англдарҙы гел генә айыра алмай<ref name="Britannica" />. Был һөйләштәр хәҙерге [[английский язык|инглиз теле]] үҫешкән [[англосаксонский язык|англ-саксон телене]]ң нигеҙе булып тора. Континентта, киреһенсә, сакстар диалекттары үрге немец диалекттары менән шул тиклем яҡынайған, хатта боронғо англ һәм фриз телдәре менән уртаҡлыҡ айырым яҙыуҙар кимәлендә генә һаҡланған. Континенталь [[Древнесаксонский язык|боронғо саксон теленд]]әге иң боронғо билдәле яҙма текстар [[Каролингская империя|Каролинг империяһы]] осорона — IX быуатҡа ҡарай. Был рухи текстар, уларҙың маҡсаты-христианлыҡҡа күскән сакстарҙы яңы дингә тоғро тотоу. «Спаситель» («Ҡотҡарыусы») был әҙәби ҡомартҡыларҙың ({{lang-osx|Heliand}}) — мәсихтәрҙең дини китабы [[Евангелие|Инжилде]] герман [[Эпос|эпик]] традицияһына ҡулайлаштырыу (адаптация) иң мөһиме булып һанала. Боронғо саксон теле [[Нижненемецкий язык|түбәнге немец]] теленең элгәреһе тип һанала<ref name="Britannica" />. Эстон һәм фин телдәрендә сакстарҙың атамаһы хәҙерге [[Немцы|немецтар]]ҙы һәм [[Германия]]ны атау өсөн нигеҙ булған: эстон телендә «Saksamaa» (Германия) һәм «sakslased» (немецтар); фин телендә «Saksa» (Германия) һәм «saksalaiset» (немецтар). == Сәйәси ҡоролош == [[Карл Великий|Бөйөк Карл]] буйһондорғанға һәм христианлыҡҡа күскәнгә тиклем континенталь сакстар үҙҙәренең боронғо ҡәбилә уставын һаҡлап ҡалған, һәм уларҙың короле булмай, ә бөтә мөһим мәсьәләләрҙе ҡәбилә аҡһаҡалдарының «[[Тинг]]» (сағыш. ''нем.'' «Ding» йәки ''англ.'' «Thing») тип аталған йыйынында хәл иткән. Герцогтар һәм (хәрби етәкселәр) халыҡ менән идара итеүҙе хәрби конфликттар осоронда ғына ҡабул иткән. Аристократияға, ирекле община ағзаларына һәм түбәнге синыфҡа (ҡолдарҙы ла индереп) айырыу пантеон аллаларының юғары, урта һәм түбән ҡатламдарға бүленеүенә ышаныуҙы сағылдыра. Ҡатламдар араһында никахтар тыйылған, әммә тингта ҡатнашыу хоҡуғына бөтә ҡатлам вәкилдәре лә эйә булған<ref name="WHE" />. == Сакстарға ҡараған ҡәбиләләр == <big>'''Вестфалдар'''</big> Вестфалдар башлыса [[Рейн]] һәм [[Везер]] араһында йәшәгән, уларҙың атамаһы «көнбайыш кешеләре», йәғни — көнбайыш сакстар тигәнде аңлата. <big>'''Остфалдар'''</big> Остфалдар, «көнсығыш кешеләре», [[Везер]] һәм [[Эльба (река)|Эльба]] араһында йәшәгән. <big>'''Энгрҙар'''</big> Энгрҙар сакстар араһында географик һәм мәҙәни-ижтимағи яҡтан үҙәк урынды биләй. Уларҙың [[Везер]]ҙағы ерҙәрендә ''[[Марклоэ|Маркло]]'' — йыл һайын йыйылыу урыны урынлашҡан. == Тарихы == Сакстарҙы телгә алған иң тәүге сығанаҡ тип традицион рәүештә б.э. II быуатына ҡараған [[Клавдий Птолемей]]ҙың «[[География (Птолемей)|География]]»һы һанала. Әммә был атама күсереп яҙыусының хатаһы һөҙөмтәһе һәм ысынында трактаттың төп нөсхәһендә — [[Тацит]]тың «[[Германия (Тацит)|Германия]]»һында — тасуирланған икенсе герман ҡәбиләһе — аксондар йәки [[Авионы|авиондар]] тураһында һүҙ бара тигән теория бар. Сакстарҙың тәүге тапҡыр ышаныслы телгә алыныуы 384 йылға ҡарай һәм уларҙың франктар менән бер рәттән пиратлыҡта ҡатнашыуы тураһында хәбәр итә<ref name="WHE" />. Континентта саксон экспансияһы франктар менән бәрелешкә килтерә. 772 йылда франк хакимы [[Бөйөк Карл]] уларҙы буйһондороу кампанияһын башлай, был кампания өҙөклөктәр менән 32 йыл дауам иткән [[Саксонские войны|һуғыштар]]ға башланғыс һала<ref name="Britannica" />. Баҫып инеү өсөн сәбәп булып сакстарҙың христиан сиркәүен яндырыуы тора. Яуап итеп франктар Сакстар өсөн изге [[Ирминсуль]] ағасын юҡ итә һәм уның эргәһендәге ғибәҙәтхананы талай<ref name="WHE" />. [[Файл:Charlemagne, empereur d'Occident, reçoit la soumission de Wittekind, 785, por Ary Scheffer.jpg|thumb|260px|[[Ари Шеффер]]. «Видукиндтың франктарға әсирлеккә бирелеүе».]] Саксон һуғыштары дауамында франктарҙың хәрби уңыштары бөйөк Карл ғәскәрҙәре киткәндән һуң сакстарҙың шунда уҡ баш күтәреүе һәм франк сауҙагәрҙәренә һәм миссионерҙарына һөжүм итеүе менән тамамланған. Саксон аҡһаҡалдарының (эделингтар) береһе Видукинд йәки Витекинд был көрәштә милли герой булып торған. Әммә 783 һәм 784 йылдарҙағы ауыр еңелеүҙәрҙән һуң ул Карлға буйһоноуын иғлан итә. Видукинд һәм башҡа бер нисә абруйлы эделингтар һыуға сумдырыла (приняли крещение), был саксон йәмғиәтенең: консерватив мәжүси-милләтсе һәм франктар һәм христианлыҡҡа ынтылышлы ике ағымға бүленеүенә килтерә<ref name="ЭСБЕ" />. Видукинд исеме 785 йылдан һуң хроникаларҙа күренмәй, һәм уның урынын шундай уҡ масштабтағы лидерҙың биләүе лә билдәһеҙ<ref name="WHE" />. Әммә бынан һуң да франк-саксон һуғыштары тағы ла ике тиҫтә йыл дауам итә. Бөйөк Карл, халыҡтарҙы ҡатнаштырыу үҙенең ҡарамағындағы бөтә территория өҫтөнән уның контролен нығытҡанға тиклем, сакстарҙы [[Нейстрия|галл ерҙәрен]]ән күпләп ҡыуып сығара, ә франктарҙы, киреһенсә, сакстар ерҙәренә урынлаштыра. Сакстар Карлдың һуңғы ун йыл дауамында һәм уның улы [[Людовик Благочестивый|Тәҡүәле Людовик]] осоронда франк тәхетенә тоғро ҡала һәм Императорҙы үҙенең улдары менән бәрелешкәнендә барышында яҡлап, был тоғролоҡто иҫбатлай. Был низағтар Франк дәүләтен Людовик вариҫтары араһында бүлеү буйынса [[Верденский договор|Верден килешеүе]] төҙөлгәнгә тиклем бара. Уның вафатынан һуң, франктарға ҡаршы яңы ихтилал күтәрергә маташа улар, әммә 842 йылда уны [[Людовик II Немецкий|Немец Людовик]] уны Людовик баҫтыра. Верден килешеүе буйынса киләһе йылда улаҙың ерҙәре уның [[Восточно-франкское государство|дәүләтен]]ә инә. Ошо мәлдән алып сакстар тарихы Германияның башҡа тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. X быуатта Германияла саксон династияһы хакимлыҡ итә; шул уҡ ваҡытта сакстарҙың милли батырлығын данлаған тарихи мәктәпкә нигеҙ һалына, уға нигеҙ һалыусы хронист [[Видукинд Корвейский]]<ref name="ЭСБЕ" />. Был автор, шулай уҡ башҡалар араһында, сакстарҙың Эльбаның түбәнге өлөшөнә карапта килгән [[Александр Македонский]] армияһының грек яугирҙарынан килеп сығыуы тураһындағы теорияны тәҡдим итә. Күрәһең, был Эней һәм Дидона тарихын яңынан аңлауҙан ғибәрәт<ref name="WHE" />. Сакстарҙың, дошман күргән франктар диненән, һыуға суҡындырылыуҙан, оҙаҡ ваҡыт баш тартыуы арҡаһында, һөҙөмтәлә, улар һуңғы һыуға сумдырылған европа халыҡтарының береһе була. VII—IX быуаттарҙа формаль рәүештә яңы дин ҡабул иткәндә лә, ҡайһы бер осраҡтарҙа улар христиан йолаларын башҡарыу формаларына йоғонто яһаған (был, атап әйткәндә, ағастарҙы биҙәү һәм йолаларына ҡағыла, һуңынан раштыуа йолаларының бер өлөшө булып киткән [[Йоль]] байрамында бүләктәр менән алмашыу), улар күп һанлы мәжүси йолаларҙы һаҡлап ҡалған<ref name="WHE" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Навигация|Тема=Саксы |Викисловарь=сакс}} * {{Книга:Видукинд Корвейский: Деяния саксов}} * {{книга|автор= [[Шор, Томас Уильям|Шор Т. У.]]|часть= Глава II. Саксы и их племена|ссылка часть= |заглавие= Происхождение англо-саксонской расы|оригинал= [[commons:File:Shore T. W. — Origin of the Anglo-Saxon Race.pdf|Origin of the Anglo-Saxon Race: A Study of the Settlement of England and the Tribal Origin of the Old English People]]|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Лондон|издательство= |год= 1906|том= |страницы= 18—33|страниц= |серия= |isbn= |тираж=}} * [http://britanniae.ru/reconstr/sharon_turner/sharon-turner_2_01.htm ''Шэрон Тёрнер''. История англо-саксов с древнейших времён до нормандского завоевания. Книга Вторая. Глава I. Происхождение саксов.]{{ref|ru}} * [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/s/sachsen.html Sachsen] // [[Lexikon des Mittelalters]] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Герман ҡәбиләләре}} [[Категория:Сакстар|*]] fvrzayw3xf9apqwo8nq9duozbc8461j 0 200531 1294676 2026-04-27T13:07:54Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/148346213|Акыш, Али]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1294676 wikitext text/x-wiki '''Али Аҡыш''' ( ''Әлиулла Хисаметдин улы Агишев'' <ref name="ТЭ" /> ; {{Lang-tt|Али Акыш}} ; {{Тыуған көнө|14|1|1918}}, Хайлар - {{Үлгән көнө|17|7|2011}}, [[Анҡара|Анкара]] <ref>{{Cite web|subtitle=2011-07-17|access-date=2011-07-18|accessdate=2015-10-27|url-status=live}}</ref> ) — татар, төрөк һәм немец {{Журналист|Турции|XX века|Германии}} , {{Яҙыусы/кат|Турции|XX века}}, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр <ref name="ТЭ">{{Cite web|access-date=2023-09-23|accessdate=2023-05-04|url-status=live}}</ref> . == Биографияһы == 1918 йылдың 1 ғинуарында [[Манжурия|Маньчжурияның төньяғында]] урынлашҡан Хайлар шәһәре татар йәмғиәтендә тыуа. Әсәһе Латифа һәм атаһы Хисаметдин Пенза губернаһы [[Усть-Рахмановская волость|Усть-Рахман улусы]] Енә (Татарские Юнки) ауылынан. Татар башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, Али урыҫ гимназияһында уҡый<ref name="ТЭ">{{Cite web|access-date=2023-09-23|accessdate=2023-05-04|url-status=live}}</ref>. 1934 йылда осраҡлы рәүештә татар эмиграцияһы етәксеһе [[Ғаяз Исхаҡи|Ғаяз Исхаҡиҙың]] ҡаланың татар йәмәғәтселеге алдында сығыш яһауын ишетә, был йәш Алиҙа оҙайлы тәьҫорат ҡалдыра. 1936 йылдан Али Аҡыш [[Ҡаһирә|Ҡаһирәләге]] [[Әл-Әзһәр университеты|Әл-Әзһәр]] университетында уҡый <ref name="ТЭ" /> . 1938 йылда ул [[Варшава|Варшаваға]] бара, унда шәхсән Ғаяз Исхаҡи менән таныша һәм уның йоғонтоһонда халҡына хеҙмәт итеү идеяһы менән илһамлана. 1940 йылда Төркиәгә күсә, унда юғары белем ала һәм хеҙмәт юлын журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ башлай. 1963 йылда [[Анҡара|Анкарала]] уның «Иҙел-Урал дағваси хем Совет империализмы» («Иҙел-Урал проблемаһы һәм совет империализмы») тигән тәүге китабы баҫылып сыға. 1990 йылда был китапты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа уҡыусылар уҡый алмай, әммә [[Татарстан Республикаһы|Татарстандағы]] партия етәкселәренең асыулы реакцияһын тыуҙыра. 1971 йылда Ҡазанда философия докторы Камил Фасеевтың «Пролетар интернационализм юлдары буйлап» тигән брошюраһы баҫылып сыға, унда Али Аҡышты «буржуаз [[Милләтселек|милләтселектә]] » ғәйепләйҙәр. Бер аҙҙан, 1977 йылда, Ҡазанда Татар АССР-ы Юғары Советы Рәйесе Сәлих Батыев һәм тарих фәндәре докторы Мидхәт Абдуллин мөхәррирлегендә «Татар АССР-ы: ысынбарлыҡ һәм буржуаз мифтар» тигән китабы донъя күрә, унда ла ҡаты тәнҡитләнә.. 1966 йылда Али Аҡыш «Азатлыҡ» радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте етәкселеге саҡырыуы буйынса [[Мюнхен|Мюнхенға]] ( [[Әлмәниә|Германия]] ) күсә һәм радиостанцияла журналист һәм мөхәррир булып эшләй башлай. 17 йыл радиостанцияла эшләй<ref name="ТЭ">{{Cite web|access-date=2023-09-23|accessdate=2023-05-04|url-status=live}}</ref> . 1985 йылда [[Истанбул|Истанбулда]] уның тағы бер китабы «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» (Иҙел-Уралдың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш) баҫылып сыға. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бөтә донъя татар лигаһының почетлы президенты итеп һайлана. 1990 йылда Али Аҡыш тәүге тапҡыр [[Ҡазан|Ҡазанға]] килеп, үҙе менән үҙ аҡсаһына һатып алған компьютерын алып ҡайта, уны республиканың татар йәмәғәт ойошмаларының береһенә бүләк итә. 1994 йылда Владимир Жириновскийҙың «Последний бросок на Юг» китабын уҡығандан һуң, төрөк гәзите «Миллиет» өсөн рус милләтсеһе һәм уның төрөккә ҡаршы ҡараштары тураһында мәҡәлә яҙа. Мәҡәлә йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә һәм Төркиәлә үҙ төрө буйынса тәүге баҫмаларҙан һанала. Али Аҡыш урыҫ, татар, төрөк, немец һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, урыҫ, татар һәм төрөк телдәрендә бер нисә китап һәм 60-тан ашыу мәҡәлә авторы була. Ҡатыны Зарифа ханым вафат булғандан һуң, Али Аҡыш [[Әлмәниә|Германиянан]] [[Төркиә|Төркиәгә]] ҡайта, унда ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәрә. Өлкән ағаһы Ғәзиз һәм кесе һеңлеләренең береһе Фәриҙә донъя ҡуйған, ә кесе һеңлеләре Сәғиҙә һәм Нәжиә [[Анҡара|Анкара]] ҡалаһында йәшәйҙәр. == Хәтер == Татарстандың [[Яр Саллы]] ҡалаһындағы татар лицейҙарының береһенә Али Аҡыш исеме бирелгән. == Хеҙмәттәре == * Гаяз Исхакый: Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы // Казан утлары. 1994. № 2. * Татарстанның җиде мөһим адымы турында // Татарстан яшьләре. 1994. 12 февр. * Исемдә калганнар // Идел. 2000. № 1-2. * İdil-Ural Davası ve Sovyet Emperyalizmi. Ankara, 1963 * İdil- Ural’da Hürriyet Mücadelesi. Ist., 1985. * Aklımda kalanlar: Hatıralar-Konuşmalar. Ankara, 2002. == Сығанаҡтар == * Мирас журналы, 1994 (5-6) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Барый Т. Гаяз Исхакый варисы // Мәдәни җомга. 1998. 30 янв. * Яхина Р. Татарстанга мин эшләр өчен киләм… // Шәһри Казан. 1998. 11 апр. * Хәйри Ә. Гали батыр // Идел. 1999. № 12. == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=x1UEjpvUHNU Видеовыступление Али Акыша по случаю праздника Курбан-байрам в 2006 г.] * [https://web.archive.org/web/20160304191354/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2002_3_4%2F09%2F09_7%2F&searched=1 Новые поступления. Али Акыш и его личный архив.] * [http://tatarica.narod.ru/world/diaspor/iview/akish.htm Пепел в сердце..] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 9dgopvuwz72ugotnauu1rlxra3lwbjj 1294677 1294676 2026-04-27T13:08:45Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1294677 wikitext text/x-wiki '''Али Аҡыш''' ( ''Әлиулла Хисаметдин улы Агишев'' <ref name="ТЭ" /> ; {{Lang-tt|Али Акыш}} ; {{Тыуған көнө|14|1|1918}}, Хайлар - {{Үлгән көнө|17|7|2011}}, [[Анҡара|Анкара]] <ref>{{Cite web|subtitle=2011-07-17|access-date=2011-07-18|accessdate=2015-10-27|url-status=live}}</ref> ) — татар, төрөк һәм немец {{Журналист|Турции|XX века|Германии}} , {{Яҙыусы/кат|Турции|XX века}}, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр <ref name="ТЭ">{{Cite web|access-date=2023-09-23|accessdate=2023-05-04|url-status=live}}</ref> . == Биографияһы == 1918 йылдың 1 ғинуарында [[Манжурия|Маньчжурияның төньяғында]] урынлашҡан Хайлар шәһәре татар йәмғиәтендә тыуа. Әсәһе Латифа һәм атаһы Хисаметдин Пенза губернаһы [[Усть-Рахмановская волость|Усть-Рахман улусы]] Енә (Татарские Юнки) ауылынан. Татар башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, Али урыҫ гимназияһында уҡый<ref name="ТЭ">{{Cite web|access-date=2023-09-23|accessdate=2023-05-04|url-status=live}}</ref>. 1934 йылда осраҡлы рәүештә татар эмиграцияһы етәксеһе [[Ғаяз Исхаҡи|Ғаяз Исхаҡиҙың]] ҡаланың татар йәмәғәтселеге алдында сығыш яһауын ишетә, был йәш Алиҙа оҙайлы тәьҫорат ҡалдыра. 1936 йылдан Али Аҡыш [[Ҡаһирә|Ҡаһирәләге]] [[Әл-Әзһәр университеты|Әл-Әзһәр]] университетында уҡый <ref name="ТЭ" /> . 1938 йылда ул [[Варшава|Варшаваға]] бара, унда шәхсән Ғаяз Исхаҡи менән таныша һәм уның йоғонтоһонда халҡына хеҙмәт итеү идеяһы менән илһамлана. 1940 йылда Төркиәгә күсә, унда юғары белем ала һәм хеҙмәт юлын журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ башлай. 1963 йылда [[Анҡара|Анкарала]] уның «Иҙел-Урал дағваси хем Совет империализмы» («Иҙел-Урал проблемаһы һәм совет империализмы») тигән тәүге китабы баҫылып сыға. 1990 йылда был китапты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа уҡыусылар уҡый алмай, әммә [[Татарстан Республикаһы|Татарстандағы]] партия етәкселәренең асыулы реакцияһын тыуҙыра. 1971 йылда Ҡазанда философия докторы Камил Фасеевтың «Пролетар интернационализм юлдары буйлап» тигән брошюраһы баҫылып сыға, унда Али Аҡышты «буржуаз [[Милләтселек|милләтселектә]] » ғәйепләйҙәр. Бер аҙҙан, 1977 йылда, Ҡазанда Татар АССР-ы Юғары Советы Рәйесе Сәлих Батыев һәм тарих фәндәре докторы Мидхәт Абдуллин мөхәррирлегендә «Татар АССР-ы: ысынбарлыҡ һәм буржуаз мифтар» тигән китабы донъя күрә, унда ла ҡаты тәнҡитләнә.. 1966 йылда Али Аҡыш «Азатлыҡ» радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте етәкселеге саҡырыуы буйынса [[Мюнхен|Мюнхенға]] ( [[Әлмәниә|Германия]] ) күсә һәм радиостанцияла журналист һәм мөхәррир булып эшләй башлай. 17 йыл радиостанцияла эшләй<ref name="ТЭ">{{Cite web|access-date=2023-09-23|accessdate=2023-05-04|url-status=live}}</ref> . 1985 йылда [[Истанбул|Истанбулда]] уның тағы бер китабы «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» (Иҙел-Уралдың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш) баҫылып сыға. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бөтә донъя татар лигаһының почетлы президенты итеп һайлана. 1990 йылда Али Аҡыш тәүге тапҡыр [[Ҡазан|Ҡазанға]] килеп, үҙе менән үҙ аҡсаһына һатып алған компьютерын алып ҡайта, уны республиканың татар йәмәғәт ойошмаларының береһенә бүләк итә. 1994 йылда Владимир Жириновскийҙың «Последний бросок на Юг» китабын уҡығандан һуң, төрөк гәзите «Миллиет» өсөн рус милләтсеһе һәм уның төрөккә ҡаршы ҡараштары тураһында мәҡәлә яҙа. Мәҡәлә йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә һәм Төркиәлә үҙ төрө буйынса тәүге баҫмаларҙан һанала. Али Аҡыш урыҫ, татар, төрөк, немец һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, урыҫ, татар һәм төрөк телдәрендә бер нисә китап һәм 60-тан ашыу мәҡәлә авторы була. Ҡатыны Зарифа ханым вафат булғандан һуң, Али Аҡыш [[Әлмәниә|Германиянан]] [[Төркиә|Төркиәгә]] ҡайта, унда ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәрә. Өлкән ағаһы Ғәзиз һәм кесе һеңлеләренең береһе Фәриҙә донъя ҡуйған, ә кесе һеңлеләре Сәғиҙә һәм Нәжиә [[Анҡара|Анкара]] ҡалаһында йәшәйҙәр. == Хәтер == Татарстандың [[Яр Саллы]] ҡалаһындағы татар лицейҙарының береһенә Али Аҡыш исеме бирелгән. == Хеҙмәттәре == * Гаяз Исхакый: Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы // Казан утлары. 1994. № 2. * Татарстанның җиде мөһим адымы турында // Татарстан яшьләре. 1994. 12 февр. * Исемдә калганнар // Идел. 2000. № 1-2. * İdil-Ural Davası ve Sovyet Emperyalizmi. Ankara, 1963 * İdil- Ural’da Hürriyet Mücadelesi. Ist., 1985. * Aklımda kalanlar: Hatıralar-Konuşmalar. Ankara, 2002. == Сығанаҡтар == * Мирас журналы, 1994 (5-6) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Барый Т. Гаяз Исхакый варисы // Мәдәни җомга. 1998. 30 янв. * Яхина Р. Татарстанга мин эшләр өчен киләм… // Шәһри Казан. 1998. 11 апр. * Хәйри Ә. Гали батыр // Идел. 1999. № 12. == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=x1UEjpvUHNU Видеовыступление Али Акыша по случаю праздника Курбан-байрам в 2006 г.] * [https://web.archive.org/web/20160304191354/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2002_3_4%2F09%2F09_7%2F&searched=1 Новые поступления. Али Акыш и его личный архив.] * [http://tatarica.narod.ru/world/diaspor/iview/akish.htm Пепел в сердце..] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] 4cte7sjmhdhseyauybgv0tzc1jy5g03 1294678 1294677 2026-04-27T13:27:04Z Таңһылыу 14946 1294678 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Али Аҡыш''' (''Әлиулла Хисаметдин улы Агишев''<ref name="ТЭ" />; {{Lang-tt|Али Акыш}} ; {{Тыуған көнө|14|1|1918}}, Хайлар —- {{Үлгән көнө|17|7|2011}}, [[Анҡара|Анкара]]<ref>{{cite web|url=http://www.tatar-inform.ru/news/2011/07/17/278543/|title=Ушёл из жизни видный общественный деятель Али Акыш|date=2011-07-17|publisher=Татар-информ|access-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027191832/http://www.tatar-inform.ru/news/2011/07/17/278543/|archive-date=2015-10-27|url-status=live}}</ref>) — татар, төрөк һәм немец журналисы, яҙыусы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр<ref name="ТЭ">{{Cite web |url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novejshee-vremya/personalii/akysh-ali |title=Али Акыш. Tatarica. Онлайн энциклопедия. |access-date=2023-09-23 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504225950/https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novejshee-vremya/personalii/akysh-ali |url-status=live }}</ref>. == Биографияһы == 1918 йылдың 1 ғинуарында [[Манжурия|Маньчжурияның]] төньяғында урынлашҡан Хайлар шәһәре татар йәмғиәтендә тыуа. Әсәһе Латифа һәм атаһы Хисаметдин Пенза губернаһы [[:ru:Усть-Рахмановская волость|Усть-Рахман улусы]] Енә (Татарские Юнки) ауылынан. Татар башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, Али урыҫ гимназияһында уҡый<ref name="ТЭ" />. 1934 йылда осраҡлы рәүештә татар эмиграцияһы етәксеһе [[Ғаяз Исхаҡи|Ғаяз Исхаҡиҙың]] ҡаланың татар йәмәғәтселеге алдында сығыш яһауын ишетә, был йәш Алиҙа оҙайлы тәьҫорат ҡалдыра. 1936 йылдан Али Аҡыш [[Ҡаһирә|Ҡаһирәләге]] [[Әл-Әзһәр университеты]]нда уҡый<ref name="ТЭ" />. 1938 йылда ул [[Варшава|Варшаваға]] бара, унда шәхсән Ғаяз Исхаҡи менән таныша һәм уның йоғонтоһонда халҡына хеҙмәт итеү идеяһы менән илһамлана. 1940 йылда Төркиәгә күсә, унда юғары белем ала һәм хеҙмәт юлын журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ башлай. 1963 йылда [[Анҡара|Анкарала]] уның ««Idel-Ural Dagvasi hem Sovet Imperializmi» («Иҙел-Урал проблемаһы һәм совет империализмы») тигән тәүге китабы баҫылып сыға. 1990 йылда был китапты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа уҡыусылар уҡый алмай, әммә [[Татарстан Республикаһы|Татарстандағы]] партия етәкселәренең асыулы реакцияһын тыуҙыра. 1971 йылда Ҡазанда философия докторы Камил Фасеевтың «Пролетар интернационализм юлдары буйлап» тигән брошюраһы баҫылып сыға, унда Али Аҡышты «буржуаз [[Милләтселек|милләтселектә]]» ғәйепләйҙәр. Бер аҙҙан, 1977 йылда, Ҡазанда Татар АССР-ы Юғары Советы Рәйесе Сәлих Батыев һәм тарих фәндәре докторы Мидхәт Абдуллин мөхәррирлегендә «Татар АССР-ы: ысынбарлыҡ һәм буржуаз мифтар» тигән китабы донъя күрә, унда ла ҡаты тәнҡитләнә. 1966 йылда Али Аҡыш «Азатлыҡ» радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте етәкселеге саҡырыуы буйынса [[Мюнхен|Мюнхенға]] ([[Әлмәниә|Германия]]) күсә һәм радиостанцияла журналист һәм мөхәррир булып эшләй башлай. 17 йыл радиостанцияла эшләй<ref name="ТЭ" />. 1985 йылда [[Истанбул]]да уның тағы бер китабы «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» («Иҙел-Уралдың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш») баҫылып сыға. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бөтә донъя татар лигаһының почетлы президенты итеп һайлана. 1990 йылда Али Аҡыш тәүге тапҡыр [[Ҡазан|Ҡазанға]] килә, үҙе менән үҙ аҡсаһына һатып алған компьютерын алып ҡайта, уны республиканың татар йәмәғәт ойошмаларының береһенә бүләк итә. [[Файл:Гали Акыш кабере.jpg|right|220px|thumb|Али Аҡыш ҡәбере]] 1994 йылда Владимир Жириновскийҙың «Последний бросок на Юг» китабын уҡығандан һуң, төрөк гәзите «Миллиет» өсөн рус милләтсеһе һәм уның төрөккә ҡаршы ҡараштары тураһында мәҡәлә яҙа. Мәҡәлә йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә һәм Төркиәлә үҙ төрө буйынса тәүге баҫмаларҙан һанала. Али Аҡыш урыҫ, татар, төрөк, немец һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, урыҫ, татар һәм төрөк телдәрендә бер нисә китап һәм 60-тан ашыу мәҡәлә авторы. Ҡатыны Зарифа ханым вафат булғандан һуң, Али Аҡыш [[Әлмәниә|Германиянан]] [[Төркиә|Төркиәгә]] ҡайта, унда ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәрә. Өлкән ағаһы Ғәзиз һәм кесе һеңлеләренең береһе Фәриҙә донъя ҡуйған, ә кесе һеңлеләре Сәғиҙә һәм Нәжиә [[Анҡара|Анкара]] ҡалаһында йәшәйҙәр. == Хәтер == Татарстандың [[Яр Саллы]] ҡалаһындағы татар лицейҙарының береһенә Али Аҡыш исеме бирелгән. == Хеҙмәттәре == * Гаяз Исхакый: Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы // Казан утлары. 1994. № 2. * Татарстанның җиде мөһим адымы турында // Татарстан яшьләре. 1994. 12 февр. * Исемдә калганнар // Идел. 2000. № 1-2. * İdil-Ural Davası ve Sovyet Emperyalizmi. Ankara, 1963 * İdil- Ural’da Hürriyet Mücadelesi. Ist., 1985. * Aklımda kalanlar: Hatıralar-Konuşmalar. Ankara, 2002. == Сығанаҡтар == * Мирас журналы, 1994 (5-6) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Барый Т. Гаяз Исхакый варисы // Мәдәни җомга. 1998. 30 янв. * Яхина Р. Татарстанга мин эшләр өчен киләм… // Шәһри Казан. 1998. 11 апр. * Хәйри Ә. Гали батыр // Идел. 1999. № 12. == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=x1UEjpvUHNU Видеовыступление Али Акыша по случаю праздника Курбан-байрам в 2006 г.] * [https://web.archive.org/web/20160304191354/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2002_3_4%2F09%2F09_7%2F&searched=1 Новые поступления. Али Акыш и его личный архив.] * [http://tatarica.narod.ru/world/diaspor/iview/akish.htm Пепел в сердце..] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] d8ipn9vs5m8pufh8y0fabbfbys96qza 1294679 1294678 2026-04-27T13:27:33Z Таңһылыу 14946 /* Биографияһы */ 1294679 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Али Аҡыш''' (''Әлиулла Хисаметдин улы Агишев''<ref name="ТЭ" />; {{Lang-tt|Али Акыш}} ; {{Тыуған көнө|14|1|1918}}, Хайлар —- {{Үлгән көнө|17|7|2011}}, [[Анҡара|Анкара]]<ref>{{cite web|url=http://www.tatar-inform.ru/news/2011/07/17/278543/|title=Ушёл из жизни видный общественный деятель Али Акыш|date=2011-07-17|publisher=Татар-информ|access-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027191832/http://www.tatar-inform.ru/news/2011/07/17/278543/|archive-date=2015-10-27|url-status=live}}</ref>) — татар, төрөк һәм немец журналисы, яҙыусы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр<ref name="ТЭ">{{Cite web |url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novejshee-vremya/personalii/akysh-ali |title=Али Акыш. Tatarica. Онлайн энциклопедия. |access-date=2023-09-23 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504225950/https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novejshee-vremya/personalii/akysh-ali |url-status=live }}</ref>. == Биографияһы == 1918 йылдың 1 ғинуарында [[Манжурия|Маньчжурияның]] төньяғында урынлашҡан Хайлар шәһәре татар йәмғиәтендә тыуа. Әсәһе Латифа һәм атаһы Хисаметдин Пенза губернаһы [[:ru:Усть-Рахмановская волость|Усть-Рахман улусы]] Енә (Татарские Юнки) ауылынан. Татар башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, Али урыҫ гимназияһында уҡый<ref name="ТЭ" />. 1934 йылда осраҡлы рәүештә татар эмиграцияһы етәксеһе [[Ғаяз Исхаҡи|Ғаяз Исхаҡиҙың]] ҡаланың татар йәмәғәтселеге алдында сығыш яһауын ишетә, был йәш Алиҙа оҙайлы тәьҫорат ҡалдыра. 1936 йылдан Али Аҡыш [[Ҡаһирә|Ҡаһирәләге]] [[Әл-Әзһәр университеты]]нда уҡый<ref name="ТЭ" />. 1938 йылда ул [[Варшава|Варшаваға]] бара, унда шәхсән Ғаяз Исхаҡи менән таныша һәм уның йоғонтоһонда халҡына хеҙмәт итеү идеяһы менән илһамлана. 1940 йылда Төркиәгә күсә, унда юғары белем ала һәм хеҙмәт юлын журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ башлай. 1963 йылда [[Анҡара|Анкарала]] уның ««Idel-Ural Dagvasi hem Sovet Imperializmi» («Иҙел-Урал проблемаһы һәм совет империализмы») тигән тәүге китабы баҫылып сыға. 1990 йылда был китапты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа уҡыусылар уҡый алмай, әммә [[Татарстан Республикаһы|Татарстандағы]] партия етәкселәренең асыулы реакцияһын тыуҙыра. 1971 йылда Ҡазанда философия докторы Камил Фасеевтың «Пролетар интернационализм юлдары буйлап» тигән брошюраһы баҫылып сыға, унда Али Аҡышты «буржуаз [[Милләтселек|милләтселектә]]» ғәйепләйҙәр. Бер аҙҙан, 1977 йылда, Ҡазанда Татар АССР-ы Юғары Советы Рәйесе Сәлих Батыев һәм тарих фәндәре докторы Мидхәт Абдуллин мөхәррирлегендә «Татар АССР-ы: ысынбарлыҡ һәм буржуаз мифтар» тигән китабы донъя күрә, унда ла ҡаты тәнҡитләнә. 1966 йылда Али Аҡыш «Азатлыҡ» радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте етәкселеге саҡырыуы буйынса [[Мюнхен|Мюнхенға]] ([[Әлмәниә|Германия]]) күсә һәм радиостанцияла журналист һәм мөхәррир булып эшләй башлай. 17 йыл радиостанцияла эшләй<ref name="ТЭ" />. 1985 йылда [[Истанбул]]да уның тағы бер китабы «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» («Иҙел-Уралдың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш») баҫылып сыға. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бөтә донъя татар лигаһының почетлы президенты итеп һайлана. 1990 йылда Али Аҡыш тәүге тапҡыр [[Ҡазан|Ҡазанға]] килә, үҙе менән үҙ аҡсаһына һатып алған компьютерын алып ҡайта, уны республиканың татар йәмәғәт ойошмаларының береһенә бүләк итә. 1994 йылда Владимир Жириновскийҙың «Последний бросок на Юг» китабын уҡығандан һуң, төрөк гәзите «Миллиет» өсөн рус милләтсеһе һәм уның төрөккә ҡаршы ҡараштары тураһында мәҡәлә яҙа. Мәҡәлә йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә һәм Төркиәлә үҙ төрө буйынса тәүге баҫмаларҙан һанала. Али Аҡыш урыҫ, татар, төрөк, немец һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, урыҫ, татар һәм төрөк телдәрендә бер нисә китап һәм 60-тан ашыу мәҡәлә авторы. Ҡатыны Зарифа ханым вафат булғандан һуң, Али Аҡыш [[Әлмәниә|Германиянан]] [[Төркиә|Төркиәгә]] ҡайта, унда ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәрә. Өлкән ағаһы Ғәзиз һәм кесе һеңлеләренең береһе Фәриҙә донъя ҡуйған, ә кесе һеңлеләре Сәғиҙә һәм Нәжиә [[Анҡара|Анкара]] ҡалаһында йәшәйҙәр. == Хәтер == Татарстандың [[Яр Саллы]] ҡалаһындағы татар лицейҙарының береһенә Али Аҡыш исеме бирелгән. == Хеҙмәттәре == * Гаяз Исхакый: Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы // Казан утлары. 1994. № 2. * Татарстанның җиде мөһим адымы турында // Татарстан яшьләре. 1994. 12 февр. * Исемдә калганнар // Идел. 2000. № 1-2. * İdil-Ural Davası ve Sovyet Emperyalizmi. Ankara, 1963 * İdil- Ural’da Hürriyet Mücadelesi. Ist., 1985. * Aklımda kalanlar: Hatıralar-Konuşmalar. Ankara, 2002. == Сығанаҡтар == * Мирас журналы, 1994 (5-6) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Барый Т. Гаяз Исхакый варисы // Мәдәни җомга. 1998. 30 янв. * Яхина Р. Татарстанга мин эшләр өчен киләм… // Шәһри Казан. 1998. 11 апр. * Хәйри Ә. Гали батыр // Идел. 1999. № 12. == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=x1UEjpvUHNU Видеовыступление Али Акыша по случаю праздника Курбан-байрам в 2006 г.] * [https://web.archive.org/web/20160304191354/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2002_3_4%2F09%2F09_7%2F&searched=1 Новые поступления. Али Акыш и его личный архив.] * [http://tatarica.narod.ru/world/diaspor/iview/akish.htm Пепел в сердце..] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] 1my1vaypfi5cl2eo5wyd7bh6mocv7qr 1294683 1294679 2026-04-27T14:19:18Z Таңһылыу 14946 /* Биографияһы */ 1294683 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Али Аҡыш''' (''Әлиулла Хисаметдин улы Агишев''<ref name="ТЭ" />; {{Lang-tt|Али Акыш}} ; {{Тыуған көнө|14|1|1918}}, Хайлар —- {{Үлгән көнө|17|7|2011}}, [[Анҡара|Анкара]]<ref>{{cite web|url=http://www.tatar-inform.ru/news/2011/07/17/278543/|title=Ушёл из жизни видный общественный деятель Али Акыш|date=2011-07-17|publisher=Татар-информ|access-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027191832/http://www.tatar-inform.ru/news/2011/07/17/278543/|archive-date=2015-10-27|url-status=live}}</ref>) — татар, төрөк һәм немец журналисы, яҙыусы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр<ref name="ТЭ">{{Cite web |url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novejshee-vremya/personalii/akysh-ali |title=Али Акыш. Tatarica. Онлайн энциклопедия. |access-date=2023-09-23 |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504225950/https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/novejshee-vremya/personalii/akysh-ali |url-status=live }}</ref>. == Биографияһы == 1918 йылдың 1 ғинуарында [[Манжурия|Маньчжурияның]] төньяғында урынлашҡан Хайлар ҡалаһы татар йәмғиәтендә тыуа. Әсәһе Латифа һәм атаһы Хисаметдин Пенза губернаһы [[:ru:Усть-Рахмановская волость|Усть-Рахман улусы]] Енә (Татарские Юнки) ауылынан. Татар башланғыс мәктәбен тамамлағандан һуң, Али урыҫ гимназияһында уҡый<ref name="ТЭ" />. 1934 йылда осраҡлы рәүештә татар эмиграцияһы етәксеһе [[Ғаяз Исхаҡи|Ғаяз Исхаҡиҙың]] ҡаланың татар йәмәғәтселеге алдында сығыш яһауын ишетә, был йәш Алиҙа оҙайлы тәьҫорат ҡалдыра. 1936 йылдан Али Аҡыш [[Ҡаһирә|Ҡаһирәләге]] [[Әл-Әзһәр университеты]]нда уҡый<ref name="ТЭ" />. 1938 йылда ул [[Варшава|Варшаваға]] бара, унда шәхсән Ғаяз Исхаҡи менән таныша һәм уның йоғонтоһонда халҡына хеҙмәт итеү идеяһы менән илһамлана. 1940 йылда Төркиәгә күсә, унда юғары белем ала һәм хеҙмәт юлын журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ башлай. 1963 йылда [[Анҡара|Анкарала]] уның ««Idel-Ural Dagvasi hem Sovet Imperializmi» («Иҙел-Урал проблемаһы һәм совет империализмы») тигән тәүге китабы баҫылып сыға. 1990 йылда был китапты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа уҡыусылар уҡый алмай, әммә [[Татарстан Республикаһы|Татарстандағы]] партия етәкселәренең асыулы реакцияһын тыуҙыра. 1971 йылда Ҡазанда философия докторы Камил Фасеевтың «Пролетар интернационализм юлдары буйлап» тигән брошюраһы баҫылып сыға, унда Али Аҡышты «буржуаз [[Милләтселек|милләтселектә]]» ғәйепләйҙәр. Бер аҙҙан, 1977 йылда, Ҡазанда Татар АССР-ы Юғары Советы Рәйесе Сәлих Батыев һәм тарих фәндәре докторы Мидхәт Абдуллин мөхәррирлегендә «Татар АССР-ы: ысынбарлыҡ һәм буржуаз мифтар» тигән китабы донъя күрә, унда ла ҡаты тәнҡитләнә. 1966 йылда Али Аҡыш «Азатлыҡ» радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте етәкселеге саҡырыуы буйынса [[Мюнхен|Мюнхенға]] ([[Әлмәниә|Германия]]) күсә һәм радиостанцияла журналист һәм мөхәррир булып эшләй башлай. 17 йыл радиостанцияла эшләй<ref name="ТЭ" />. 1985 йылда [[Истанбул]]да уның тағы бер китабы «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» («Иҙел-Уралдың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш») баҫылып сыға. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Бөтә донъя татар лигаһының почетлы президенты итеп һайлана. 1990 йылда Али Аҡыш тәүге тапҡыр [[Ҡазан|Ҡазанға]] килә, үҙе менән үҙ аҡсаһына һатып алған компьютерын алып ҡайта, уны республиканың татар йәмәғәт ойошмаларының береһенә бүләк итә. 1994 йылда Владимир Жириновскийҙың «Последний бросок на Юг» китабын уҡығандан һуң, төрөк гәзите «Миллиет» өсөн рус милләтсеһе һәм уның төрөккә ҡаршы ҡараштары тураһында мәҡәлә яҙа. Мәҡәлә йәмәғәтселектең киң иғтибарын йәлеп итә һәм Төркиәлә үҙ төрө буйынса тәүге баҫмаларҙан һанала. Али Аҡыш урыҫ, татар, төрөк, немец һәм инглиз телдәрендә һөйләшә, урыҫ, татар һәм төрөк телдәрендә бер нисә китап һәм 60-тан ашыу мәҡәлә авторы. Ҡатыны Зарифа ханым вафат булғандан һуң, Али Аҡыш [[Әлмәниә|Германиянан]] [[Төркиә|Төркиәгә]] ҡайта, унда ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәрә. Өлкән ағаһы Ғәзиз һәм кесе һеңлеләренең береһе Фәриҙә донъя ҡуйған, ә кесе һеңлеләре Сәғиҙә һәм Нәжиә [[Анҡара|Анкара]] ҡалаһында йәшәйҙәр. == Хәтер == Татарстандың [[Яр Саллы]] ҡалаһындағы татар лицейҙарының береһенә Али Аҡыш исеме бирелгән. == Хеҙмәттәре == * Гаяз Исхакый: Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы // Казан утлары. 1994. № 2. * Татарстанның җиде мөһим адымы турында // Татарстан яшьләре. 1994. 12 февр. * Исемдә калганнар // Идел. 2000. № 1-2. * İdil-Ural Davası ve Sovyet Emperyalizmi. Ankara, 1963 * İdil- Ural’da Hürriyet Mücadelesi. Ist., 1985. * Aklımda kalanlar: Hatıralar-Konuşmalar. Ankara, 2002. == Сығанаҡтар == * Мирас журналы, 1994 (5-6) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Барый Т. Гаяз Исхакый варисы // Мәдәни җомга. 1998. 30 янв. * Яхина Р. Татарстанга мин эшләр өчен киләм… // Шәһри Казан. 1998. 11 апр. * Хәйри Ә. Гали батыр // Идел. 1999. № 12. == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=x1UEjpvUHNU Видеовыступление Али Акыша по случаю праздника Курбан-байрам в 2006 г.] * [https://web.archive.org/web/20160304191354/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2002_3_4%2F09%2F09_7%2F&searched=1 Новые поступления. Али Акыш и его личный архив.] * [http://tatarica.narod.ru/world/diaspor/iview/akish.htm Пепел в сердце..] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Анкарала вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] mbsnlcd6qs0q5ppyj157c1m8jf8dx2l 1 200532 1294680 2026-04-27T13:31:48Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Акыш, Али|27 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=шәхес |тема2=мәҙәниәт |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1294680 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Акыш, Али|27 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=шәхес |тема2=мәҙәниәт |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} fr5cirqqtgnko3mkl99u7zqy7a3z36z 10 200533 1294684 2026-04-27T14:30:35Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: 001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg 1294684 wikitext text/x-wiki 001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg 6hdpfqdaydu90t7obx2boqcbgofyyz2 0 200534 1294685 2026-04-27T14:40:38Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһы]]н ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place... 1294685 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһы]]н ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай|Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния|Румыния]] һәм [[Молдавия|Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия|Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай|Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Независимое государство даков]] существовало с [[82 год до н. э.|82]] года до н. э. до [[Второй дакийский поход Траяна|римского завоевания]] в [[106 год]]у н. э., хоть его территория и постоянно изменялась. Столица Дакийского царства, [[Сармизегетуза]], которая сегодня расположена на территории современной Румынии, была разрушена [[Древнеримская армия|римлянами]], но её имя было добавлено к имени нового города [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]], который был построен уже в качестве столицы [[римская Дакия|римской провинции Дакия]]. Некоторое время Дакийское царство включало в себя территории между Тисой и Средним Дунаем. В середине Дакии были расположены [[карпаты|Карпатские горы]]. Таким образом, Дакия занимала территорию современных Румынии и Молдавии, а также частично [[Болгария|Болгарии]], [[Сербия|Сербии]], [[Венгрия|Венгрии]] и [[Украина|Украины]]. == Название и происхождение == Согласно [[Страбон]]у, даки изначально называли себя ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]''. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius) писал, что ''daos'' — фригийское название волка. Геродот в своей «[[История (Геродот)|Истории]]» впервые использовал по отношению к дакам этноним ''[[геты]]''{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. В трудах Юлия Цезаря и Плиния Старшего народ известен как «даки»{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геты и даки были взаимозаменяемыми терминами или использовались греками с некоторой путаницей{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латинские поэты часто использовали название «геты»{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. В 113 году нашей эры Адриан использовал поэтический термин «геты» для даков{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Современные историки предпочитают использовать название «[[гето-даки]]»{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон описывает гетов и даков как отдельные, но родственные племена. Это различие относится к оккупированным ими регионам{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон и Плиний Старший также заявляют, что геты и даки говорили [[Дакский язык|на одном языке]]{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] предлагает три гипотезы происхождения этнического имени даков от слова, обозначавшего волка<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # благодаря отваге и свирепости юношей во время прохождения воинского обряда инициации их ритуальный эпитет — ''волки'' — был перенесён на всё племя; # ритуальное имя пришлых завоевателей, сформировавших воинскую аристократию, было принято местными жителями; # основана на шаманской практике — возможности ритуального превращения в волка. Следует отметить, что вторая гипотеза находит развитие в версии проникновения в северное Причерноморье, а затем далее на запад на территорию [[Трансильвания|Трансильвании]], части кочевых сарматских племён, ранее входивших в известный историкам племенной союз [[Дахи (союз племен)|дахов]]. Что хорошо соотносится по времени с появлением к северу от Дуная других сарматских групп, в частности, также известных со времён античности [[Языги|языгов]]. В таком случае механизм возникновения этноса «даки» оказывается сходным с тем, по которому в эпоху раннего средневековья сформировался этнос болгар. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Голова дака, фрагмент монументальной статуи пленника с форума Траяна в Риме (Эрмитаж)]] == История и культура == В [[латенская культура|латенском]] периоде в Трансильвании расцвела богатая культура, отчасти основанная на кочевой скотоводческой культуре [[скифы|скифов]] Северного Причерноморья, но также обязанная своим происхождением сильному и длительному воздействию [[кельты|кельтов]], миграции которых охватили обширные пространства в IV и III в. до н. э. Земли были пригодны как для земледелия, так и для [[скотоводство|скотоводства]], здесь хорошо рос [[Виноград (ягода)|виноград]], а горы изобиловали минералами. Изготовленные местными ремесленниками золотые украшения и железные инструменты свидетельствуют об их высоком мастерстве. Кроме того, здесь, как показывают многочисленные находки монет, происходил интенсивный обмен товарами с греческими колониями побережья [[Чёрное море|Чёрного моря]]. Впоследствии дакийские вожди возвели на отрогах Карпат мощные крепости (они были детально исследованы румынскими археологами) и сосредоточили в своих руках значительные богатства, облагая данью и повинностями местное земледельческое население. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Города и крепости Дакии времён правления Буребисты, его военные кампании и известные сражения]] Около 60 года до н. э. (по утверждению [[Иордан]]а, это произошло около [[82 год до н. э.|82]] г. до н. э.) несколько племён объединились под властью [[Буребиста|Буребисты]], который распространил своё господство на большую территорию, нападал на кельтов, живших в [[Паннония|Паннонии]] к западу от [[Дунай|Дуная]] ([[бойи|бойев]] и [[тавриски|таврисков]]), и угрожал греческим колониям. В 48 г. до н. э., после всех походов, царство Буребисты простиралось от Среднего Дуная (на западе) до западного побережья Чёрного моря между Ольвией и Аполлонией (на востоке) и от Северных Карпат до Балканских гор. Согласно Страбону[6], дакийский царь мог выставить армию, насчитывавшую 200 тыс. воинов. Располагая подобной силой, Буребиста вмешался в Гражданскую войну между Гнеем Помпеем и [[Гай Юлий Цезарь|Юлием Цезарем]]. Последний в 44 году до н. э., незадолго до своей смерти, планировал экспедицию в Дакию, но вскоре после этого Буребиста был убит во время мятежа, и Дакия распались на четыре или пять отдельных образований. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Стены крепости [[Блидару]] ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]], которая была построена в эпоху [[буребиста|Буребисты]]]] [[Октавиан Август]], сделавший Дунай границей [[Римская империя|Римской империи]], заставил даков признать римское верховенство, но императоры, правившие после него, были не в состоянии реально контролировать область по ту сторону реки. Даки превратились в серьёзную проблему, когда они вновь объединились под властью деятельного царя [[Децебал]]а. После [[Война Домициана с даками|кампаний, имевших переменчивый успех]], император [[Домициан]] (правил в 81-96 годах н. э.) удовлетворился заключением мира с Децебалом. Император [[Траян]] (правил в 98-117) аннулировал мирный договор и вторгся в Дакию. В результате [[Войны Траяна с даками|двух кровопролитных войн]] (101—102 и 105—106) он превратил её в римскую провинцию (эти войны увековечены в изображениях на [[Колонна Траяна|колонне Траяна]] в [[Рим]]е), а последний царь Дакии Децебал покончил с собой. Около 500 тысяч даков были [[Рабство в Древнем Риме|проданы в рабство]]. [[Римская Дакия]] занимала окружённые Карпатами равнинные области, но была уязвима для вторжений с севера и северо-востока через карпатские перевалы. Жившая под римским господством часть даков постепенно романизировалась, тогда как «свободные даки» — Великие даки (''Daci Magni''), [[карпы (народ)]] и [[костобоки]] (если считать их дакским племенем) — отступили в горы. Движение племён в Центральной Европе, кульминацией которых явились начатые римским императором [[Марк Аврелий|Марком Аврелием]] (161—180) войны против германского племени [[маркоманы|маркоманов]] отразились и на Дакии. Хаос, воцарившийся в Римской империи в середине III в. н. э., эта римская провинция не пережила. Император [[Аврелиан]] в [[271 год]]у эвакуировал римских колонистов на правый берег Дуная в средние части провинции [[Мёзия|Мёзии]], где вскоре была образована провинция Дакия Аврелиана (лат. ''Dacia Aureliana''); император [[Диоклетиан]] в 285 году из Дакии Аврелианы образовал две новые провинции: Dacia ripensis («''Прибрежная Дакия''») и Dacia mediterranea («''Дакия Внутренняя''»). Когда Траян присоединил Дакию, он переселил сюда новых жителей из многих других областей Римской империи, заселив ими, в частности, города [[Сармизегетуза]] и [[Апулум]]. Впоследствии здесь были заложены и другие города, так что Дакия следовала обычным образцам высокоразвитой имперской цивилизации. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Стены крепости в Костешти ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]])]] === Поселения и крепости === Многое указывает на то, что на территории Дакии существовало множество поселений сельского типа, однако число поселений, исследованных в ходе систематических раскопок, незначительно. По внешнему виду они напоминали поселения предыдущих веков и представляли собой маленькие деревушки с несколькими дворами и хозяйственными постройками. Эти поселения располагались по течению рек, на естественных террасах, в местах, не подвергавшихся затоплению. Археологические исследования главным образом были сосредоточены в местностях, где находились укреплённые посёлки и крепости. Такие селения и крепости располагались на возвышенных местах (на [[холм]]ах, высоких [[Террасное земледелие|террасах]], вершинах гор), откуда можно было наблюдать за ведущими из других областей дорогами. Укреплениями служили обычно земляные валы и деревянные стены, а после упрочения Дакийского царства в правление Буребисты появились оборонительные пояса стен и четырёхгранные бастионы из тёсаного камня, которые возводили мастера из западно[[понт]]ийских городов, придерживаясь [[Архитектура Древней Греции|греческой технологии строительства]]. Остатки подобных укреплений были найдены вокруг дакийской столицы. На периферии ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стены возводились из нетёсаного камня, но и здесь очевидно стремление повторить великолепные столичные сооружения. Люди в укреплённых посёлках селились в основном во внутренних дворах, но нередко и за стенами укреплений. Дома по внешнему виду напоминали сельские, однако появлялись и более внушительные сооружения (мастерские ремесленников, святилища и др.). Укреплённые поселения выполняли экономические, административные, военные и религиозные функции (обозначаемые термином ''dava''), сходные с функциями кельтских ''[[Оппидум|oppida]]'', хотя внешне они заметно различались. Крепости имели прежде всего военное назначение (они занимали небольшую площадь, и в них находились постоянные гарнизоны), но не только. Они выполняли и религиозную функцию (в некоторых из них были обнаружены святилища). Обе категории фортификаций отличались от тех, что возводились в местностях, населённых кельтами. Скорее всего, тип укрепления зависел от личности правителя. Доказательством служит факт, что после завоевания Дакии и смерти последнего дакийского царя Децебала подобные крепости полностью прекратили своё существование, несмотря на то что не все области, где обнаружены такие сооружения, были включены в границы римской провинции. Такова, например, судьба укреплённых поселений в области Марамуреш на правом берегу Тисы. Уничтожение дакийской аристократии привело к разрушению структур, обеспечивавших функционирование укреплений в период существования царства. Самые впечатляющие фортификационные сооружения были обнаружены вокруг столицы Дакии. Их начали строить в правление Буребисты, в дальнейшем они постоянно модифицировались. Религиозный центр даков, скорее всего священная гора [[Когайонон]], упоминаемая Страбоном, где впоследствии, возможно в правление Декенея, выросла Сармизегетуза-Регия, находился на высоте 1000 м над уровнем моря. Все подступы к этому центру преграждали крепости с каменными укреплениями (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-Хулпе и др.). Недалеко от священного места возникло большое поселение с постройками на искусственных террасах, обнесенных каменными стенами. Вода подавалась по специально проложенным [[водопровод]]ам. Сармизегетуза-Регия внешним видом напоминала средиземноморский город. Некоторые историки даже сравнивали её с [[Пергам]]ом. Вблизи священной зоны находилось небольшое [[форт]]ификационное сооружение, построенное накануне дако-римских войн времен Домициана. Во многих укреплённых поселениях были обнаружены ремесленные мастерские — гончарные и металлообрабатывающие. Работа в них кипела, что подтверждается многочисленными предметами, найденными во время раскопок на месте этих поселений. Речь идёт прежде всего о керамических изделиях. Характерная для даков утварь представляла собой сосуды, украшенные ячеистым орнаментом (использовались для приготовления пищи), так называемые фруктовницы (миски на высокой ножке), и плошки в форме чашек. Даки делали и расписную керамику, которая формой и орнаментом отличалась от аналогичных предметов, произведённых в областях, населённых кельтами. В поселениях вокруг Сармизегетузы изготовляли сосуды, украшенные рисунками с изображениями животных, а также растительным и геометрическим орнаментом. Эти сосуды археологи относят к так называемой придворной керамике. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|Деревянные столбы святилища в [[сармизегетуза|Сармизегетузе]]]] === Святилища и места отправления культа у даков === Самые древние святилища представляли собой прямоугольные деревянные сооружения (размеры которых намного превышали обычные постройки гражданского назначения) с помещением в форме [[апсида|апсиды]], ориентированной на [[север]]о-[[запад]]. Реформа, проведённая Декенеем, навязала «официальную» религию, результатом чего явилось появление новых святилищ. Как в священной области Сармизегетузы, так и в ряде поселений и крепостей были обнаружены круглые и четырёхугольные святилища. Вокруг святилищ круглой формы находились каменные или деревянные площадки, внутри которых располагалось четырёхстороннее помещение и апсида, ориентированная на северо-запад. Четырёхгранники поддерживались колоннами, опиравшимися на [[тамбур]]ы из [[известняк]]а или [[андезит]]а, а сами сооружения напоминали храмы Средиземноморья. В землях, населённых даками, обнаружен ряд священных мест, говорящих о своеобразии «народных» верований и обрядов. Так, например, в Концешти, на берегу озера, вероятно в священной роще, находилась площадка, на которой сжигались домашние животные. Большая часть найденных костей представляет собой фрагменты конечностей, что говорит об особом характере жертвоприношений. В ряде колодцев обнаружены наслоения из ритуальных сосудов, предназначавшихся, скорее всего, [[Водяной|водяным]] духам. Многочисленны и находки серебряных предметов. Как правило, речь идёт о частных тайниках, которые находились за пределами поселений в специально вырытых ямах. В них прятали украшения для одежды (застёжки, [[браслет]]ы, [[ожерелье|ожерелья]] и др.). Имеются и случаи преднамеренной порчи изделий перед их помещением в клад. И наконец, во многих поселениях, главным образом вне карпатской зоны, отмечено совершение магических обрядов. Во время археологических раскопок найдены фигурки людей, сделанные из глины, со следами преднамеренных уколов или порчи. В некоторых местах обнаружены целые «комплекты» предметов для магических заклинаний. Нет сомнений, что это свидетельства «народных» обрядов, схожих с теми, существование которых у многих древних народов установлено этнологами. Святилища и другие места отправления культов подтверждают существование как «официальной» религии, о которой упоминают литературные источники, так и традиционных верований и обрядов. == См. также == * [[Список правителей Дакии]] * [[Дакийские всадники]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{перевести|en|Dacians}} {{ВС}} [[Категория:Фракийские племена]] [[Категория:Дакия]] 618hem9mf03usyhuvwq1t3dor2fo0k9 1294686 1294685 2026-04-27T14:41:02Z Akkashka 14326 [[Даттар]] битенең исемен [[Дактар]] тип Akkashka алыштырҙы: Хаталы атама 1294685 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһы]]н ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай|Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния|Румыния]] һәм [[Молдавия|Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия|Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай|Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Независимое государство даков]] существовало с [[82 год до н. э.|82]] года до н. э. до [[Второй дакийский поход Траяна|римского завоевания]] в [[106 год]]у н. э., хоть его территория и постоянно изменялась. Столица Дакийского царства, [[Сармизегетуза]], которая сегодня расположена на территории современной Румынии, была разрушена [[Древнеримская армия|римлянами]], но её имя было добавлено к имени нового города [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]], который был построен уже в качестве столицы [[римская Дакия|римской провинции Дакия]]. Некоторое время Дакийское царство включало в себя территории между Тисой и Средним Дунаем. В середине Дакии были расположены [[карпаты|Карпатские горы]]. Таким образом, Дакия занимала территорию современных Румынии и Молдавии, а также частично [[Болгария|Болгарии]], [[Сербия|Сербии]], [[Венгрия|Венгрии]] и [[Украина|Украины]]. == Название и происхождение == Согласно [[Страбон]]у, даки изначально называли себя ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]''. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius) писал, что ''daos'' — фригийское название волка. Геродот в своей «[[История (Геродот)|Истории]]» впервые использовал по отношению к дакам этноним ''[[геты]]''{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. В трудах Юлия Цезаря и Плиния Старшего народ известен как «даки»{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геты и даки были взаимозаменяемыми терминами или использовались греками с некоторой путаницей{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латинские поэты часто использовали название «геты»{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. В 113 году нашей эры Адриан использовал поэтический термин «геты» для даков{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Современные историки предпочитают использовать название «[[гето-даки]]»{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон описывает гетов и даков как отдельные, но родственные племена. Это различие относится к оккупированным ими регионам{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон и Плиний Старший также заявляют, что геты и даки говорили [[Дакский язык|на одном языке]]{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] предлагает три гипотезы происхождения этнического имени даков от слова, обозначавшего волка<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # благодаря отваге и свирепости юношей во время прохождения воинского обряда инициации их ритуальный эпитет — ''волки'' — был перенесён на всё племя; # ритуальное имя пришлых завоевателей, сформировавших воинскую аристократию, было принято местными жителями; # основана на шаманской практике — возможности ритуального превращения в волка. Следует отметить, что вторая гипотеза находит развитие в версии проникновения в северное Причерноморье, а затем далее на запад на территорию [[Трансильвания|Трансильвании]], части кочевых сарматских племён, ранее входивших в известный историкам племенной союз [[Дахи (союз племен)|дахов]]. Что хорошо соотносится по времени с появлением к северу от Дуная других сарматских групп, в частности, также известных со времён античности [[Языги|языгов]]. В таком случае механизм возникновения этноса «даки» оказывается сходным с тем, по которому в эпоху раннего средневековья сформировался этнос болгар. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Голова дака, фрагмент монументальной статуи пленника с форума Траяна в Риме (Эрмитаж)]] == История и культура == В [[латенская культура|латенском]] периоде в Трансильвании расцвела богатая культура, отчасти основанная на кочевой скотоводческой культуре [[скифы|скифов]] Северного Причерноморья, но также обязанная своим происхождением сильному и длительному воздействию [[кельты|кельтов]], миграции которых охватили обширные пространства в IV и III в. до н. э. Земли были пригодны как для земледелия, так и для [[скотоводство|скотоводства]], здесь хорошо рос [[Виноград (ягода)|виноград]], а горы изобиловали минералами. Изготовленные местными ремесленниками золотые украшения и железные инструменты свидетельствуют об их высоком мастерстве. Кроме того, здесь, как показывают многочисленные находки монет, происходил интенсивный обмен товарами с греческими колониями побережья [[Чёрное море|Чёрного моря]]. Впоследствии дакийские вожди возвели на отрогах Карпат мощные крепости (они были детально исследованы румынскими археологами) и сосредоточили в своих руках значительные богатства, облагая данью и повинностями местное земледельческое население. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Города и крепости Дакии времён правления Буребисты, его военные кампании и известные сражения]] Около 60 года до н. э. (по утверждению [[Иордан]]а, это произошло около [[82 год до н. э.|82]] г. до н. э.) несколько племён объединились под властью [[Буребиста|Буребисты]], который распространил своё господство на большую территорию, нападал на кельтов, живших в [[Паннония|Паннонии]] к западу от [[Дунай|Дуная]] ([[бойи|бойев]] и [[тавриски|таврисков]]), и угрожал греческим колониям. В 48 г. до н. э., после всех походов, царство Буребисты простиралось от Среднего Дуная (на западе) до западного побережья Чёрного моря между Ольвией и Аполлонией (на востоке) и от Северных Карпат до Балканских гор. Согласно Страбону[6], дакийский царь мог выставить армию, насчитывавшую 200 тыс. воинов. Располагая подобной силой, Буребиста вмешался в Гражданскую войну между Гнеем Помпеем и [[Гай Юлий Цезарь|Юлием Цезарем]]. Последний в 44 году до н. э., незадолго до своей смерти, планировал экспедицию в Дакию, но вскоре после этого Буребиста был убит во время мятежа, и Дакия распались на четыре или пять отдельных образований. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Стены крепости [[Блидару]] ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]], которая была построена в эпоху [[буребиста|Буребисты]]]] [[Октавиан Август]], сделавший Дунай границей [[Римская империя|Римской империи]], заставил даков признать римское верховенство, но императоры, правившие после него, были не в состоянии реально контролировать область по ту сторону реки. Даки превратились в серьёзную проблему, когда они вновь объединились под властью деятельного царя [[Децебал]]а. После [[Война Домициана с даками|кампаний, имевших переменчивый успех]], император [[Домициан]] (правил в 81-96 годах н. э.) удовлетворился заключением мира с Децебалом. Император [[Траян]] (правил в 98-117) аннулировал мирный договор и вторгся в Дакию. В результате [[Войны Траяна с даками|двух кровопролитных войн]] (101—102 и 105—106) он превратил её в римскую провинцию (эти войны увековечены в изображениях на [[Колонна Траяна|колонне Траяна]] в [[Рим]]е), а последний царь Дакии Децебал покончил с собой. Около 500 тысяч даков были [[Рабство в Древнем Риме|проданы в рабство]]. [[Римская Дакия]] занимала окружённые Карпатами равнинные области, но была уязвима для вторжений с севера и северо-востока через карпатские перевалы. Жившая под римским господством часть даков постепенно романизировалась, тогда как «свободные даки» — Великие даки (''Daci Magni''), [[карпы (народ)]] и [[костобоки]] (если считать их дакским племенем) — отступили в горы. Движение племён в Центральной Европе, кульминацией которых явились начатые римским императором [[Марк Аврелий|Марком Аврелием]] (161—180) войны против германского племени [[маркоманы|маркоманов]] отразились и на Дакии. Хаос, воцарившийся в Римской империи в середине III в. н. э., эта римская провинция не пережила. Император [[Аврелиан]] в [[271 год]]у эвакуировал римских колонистов на правый берег Дуная в средние части провинции [[Мёзия|Мёзии]], где вскоре была образована провинция Дакия Аврелиана (лат. ''Dacia Aureliana''); император [[Диоклетиан]] в 285 году из Дакии Аврелианы образовал две новые провинции: Dacia ripensis («''Прибрежная Дакия''») и Dacia mediterranea («''Дакия Внутренняя''»). Когда Траян присоединил Дакию, он переселил сюда новых жителей из многих других областей Римской империи, заселив ими, в частности, города [[Сармизегетуза]] и [[Апулум]]. Впоследствии здесь были заложены и другие города, так что Дакия следовала обычным образцам высокоразвитой имперской цивилизации. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Стены крепости в Костешти ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]])]] === Поселения и крепости === Многое указывает на то, что на территории Дакии существовало множество поселений сельского типа, однако число поселений, исследованных в ходе систематических раскопок, незначительно. По внешнему виду они напоминали поселения предыдущих веков и представляли собой маленькие деревушки с несколькими дворами и хозяйственными постройками. Эти поселения располагались по течению рек, на естественных террасах, в местах, не подвергавшихся затоплению. Археологические исследования главным образом были сосредоточены в местностях, где находились укреплённые посёлки и крепости. Такие селения и крепости располагались на возвышенных местах (на [[холм]]ах, высоких [[Террасное земледелие|террасах]], вершинах гор), откуда можно было наблюдать за ведущими из других областей дорогами. Укреплениями служили обычно земляные валы и деревянные стены, а после упрочения Дакийского царства в правление Буребисты появились оборонительные пояса стен и четырёхгранные бастионы из тёсаного камня, которые возводили мастера из западно[[понт]]ийских городов, придерживаясь [[Архитектура Древней Греции|греческой технологии строительства]]. Остатки подобных укреплений были найдены вокруг дакийской столицы. На периферии ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стены возводились из нетёсаного камня, но и здесь очевидно стремление повторить великолепные столичные сооружения. Люди в укреплённых посёлках селились в основном во внутренних дворах, но нередко и за стенами укреплений. Дома по внешнему виду напоминали сельские, однако появлялись и более внушительные сооружения (мастерские ремесленников, святилища и др.). Укреплённые поселения выполняли экономические, административные, военные и религиозные функции (обозначаемые термином ''dava''), сходные с функциями кельтских ''[[Оппидум|oppida]]'', хотя внешне они заметно различались. Крепости имели прежде всего военное назначение (они занимали небольшую площадь, и в них находились постоянные гарнизоны), но не только. Они выполняли и религиозную функцию (в некоторых из них были обнаружены святилища). Обе категории фортификаций отличались от тех, что возводились в местностях, населённых кельтами. Скорее всего, тип укрепления зависел от личности правителя. Доказательством служит факт, что после завоевания Дакии и смерти последнего дакийского царя Децебала подобные крепости полностью прекратили своё существование, несмотря на то что не все области, где обнаружены такие сооружения, были включены в границы римской провинции. Такова, например, судьба укреплённых поселений в области Марамуреш на правом берегу Тисы. Уничтожение дакийской аристократии привело к разрушению структур, обеспечивавших функционирование укреплений в период существования царства. Самые впечатляющие фортификационные сооружения были обнаружены вокруг столицы Дакии. Их начали строить в правление Буребисты, в дальнейшем они постоянно модифицировались. Религиозный центр даков, скорее всего священная гора [[Когайонон]], упоминаемая Страбоном, где впоследствии, возможно в правление Декенея, выросла Сармизегетуза-Регия, находился на высоте 1000 м над уровнем моря. Все подступы к этому центру преграждали крепости с каменными укреплениями (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-Хулпе и др.). Недалеко от священного места возникло большое поселение с постройками на искусственных террасах, обнесенных каменными стенами. Вода подавалась по специально проложенным [[водопровод]]ам. Сармизегетуза-Регия внешним видом напоминала средиземноморский город. Некоторые историки даже сравнивали её с [[Пергам]]ом. Вблизи священной зоны находилось небольшое [[форт]]ификационное сооружение, построенное накануне дако-римских войн времен Домициана. Во многих укреплённых поселениях были обнаружены ремесленные мастерские — гончарные и металлообрабатывающие. Работа в них кипела, что подтверждается многочисленными предметами, найденными во время раскопок на месте этих поселений. Речь идёт прежде всего о керамических изделиях. Характерная для даков утварь представляла собой сосуды, украшенные ячеистым орнаментом (использовались для приготовления пищи), так называемые фруктовницы (миски на высокой ножке), и плошки в форме чашек. Даки делали и расписную керамику, которая формой и орнаментом отличалась от аналогичных предметов, произведённых в областях, населённых кельтами. В поселениях вокруг Сармизегетузы изготовляли сосуды, украшенные рисунками с изображениями животных, а также растительным и геометрическим орнаментом. Эти сосуды археологи относят к так называемой придворной керамике. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|Деревянные столбы святилища в [[сармизегетуза|Сармизегетузе]]]] === Святилища и места отправления культа у даков === Самые древние святилища представляли собой прямоугольные деревянные сооружения (размеры которых намного превышали обычные постройки гражданского назначения) с помещением в форме [[апсида|апсиды]], ориентированной на [[север]]о-[[запад]]. Реформа, проведённая Декенеем, навязала «официальную» религию, результатом чего явилось появление новых святилищ. Как в священной области Сармизегетузы, так и в ряде поселений и крепостей были обнаружены круглые и четырёхугольные святилища. Вокруг святилищ круглой формы находились каменные или деревянные площадки, внутри которых располагалось четырёхстороннее помещение и апсида, ориентированная на северо-запад. Четырёхгранники поддерживались колоннами, опиравшимися на [[тамбур]]ы из [[известняк]]а или [[андезит]]а, а сами сооружения напоминали храмы Средиземноморья. В землях, населённых даками, обнаружен ряд священных мест, говорящих о своеобразии «народных» верований и обрядов. Так, например, в Концешти, на берегу озера, вероятно в священной роще, находилась площадка, на которой сжигались домашние животные. Большая часть найденных костей представляет собой фрагменты конечностей, что говорит об особом характере жертвоприношений. В ряде колодцев обнаружены наслоения из ритуальных сосудов, предназначавшихся, скорее всего, [[Водяной|водяным]] духам. Многочисленны и находки серебряных предметов. Как правило, речь идёт о частных тайниках, которые находились за пределами поселений в специально вырытых ямах. В них прятали украшения для одежды (застёжки, [[браслет]]ы, [[ожерелье|ожерелья]] и др.). Имеются и случаи преднамеренной порчи изделий перед их помещением в клад. И наконец, во многих поселениях, главным образом вне карпатской зоны, отмечено совершение магических обрядов. Во время археологических раскопок найдены фигурки людей, сделанные из глины, со следами преднамеренных уколов или порчи. В некоторых местах обнаружены целые «комплекты» предметов для магических заклинаний. Нет сомнений, что это свидетельства «народных» обрядов, схожих с теми, существование которых у многих древних народов установлено этнологами. Святилища и другие места отправления культов подтверждают существование как «официальной» религии, о которой упоминают литературные источники, так и традиционных верований и обрядов. == См. также == * [[Список правителей Дакии]] * [[Дакийские всадники]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{перевести|en|Dacians}} {{ВС}} [[Категория:Фракийские племена]] [[Категория:Дакия]] 618hem9mf03usyhuvwq1t3dor2fo0k9 1294695 1294686 2026-04-27T15:24:22Z Akkashka 14326 1294695 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһын]] ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния]] һәм [[Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Дактарҙың бойондороҡһоҙ дәүләте]], уның территорияһы даими үҙгәреп торһа ла, б. э. т. 82 йылдан алып б. э. 106 йылда [[Второй дакийский поход Траяна|Рим яулап алғанға]] тиклем, йәшәгән. Дакия батшалығының баш ҡалаһы, хәҙерге Румыния территорияһында урынлашҡан [[Сармизегетуза]], [[Древнеримская армия|римлеләр]] тарафынан емерелә, әммә уның исеме [[римская Дакия|римской провинцияһы Дакияны]]ң баш ҡалаһы сифатында төҙөлгән яңы ҡала [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]] исеменә өҫтәлә. Дакия батшалығы кеүпмелер ваҡыт Тиса һәм Урта Дунай араһындағы территорияларҙы үҙ эсенә алған. Дакия уртаһында [[Карпаты|Карпат тауҙары]] урынлашҡан булған. Шулай итеп, Дакия хәҙерге Румыния һәм Молдавия, шулай уҡ өлөшләтә [[Болгария]], [[Сербия]], [[Венгрия]] һәм [[Украина]] территорияларын биләгән. == Атамаһы һәм сығышы == Страбонға ярашлы, дактар башта үҙҙәрен ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]'' тип атаған. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius), ''daos'' — бүренең фригий атамаһы тип яҙа. Геродот үҙенең «[[История (Геродот)|История]]»һында тәүге тапҡыр дактарға ҡарата ''[[геттар]]'' этнонимын ҡулланған{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. Юлий Цезарь Һәм Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә халыҡ «дактар» булараҡ билдәле{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геттар һәм дактар бер-береһен алмаштырыусы терминдар булған йәки гректар уларҙы бер аҙ бутап ҡулланған{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латин шағирҙары йыш ҡына «геттар» атамаһын ҡулланған{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. Беҙҙең эраның 113 йылында Адриан дактар өсөн «геттар» тигән шиғри термин ҡуллана{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Хәҙерге тарихсылар «гет-дактар» атамаһын ҡулланырға ярата{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон геттарҙы һәм дактарҙы айырым, әммә туғандаш ҡәбиләләр тип һүрәтләй. Был айырма улар баҫып алған (оккупациялаған) төбәктәргә ҡағыла{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон һәм Өлкән Плиний шулай уҡ геттар һәм дактар [[Бер тел|дак теленд]]ә һөйләшкән тип белдерә{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] дактарҙың этник атамаһының бүрене аңлатҡан һүҙҙән килеп сығыуы тураһында өс фараз тәҡдим итә<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # егеттәрҙең хәрби инициация йолаһын үтеү ваҡытында күрһәткән батырлығы һәм аяуһыҙлығы арҡаһында уларҙың ритуаль эпитеты — ''бүреләр'' — бөтә ҡәбиләгә күсерелгән; # хәрби аристократияны формалаштырыусы яулап алыусыларҙың ритуаль исемен урындағы халыҡ ҡабул иткән; # ритуаль бүрегә әүерелеү мөмкинлегенә — шаман практикаһына нигеҙләнә. Икенсе фараз төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына, ә һуңынан көнбайышҡа [[Трансильвания]] территорияһына, элек тарихсыларға билдәле булған [[Дахи (союз племен)|дах]] ҡәбилә союзына ингән күсмә сармат ҡәбиләләренең үтеп инеү версияһында үҫеш таба. Был Дунайҙан төньяҡҡа табан башҡа сармат төркөмдәренең, атап әйткәндә, антик дәүерҙәрҙән билдәле булған [[Языги|языгтар]]ҙың килеүе менән тура килә. Был осраҡта «дактар» этносының барлыҡҡа килеү механизмы иртә урта быуаттар дәүерендә болгар этносы формалашҡан механизмға оҡшаш булып сыға. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Дактың башы, Римдәге Траян форумындағы әсирҙең монументаль статуяһы фрагменты (Эрмитаж)]] == Тарих һәм мәҙәниәт == В [[латенская культура|латенском]] периоде в Трансильвании расцвела богатая культура, отчасти основанная на кочевой скотоводческой культуре [[скифы|скифов]] Северного Причерноморья, но также обязанная своим происхождением сильному и длительному воздействию [[кельты|кельтов]], миграции которых охватили обширные пространства в IV и III в. до н. э. Земли были пригодны как для земледелия, так и для [[скотоводство|скотоводства]], здесь хорошо рос [[Виноград (ягода)|виноград]], а горы изобиловали минералами. Изготовленные местными ремесленниками золотые украшения и железные инструменты свидетельствуют об их высоком мастерстве. Кроме того, здесь, как показывают многочисленные находки монет, происходил интенсивный обмен товарами с греческими колониями побережья [[Чёрное море|Чёрного моря]]. Впоследствии дакийские вожди возвели на отрогах Карпат мощные крепости (они были детально исследованы румынскими археологами) и сосредоточили в своих руках значительные богатства, облагая данью и повинностями местное земледельческое население. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Города и крепости Дакии времён правления Буребисты, его военные кампании и известные сражения]] Около 60 года до н. э. (по утверждению [[Иордан]]а, это произошло около [[82 год до н. э.|82]] г. до н. э.) несколько племён объединились под властью [[Буребиста|Буребисты]], который распространил своё господство на большую территорию, нападал на кельтов, живших в [[Паннония|Паннонии]] к западу от [[Дунай|Дуная]] ([[бойи|бойев]] и [[тавриски|таврисков]]), и угрожал греческим колониям. В 48 г. до н. э., после всех походов, царство Буребисты простиралось от Среднего Дуная (на западе) до западного побережья Чёрного моря между Ольвией и Аполлонией (на востоке) и от Северных Карпат до Балканских гор. Согласно Страбону[6], дакийский царь мог выставить армию, насчитывавшую 200 тыс. воинов. Располагая подобной силой, Буребиста вмешался в Гражданскую войну между Гнеем Помпеем и [[Гай Юлий Цезарь|Юлием Цезарем]]. Последний в 44 году до н. э., незадолго до своей смерти, планировал экспедицию в Дакию, но вскоре после этого Буребиста был убит во время мятежа, и Дакия распались на четыре или пять отдельных образований. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Стены крепости [[Блидару]] ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]], которая была построена в эпоху [[буребиста|Буребисты]]]] [[Октавиан Август]], сделавший Дунай границей [[Римская империя|Римской империи]], заставил даков признать римское верховенство, но императоры, правившие после него, были не в состоянии реально контролировать область по ту сторону реки. Даки превратились в серьёзную проблему, когда они вновь объединились под властью деятельного царя [[Децебал]]а. После [[Война Домициана с даками|кампаний, имевших переменчивый успех]], император [[Домициан]] (правил в 81-96 годах н. э.) удовлетворился заключением мира с Децебалом. Император [[Траян]] (правил в 98-117) аннулировал мирный договор и вторгся в Дакию. В результате [[Войны Траяна с даками|двух кровопролитных войн]] (101—102 и 105—106) он превратил её в римскую провинцию (эти войны увековечены в изображениях на [[Колонна Траяна|колонне Траяна]] в [[Рим]]е), а последний царь Дакии Децебал покончил с собой. Около 500 тысяч даков были [[Рабство в Древнем Риме|проданы в рабство]]. [[Римская Дакия]] занимала окружённые Карпатами равнинные области, но была уязвима для вторжений с севера и северо-востока через карпатские перевалы. Жившая под римским господством часть даков постепенно романизировалась, тогда как «свободные даки» — Великие даки (''Daci Magni''), [[карпы (народ)]] и [[костобоки]] (если считать их дакским племенем) — отступили в горы. Движение племён в Центральной Европе, кульминацией которых явились начатые римским императором [[Марк Аврелий|Марком Аврелием]] (161—180) войны против германского племени [[маркоманы|маркоманов]] отразились и на Дакии. Хаос, воцарившийся в Римской империи в середине III в. н. э., эта римская провинция не пережила. Император [[Аврелиан]] в [[271 год]]у эвакуировал римских колонистов на правый берег Дуная в средние части провинции [[Мёзия|Мёзии]], где вскоре была образована провинция Дакия Аврелиана (лат. ''Dacia Aureliana''); император [[Диоклетиан]] в 285 году из Дакии Аврелианы образовал две новые провинции: Dacia ripensis («''Прибрежная Дакия''») и Dacia mediterranea («''Дакия Внутренняя''»). Когда Траян присоединил Дакию, он переселил сюда новых жителей из многих других областей Римской империи, заселив ими, в частности, города [[Сармизегетуза]] и [[Апулум]]. Впоследствии здесь были заложены и другие города, так что Дакия следовала обычным образцам высокоразвитой имперской цивилизации. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Стены крепости в Костешти ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]])]] === Ауылдары һәм ҡәлғәләре === Многое указывает на то, что на территории Дакии существовало множество поселений сельского типа, однако число поселений, исследованных в ходе систематических раскопок, незначительно. По внешнему виду они напоминали поселения предыдущих веков и представляли собой маленькие деревушки с несколькими дворами и хозяйственными постройками. Эти поселения располагались по течению рек, на естественных террасах, в местах, не подвергавшихся затоплению. Археологические исследования главным образом были сосредоточены в местностях, где находились укреплённые посёлки и крепости. Такие селения и крепости располагались на возвышенных местах (на [[холм]]ах, высоких [[Террасное земледелие|террасах]], вершинах гор), откуда можно было наблюдать за ведущими из других областей дорогами. Укреплениями служили обычно земляные валы и деревянные стены, а после упрочения Дакийского царства в правление Буребисты появились оборонительные пояса стен и четырёхгранные бастионы из тёсаного камня, которые возводили мастера из западно[[понт]]ийских городов, придерживаясь [[Архитектура Древней Греции|греческой технологии строительства]]. Остатки подобных укреплений были найдены вокруг дакийской столицы. На периферии ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стены возводились из нетёсаного камня, но и здесь очевидно стремление повторить великолепные столичные сооружения. Люди в укреплённых посёлках селились в основном во внутренних дворах, но нередко и за стенами укреплений. Дома по внешнему виду напоминали сельские, однако появлялись и более внушительные сооружения (мастерские ремесленников, святилища и др.). Укреплённые поселения выполняли экономические, административные, военные и религиозные функции (обозначаемые термином ''dava''), сходные с функциями кельтских ''[[Оппидум|oppida]]'', хотя внешне они заметно различались. Крепости имели прежде всего военное назначение (они занимали небольшую площадь, и в них находились постоянные гарнизоны), но не только. Они выполняли и религиозную функцию (в некоторых из них были обнаружены святилища). Обе категории фортификаций отличались от тех, что возводились в местностях, населённых кельтами. Скорее всего, тип укрепления зависел от личности правителя. Доказательством служит факт, что после завоевания Дакии и смерти последнего дакийского царя Децебала подобные крепости полностью прекратили своё существование, несмотря на то что не все области, где обнаружены такие сооружения, были включены в границы римской провинции. Такова, например, судьба укреплённых поселений в области Марамуреш на правом берегу Тисы. Уничтожение дакийской аристократии привело к разрушению структур, обеспечивавших функционирование укреплений в период существования царства. Самые впечатляющие фортификационные сооружения были обнаружены вокруг столицы Дакии. Их начали строить в правление Буребисты, в дальнейшем они постоянно модифицировались. Религиозный центр даков, скорее всего священная гора [[Когайонон]], упоминаемая Страбоном, где впоследствии, возможно в правление Декенея, выросла Сармизегетуза-Регия, находился на высоте 1000 м над уровнем моря. Все подступы к этому центру преграждали крепости с каменными укреплениями (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-Хулпе и др.). Недалеко от священного места возникло большое поселение с постройками на искусственных террасах, обнесенных каменными стенами. Вода подавалась по специально проложенным [[водопровод]]ам. Сармизегетуза-Регия внешним видом напоминала средиземноморский город. Некоторые историки даже сравнивали её с [[Пергам]]ом. Вблизи священной зоны находилось небольшое [[форт]]ификационное сооружение, построенное накануне дако-римских войн времен Домициана. Во многих укреплённых поселениях были обнаружены ремесленные мастерские — гончарные и металлообрабатывающие. Работа в них кипела, что подтверждается многочисленными предметами, найденными во время раскопок на месте этих поселений. Речь идёт прежде всего о керамических изделиях. Характерная для даков утварь представляла собой сосуды, украшенные ячеистым орнаментом (использовались для приготовления пищи), так называемые фруктовницы (миски на высокой ножке), и плошки в форме чашек. Даки делали и расписную керамику, которая формой и орнаментом отличалась от аналогичных предметов, произведённых в областях, населённых кельтами. В поселениях вокруг Сармизегетузы изготовляли сосуды, украшенные рисунками с изображениями животных, а также растительным и геометрическим орнаментом. Эти сосуды археологи относят к так называемой придворной керамике. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|Деревянные столбы святилища в [[сармизегетуза|Сармизегетузе]]]] === Дактарҙың ғибәҙәтханалары һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары === Самые древние святилища представляли собой прямоугольные деревянные сооружения (размеры которых намного превышали обычные постройки гражданского назначения) с помещением в форме [[апсида|апсиды]], ориентированной на [[север]]о-[[запад]]. Реформа, проведённая Декенеем, навязала «официальную» религию, результатом чего явилось появление новых святилищ. Как в священной области Сармизегетузы, так и в ряде поселений и крепостей были обнаружены круглые и четырёхугольные святилища. Вокруг святилищ круглой формы находились каменные или деревянные площадки, внутри которых располагалось четырёхстороннее помещение и апсида, ориентированная на северо-запад. Четырёхгранники поддерживались колоннами, опиравшимися на [[тамбур]]ы из [[известняк]]а или [[андезит]]а, а сами сооружения напоминали храмы Средиземноморья. В землях, населённых даками, обнаружен ряд священных мест, говорящих о своеобразии «народных» верований и обрядов. Так, например, в Концешти, на берегу озера, вероятно в священной роще, находилась площадка, на которой сжигались домашние животные. Большая часть найденных костей представляет собой фрагменты конечностей, что говорит об особом характере жертвоприношений. В ряде колодцев обнаружены наслоения из ритуальных сосудов, предназначавшихся, скорее всего, [[Водяной|водяным]] духам. Многочисленны и находки серебряных предметов. Как правило, речь идёт о частных тайниках, которые находились за пределами поселений в специально вырытых ямах. В них прятали украшения для одежды (застёжки, [[браслет]]ы, [[ожерелье|ожерелья]] и др.). Имеются и случаи преднамеренной порчи изделий перед их помещением в клад. И наконец, во многих поселениях, главным образом вне карпатской зоны, отмечено совершение магических обрядов. Во время археологических раскопок найдены фигурки людей, сделанные из глины, со следами преднамеренных уколов или порчи. В некоторых местах обнаружены целые «комплекты» предметов для магических заклинаний. Нет сомнений, что это свидетельства «народных» обрядов, схожих с теми, существование которых у многих древних народов установлено этнологами. Святилища и другие места отправления культов подтверждают существование как «официальной» религии, о которой упоминают литературные источники, так и традиционных верований и обрядов. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дакия хакимдары исемлеге]] * [[Дак һыбайлылары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Фракий ҡәбиләләре]] [[Категория:Дакия]] 1zwztk5ll138qeq17tflmjfs838zsjs 1294696 1294695 2026-04-27T15:27:24Z Akkashka 14326 1294696 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}} {{Ук}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһын]] ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния]] һәм [[Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Дактарҙың бойондороҡһоҙ дәүләте]], уның территорияһы даими үҙгәреп торһа ла, б. э. т. 82 йылдан алып б. э. 106 йылда [[Второй дакийский поход Траяна|Рим яулап алғанға]] тиклем, йәшәгән. Дакия батшалығының баш ҡалаһы, хәҙерге Румыния территорияһында урынлашҡан [[Сармизегетуза]], [[Древнеримская армия|римлеләр]] тарафынан емерелә, әммә уның исеме [[римская Дакия|римской провинцияһы Дакияны]]ң баш ҡалаһы сифатында төҙөлгән яңы ҡала [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]] исеменә өҫтәлә. Дакия батшалығы кеүпмелер ваҡыт Тиса һәм Урта Дунай араһындағы территорияларҙы үҙ эсенә алған. Дакия уртаһында [[Карпаты|Карпат тауҙары]] урынлашҡан булған. Шулай итеп, Дакия хәҙерге Румыния һәм Молдавия, шулай уҡ өлөшләтә [[Болгария]], [[Сербия]], [[Венгрия]] һәм [[Украина]] территорияларын биләгән. == Атамаһы һәм сығышы == Страбонға ярашлы, дактар башта үҙҙәрен ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]'' тип атаған. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius), ''daos'' — бүренең фригий атамаһы тип яҙа. Геродот үҙенең «[[История (Геродот)|История]]»һында тәүге тапҡыр дактарға ҡарата ''[[геттар]]'' этнонимын ҡулланған{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. Юлий Цезарь Һәм Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә халыҡ «дактар» булараҡ билдәле{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геттар һәм дактар бер-береһен алмаштырыусы терминдар булған йәки гректар уларҙы бер аҙ бутап ҡулланған{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латин шағирҙары йыш ҡына «геттар» атамаһын ҡулланған{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. Беҙҙең эраның 113 йылында Адриан дактар өсөн «геттар» тигән шиғри термин ҡуллана{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Хәҙерге тарихсылар «гет-дактар» атамаһын ҡулланырға ярата{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон геттарҙы һәм дактарҙы айырым, әммә туғандаш ҡәбиләләр тип һүрәтләй. Был айырма улар баҫып алған (оккупациялаған) төбәктәргә ҡағыла{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон һәм Өлкән Плиний шулай уҡ геттар һәм дактар [[Бер тел|дак теленд]]ә һөйләшкән тип белдерә{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] дактарҙың этник атамаһының бүрене аңлатҡан һүҙҙән килеп сығыуы тураһында өс фараз тәҡдим итә<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # егеттәрҙең хәрби инициация йолаһын үтеү ваҡытында күрһәткән батырлығы һәм аяуһыҙлығы арҡаһында уларҙың ритуаль эпитеты — ''бүреләр'' — бөтә ҡәбиләгә күсерелгән; # хәрби аристократияны формалаштырыусы яулап алыусыларҙың ритуаль исемен урындағы халыҡ ҡабул иткән; # ритуаль бүрегә әүерелеү мөмкинлегенә — шаман практикаһына нигеҙләнә. Икенсе фараз төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына, ә һуңынан көнбайышҡа [[Трансильвания]] территорияһына, элек тарихсыларға билдәле булған [[Дахи (союз племен)|дах]] ҡәбилә союзына ингән күсмә сармат ҡәбиләләренең үтеп инеү версияһында үҫеш таба. Был Дунайҙан төньяҡҡа табан башҡа сармат төркөмдәренең, атап әйткәндә, антик дәүерҙәрҙән билдәле булған [[Языги|языгтар]]ҙың килеүе менән тура килә. Был осраҡта «дактар» этносының барлыҡҡа килеү механизмы иртә урта быуаттар дәүерендә болгар этносы формалашҡан механизмға оҡшаш булып сыға. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Дактың башы, Римдәге Траян форумындағы әсирҙең монументаль статуяһы фрагменты (Эрмитаж)]] == Тарих һәм мәҙәниәт == В [[латенская культура|латенском]] периоде в Трансильвании расцвела богатая культура, отчасти основанная на кочевой скотоводческой культуре [[скифы|скифов]] Северного Причерноморья, но также обязанная своим происхождением сильному и длительному воздействию [[кельты|кельтов]], миграции которых охватили обширные пространства в IV и III в. до н. э. Земли были пригодны как для земледелия, так и для [[скотоводство|скотоводства]], здесь хорошо рос [[Виноград (ягода)|виноград]], а горы изобиловали минералами. Изготовленные местными ремесленниками золотые украшения и железные инструменты свидетельствуют об их высоком мастерстве. Кроме того, здесь, как показывают многочисленные находки монет, происходил интенсивный обмен товарами с греческими колониями побережья [[Чёрное море|Чёрного моря]]. Впоследствии дакийские вожди возвели на отрогах Карпат мощные крепости (они были детально исследованы румынскими археологами) и сосредоточили в своих руках значительные богатства, облагая данью и повинностями местное земледельческое население. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Города и крепости Дакии времён правления Буребисты, его военные кампании и известные сражения]] Около 60 года до н. э. (по утверждению [[Иордан]]а, это произошло около [[82 год до н. э.|82]] г. до н. э.) несколько племён объединились под властью [[Буребиста|Буребисты]], который распространил своё господство на большую территорию, нападал на кельтов, живших в [[Паннония|Паннонии]] к западу от [[Дунай|Дуная]] ([[бойи|бойев]] и [[тавриски|таврисков]]), и угрожал греческим колониям. В 48 г. до н. э., после всех походов, царство Буребисты простиралось от Среднего Дуная (на западе) до западного побережья Чёрного моря между Ольвией и Аполлонией (на востоке) и от Северных Карпат до Балканских гор. Согласно Страбону[6], дакийский царь мог выставить армию, насчитывавшую 200 тыс. воинов. Располагая подобной силой, Буребиста вмешался в Гражданскую войну между Гнеем Помпеем и [[Гай Юлий Цезарь|Юлием Цезарем]]. Последний в 44 году до н. э., незадолго до своей смерти, планировал экспедицию в Дакию, но вскоре после этого Буребиста был убит во время мятежа, и Дакия распались на четыре или пять отдельных образований. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Стены крепости [[Блидару]] ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]], которая была построена в эпоху [[буребиста|Буребисты]]]] [[Октавиан Август]], сделавший Дунай границей [[Римская империя|Римской империи]], заставил даков признать римское верховенство, но императоры, правившие после него, были не в состоянии реально контролировать область по ту сторону реки. Даки превратились в серьёзную проблему, когда они вновь объединились под властью деятельного царя [[Децебал]]а. После [[Война Домициана с даками|кампаний, имевших переменчивый успех]], император [[Домициан]] (правил в 81-96 годах н. э.) удовлетворился заключением мира с Децебалом. Император [[Траян]] (правил в 98-117) аннулировал мирный договор и вторгся в Дакию. В результате [[Войны Траяна с даками|двух кровопролитных войн]] (101—102 и 105—106) он превратил её в римскую провинцию (эти войны увековечены в изображениях на [[Колонна Траяна|колонне Траяна]] в [[Рим]]е), а последний царь Дакии Децебал покончил с собой. Около 500 тысяч даков были [[Рабство в Древнем Риме|проданы в рабство]]. [[Римская Дакия]] занимала окружённые Карпатами равнинные области, но была уязвима для вторжений с севера и северо-востока через карпатские перевалы. Жившая под римским господством часть даков постепенно романизировалась, тогда как «свободные даки» — Великие даки (''Daci Magni''), [[карпы (народ)]] и [[костобоки]] (если считать их дакским племенем) — отступили в горы. Движение племён в Центральной Европе, кульминацией которых явились начатые римским императором [[Марк Аврелий|Марком Аврелием]] (161—180) войны против германского племени [[маркоманы|маркоманов]] отразились и на Дакии. Хаос, воцарившийся в Римской империи в середине III в. н. э., эта римская провинция не пережила. Император [[Аврелиан]] в [[271 год]]у эвакуировал римских колонистов на правый берег Дуная в средние части провинции [[Мёзия|Мёзии]], где вскоре была образована провинция Дакия Аврелиана (лат. ''Dacia Aureliana''); император [[Диоклетиан]] в 285 году из Дакии Аврелианы образовал две новые провинции: Dacia ripensis («''Прибрежная Дакия''») и Dacia mediterranea («''Дакия Внутренняя''»). Когда Траян присоединил Дакию, он переселил сюда новых жителей из многих других областей Римской империи, заселив ими, в частности, города [[Сармизегетуза]] и [[Апулум]]. Впоследствии здесь были заложены и другие города, так что Дакия следовала обычным образцам высокоразвитой имперской цивилизации. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Стены крепости в Костешти ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]])]] === Ауылдары һәм ҡәлғәләре === Многое указывает на то, что на территории Дакии существовало множество поселений сельского типа, однако число поселений, исследованных в ходе систематических раскопок, незначительно. По внешнему виду они напоминали поселения предыдущих веков и представляли собой маленькие деревушки с несколькими дворами и хозяйственными постройками. Эти поселения располагались по течению рек, на естественных террасах, в местах, не подвергавшихся затоплению. Археологические исследования главным образом были сосредоточены в местностях, где находились укреплённые посёлки и крепости. Такие селения и крепости располагались на возвышенных местах (на [[холм]]ах, высоких [[Террасное земледелие|террасах]], вершинах гор), откуда можно было наблюдать за ведущими из других областей дорогами. Укреплениями служили обычно земляные валы и деревянные стены, а после упрочения Дакийского царства в правление Буребисты появились оборонительные пояса стен и четырёхгранные бастионы из тёсаного камня, которые возводили мастера из западно[[понт]]ийских городов, придерживаясь [[Архитектура Древней Греции|греческой технологии строительства]]. Остатки подобных укреплений были найдены вокруг дакийской столицы. На периферии ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стены возводились из нетёсаного камня, но и здесь очевидно стремление повторить великолепные столичные сооружения. Люди в укреплённых посёлках селились в основном во внутренних дворах, но нередко и за стенами укреплений. Дома по внешнему виду напоминали сельские, однако появлялись и более внушительные сооружения (мастерские ремесленников, святилища и др.). Укреплённые поселения выполняли экономические, административные, военные и религиозные функции (обозначаемые термином ''dava''), сходные с функциями кельтских ''[[Оппидум|oppida]]'', хотя внешне они заметно различались. Крепости имели прежде всего военное назначение (они занимали небольшую площадь, и в них находились постоянные гарнизоны), но не только. Они выполняли и религиозную функцию (в некоторых из них были обнаружены святилища). Обе категории фортификаций отличались от тех, что возводились в местностях, населённых кельтами. Скорее всего, тип укрепления зависел от личности правителя. Доказательством служит факт, что после завоевания Дакии и смерти последнего дакийского царя Децебала подобные крепости полностью прекратили своё существование, несмотря на то что не все области, где обнаружены такие сооружения, были включены в границы римской провинции. Такова, например, судьба укреплённых поселений в области Марамуреш на правом берегу Тисы. Уничтожение дакийской аристократии привело к разрушению структур, обеспечивавших функционирование укреплений в период существования царства. Самые впечатляющие фортификационные сооружения были обнаружены вокруг столицы Дакии. Их начали строить в правление Буребисты, в дальнейшем они постоянно модифицировались. Религиозный центр даков, скорее всего священная гора [[Когайонон]], упоминаемая Страбоном, где впоследствии, возможно в правление Декенея, выросла Сармизегетуза-Регия, находился на высоте 1000 м над уровнем моря. Все подступы к этому центру преграждали крепости с каменными укреплениями (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-Хулпе и др.). Недалеко от священного места возникло большое поселение с постройками на искусственных террасах, обнесенных каменными стенами. Вода подавалась по специально проложенным [[водопровод]]ам. Сармизегетуза-Регия внешним видом напоминала средиземноморский город. Некоторые историки даже сравнивали её с [[Пергам]]ом. Вблизи священной зоны находилось небольшое [[форт]]ификационное сооружение, построенное накануне дако-римских войн времен Домициана. Во многих укреплённых поселениях были обнаружены ремесленные мастерские — гончарные и металлообрабатывающие. Работа в них кипела, что подтверждается многочисленными предметами, найденными во время раскопок на месте этих поселений. Речь идёт прежде всего о керамических изделиях. Характерная для даков утварь представляла собой сосуды, украшенные ячеистым орнаментом (использовались для приготовления пищи), так называемые фруктовницы (миски на высокой ножке), и плошки в форме чашек. Даки делали и расписную керамику, которая формой и орнаментом отличалась от аналогичных предметов, произведённых в областях, населённых кельтами. В поселениях вокруг Сармизегетузы изготовляли сосуды, украшенные рисунками с изображениями животных, а также растительным и геометрическим орнаментом. Эти сосуды археологи относят к так называемой придворной керамике. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|Деревянные столбы святилища в [[сармизегетуза|Сармизегетузе]]]] === Дактарҙың ғибәҙәтханалары һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары === Самые древние святилища представляли собой прямоугольные деревянные сооружения (размеры которых намного превышали обычные постройки гражданского назначения) с помещением в форме [[апсида|апсиды]], ориентированной на [[север]]о-[[запад]]. Реформа, проведённая Декенеем, навязала «официальную» религию, результатом чего явилось появление новых святилищ. Как в священной области Сармизегетузы, так и в ряде поселений и крепостей были обнаружены круглые и четырёхугольные святилища. Вокруг святилищ круглой формы находились каменные или деревянные площадки, внутри которых располагалось четырёхстороннее помещение и апсида, ориентированная на северо-запад. Четырёхгранники поддерживались колоннами, опиравшимися на [[тамбур]]ы из [[известняк]]а или [[андезит]]а, а сами сооружения напоминали храмы Средиземноморья. В землях, населённых даками, обнаружен ряд священных мест, говорящих о своеобразии «народных» верований и обрядов. Так, например, в Концешти, на берегу озера, вероятно в священной роще, находилась площадка, на которой сжигались домашние животные. Большая часть найденных костей представляет собой фрагменты конечностей, что говорит об особом характере жертвоприношений. В ряде колодцев обнаружены наслоения из ритуальных сосудов, предназначавшихся, скорее всего, [[Водяной|водяным]] духам. Многочисленны и находки серебряных предметов. Как правило, речь идёт о частных тайниках, которые находились за пределами поселений в специально вырытых ямах. В них прятали украшения для одежды (застёжки, [[браслет]]ы, [[ожерелье|ожерелья]] и др.). Имеются и случаи преднамеренной порчи изделий перед их помещением в клад. И наконец, во многих поселениях, главным образом вне карпатской зоны, отмечено совершение магических обрядов. Во время археологических раскопок найдены фигурки людей, сделанные из глины, со следами преднамеренных уколов или порчи. В некоторых местах обнаружены целые «комплекты» предметов для магических заклинаний. Нет сомнений, что это свидетельства «народных» обрядов, схожих с теми, существование которых у многих древних народов установлено этнологами. Святилища и другие места отправления культов подтверждают существование как «официальной» религии, о которой упоминают литературные источники, так и традиционных верований и обрядов. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дакия хакимдары исемлеге]] * [[Дак һыбайлылары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Фракий ҡәбиләләре]] [[Категория:Дакия]] 728jfe9kzd0w7flhjrdfo9jjnorrbdg 1294703 1294696 2026-04-27T15:39:23Z Akkashka 14326 1294703 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}} {{Ук}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһын]] ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния]] һәм [[Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Дактарҙың бойондороҡһоҙ дәүләте]], уның территорияһы даими үҙгәреп торһа ла, б. э. т. 82 йылдан алып б. э. 106 йылда [[Второй дакийский поход Траяна|Рим яулап алғанға]] тиклем, йәшәгән. Дакия батшалығының баш ҡалаһы, хәҙерге Румыния территорияһында урынлашҡан [[Сармизегетуза]], [[Древнеримская армия|римлеләр]] тарафынан емерелә, әммә уның исеме [[римская Дакия|римской провинцияһы Дакияны]]ң баш ҡалаһы сифатында төҙөлгән яңы ҡала [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]] исеменә өҫтәлә. Дакия батшалығы кеүпмелер ваҡыт Тиса һәм Урта Дунай араһындағы территорияларҙы үҙ эсенә алған. Дакия уртаһында [[Карпаты|Карпат тауҙары]] урынлашҡан булған. Шулай итеп, Дакия хәҙерге Румыния һәм Молдавия, шулай уҡ өлөшләтә [[Болгария]], [[Сербия]], [[Венгрия]] һәм [[Украина]] территорияларын биләгән. == Атамаһы һәм сығышы == Страбонға ярашлы, дактар башта үҙҙәрен ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]'' тип атаған. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius), ''daos'' — бүренең фригий атамаһы тип яҙа. Геродот үҙенең «[[История (Геродот)|История]]»һында тәүге тапҡыр дактарға ҡарата ''[[геттар]]'' этнонимын ҡулланған{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. Юлий Цезарь Һәм Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә халыҡ «дактар» булараҡ билдәле{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геттар һәм дактар бер-береһен алмаштырыусы терминдар булған йәки гректар уларҙы бер аҙ бутап ҡулланған{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латин шағирҙары йыш ҡына «геттар» атамаһын ҡулланған{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. Беҙҙең эраның 113 йылында Адриан дактар өсөн «геттар» тигән шиғри термин ҡуллана{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Хәҙерге тарихсылар «гет-дактар» атамаһын ҡулланырға ярата{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон геттарҙы һәм дактарҙы айырым, әммә туғандаш ҡәбиләләр тип һүрәтләй. Был айырма улар баҫып алған (оккупациялаған) төбәктәргә ҡағыла{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон һәм Өлкән Плиний шулай уҡ геттар һәм дактар [[Бер тел|дак теленд]]ә һөйләшкән тип белдерә{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] дактарҙың этник атамаһының бүрене аңлатҡан һүҙҙән килеп сығыуы тураһында өс фараз тәҡдим итә<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # егеттәрҙең хәрби инициация йолаһын үтеү ваҡытында күрһәткән батырлығы һәм аяуһыҙлығы арҡаһында уларҙың ритуаль эпитеты — ''бүреләр'' — бөтә ҡәбиләгә күсерелгән; # хәрби аристократияны формалаштырыусы яулап алыусыларҙың ритуаль исемен урындағы халыҡ ҡабул иткән; # ритуаль бүрегә әүерелеү мөмкинлегенә — шаман практикаһына нигеҙләнә. Икенсе фараз төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына, ә һуңынан көнбайышҡа [[Трансильвания]] территорияһына, элек тарихсыларға билдәле булған [[Дахи (союз племен)|дах]] ҡәбилә союзына ингән күсмә сармат ҡәбиләләренең үтеп инеү версияһында үҫеш таба. Был Дунайҙан төньяҡҡа табан башҡа сармат төркөмдәренең, атап әйткәндә, антик дәүерҙәрҙән билдәле булған [[Языги|языгтар]]ҙың килеүе менән тура килә. Был осраҡта «дактар» этносының барлыҡҡа килеү механизмы иртә урта быуаттар дәүерендә болгар этносы формалашҡан механизмға оҡшаш булып сыға. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Дактың башы, Римдәге Траян форумындағы әсирҙең монументаль статуяһы фрагменты (Эрмитаж)]] == Тарих һәм мәҙәниәт == [[Латенская культура|Латен]] осоронда Трансильванияла бай мәҙәниәт сәскә ата, ул өлөшләтә төньяҡ Ҡара Диңгеҙ буйы [[скифы|скиф]]тарының күсмә малсылыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән, әммә шулай уҡ үҙенең килеп сығышы менән б. э. т. IV һәм III быуаттарҙа миграцияһы киң арауыҡтарҙы биләгән [[Кельт|кельттар]]ҙың көслө һәм оҙайлы йоғонтоһона бурыслы. уларҙың Ерҙәр игенселек өсөн дә, [[скотоводство|малсылыҡ]] өсөн дә яраҡлы була, бында [[Виноград (ягода)|йөҙөм]] яҡшы үҫә, ә тауҙар минералдар менән тулы булған. Урындағы һөнәрселәр эшләгән алтын биҙәүестәр һәм тимер ҡоралдар уларҙың юғары оҫталығын күрһәтә. Бынан тыш, бында, күп һанлы тәңкәләр табылыуы күрһәтеүенсә, [[Чёрное море| Ҡара диңгеҙ]] буйындағы грек колонияларында тауарҙар менән интенсив алмашыу булған. Һуңынан Дакий юлбашсылары Карпат армыттарында ҡеүәтле ҡәлғәләр төҙөй (уларҙы румын археологтары ентекле тикшерә) һәм урындағы игенселек менән шөғөлләнгән халыҡҡа яһаҡ һәм йөкләмәләр һалып, байлыҡ туплай. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Города и крепости Дакии времён правления Буребисты, его военные кампании и известные сражения]] Около 60 года до н. э. (по утверждению [[Иордан]]а, это произошло около [[82 год до н. э.|82]] г. до н. э.) несколько племён объединились под властью [[Буребиста|Буребисты]], который распространил своё господство на большую территорию, нападал на кельтов, живших в [[Паннония|Паннонии]] к западу от [[Дунай|Дуная]] ([[бойи|бойев]] и [[тавриски|таврисков]]), и угрожал греческим колониям. В 48 г. до н. э., после всех походов, царство Буребисты простиралось от Среднего Дуная (на западе) до западного побережья Чёрного моря между Ольвией и Аполлонией (на востоке) и от Северных Карпат до Балканских гор. Согласно Страбону[6], дакийский царь мог выставить армию, насчитывавшую 200 тыс. воинов. Располагая подобной силой, Буребиста вмешался в Гражданскую войну между Гнеем Помпеем и [[Гай Юлий Цезарь|Юлием Цезарем]]. Последний в 44 году до н. э., незадолго до своей смерти, планировал экспедицию в Дакию, но вскоре после этого Буребиста был убит во время мятежа, и Дакия распались на четыре или пять отдельных образований. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Стены крепости [[Блидару]] ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]], которая была построена в эпоху [[буребиста|Буребисты]]]] [[Октавиан Август]], сделавший Дунай границей [[Римская империя|Римской империи]], заставил даков признать римское верховенство, но императоры, правившие после него, были не в состоянии реально контролировать область по ту сторону реки. Даки превратились в серьёзную проблему, когда они вновь объединились под властью деятельного царя [[Децебал]]а. После [[Война Домициана с даками|кампаний, имевших переменчивый успех]], император [[Домициан]] (правил в 81-96 годах н. э.) удовлетворился заключением мира с Децебалом. Император [[Траян]] (правил в 98-117) аннулировал мирный договор и вторгся в Дакию. В результате [[Войны Траяна с даками|двух кровопролитных войн]] (101—102 и 105—106) он превратил её в римскую провинцию (эти войны увековечены в изображениях на [[Колонна Траяна|колонне Траяна]] в [[Рим]]е), а последний царь Дакии Децебал покончил с собой. Около 500 тысяч даков были [[Рабство в Древнем Риме|проданы в рабство]]. [[Римская Дакия]] занимала окружённые Карпатами равнинные области, но была уязвима для вторжений с севера и северо-востока через карпатские перевалы. Жившая под римским господством часть даков постепенно романизировалась, тогда как «свободные даки» — Великие даки (''Daci Magni''), [[карпы (народ)]] и [[костобоки]] (если считать их дакским племенем) — отступили в горы. Движение племён в Центральной Европе, кульминацией которых явились начатые римским императором [[Марк Аврелий|Марком Аврелием]] (161—180) войны против германского племени [[маркоманы|маркоманов]] отразились и на Дакии. Хаос, воцарившийся в Римской империи в середине III в. н. э., эта римская провинция не пережила. Император [[Аврелиан]] в [[271 год]]у эвакуировал римских колонистов на правый берег Дуная в средние части провинции [[Мёзия|Мёзии]], где вскоре была образована провинция Дакия Аврелиана (лат. ''Dacia Aureliana''); император [[Диоклетиан]] в 285 году из Дакии Аврелианы образовал две новые провинции: Dacia ripensis («''Прибрежная Дакия''») и Dacia mediterranea («''Дакия Внутренняя''»). Когда Траян присоединил Дакию, он переселил сюда новых жителей из многих других областей Римской империи, заселив ими, в частности, города [[Сармизегетуза]] и [[Апулум]]. Впоследствии здесь были заложены и другие города, так что Дакия следовала обычным образцам высокоразвитой имперской цивилизации. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Стены крепости в Костешти ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]])]] === Ауылдары һәм ҡәлғәләре === Многое указывает на то, что на территории Дакии существовало множество поселений сельского типа, однако число поселений, исследованных в ходе систематических раскопок, незначительно. По внешнему виду они напоминали поселения предыдущих веков и представляли собой маленькие деревушки с несколькими дворами и хозяйственными постройками. Эти поселения располагались по течению рек, на естественных террасах, в местах, не подвергавшихся затоплению. Археологические исследования главным образом были сосредоточены в местностях, где находились укреплённые посёлки и крепости. Такие селения и крепости располагались на возвышенных местах (на [[холм]]ах, высоких [[Террасное земледелие|террасах]], вершинах гор), откуда можно было наблюдать за ведущими из других областей дорогами. Укреплениями служили обычно земляные валы и деревянные стены, а после упрочения Дакийского царства в правление Буребисты появились оборонительные пояса стен и четырёхгранные бастионы из тёсаного камня, которые возводили мастера из западно[[понт]]ийских городов, придерживаясь [[Архитектура Древней Греции|греческой технологии строительства]]. Остатки подобных укреплений были найдены вокруг дакийской столицы. На периферии ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стены возводились из нетёсаного камня, но и здесь очевидно стремление повторить великолепные столичные сооружения. Люди в укреплённых посёлках селились в основном во внутренних дворах, но нередко и за стенами укреплений. Дома по внешнему виду напоминали сельские, однако появлялись и более внушительные сооружения (мастерские ремесленников, святилища и др.). Укреплённые поселения выполняли экономические, административные, военные и религиозные функции (обозначаемые термином ''dava''), сходные с функциями кельтских ''[[Оппидум|oppida]]'', хотя внешне они заметно различались. Крепости имели прежде всего военное назначение (они занимали небольшую площадь, и в них находились постоянные гарнизоны), но не только. Они выполняли и религиозную функцию (в некоторых из них были обнаружены святилища). Обе категории фортификаций отличались от тех, что возводились в местностях, населённых кельтами. Скорее всего, тип укрепления зависел от личности правителя. Доказательством служит факт, что после завоевания Дакии и смерти последнего дакийского царя Децебала подобные крепости полностью прекратили своё существование, несмотря на то что не все области, где обнаружены такие сооружения, были включены в границы римской провинции. Такова, например, судьба укреплённых поселений в области Марамуреш на правом берегу Тисы. Уничтожение дакийской аристократии привело к разрушению структур, обеспечивавших функционирование укреплений в период существования царства. Самые впечатляющие фортификационные сооружения были обнаружены вокруг столицы Дакии. Их начали строить в правление Буребисты, в дальнейшем они постоянно модифицировались. Религиозный центр даков, скорее всего священная гора [[Когайонон]], упоминаемая Страбоном, где впоследствии, возможно в правление Декенея, выросла Сармизегетуза-Регия, находился на высоте 1000 м над уровнем моря. Все подступы к этому центру преграждали крепости с каменными укреплениями (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-Хулпе и др.). Недалеко от священного места возникло большое поселение с постройками на искусственных террасах, обнесенных каменными стенами. Вода подавалась по специально проложенным [[водопровод]]ам. Сармизегетуза-Регия внешним видом напоминала средиземноморский город. Некоторые историки даже сравнивали её с [[Пергам]]ом. Вблизи священной зоны находилось небольшое [[форт]]ификационное сооружение, построенное накануне дако-римских войн времен Домициана. Во многих укреплённых поселениях были обнаружены ремесленные мастерские — гончарные и металлообрабатывающие. Работа в них кипела, что подтверждается многочисленными предметами, найденными во время раскопок на месте этих поселений. Речь идёт прежде всего о керамических изделиях. Характерная для даков утварь представляла собой сосуды, украшенные ячеистым орнаментом (использовались для приготовления пищи), так называемые фруктовницы (миски на высокой ножке), и плошки в форме чашек. Даки делали и расписную керамику, которая формой и орнаментом отличалась от аналогичных предметов, произведённых в областях, населённых кельтами. В поселениях вокруг Сармизегетузы изготовляли сосуды, украшенные рисунками с изображениями животных, а также растительным и геометрическим орнаментом. Эти сосуды археологи относят к так называемой придворной керамике. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|Деревянные столбы святилища в [[сармизегетуза|Сармизегетузе]]]] === Дактарҙың ғибәҙәтханалары һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары === Самые древние святилища представляли собой прямоугольные деревянные сооружения (размеры которых намного превышали обычные постройки гражданского назначения) с помещением в форме [[апсида|апсиды]], ориентированной на [[север]]о-[[запад]]. Реформа, проведённая Декенеем, навязала «официальную» религию, результатом чего явилось появление новых святилищ. Как в священной области Сармизегетузы, так и в ряде поселений и крепостей были обнаружены круглые и четырёхугольные святилища. Вокруг святилищ круглой формы находились каменные или деревянные площадки, внутри которых располагалось четырёхстороннее помещение и апсида, ориентированная на северо-запад. Четырёхгранники поддерживались колоннами, опиравшимися на [[тамбур]]ы из [[известняк]]а или [[андезит]]а, а сами сооружения напоминали храмы Средиземноморья. В землях, населённых даками, обнаружен ряд священных мест, говорящих о своеобразии «народных» верований и обрядов. Так, например, в Концешти, на берегу озера, вероятно в священной роще, находилась площадка, на которой сжигались домашние животные. Большая часть найденных костей представляет собой фрагменты конечностей, что говорит об особом характере жертвоприношений. В ряде колодцев обнаружены наслоения из ритуальных сосудов, предназначавшихся, скорее всего, [[Водяной|водяным]] духам. Многочисленны и находки серебряных предметов. Как правило, речь идёт о частных тайниках, которые находились за пределами поселений в специально вырытых ямах. В них прятали украшения для одежды (застёжки, [[браслет]]ы, [[ожерелье|ожерелья]] и др.). Имеются и случаи преднамеренной порчи изделий перед их помещением в клад. И наконец, во многих поселениях, главным образом вне карпатской зоны, отмечено совершение магических обрядов. Во время археологических раскопок найдены фигурки людей, сделанные из глины, со следами преднамеренных уколов или порчи. В некоторых местах обнаружены целые «комплекты» предметов для магических заклинаний. Нет сомнений, что это свидетельства «народных» обрядов, схожих с теми, существование которых у многих древних народов установлено этнологами. Святилища и другие места отправления культов подтверждают существование как «официальной» религии, о которой упоминают литературные источники, так и традиционных верований и обрядов. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дакия хакимдары исемлеге]] * [[Дак һыбайлылары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Фракий ҡәбиләләре]] [[Категория:Дакия]] p8r48c98lqwhsbnaz9iehqq9pg68s1f 1294718 1294703 2026-04-27T16:27:56Z Akkashka 14326 1294718 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=27 апрель 2026}} {{Ук}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһын]] ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния]] һәм [[Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Дактарҙың бойондороҡһоҙ дәүләте]], уның территорияһы даими үҙгәреп торһа ла, б. э. т. 82 йылдан алып б. э. 106 йылда [[Второй дакийский поход Траяна|Рим яулап алғанға]] тиклем, йәшәгән. Дакия батшалығының баш ҡалаһы, хәҙерге Румыния территорияһында урынлашҡан [[Сармизегетуза]], [[Древнеримская армия|римлеләр]] тарафынан емерелә, әммә уның исеме [[римская Дакия|римской провинцияһы Дакияны]]ң баш ҡалаһы сифатында төҙөлгән яңы ҡала [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]] исеменә өҫтәлә. Дакия батшалығы кеүпмелер ваҡыт Тиса һәм Урта Дунай араһындағы территорияларҙы үҙ эсенә алған. Дакия уртаһында [[Карпаты|Карпат тауҙары]] урынлашҡан булған. Шулай итеп, Дакия хәҙерге Румыния һәм Молдавия, шулай уҡ өлөшләтә [[Болгария]], [[Сербия]], [[Венгрия]] һәм [[Украина]] территорияларын биләгән. == Атамаһы һәм сығышы == Страбонға ярашлы, дактар башта үҙҙәрен ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]'' тип атаған. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius), ''daos'' — бүренең фригий атамаһы тип яҙа. Геродот үҙенең «[[История (Геродот)|История]]»һында тәүге тапҡыр дактарға ҡарата ''[[геттар]]'' этнонимын ҡулланған{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. Юлий Цезарь Һәм Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә халыҡ «дактар» булараҡ билдәле{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геттар һәм дактар бер-береһен алмаштырыусы терминдар булған йәки гректар уларҙы бер аҙ бутап ҡулланған{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латин шағирҙары йыш ҡына «геттар» атамаһын ҡулланған{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. Беҙҙең эраның 113 йылында Адриан дактар өсөн «геттар» тигән шиғри термин ҡуллана{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Хәҙерге тарихсылар «гет-дактар» атамаһын ҡулланырға ярата{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон геттарҙы һәм дактарҙы айырым, әммә туғандаш ҡәбиләләр тип һүрәтләй. Был айырма улар баҫып алған (оккупациялаған) төбәктәргә ҡағыла{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон һәм Өлкән Плиний шулай уҡ геттар һәм дактар [[Бер тел|дак теленд]]ә һөйләшкән тип белдерә{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] дактарҙың этник атамаһының бүрене аңлатҡан һүҙҙән килеп сығыуы тураһында өс фараз тәҡдим итә<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # егеттәрҙең хәрби инициация йолаһын үтеү ваҡытында күрһәткән батырлығы һәм аяуһыҙлығы арҡаһында уларҙың ритуаль эпитеты — ''бүреләр'' — бөтә ҡәбиләгә күсерелгән; # хәрби аристократияны формалаштырыусы яулап алыусыларҙың ритуаль исемен урындағы халыҡ ҡабул иткән; # ритуаль бүрегә әүерелеү мөмкинлегенә — шаман практикаһына нигеҙләнә. Икенсе фараз төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына, ә һуңынан көнбайышҡа [[Трансильвания]] территорияһына, элек тарихсыларға билдәле булған [[Дахи (союз племен)|дах]] ҡәбилә союзына ингән күсмә сармат ҡәбиләләренең үтеп инеү версияһында үҫеш таба. Был Дунайҙан төньяҡҡа табан башҡа сармат төркөмдәренең, атап әйткәндә, антик дәүерҙәрҙән билдәле булған [[Языги|языгтар]]ҙың килеүе менән тура килә. Был осраҡта «дактар» этносының барлыҡҡа килеү механизмы иртә урта быуаттар дәүерендә болгар этносы формалашҡан механизмға оҡшаш булып сыға. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Дактың башы, Римдәге Траян форумындағы әсирҙең монументаль статуяһы фрагменты (Эрмитаж)]] == Тарих һәм мәҙәниәт == [[Латенская культура|Латен]] осоронда Трансильванияла бай мәҙәниәт сәскә ата, ул өлөшләтә төньяҡ Ҡара Диңгеҙ буйы [[скифы|скиф]]тарының күсмә малсылыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән, әммә шулай уҡ үҙенең килеп сығышы менән б. э. т. IV һәм III быуаттарҙа миграцияһы киң арауыҡтарҙы биләгән [[Кельт|кельттар]]ҙың көслө һәм оҙайлы йоғонтоһона бурыслы. уларҙың Ерҙәр игенселек өсөн дә, [[скотоводство|малсылыҡ]] өсөн дә яраҡлы була, бында [[Виноград (ягода)|йөҙөм]] яҡшы үҫә, ә тауҙар минералдар менән тулы булған. Урындағы һөнәрселәр эшләгән алтын биҙәүестәр һәм тимер ҡоралдар уларҙың юғары оҫталығын күрһәтә. Бынан тыш, бында, күп һанлы тәңкәләр табылыуы күрһәтеүенсә, [[Чёрное море| Ҡара диңгеҙ]] буйындағы грек колонияларында тауарҙар менән интенсив алмашыу булған. Һуңынан Дакий юлбашсылары Карпат армыттарында ҡеүәтле ҡәлғәләр төҙөй (уларҙы румын археологтары ентекле тикшерә) һәм урындағы игенселек менән шөғөлләнгән халыҡҡа яһаҡ һәм йөкләмәләр һалып, байлыҡ туплай. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Буребиста хакимлығы осорондағы Дакия ҡалалары һәм ҡәлғәләре, уның хәрби кампаниялары һәм билдәле алыштары]] Б. э. т. 60 йылдар тирәһендә ([[Иордан]] раҫлауынса, был б. э. т. 82 йылдар тирәһендә була) бер нисә ҡәбилә үҙенең хакимлығын ҙур территорияға йәйелдергән, Дунайҙан көнбайышта Паннонияла йәшәгән кельттарға (бойҙар һәм таврисктар) һөжүм иткән һәм грек колонияларына янаған Буребиста хакимлығы аҫтында берләшә. Б. э. т. 48 йылда, бөтә походтарҙан һуң, Буребиста батшалығы (көнбайышта) Урта Дунайҙан Ольвия һәм Аполлония араһындағы (көнсығышта) Ҡара диңгеҙҙең көнбайыш яр буйына һәм Төньяҡ Карпаттан Балҡан тауҙарына тиклем һуҙыла. Страбонға ярашлы, Дакия батшаһы 200 мең яугирҙән торған армия менән сыға алған. Ошондай көскә эйә булып, Буребиста Гней Помпей менән [[Гай Юлий Цезарь]] араһындағы Граждандар һуғышына ҡыҫыла. Һуңғыһы б. э. т. 44 йылда, үлеменә тиклем, Дакияға экспедиция планлаштыра, әммә тиҙҙән Буребиста фетнә ваҡытында үлтерелә, һәм Дакия дүрт йәки биш айырым берәмеккә тарҡала. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Буребиста дәүерендә төҙөлгән Блидару ҡәлғәһе диуарҙары ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]]]] Дунайҙы Рим империяһы сиге иткән [[Октавиан Август]] Октавиан Август дактарҙы рим хакимлығын танырға мәжбүр итә, әммә унан һуң идара иткән императорҙар йылға аръяғындағы өлкәне реаль контролдә тота алмай. Әүҙем [[Децебал]] батша хакимлығы аҫтында яңынан берләшкән дактар етди проблемаға әйләнә. Домициан (беҙҙең эраның 81-96 йылдарында хакимлыҡ иткән), дактар менән һуғышҡанда [[Война Домициана с даками|үҙгәреүсән уңышҡа өлгәшкән кампанияларҙан]] һуң, император Децебал менән солох төҙөү менән ҡәнәғәт ҡала. Император [[Траян]] (98-117 йылдарҙа хакимлыҡ итә) тыныслыҡ килешеүен юҡҡа сығара һәм Дакияға баҫып инә. [[Войны Траяна с даками|Ике ҡан ҡойошло һуғыш]] (101-102 һәм 105-106) (был һуғыштар Римдә Траян колоннаһындағы һүрәттәрҙә мәңгеләштерелгән), һөҙөмтәһендә ул уны рим провинцияһына әйләндерә, ә Дакияның һуңғы батшаһы Децебал үҙен-үҙе үлтерә. 500 меңгә яҡын дак [[Рабство в Древнем Риме|ҡоллоҡҡа һатыла]]. [[Рим Дакияһы]] Карпат тауҙары менән уратып алынған тигеҙлек өлкәләрен биләй, әммә төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Карпат үткәүелдәре аша баҫып инеүгә дусар булған. Рим хакимлығы аҫтында йәшәгән дактарҙың бер өлөшө яйлап романлаша, ә «ирекле дактар» — Бөйөк дактар (''Daci Magni''), карптар һәм костобок халыҡтары (әгәр уларҙы дак ҡәбиләһе тип иҫәпләгәндә) — тауҙарға сигенә. Үҙәк Европала ҡәбиләләр хәрәкәте, уларҙың кульминацияһы булып рим императоры [[Марк Аврелий]] (161-180) башлаған герман [[маркомандар]] ҡәбиләһенә ҡаршы һуғыштар Дакияға ла йоғонто яһай. Б. э. III быуаты уртаһында Рим империяһында хакимлыҡ иткән ығы-зығыны (хаос) Рим провинцияһы күтәрә алмай. Император Аврелиан 271 йылда рим колонистарын Дунайҙың уң ярына [[Мёзия]] провинцияһының урта өлөшөнә эвакуациялай, унда тиҙҙән Аврелиан Дакияһы (лат. ''Dacia Aureliana'') провинцияһы барлыҡҡа килә; император [[Диоклетиан]] 285 йылда Аврелиан Дакияһыынан яңы ике: Dacia ripensis («''Яр буйы Дакияһы''») һәм Dacia mediterranea («''Эске Дакия''») провинцияларын булдыра. Траян Дакияны ҡушҡас, бында Рим империяһының башҡа өлкәләренән яңы халыҡты күсерә, атап әйткәндә, уларҙы Сармизегетуза һәм Апулум ҡалаларына урынлаштыра. Һуңынан бында башҡа ҡалаларға ла нигеҙ һалына, Дакия юғары үҫешкән империя цивилизацияһының ғәҙәти өлгөләренә эйәреп йәшәй. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Костештиҙағы ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] ҡәлғәһе диуарҙары, [[Румыния]])]] === Ауылдары һәм ҡәлғәләре === Многое указывает на то, что на территории Дакии существовало множество поселений сельского типа, однако число поселений, исследованных в ходе систематических раскопок, незначительно. По внешнему виду они напоминали поселения предыдущих веков и представляли собой маленькие деревушки с несколькими дворами и хозяйственными постройками. Эти поселения располагались по течению рек, на естественных террасах, в местах, не подвергавшихся затоплению. Археологические исследования главным образом были сосредоточены в местностях, где находились укреплённые посёлки и крепости. Такие селения и крепости располагались на возвышенных местах (на [[холм]]ах, высоких [[Террасное земледелие|террасах]], вершинах гор), откуда можно было наблюдать за ведущими из других областей дорогами. Укреплениями служили обычно земляные валы и деревянные стены, а после упрочения Дакийского царства в правление Буребисты появились оборонительные пояса стен и четырёхгранные бастионы из тёсаного камня, которые возводили мастера из западно[[понт]]ийских городов, придерживаясь [[Архитектура Древней Греции|греческой технологии строительства]]. Остатки подобных укреплений были найдены вокруг дакийской столицы. На периферии ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стены возводились из нетёсаного камня, но и здесь очевидно стремление повторить великолепные столичные сооружения. Люди в укреплённых посёлках селились в основном во внутренних дворах, но нередко и за стенами укреплений. Дома по внешнему виду напоминали сельские, однако появлялись и более внушительные сооружения (мастерские ремесленников, святилища и др.). Укреплённые поселения выполняли экономические, административные, военные и религиозные функции (обозначаемые термином ''dava''), сходные с функциями кельтских ''[[Оппидум|oppida]]'', хотя внешне они заметно различались. Крепости имели прежде всего военное назначение (они занимали небольшую площадь, и в них находились постоянные гарнизоны), но не только. Они выполняли и религиозную функцию (в некоторых из них были обнаружены святилища). Обе категории фортификаций отличались от тех, что возводились в местностях, населённых кельтами. Скорее всего, тип укрепления зависел от личности правителя. Доказательством служит факт, что после завоевания Дакии и смерти последнего дакийского царя Децебала подобные крепости полностью прекратили своё существование, несмотря на то что не все области, где обнаружены такие сооружения, были включены в границы римской провинции. Такова, например, судьба укреплённых поселений в области Марамуреш на правом берегу Тисы. Уничтожение дакийской аристократии привело к разрушению структур, обеспечивавших функционирование укреплений в период существования царства. Самые впечатляющие фортификационные сооружения были обнаружены вокруг столицы Дакии. Их начали строить в правление Буребисты, в дальнейшем они постоянно модифицировались. Религиозный центр даков, скорее всего священная гора [[Когайонон]], упоминаемая Страбоном, где впоследствии, возможно в правление Декенея, выросла Сармизегетуза-Регия, находился на высоте 1000 м над уровнем моря. Все подступы к этому центру преграждали крепости с каменными укреплениями (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-Хулпе и др.). Недалеко от священного места возникло большое поселение с постройками на искусственных террасах, обнесенных каменными стенами. Вода подавалась по специально проложенным [[водопровод]]ам. Сармизегетуза-Регия внешним видом напоминала средиземноморский город. Некоторые историки даже сравнивали её с [[Пергам]]ом. Вблизи священной зоны находилось небольшое [[форт]]ификационное сооружение, построенное накануне дако-римских войн времен Домициана. Во многих укреплённых поселениях были обнаружены ремесленные мастерские — гончарные и металлообрабатывающие. Работа в них кипела, что подтверждается многочисленными предметами, найденными во время раскопок на месте этих поселений. Речь идёт прежде всего о керамических изделиях. Характерная для даков утварь представляла собой сосуды, украшенные ячеистым орнаментом (использовались для приготовления пищи), так называемые фруктовницы (миски на высокой ножке), и плошки в форме чашек. Даки делали и расписную керамику, которая формой и орнаментом отличалась от аналогичных предметов, произведённых в областях, населённых кельтами. В поселениях вокруг Сармизегетузы изготовляли сосуды, украшенные рисунками с изображениями животных, а также растительным и геометрическим орнаментом. Эти сосуды археологи относят к так называемой придворной керамике. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|Деревянные столбы святилища в [[сармизегетуза|Сармизегетузе]]]] === Дактарҙың ғибәҙәтханалары һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары === Самые древние святилища представляли собой прямоугольные деревянные сооружения (размеры которых намного превышали обычные постройки гражданского назначения) с помещением в форме [[апсида|апсиды]], ориентированной на [[север]]о-[[запад]]. Реформа, проведённая Декенеем, навязала «официальную» религию, результатом чего явилось появление новых святилищ. Как в священной области Сармизегетузы, так и в ряде поселений и крепостей были обнаружены круглые и четырёхугольные святилища. Вокруг святилищ круглой формы находились каменные или деревянные площадки, внутри которых располагалось четырёхстороннее помещение и апсида, ориентированная на северо-запад. Четырёхгранники поддерживались колоннами, опиравшимися на [[тамбур]]ы из [[известняк]]а или [[андезит]]а, а сами сооружения напоминали храмы Средиземноморья. В землях, населённых даками, обнаружен ряд священных мест, говорящих о своеобразии «народных» верований и обрядов. Так, например, в Концешти, на берегу озера, вероятно в священной роще, находилась площадка, на которой сжигались домашние животные. Большая часть найденных костей представляет собой фрагменты конечностей, что говорит об особом характере жертвоприношений. В ряде колодцев обнаружены наслоения из ритуальных сосудов, предназначавшихся, скорее всего, [[Водяной|водяным]] духам. Многочисленны и находки серебряных предметов. Как правило, речь идёт о частных тайниках, которые находились за пределами поселений в специально вырытых ямах. В них прятали украшения для одежды (застёжки, [[браслет]]ы, [[ожерелье|ожерелья]] и др.). Имеются и случаи преднамеренной порчи изделий перед их помещением в клад. И наконец, во многих поселениях, главным образом вне карпатской зоны, отмечено совершение магических обрядов. Во время археологических раскопок найдены фигурки людей, сделанные из глины, со следами преднамеренных уколов или порчи. В некоторых местах обнаружены целые «комплекты» предметов для магических заклинаний. Нет сомнений, что это свидетельства «народных» обрядов, схожих с теми, существование которых у многих древних народов установлено этнологами. Святилища и другие места отправления культов подтверждают существование как «официальной» религии, о которой упоминают литературные источники, так и традиционных верований и обрядов. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дакия хакимдары исемлеге]] * [[Дак һыбайлылары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Фракий ҡәбиләләре]] [[Категория:Дакия]] p34fmsj14s9tfse52zqt1dy5crqf5vc 1294728 1294718 2026-04-27T17:39:59Z Akkashka 14326 1294728 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{значения}} [[Файл:Costantino Dacia.JPG|thumb|Римдә [[Триумфальная арка Константина|Император Константиндың Триумф аркаһын]] ослаған дак яугирының мәрмәр статуяһы]] '''Дактар''' ({{lang-la|Daci}}) — [[фракийцы|фракий]] ҡәбиләләре төркөмө<ref name="EB_Dacia">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|title=Dacia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia#ref24738|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507101304/https://www.britannica.com/place/Dacia |url-status=unfit }}</ref><ref name="EB_Romania">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|title=Romania: The Dacians|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|access-date=2018-08-16|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions#ref476933|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2020-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094553/https://www.britannica.com/place/Romania/Cultural-institutions |url-status=unfit }}</ref><ref name="WM">{{книга |заглавие=Encyclopedia of European Peoples |ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |страницы=205 |isbn=1438129181 |язык= |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |год=2006 |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref>. Дактарҙың үҙәк төпләнеү өлкәһе [[Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан төньяҡтараҡ (хәҙерге [[Румыния]] һәм [[Молдавия]] территорияһында) урынлашҡан. Римлеләр менән һуғыштары арҡаһында дактар тураһында мәғлүмәт етерлек. Дактарҙың йәшәү өлкәһе, нигеҙҙә, хәҙерге Румыния{{sfn|Nandris|1976|p=731}}, Көнсығыш Сербия, Төньяҡ Болгария, Словакия{{sfn|Husovská|1998|p=187}}, Венгрия һәм Көньяҡ Польша илдәренең территорияларын үҙ эсенә ала. [[Дакия]]ның көньяҡ сиге яҡынса [[Дунай]] буйлап (рим сығанаҡтарында — ''Данубиус'', гректарҙа — ''Истрос''), ә Дакия батшалығы сәскә атҡан йылдарҙа — Балҡан тауҙары буйлап үтә. [[Мёзия]] ([[Добруджа]]), Дунайҙан көньяҡтағы өлкә, [[Эллины|боронғо гректар]] менән бәйләнештә булған [[гет]]тар йәшәгән төп өлкәләрҙең береһе була. Көнсығышта өлкә [[Чёрным морем|Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Днестр]] йылғаһы (грек сығанаҡтарында — ''Тирас'') менән сикләнгән була. Әммә Днестр һәм [[Прут (йылға)|Прут]] йылғалары араһында, шулай уҡ көнбайышта [[Тиса]] йылғаларында бер нисә дак торағы теркәлгән. [[Дакия|Дактарҙың бойондороҡһоҙ дәүләте]], уның территорияһы даими үҙгәреп торһа ла, б. э. т. 82 йылдан алып б. э. 106 йылда [[Второй дакийский поход Траяна|Рим яулап алғанға]] тиклем, йәшәгән. Дакия батшалығының баш ҡалаһы, хәҙерге Румыния территорияһында урынлашҡан [[Сармизегетуза]], [[Древнеримская армия|римлеләр]] тарафынан емерелә, әммә уның исеме [[римская Дакия|римской провинцияһы Дакияны]]ң баш ҡалаһы сифатында төҙөлгән яңы ҡала [[Ульпия Траяна]] [[Сармизегетуза]] исеменә өҫтәлә. Дакия батшалығы кеүпмелер ваҡыт Тиса һәм Урта Дунай араһындағы территорияларҙы үҙ эсенә алған. Дакия уртаһында [[Карпаты|Карпат тауҙары]] урынлашҡан булған. Шулай итеп, Дакия хәҙерге Румыния һәм Молдавия, шулай уҡ өлөшләтә [[Болгария]], [[Сербия]], [[Венгрия]] һәм [[Украина]] территорияларын биләгән. == Атамаһы һәм сығышы == Страбонға ярашлы, дактар башта үҙҙәрен ''[[Дахи (союз племен)|Daoi]]'' тип атаған. [[Гесихий Александрийский]] (Hesychius), ''daos'' — бүренең фригий атамаһы тип яҙа. Геродот үҙенең «[[История (Геродот)|История]]»һында тәүге тапҡыр дактарға ҡарата ''[[геттар]]'' этнонимын ҡулланған{{sfn|Herodotus|loc=4.93–4.97}}. Юлий Цезарь Һәм Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә халыҡ «дактар» булараҡ билдәле{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Геттар һәм дактар бер-береһен алмаштырыусы терминдар булған йәки гректар уларҙы бер аҙ бутап ҡулланған{{sfn|Nandris|1976|p=730|ps=: Strabo and [[Trogus Pompeius]] "Daci quoque suboles Getarum sunt"}}{{sfn|Crossland, Boardman|1982|p=837}}. Латин шағирҙары йыш ҡына «геттар» атамаһын ҡулланған{{sfn|Roesler|1864|p=89}}. Беҙҙең эраның 113 йылында Адриан дактар өсөн «геттар» тигән шиғри термин ҡуллана{{sfn|Everitt|2010|p=151}}. Хәҙерге тарихсылар «гет-дактар» атамаһын ҡулланырға ярата{{sfn|Fol|1996|p=223}}. Страбон геттарҙы һәм дактарҙы айырым, әммә туғандаш ҡәбиләләр тип һүрәтләй. Был айырма улар баҫып алған (оккупациялаған) төбәктәргә ҡағыла{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}. Страбон һәм Өлкән Плиний шулай уҡ геттар һәм дактар [[Бер тел|дак теленд]]ә һөйләшкән тип белдерә{{sfn|Bunbury|1979|p=150}}{{sfn|Oltean|2007|p=44}}. [[Мирча Элиаде]] дактарҙың этник атамаһының бүрене аңлатҡан һүҙҙән килеп сығыуы тураһында өс фараз тәҡдим итә<ref>{{Cite web |url=http://www.fb2book.com/?kniga=36951&strn=1&cht=1 |title=Элиаде Мирча. От Залмоксиса до Чингиз-хана |access-date=2012-06-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025203/http://fb2book.com/?cht=1&kniga=36951&strn=1 |url-status=live }}</ref>: # егеттәрҙең хәрби инициация йолаһын үтеү ваҡытында күрһәткән батырлығы һәм аяуһыҙлығы арҡаһында уларҙың ритуаль эпитеты — ''бүреләр'' — бөтә ҡәбиләгә күсерелгән; # хәрби аристократияны формалаштырыусы яулап алыусыларҙың ритуаль исемен урындағы халыҡ ҡабул иткән; # ритуаль бүрегә әүерелеү мөмкинлегенә — шаман практикаһына нигеҙләнә. Икенсе фараз төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына, ә һуңынан көнбайышҡа [[Трансильвания]] территорияһына, элек тарихсыларға билдәле булған [[Дахи (союз племен)|дах]] ҡәбилә союзына ингән күсмә сармат ҡәбиләләренең үтеп инеү версияһында үҫеш таба. Был Дунайҙан төньяҡҡа табан башҡа сармат төркөмдәренең, атап әйткәндә, антик дәүерҙәрҙән билдәле булған [[Языги|языгтар]]ҙың килеүе менән тура килә. Был осраҡта «дактар» этносының барлыҡҡа килеү механизмы иртә урта быуаттар дәүерендә болгар этносы формалашҡан механизмға оҡшаш булып сыға. [[Файл:Roman_bust_of_a_Dacian_tarabostes,_Hermitage,_St_Petersburg,_Russia_-_20070614.jpg|thumb|Дактың башы, Римдәге Траян форумындағы әсирҙең монументаль статуяһы фрагменты (Эрмитаж)]] == Тарих һәм мәҙәниәт == [[Латенская культура|Латен]] осоронда Трансильванияла бай мәҙәниәт сәскә ата, ул өлөшләтә төньяҡ Ҡара Диңгеҙ буйы [[скифы|скифтарыны]]ң күсмә малсылыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән, әммә шулай уҡ үҙенең килеп сығышы менән б. э. т. IV һәм III быуаттарҙа миграцияһы киң арауыҡтарҙы биләгән [[кельт]]тарҙың көслө һәм оҙайлы йоғонтоһона бурыслы. уларҙың Ерҙәр игенселек өсөн дә, [[скотоводство|малсылыҡ]] өсөн дә яраҡлы була, бында [[Виноград (ягода)|йөҙөм]] яҡшы үҫә, ә тауҙар минералдар менән тулы булған. Урындағы һөнәрселәр эшләгән алтын биҙәүестәр һәм тимер ҡоралдар уларҙың юғары оҫталығын күрһәтә. Бынан тыш, бында, күп һанлы тәңкәләр табылыуы күрһәтеүенсә, [[Чёрное море|Ҡара диңгеҙ]] буйындағы грек колонияларында тауарҙар менән интенсив алмашыу булған. Һуңынан Дакий юлбашсылары Карпат армыттарында ҡеүәтле ҡәлғәләр төҙөй (уларҙы румын археологтары ентекле тикшерә) һәм урындағы игенселек менән шөғөлләнгән халыҡҡа яһаҡ һәм йөкләмәләр һалып, байлыҡ туплай. [[Файл:Dacia around 60-44 BC during Burebista, including campaigns - French.png|thumb|Буребиста хакимлығы осорондағы Дакия ҡалалары һәм ҡәлғәләре, уның хәрби кампаниялары һәм билдәле алыштары]] Б. э. т. 60 йылдар тирәһендә ([[Иордан]] раҫлауынса, был б. э. т. 82 йылдар тирәһендә була) бер нисә ҡәбилә үҙенең хакимлығын ҙур территорияға йәйелдергән, Дунайҙан көнбайышта Паннонияла йәшәгән кельттарға (бойҙар һәм таврисктар) һөжүм иткән һәм грек колонияларына янаған Буребиста хакимлығы аҫтында берләшә. Б. э. т. 48 йылда, бөтә походтарҙан һуң, Буребиста батшалығы (көнбайышта) Урта Дунайҙан Ольвия һәм Аполлония араһындағы (көнсығышта) Ҡара диңгеҙҙең көнбайыш яр буйына һәм Төньяҡ Карпаттан Балҡан тауҙарына тиклем һуҙыла. Страбонға ярашлы, Дакия батшаһы 200 мең яугирҙән торған армия менән сыға алған. Ошондай көскә эйә булып, Буребиста Гней Помпей менән [[Гай Юлий Цезарь]] араһындағы Граждандар һуғышына ҡыҫыла. Һуңғыһы б. э. т. 44 йылда, үлеменә тиклем, Дакияға экспедиция планлаштыра, әммә тиҙҙән Буребиста фетнә ваҡытында үлтерелә, һәм Дакия дүрт йәки биш айырым берәмеккә тарҡала. [[Файл:Cetatea Blidaru.JPG|thumb|Буребиста дәүерендә төҙөлгән Блидару ҡәлғәһе диуарҙары ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]], [[Румыния]]]] Дунайҙы Рим империяһы сиге иткән [[Октавиан Август]] Октавиан Август дактарҙы рим хакимлығын танырға мәжбүр итә, әммә унан һуң идара иткән императорҙар йылға аръяғындағы өлкәне реаль контролдә тота алмай. Әүҙем [[Децебал]] батша хакимлығы аҫтында яңынан берләшкән дактар етди проблемаға әйләнә. Домициан (беҙҙең эраның 81-96 йылдарында хакимлыҡ иткән), дактар менән һуғышҡанда [[Война Домициана с даками|үҙгәреүсән уңышҡа өлгәшкән кампанияларҙан]] һуң, император Децебал менән солох төҙөү менән ҡәнәғәт ҡала. Император [[Траян]] (98-117 йылдарҙа хакимлыҡ итә) тыныслыҡ килешеүен юҡҡа сығара һәм Дакияға баҫып инә. [[Войны Траяна с даками|Ике ҡан ҡойошло һуғыш]] (101—102 һәм 105—106) (был һуғыштар Римдә Траян колоннаһындағы һүрәттәрҙә мәңгеләштерелгән), һөҙөмтәһендә ул уны рим провинцияһына әйләндерә, ә Дакияның һуңғы батшаһы Децебал үҙен-үҙе үлтерә. 500 меңгә яҡын дак [[Рабство в Древнем Риме|ҡоллоҡҡа һатыла]]. [[Рим Дакияһы]] Карпат тауҙары менән уратып алынған тигеҙлек өлкәләрен биләй, әммә төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Карпат үткәүелдәре аша баҫып инеүгә дусар булған. Рим хакимлығы аҫтында йәшәгән дактарҙың бер өлөшө яйлап романлаша, ә «ирекле дактар» — Бөйөк дактар (''Daci Magni''), карптар һәм костобок халыҡтары (әгәр уларҙы дак ҡәбиләһе тип иҫәпләгәндә) — тауҙарға сигенә. Үҙәк Европала ҡәбиләләр хәрәкәте, уларҙың кульминацияһы булып рим императоры [[Марк Аврелий]] (161—180) башлаған герман [[маркомандар]] ҡәбиләһенә ҡаршы һуғыштар Дакияға ла йоғонто яһай. Б. э. III быуаты уртаһында Рим империяһында хакимлыҡ иткән ығы-зығыны (хаос) Рим провинцияһы күтәрә алмай. Император Аврелиан 271 йылда рим колонистарын Дунайҙың уң ярына [[Мёзия]] провинцияһының урта өлөшөнә эвакуациялай, унда тиҙҙән Аврелиан Дакияһы (лат. ''Dacia Aureliana'') провинцияһы барлыҡҡа килә; император [[Диоклетиан]] 285 йылда Аврелиан Дакияһыынан яңы ике: Dacia ripensis («''Яр буйы Дакияһы''») һәм Dacia mediterranea («''Эске Дакия''») провинцияларын булдыра. Траян Дакияны ҡушҡас, бында Рим империяһының башҡа өлкәләренән яңы халыҡты күсерә, атап әйткәндә, уларҙы Сармизегетуза һәм Апулум ҡалаларына урынлаштыра. Һуңынан бында башҡа ҡалаларға ла нигеҙ һалына, Дакия юғары үҫешкән империя цивилизацияһының ғәҙәти өлгөләренә эйәреп йәшәй. [[Файл:Cetatea Costesti.JPG|thumb|Костештиҙағы ([[жудец]] [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] ҡәлғәһе диуарҙары, [[Румыния]])]] === Ауылдары һәм ҡәлғәләре === Дакия территорияһында ауыл тибындағы күп кенә тораҡ пункттар булыуын күрһәтә, әммә системалы ҡаҙыныуҙар барышында тикшерелгән тораҡ пункттар һаны күп түгел. Тышҡы ҡиәфәте буйынса улар үткән быуаттарҙағы тораҡ пункттарҙы хәтерләтә һәм бер нисә ихаталы һәм хужалыҡ ҡаралтылары булған бәләкәй ауылдарҙан ғибәрәт. Был тораҡтар йылғалар ағымы буйлап, тәбиғи террасаларҙа, һыу баҫыуға дусар булмаған урындарҙа урынлашҡан. Археологик тикшеренеүҙәр башлыса нығытылған ҡасабалар һәм ҡәлғәләр урынлашҡан урындарҙа тупланған. Бындай ауылдар һәм ҡәлғәләр бейек (ҡалҡыулыҡтарҙа, бейек террасаларҙа, тау түбәләрендә), башҡа өлкәләрҙән алып барыусы юлдарҙы күҙәтергә мөмкин булған урындарҙа урынлашҡан. Ер өйөмдәре һәм ағас диуарҙар ғәҙәттә нығытма булып хеҙмәт итә, ә Дакия батшалығы нығынғандан һуң Буребиста хакимлығы осоронда диуарҙарҙың оборона бүлкәттәре һәм шымартылған ташан дүрт ҡырлы бастиондар барлыҡҡа килә, уларҙы [[Архитектура Древней Греции|грек төҙөлөш технологияһына]] таянып, көнбайыш [[понтий]] ҡалалары оҫталары төҙөгән. Бындай нығытмаларҙың ҡалдыҡтары Дакия баш ҡалаһы тирәһендә табылған. Периферияла ([[Батка-Доам-ней]], [[Четэцени]], Дивич) стеналар шымартылмаған таштан төҙөлә, әммә бында ла баш ҡаланың иҫ киткес ҡоролмаларын ҡабатларға ынтылыш асыҡ күренә. Нығытылған ҡасабаларҙа кешеләр башлыса эске ихаталарҙа, әммә йыш ҡына нығытма диуарҙары артында ла йәшәгән. Йорттар тышҡы ҡиәфәте буйынса ауыл йорттарын хәтерләтә, әммә тағы ла ҙурыраҡ ҡоролмалар (һөнәрселәр оҫтаханалары, ғибәҙәтханалар һ.б.) барлыҡҡа килә. Нығытылған тораҡ (''dava'' термины менән билдәләнгән, функциялары яғынан кельт ''[[Оппидум|oppida]]''дарына оҡшаш) пункттар иҡтисади, административ, хәрби һәм дини функциялар үтәй, әммә тышҡы яҡтан улар һиҙелерлек айырыла. Ҡәлғәләр тәү сиратта хәрби тәғәйенләнешле (улар ҙур булмаған майҙанды биләй, һәм уларҙа даими гарнизондар була), әммә былар ғына түгел. Улар дини функция ла үтәгән (ҡайһы берҙәрендә ғибәҙәтханалар табылған). Фортификацияларҙың ике категорияһы ла кельттар йәшәгән урындарҙа төҙөлгәндәрҙән айырылып тора. Моғайын, нығытманың төрө хакимдың шәхесенә бәйле булғандыр. Дакияны яулап алғандан һуң һәм Дакияның һуңғы батшаһы Децебал үлгәндән һуң, бындай ҡоролмалар табылған бөтә өлкәләр ҙә рим провинцияһы сиктәренә индерелмәһә лә, бындай ҡәлғәләр бөтөнләй юҡҡа сыға. Мәҫәлән, Тисаның уң ярындағы Марамуреш өлкәһендәге нығытылған тораҡ пункттарҙың яҙмышы шундай. Дакий аристократияһын юҡ итеү батшалыҡ осоронда нығытмаларҙың эшләүен тәьмин иткән структураларҙы емереүгә килтерә. Иң һоҡланғыс фортификация ҡоролмалары Дакияның баш ҡалаһы тирәһендә табылған. Уларҙы Буребиста идара иткән осорҙа төҙөй башлайҙар, артабан улар даими модификациялана. Дактарҙың дини үҙәге, моғайын, Страбон телгә алған изге [[Когайонон]] тауы, унда, бәлки, Декеней хакимлығы осоронда, диңгеҙ кимәленән 1000 м бейеклектәге Сармизегетуза-Регия ҡалҡып сыҡҡандыр. Был үҙәккә алып барған бөтә юлдарҙы таш нығытмалы ҡәлғәләр (Костешты-Четэцуе, Костешты-Блидару, Пьятра-Рошие, Вырфул-луй-хулпе һ.б.) кәртәләй. Ғибәҙәәтхананан алыҫ түгел яһалма террасаларҙа төҙөлгән, таш диуарҙар менән уратып алынған ҙур тораҡ барлыҡҡа килә. Һыу махсус һалынған һыу үткәргестәр аша бирелә. Сармизегетуза-Регия тышҡы ҡиәфәте менән Урта диңгеҙ ҡалаһын хәтерләтә. Ҡайһы бер тарихсылар уны хатта [[Пергам]] менән сағыштыра. Ғибәҙәтхана янында Домициан осорондағы дак-рим һуғыштары алдынан төҙөлгән ҙур булмаған фортификация ҡоролмаһы урынлашҡан. Күп кенә нығытылған ауылдарҙа көршәк яһалған һәм металл эшкәрткән һөнәрселек оҫтаханалары табылған. Был урындағы ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған күп һанлы әйберҙәр уларҙа эш ҡайнағанын раҫлай. Һүҙ тәү сиратта керамик изделиелар тураһында бара. Дактарға хас һауыт-һаба күҙәнәкле орнамент менән биҙәлгән (аҙыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылған) һауыттарҙан, емеш-еләк һауыттарынан (бейек аяҡлы мискәләр) һәм кәсә формаһындағы йәйпәктәрҙән ғибәрәт. Дактар шулай уҡ формаһы һәм биҙәге менән кельттар йәшәгән өлкәләрҙә эшләнгән оҡшаш әйберҙәрҙән айырылып торған рәсемле керамика ла эшләгән. Сармизегетуза тирәһендәге тораҡ пункттарҙа хайуандар һүрәттәре, шулай уҡ үҫемлек һәм геометрик орнаменттар менән биҙәлгән һауыттар яһағандар. Был һауыттарҙы археологтар һарай яны керамикаһы тип атай. [[Файл:Sarmizegetusa Regia 2011 2.jpg|thumb|[[Сармизегетуза]] ғибәҙәтханаһындағы ағас бағаналар]] === Дактарҙың ғибәҙәтханалары һәм ғибәҙәт ҡылыу урындары === Иң боронғо изге урындар (уларҙың ҙурлығы граждан тәғәйенләнешендәге ғәҙәти ҡоролмаларҙан күпкә ҙурыраҡ) тура мөйөшлө ағас ҡоролмаларҙан ғибәрәт һәм апсида формаһындағы, төньяҡ-көнбайышҡа йүнәлешле бинанан ғибәрәт. Декеней үткәргән реформа көсләп «рәсми» динде индерә, һөҙөмтәлә яңы ғибәҙәтханалар барлыҡҡа килә. Изге сармизегетуза өлкәһендә лә, ҡайһы бер тораҡ пункттарҙа һәм ҡәлғәләрҙә түңәрәк һәм дүрт мөйөшлө изге урындар табылған. Түңәрәк формалағы ғибәҙәтханалар тирәләй таш йәки ағас майҙансыҡтар эсендә дүрт яҡлы бүлмә һәм төньяҡ-көнбайышҡа йүнәлешле апсида урынлашҡан. Дүрт ҡырлыларҙы эзбизташ йәки андезит тамбурҙарына таянып торған колонналар тотоп тора, ә ҡоролмалар үҙҙәре Урта диңгеҙ ғибәҙәтханаларын хәтерләтә. Дактар йәшәгән ерҙәрҙә «халыҡ» ышаныуҙары һәм йолаларының үҙенсәлеге тураһында һөйләгән бер нисә изге урын табылған. Мәҫәлән, Концештиҙа, күл ярында, моғайын, изге сауҡалыҡта, йорт хайуандарын яндырған майҙансыҡ булған. Табылған һөйәктәрҙең күпселеге аяҡ-ҡул фрагменттарынан ғибәрәт, был ҡорбан килтереүҙең үҙенсәлеген күрһәтә. Ҡайһы бер ҡоҙоҡтарҙа, моғайын, һыу рухтарына тәғәйенләнгән ритуаль һауыттар ҡатлауланмалар табылған. Көмөш әйберҙәр табылдыҡтары ла күп. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ тораҡ пункттарҙан ситтә урынлашҡан махсус ҡаҙылған соҡорҙарҙа шәхси йәшерен урындар тураһында бара. Уларҙа кейем биҙәүестәре (ҡаптырма, [[беләҙек]]тәр, [[муйынсаҡ]]тар һ.б.) йәшерелгән. Шулай уҡ йәшерер алдынан әйберҙәрҙе аңлы рәүештә боҙоу осраҡтары ла бар. Һәм, ниһайәт, күп кенә тораҡ пункттарҙа, башлыса Карпат зонаһынан ситтә, сихри йолалар башҡарыу билдәләнә. Археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында балсыҡтан эшләнгән, аңлы рәүештә сәнсеү-ҡаҙау йәки боҙоу эҙҙәре менән кеше фигуралары табыла. Ҡайһы бер урындарҙа сихри тылсым әйберҙәренең тотош «комплекты» табылған. Һис шикһеҙ, был күп кенә боронғо халыҡтарҙа этнологтар тарафынан билдәләнгән йолаларға оҡшаш «халыҡ» йолаларының дәлиле. Изге урындар һәм башҡа ғибәҙәт ҡылыу урындары әҙәбиәттә телгә алынған «рәсми» диндең дә, традицион йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙең дә йәшәүен раҫлай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дакия хакимдары исемлеге]] * [[Дак һыбайлылары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Даки |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2627735 |автор=Маяк И. Л. |том=8 |страницы=246 |ref=Маяк|архив=https://web.archive.org/web/20220929105139/https://bigenc.ru/world_history/text/2627735 |архив дата=2022-09-29 }} * {{Книга|ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Niculice/Niculice_1987_Severnye.pdf|автор=Никулицэ И. Т.|заглавие=Северные фракийцы в VI—I вв. до н. э.|год=1987|место=Кишинев|издательство=Штиинца|страниц=272}} * {{статья |ref=Nandris |заглавие=The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context<!-- |издание= Archaeologia Austriaca--> |ссылка=https://books.google.com/books?id=C-TnAAAAMAAJ |издательство=Deuticke |место=Vienna |том=13 |номер=13—14 |издание=Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag |issn=0003-8008 |isbn=978-3700544203 |язык=en |тип=journal |автор=Nandris, John |ответственный=Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert |год=1976 }} * {{книга |ref=Husovská |заглавие=Slovakia: walking through centuries of cities and towns |ссылка=https://books.google.com/books?id=Zpp7AAAAMAAJ |издательство=Príroda |год=1998 |isbn=978-8007010413 |язык=en |автор=Husovská, Ludmilá }} * {{cite book |ref = {{sfnRef|Herodotus|440 BC}} |last = Herodotus |author-link = Геродот |title = Histories |url = http://www.sacred-texts.com/cla/hh/ |year = |language = grc }} * {{cite encyclopedia |last = Fol |first = Alexander |author-link = Alexander Fol |editor-last = de Laet |editor-first = Sigfried J. |encyclopedia = History of Humanity |title = Thracians, Celts, Illyrians and Dacians |series = History of Humanity |volume = 3: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |url = https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC |publisher = [[UNESCO]] |year = 1996 |isbn = 978-9231028120 }} * {{cite book |ref = Crossland, Boardman |last1 = Crossland |first1 = R.A. |last2 = Boardman |first2 = John |title = Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period |series = The Cambridge Ancient History |volume = 3 |issue = Part 1 |year = 1982 |publisher = CUP |isbn = 978-0521224963 }} * {{cite book |last = Roesler |first = Robert E. |title = Das vorromische Dacien |year = 1864 |publisher = Academy, Wien, XLV }} * {{cite book |last = Everitt |first = Anthony |title = Hadrian and the Triumph of Rome |url = https://archive.org/details/hadriantriumphof0000ever |year = 2010 |publisher = Random House Trade |isbn = 978-0812978148 }} * {{cite book |last = Bunbury |first = Edward Herbert |title = A history of ancient geography among the Greeks and Romans: from the earliest ages till the fall of the Roman empire. |url = https://archive.org/details/historyofancient0001bunb |publisher = Humanities Press International |year = 1979 |location = London |isbn = 978-9070265113 }} * {{cite book |last = Oltean |first = Ioana Adina |title = Dacia: landscape, colonisation and romanisation |url = https://books.google.com/books?id=wgvH2j7dWuEC |year = 2007 |publisher = Routledge |isbn=978-0415412520 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Фракий ҡәбиләләре]] [[Категория:Дакия]] 25ia4x2jv09qtse5n241kh019mh0jyw 0 200535 1294687 2026-04-27T14:41:02Z Akkashka 14326 [[Даттар]] битенең исемен [[Дактар]] тип Akkashka алыштырҙы: Хаталы атама 1294687 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Дактар]] rh40dro8uzbl85sp0qq1cfgpi43465g 0 200536 1294688 2026-04-27T15:05:10Z Баныу 28584 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152628863|Шуваев, Дмитрий Савельевич]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1294688 wikitext text/x-wiki '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] – [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]] ) – [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы . [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй империяһының хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]<nowiki/>ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, 1885 йылдың 11 февраленән — [[Новочеркасск казак училищеһы]] начальнигы[1]. 1899 йылдың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры.1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә.1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Һуғыш министрлығының Баш интендант идаралығы начальнигы була. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә.. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Һуғыш министрлығының Баш интендант идаралығы начальнигы була. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә.. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г.Э.Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: : «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д.С.Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» - Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһынан]] һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә <ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, Липецкиҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында НКВД тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына ( РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары ). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә. Атыу үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[Суд|суды]] президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң) . === Ғәиләһе === .Ҡатыны - Елизавета Петровна. Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р.А.Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * [[Орден Святого Станислава (Российская империя)|Орден Святого Станислава]] 3-й степени с мечами и бантом (09.01.1874); * [[Орден Святой Анны]] 4-й степени (09.01.1874); * Орден Святой Анны 3-й степени с мечами и бантом (08.11.1876); * Орден Святого Станислава 2-й степени с мечами (08.11.1876); * Орден Святой Анны 2-й степени (01.11.1881); * [[Орден Святого Владимира]] 4-й степени (16.12.1885); * Монаршая благодарность (07.05.1887); * Орден Святого Владимира 3-й степени (27.12.1890); * Орден Святого Станислава 1-й степени (01.08.1903); * Орден Святой Анны 1-й степени (11.02.1906); * Орден Святого Владимира 2-й степени (05.09.1909); * [[Орден Белого орла (Российская империя)|Орден Белого орла]] (25.03.1912); * [[Орден Святого Александра Невского]] (06.12.1914); * Бриллиантовые знаки к ордену Святого Александра Невского (10.04.1916); * [[Знак отличия беспорочной службы]] за XL лет (22.08.1916). {{Конец кол}} == Рецензиялар == Генерал-полковник Иван Васильевич Болдин <ref>{{Китап|автор=Болдин И. В.|часть=Далёкое прошлое|заглавие=Страницы жизни|ссылка часть=|ответственный=Литературная запись А.С. Палея|место=М.|издательство=Воениздат|год=1961}}</ref> : . <references responsive="1"></references> == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич  (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 1y3z5gcaq5pu0hrkm97p7ri0rl5jf17 1294691 1294688 2026-04-27T15:17:28Z Баныу 28584 1294691 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй империяһының хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, 1885 йылдың 11 февраленән — [[Новочеркасск казак училищеһы]] начальнигы[1]. 1899 йылдың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * [[Орден Святого Станислава (Российская империя)|Орден Святого Станислава]] 3-й степени с мечами и бантом (09.01.1874); * [[Орден Святой Анны]] 4-й степени (09.01.1874); * Орден Святой Анны 3-й степени с мечами и бантом (08.11.1876); * Орден Святого Станислава 2-й степени с мечами (08.11.1876); * Орден Святой Анны 2-й степени (01.11.1881); * [[Орден Святого Владимира]] 4-й степени (16.12.1885); * Монаршая благодарность (07.05.1887); * Орден Святого Владимира 3-й степени (27.12.1890); * Орден Святого Станислава 1-й степени (01.08.1903); * Орден Святой Анны 1-й степени (11.02.1906); * Орден Святого Владимира 2-й степени (05.09.1909); * [[Орден Белого орла (Российская империя)|Орден Белого орла]] (25.03.1912); * [[Орден Святого Александра Невского]] (06.12.1914); * Бриллиантовые знаки к ордену Святого Александра Невского (10.04.1916); * [[Знак отличия беспорочной службы]] за XL лет (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 07dth0fg2365mwzx4n4yb1d0rope1f7 1294692 1294691 2026-04-27T15:18:10Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294692 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй империяһының хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, 1885 йылдың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. 1899 йылдың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * [[Орден Святого Станислава (Российская империя)|Орден Святого Станислава]] 3-й степени с мечами и бантом (09.01.1874); * [[Орден Святой Анны]] 4-й степени (09.01.1874); * Орден Святой Анны 3-й степени с мечами и бантом (08.11.1876); * Орден Святого Станислава 2-й степени с мечами (08.11.1876); * Орден Святой Анны 2-й степени (01.11.1881); * [[Орден Святого Владимира]] 4-й степени (16.12.1885); * Монаршая благодарность (07.05.1887); * Орден Святого Владимира 3-й степени (27.12.1890); * Орден Святого Станислава 1-й степени (01.08.1903); * Орден Святой Анны 1-й степени (11.02.1906); * Орден Святого Владимира 2-й степени (05.09.1909); * [[Орден Белого орла (Российская империя)|Орден Белого орла]] (25.03.1912); * [[Орден Святого Александра Невского]] (06.12.1914); * Бриллиантовые знаки к ордену Святого Александра Невского (10.04.1916); * [[Знак отличия беспорочной службы]] за XL лет (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] dp4zq1r1mncbh1vr16u0cwt5enc47vf 1294693 1294692 2026-04-27T15:20:47Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294693 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй империяһының хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * [[Орден Святого Станислава (Российская империя)|Орден Святого Станислава]] 3-й степени с мечами и бантом (09.01.1874); * [[Орден Святой Анны]] 4-й степени (09.01.1874); * Орден Святой Анны 3-й степени с мечами и бантом (08.11.1876); * Орден Святого Станислава 2-й степени с мечами (08.11.1876); * Орден Святой Анны 2-й степени (01.11.1881); * [[Орден Святого Владимира]] 4-й степени (16.12.1885); * Монаршая благодарность (07.05.1887); * Орден Святого Владимира 3-й степени (27.12.1890); * Орден Святого Станислава 1-й степени (01.08.1903); * Орден Святой Анны 1-й степени (11.02.1906); * Орден Святого Владимира 2-й степени (05.09.1909); * [[Орден Белого орла (Российская империя)|Орден Белого орла]] (25.03.1912); * [[Орден Святого Александра Невского]] (06.12.1914); * Бриллиантовые знаки к ордену Святого Александра Невского (10.04.1916); * [[Знак отличия беспорочной службы]] за XL лет (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] gfm1r98keiz8skzjxjiinpadz2d738w 1294702 1294693 2026-04-27T15:38:16Z Баныу 28584 /* Наградалары */ 1294702 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй империяһының хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * [[Знак отличия беспорочной службы]] за XL лет (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] k0t1wh64s0leipyibqcy3hb07bmijub 1294707 1294702 2026-04-27T15:53:43Z Баныу 28584 /* Наградалары */ 1294707 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй империяһының хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] mvfk4cjdk4d1hgri5r5htgqds7o2sed 1294708 1294707 2026-04-27T15:58:28Z Баныу 28584 1294708 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эше 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа ваҡытында бара. Квартирмейстерҙар кафедраһын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар кафедралары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер төркөм институттан профессорҙарҙы индереү юлы менән техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бирелә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәри интендант органдары ла үҙгәртеп ҡороуға дусар була. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 4pzi6n5po9sf0driopddqojbkxd0xhy 1294712 1294708 2026-04-27T16:13:49Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294712 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында пехота канцелярияһын һуғышҡа әҙерләү һәм ғәскәрҙәр менән тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1915 йылдың 13 декабрендә баш полевой интендант һәм Юғары баш командующий штабының яңы ойошторолған баш полевой интендант дирекцияһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] fo3vty1p0e1t3ya8mx287180kjgycha 1294713 1294712 2026-04-27T16:21:22Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294713 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы начальнигы. [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] n2wpklwkyjhrifon674gbk4y0p72clx 1294716 1294713 2026-04-27T16:26:26Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294716 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] s46avdimnmq2yc9pf9zuwodug234u5g 1294719 1294716 2026-04-27T16:28:14Z Баныу 28584 1294719 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Атыу аша үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] sz7knxcoekzii0i73na3jqdw0t1ygy8 1294744 1294719 2026-04-28T03:36:05Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294744 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә НКВД-ның [[Воронеж өлкәһе]] буйынса дирекцияһы тройкаһы уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] nll3tndv9wh53vxok13svk7qld8yhd2 1294746 1294744 2026-04-28T04:02:14Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294746 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссияһы тарафынан уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге НКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] gr8jdfqj8s7otkiwxtz7iihsi9kwnji 1294747 1294746 2026-04-28T04:15:02Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294747 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия тарафынан уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] okhdw8ajdubc8x14wpo82xrrs3ihafp 1294748 1294747 2026-04-28T04:17:30Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294748 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән шинель, кейеҙ итек һәм черкес шинелдәре менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] e3wpvwv17vj81lx87u30zl4lirz0kqu 1294749 1294748 2026-04-28T04:37:10Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294749 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич [[Ырымбур]]ҙың нәҫелдән килгән почётлы граждандарынан. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] mluezblijxopyadrey5nbyjxmpw2gzb 1294752 1294749 2026-04-28T04:55:34Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294752 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт иткән. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] adh1w7bzbrbm3hizinnohm6n8812ed8 1294753 1294752 2026-04-28T05:00:50Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294753 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт иткән. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] befwvcrmv3tpsszsgfvlqw17i1j6t80 1294754 1294753 2026-04-28T05:10:51Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294754 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт иткән. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] df0yh499i3pzgklez9q8c3ynv3yij9p 1294756 1294754 2026-04-28T05:12:42Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294756 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] objxpqsmkpo6qcmuqhhv5iar9rnkou5 1294757 1294756 2026-04-28T05:14:14Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294757 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] prro9oj3f08709v02piy58cvk6l4cre 1294758 1294757 2026-04-28T05:15:13Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294758 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 7ud0wh5cidt0lngwylqi8pzl75tgd4r 1294759 1294758 2026-04-28T05:16:13Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1294759 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Өфөнөң почётлы граждандары]] 8uudqqeuyi8e4garfetk8uaq8hsb1zk 1294760 1294759 2026-04-28T05:19:55Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1294760 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданины булған. Ырымбур казна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе булған<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 7ud0wh5cidt0lngwylqi8pzl75tgd4r 1294768 1294760 2026-04-28T09:37:23Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294768 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданины була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 97mo96l9vw5ugy8dz8d6zl2jdfnfxp7 1294769 1294768 2026-04-28T09:39:39Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294769 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев Г. Э. Львов етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] d9cy7dva892k1sr15522hqhwgmv4sm4 1294771 1294769 2026-04-28T09:50:41Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294771 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Г. Э. Львов башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] 62tiuk30aah1uvpikqh0tfvmfxut52c 1294772 1294771 2026-04-28T09:56:15Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294772 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Львов Г. Е. башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында һуғыш министры вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] nh54rb10s5vfakxl6lcgdjc7riqtc3s 1294773 1294772 2026-04-28T10:02:48Z Баныу 28584 /* Биографияһы */ 1294773 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Львов Г. Е. башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында хәрби министр вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры Р. А. Руденкоға атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] p5mddc7m0l2rk2t9zqrmrqodpcq70g4 1294774 1294773 2026-04-28T10:06:40Z Баныу 28584 /* Ғәиләһе */ 1294774 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры. == Биографияһы == Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе<ref name=":1">[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]</ref>. [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө Александр хәрби училищеһын тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә ; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы<ref name=":1" />. 1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә<ref name=":1" />. Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән. Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Львов Г. Е. башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә: <blockquote> «Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ». </blockquote> [[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]] 1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла. 1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында хәрби министр вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була. 1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә<ref>{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}</ref>, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға. 1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары). 1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк: {{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}} Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң). === Ғәиләһе === * Ҡатыны — Елизавета Петровна. * Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес . * Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры [[Руденко Роман Андреевич]]ҡа атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа. == Наградалары == {{Колонки}} * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874); * 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ; * 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885); * Монар рәхмәт (07.05.1887); * 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890); * 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903); * 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906); * 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909); * Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912); * Изге Александр Невский ордены (06.12.1914); * Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916); * «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916). {{Конец кол}} == Әҙәбиәт == * ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}} * Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне». [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]] [[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1854 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]] oxnyoi52fayuddik51n1vwpilacbp9x 0 200537 1294700 2026-04-27T15:35:46Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында... 1294700 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. qqa77c0cqrgjn05jdntp1v6y9ks95rl 1294704 1294700 2026-04-27T15:46:07Z Вәхит 24644 1294704 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|Трепча руднигы]] [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|«Трепча»]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 5y3sye66qsik3yfgpu5yr2llvr1n2z8 1294705 1294704 2026-04-27T15:46:35Z Вәхит 24644 added [[Category:Косово Республикаһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294705 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|Трепча руднигы]] [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|«Трепча»]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Косово Республикаһы]] jkl1c491kc8xo63a52uv58ndqbvsris 1294706 1294705 2026-04-27T15:46:58Z Вәхит 24644 added [[Category:Косово тарихы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1294706 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|Трепча руднигы]] [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|«Трепча»]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] 95p9ufnrpjs0iamva4kiozd0m0bnbea 1294724 1294706 2026-04-27T17:19:07Z Вәхит 24644 /* Ҡылыҡһырлама */ 1294724 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] srrp0yrcy9jpj7jjoxq8gftp6ckfkb7 1294725 1294724 2026-04-27T17:20:10Z Вәхит 24644 /* Ҡылыҡһырлама */ 1294725 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] 58td2v9lfn5fp9tgevgb0i54piziq8c 1294726 1294725 2026-04-27T17:28:39Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1294726 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] Урта быуаттарға тиклем Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}</ref>. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[урта быуаттар]]ға тиклем туҡтай<ref>Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013</ref>. === Урта быуаттар === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] bb1urfb7n4ipfs7xpv1ksrogaygs7un 1294729 1294726 2026-04-27T17:42:19Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1294729 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] Урта быуаттарға тиклем Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}</ref>. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла<ref>Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013</ref>. === Урта быуаттар === Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай<ref name="THETREPCAMINES" />. 1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] exnmlp28pf9wk68jw1h7arptooey7f7 1294730 1294729 2026-04-27T17:42:54Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1294730 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] Урта быуаттарға тиклем Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}</ref>. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла<ref>Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013</ref>. === Урта быуаттар === Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай<ref name="THETREPCAMINES" />. 1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] 47ad6ejlath76vq2w1ejcn2r64so0pe 1294731 1294730 2026-04-27T17:53:17Z Вәхит 24644 /* Урта быуаттар */ 1294731 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора. [[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә. == Ҡылыҡһырлама == Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора<ref>[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}</ref>. [[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]] Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр<ref>Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo</ref>. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған<ref>{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}</ref>. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған. Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш<ref name="THETREPCAMINES">http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».</ref>. == Тарихы == [[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]] Урта быуаттарға тиклем Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә<ref>{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}</ref>. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла<ref>Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013</ref>. === Урта быуаттар === Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай<ref name="THETREPCAMINES" />. 1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. Етәкселектәге баш-баштаҡлыҡ һәм квалификациялы эшселәрҙең китеүе арҡаһында етештереү туҡтатыла, әммә 1455 йылдан рудниктар яңынан төрөк идаралығы аҫтына алына. Төрөктәр тау кодексын камиллаштыра һәм [[Бөйөк Төрөк һуғышы]]на (1685 йыл) тиклем тәңкәләр һәм ҡорал етештереүсе фабрикаларҙы сеймал менән тәьмин итеү өсөн Трепча һәм башҡа рудниктарҙы әүҙем файҙалана. Был ваҡыттан алып Сербия халҡының ситкә китеүе арҡаһында бөтә Балҡан рудниктары тиҙ арала бөлгөнлөккә төшә башлай һәм шулай уҡ Ново-Брдо рудниктарында алтын, көмөш һәм ҡурғаш сығарыу яйлай<ref name="THETREPCAMINES" />. === Selection Trust компанияһы === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Косово Республикаһы]] [[Категория:Косово тарихы]] lcuj8vib0lx3584xt6ukquubb4v20jo 1 200538 1294701 2026-04-27T15:37:43Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Трепча|27 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=сәнәғәт комплексы |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} 1294701 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Трепча|27 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=сәнәғәт комплексы |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }} exaqly0zr26dx9v0s2kri77osf5ho4z 1 200539 1294709 2026-04-27T16:00:43Z Баныу 28584 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Шуваев, Александр Михайлович|27 апрель 2026 йыл}} 1294709 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шуваев, Александр Михайлович|27 апрель 2026 йыл}} sfaxja94sjirtecordp6idvuqrekfmt 1294710 1294709 2026-04-27T16:01:21Z Баныу 28584 1294710 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шуваев, Александр Савельевич|27 апрель 2026 йыл}} 9nudgtcpcgrfi9bytvbmthz3dia6n26 1294711 1294710 2026-04-27T16:03:42Z Баныу 28584 1294711 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич|27 апрель 2026 йыл}} 855frbymzq8ebi6cflku87wf1u8pzof 1294715 1294711 2026-04-27T16:24:46Z Баныу 28584 1294715 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич|27 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=әҙәбиәт |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= |ил3= }} nyl7395w6ag0htardxg1vf8ybg06hds 4 200540 1294717 2026-04-27T16:27:09Z ~2026-25577-70 47654 Of the Islamic law 1294717 wikitext text/x-wiki التعداد السكاني 92417700 (2025) تعديل قيمة خاصية (P1082) في ويكي بيانات ewnko46sofaah98pmajf1z4dvmy3qf2 1 200541 1294721 2026-04-27T16:31:56Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Даки||27 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих |тема2= |тема3= |ил=Румыния |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:1, 27 апрель 2026 (UTC) ~~~~ 1294721 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Даки||27 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих |тема2= |тема3= |ил=Румыния |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:1, 27 апрель 2026 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 16:31, 27 апрель 2026 (UTC) nlv98ie92tckj8alfvjpzzjo9l7qm1e 0 200542 1294761 2026-04-28T05:23:28Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151859478|Затмение]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1294761 wikitext text/x-wiki [[Файл:Diagram_of_eclipses_(1898).jpg|мини|Гимназиялар өсөн Географик атлас схемаһы (1898)]] '''Тотолоу''' — бер күк есеме икенсе күк есеменән яҡтылыҡты ҡаплаған астрономик хәл. Иң билдәлеләре — [[Ай тотолоу|Ай]] һәм [[Ҡояш тотолоу|Ҡояш]] тотолоу. Шулай уҡ [[Планета|планеталарҙың]] ( Меркурий һәм Венера ) [[Ҡояш]] дискыһы буйлап үтеүе кеүек күренештәр ҙә бар. == Һылтанмалар == [[Файл:Lunar_eclipse-ru.svg|мини|Ай тотолоу схемаһы]] Ай Ер ташлаған күләгә конусына ингәндә була. 363 000 км алыҫлыҡта Ер күләгәһенең диаметры (Айҙың Ерҙән иң яҡын алыҫлығы) яҡынса Ай диаметрынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә бөтә Ай тотола ала. == Ҡояш тотолоу == [[Файл:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[1999 йыл|1999]] йылда [[Франция|Францияла]] Ҡояш тотолоу]] Ҡояш тотолоу [[Ай (юлдаш)|Ай]] күҙәтеүсе менән [[Ҡояш]] араһында ҡалып, уны кәртәләгәндә була. Тотолоу алдынан Ай яҡтыртылмаған яғы менән беҙгә ҡарағанға күрә, тотолоу алдынан һәр ваҡыт яңы ай була, йәғни Ай күренмәй. Ҡояш ҡара диск менән ҡапланған кеүек тойола; Ерҙән күҙәтеүсе был күренеште Ҡояш тотолоуы кеүек күрә. Иң оҙайлы Ҡояш тотолоуы 2010 йылдың 15 ғинуарында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла була һәм 11 минуттан ашыу дауам итә <ref name="Самое длинное солнечное затмение тысячелетия">http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046 {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046|date=20220126182441}} Вести</ref> . == Ай тотолоу == Әлеге ваҡытта Ай, Ер һәм планеталар хәрәкәтен теүәл һүрәтләгән математик моделдәр бар. Компьютерҙар ярҙамында күктәге күҙәтелгән теләһә ниндәй есемдең урынын үткәнгә һәм киләсәккә меңәр йылдар дауамында юғары теүәллек менән иҫәпләргә мөмкин. Әммә заманса иҫәпләү саралары һәм математик моделдәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк ғалимдар Ҡояш һәм Ай тотолоуын алдан күҙаллай алған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, Яҡын Көнсығыш һәм Ҡытай ғалимдары быны бер нисә мең йыл элек эшләгән. [[Антиклыҡ|Антик]] осорҙа ла тотолоуҙарҙы уңышлы алдан әйткәндәр. Әгәр Айҙың орбитаһы эклиптика яҫылығында ятһа, һәр ай (ҡәтғи әйткәндә, һәр 29,5 тәүлек) Ерҙә бер Ай (тулы айҙа) һәм бер Ҡояш (яңы айҙа) тотолоуы күҙәтелер ине. Әммә ай орбитаһының ауышлығы яҡынса 5 градус тәшкил итә, шуға күрә тотолоу өсөн Айҙың яңы ай йәки тулы ай ваҡытында орбитаның бер төйөнөнә яҡын (йәғни орбита һәм эклиптика киҫешкән урынға яҡын) үтеүе кәрәк. Бындай тап килеүҙәр һирәк була, әммә даими рәүештә, был тотолоуҙарҙың сағыштырмаса һирәк булыуына сәбәпсе була. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр һәм тотолоуҙарҙы теркәү Ай һәм Ҡояш тотолоуҙары 6585,3 тәүлек, йәки 18 йыл, 11 көн һәм 8 сәғәттән саҡ ҡына кәмерәк оҙонлоҡтағы цикл менән бара тип күрһәтә. Был период сарос тип атала. Бер сарос эсендә 28—29 Ай тотолоуы һәм 41—43 Ҡояш тотолоуы була (Ҡояш тотолоуҙарынан — 15—17 өлөшлө, 15 ҡулса формаһындағы һәм 13 тулы). Күпселек уйлағандан айырмалы, Ай тотолоуҙар Ҡояш тотолоуҙарға ҡарағанда һирәгерәк була. Ләкин Ай тотолоуҙы Ер шарының яртыһында, ә Ҡояш тотолоуҙың өлөшләтә күренешен Ер шарының сирек өлөшөндә, тулыһын иһә ни бары 250 км киңлегендәге һыҙатта ғына күҙәтеп була. Сарос тәүлеккә тапҡыр булмағанлыҡтанн, киләһе осорҙа тотолоу һыҙаты алдағы осорҙа булған урынынан башҡа ерҙә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә бер урында тулы Ҡояш тотолоуҙар ысынлап та һирәк ҡабатлана: уртаса алғанда, өс йөҙ йылға бер тапҡыр. Шуға күрә бер урында йәшәгән күҙәтеүсе үҙ ғүмерендә күп кенә Ай тотолоуҙарын күрергә һәм бер генә Ҡояш тотолоуын да күрә алмаҫҡа мөмкин. Мәҫәлән, Мәскәүҙә тарихи осорҙа биш тулы ҡояш тотолоуы теркәлгән: 1124 йылдың 11 авгусы (Мәскәүҙән көньяҡ-көнбайышта күҙәтелгән), 1140 йылдың 20 марты, 1415 йылдың 7 июне, 1476 йылдың 25 феврале һәм 1887 йылдың 19 авгусы (Мәскәүҙән төньяҡта күҙәтелгән), ә 4 минутлыҡ киләһе тотолоу 2126 йылдың 16 октябрендә күҙәтеләсәк. Сарос [[боронғо Мысыр]] һәм [[Бәбел|Вавилон]] астрономдарына билдәле булған. Сарос арҡаһында боронғо астрономдар күк йөҙө механикаһы тураһында аныҡ күҙаллауҙары ла, иҫәпләү ҡоралдары ла булмаһа ла, тотолоуҙарҙы етерлек аныҡлыҡ менән алдан әйтә алғандар. Ысынлап та, тотолоу көнөн һәм ваҡытын күҙаллау өсөн һуңғы ваҡытта булған тотолоуҙар исемлеге булыуы һәм һәр береһенең көнөнә һәм ваҡытына бөтөн һандағы саростарҙы өҫтәү етә. Ай тотолоуын алдан күҙаллау бөтөнләй ҡатмарлы түгел. Ҡояш тотолоуы менән бер аҙ ҡатмарлыраҡ, сөнки сарос аша тотолоу ҡабатланһа, уның һыҙаты икенсе урында үтәсәген иҫәпкә алырға кәрәк, һәм был урынды иҫәпләй белергә кәрәк. Ҡояш тотолоуын иҫәпләүҙе еңеләйтеү өсөн боронғо ғалимдар өсләтә сарос йәки [[:ru:Экселигмос|экселигмос]] ҡулланған, был период 19 755,9 тәүлеккә тиң, ул тәүлектең бөтөн '''һанынан аҙыраҡ айырыла.''' Сарос буйынса тотолоуҙарҙы фаразлау 300 йыл эсендә дөрөҫ аныҡлыҡ бирә, алыҫ ваҡыттарҙа хаталар тупланыу арҡаһында өҙөклөктәр башлана. == Ай төйөндәре һәм уларҙың Ҡояш һәм Ай тотолоуындағы роле == '''Ай төйөндәре''' — [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптика яҫылығы менән киҫешкән нөктәләр. Төньяҡ һәм Көньяҡ ай төйөнөн айыралар. Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай төйөндәре менән туранан-тура бәйле һәм һәр ваҡыт төйөндәрҙең береһе янында була. Тулы Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай үҙ орбитаһының төйөндәренең береһенә иң яҡын булғанда була. Тулы ҡояш тотолоу ваҡытында Айҙың күләгәһе Ер экваторына яҡын төшә, ә ай тотолоуҙа Ерҙең күләгәһе Айҙы тулыһынса ҡаплай. Шулай итеп, тулы Ҡояш тотолоуы — Ҡояш, Ер (экватор буйынса) һәм Айҙың бер һыҙыҡҡа ни тиклем яҡшы теҙелеүенең (был тотолоу циклында ни тиклем тигеҙ килеп сыҡҡанлығы) күрһәткесе. Ҡояштың өлөшләтә һәм ярым күләгәле Ай тотолоуҙары Ай төйөндәрҙең береһенән етерлек арауыҡта (градустарҙа) булғанда тотолоу барлыҡҡа килгәнен аңлата. Шулай итеп, Ай күләгәһе Ерҙе «үтеп» йәки Ер ҡотоптарының береһенә бик яҡын төшә (Ҡояш тотолоу өсөн); йәки Ер күләгәһе Айҙы тиҙ генә үҙләштерә (ярым күләгәле Ай тотолоу өсөн). Ҡояш һәм Ай тотош тотолоуҙары Ай үҙ орбитаһының төйөндәренең береһенә иң яҡын булғанда була. Ай күләгәһе (Ҡояш тулыһынса тотолған осраҡта) Ер экваторына иң яҡын төшә; йәки Ер күләгәһе Айҙы тулыһынса үҙенә һеңдерә (Ай тотолған осраҡта). Шулай итеп, тотош тотолоу — Ҡояш, Ер (экваторҙа) һәм Ай ни тиклем тигеҙ тура килгәнен (был билдәле бер тотолоу циклы барышында ни тиклем тигеҙ булғанын) күрһәтә. Ҡояштың өлөшләтә һәм ярым күләгәле Ай тотолоуҙары Ай төйөндәрҙең береһенән етерлек арауыҡта (градустарҙа) булғанда тотолоу барлыҡҡа килгәнен аңлата. Шулай итеп, Ай күләгәһе Ерҙе «үтеп» йәки Ер ҡотоптарының береһенә бик яҡын төшә (Ҡояш тотолоу өсөн); йәки Ер күләгәһе Айҙы йотмай тиерлек (ярым күләгәле Ай тотолоу өсөн). Шулай уҡ тулы һәм ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуҙары төшөнсәләрен айырып ҡарарға кәрәк. Ҡояш тотолоуҙары һәр хәлдә төйөндәрҙең береһенә яҡын була, әммә тулы һәм ҡулса формаһындағы ҡояш тотолоуҙары тотолоу мәлендә Айҙың Ерҙән алыҫлығы менән айырыла һәм был факт төйөндәргә бәйле түгел. Тотолоу ваҡытында Ай Ергә иң яҡын булғанда, ул тулы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә; Ерҙән алыҫыраҡ булғанда ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә (Айҙан килгән максималь күләгә нөктәһе Ер өҫтөндә фокуслана). Айҙың төйөндәргә яҡынлығы географик яҡтан тотолоу мәлендә күләгәнең Ер экваторына яҡынлығын күрһәтә(унда ҡояш тотолғанда Айҙың максималь күләгәһе урынлаша) йәки Ай тотолоу ваҡытында Айҙың Ер күләгәһе менән тулыһынса ҡапланыу дәрәжәһен күрһәтә. Тулыһынса ҡапланмаған йәки Ерҙә максималь күләгә нөктәһе географик булмаған осраҡта был өлөшләтә тотолоу тураһында һөйләй һәм шул мәлдә Ай менән Ай төйөндәренең береһе араһындағы һиҙелерлек ҙур арауыҡты күрһәтә. Был тотолоу булғанлыҡтан, Ай, ысынлап та, төйөндәрҙең береһенә яҡын, әммә етерлек кимәлдә яҡын түгел. Тулы йәки ҡулса формаһындағы тотолоу ваҡытында, йәғни Ер өҫтөндә максималь күләгә нөктәһенең географик координатаһын барлыҡҡа килтергәндә, Ай төйөндәрҙең береһенә иң яҡын буласаҡ. Ерҙә тотолоуҙың тулылыҡ дәрәжәһе (тулы йәки ҡулса формаһында) тотолоу ваҡытында Айҙың Ерҙән алыҫлығына ҡарап билдәләнә һәм Айҙың Ай төйөндәренә яҡынлығына бәйле түгел. Ҡояш тотолоу ваҡытында Айҙың үҙенең орбита төйөндәренең береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе Айҙың максималь күләгәһенең Ер экваторына географик яҡынлығын күрһәтәсәк. == Тотолоуҙың башҡа төрҙәре == Ай һәм Ҡояш тотолоуҙан тыш, күктә башҡа есемдәрҙең дә тотолоуы була. Мәҫәлән, планеталар йондоҙҙарҙы томалай ала. Бындай күренештәр ышыҡланыу тип аталалар. == Ай тотолоуҙың кешелек мәҙәниәтендә һәм фәнендәге роле == [[Файл:Solar_eclipse_under_frontal_line_from_Niva_Magazine.jpg|слева|мини|559x559пкс|1914 йылдың 8 авгусында [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында]] тотолоу, ул [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] буласаҡ хәрби хәрәкәттәре урындары аша үткән .]] [[Файл:Лунное_затмение_над_Токио,_8_октября_2014.jpg|мини|230x230пкс|2014 йылдың 8 октябрендә [[Токио]] өҫтөндә Ай тотолоу]] Борон-борондан Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары, башҡа һирәк осрай торған астрономик күренештәр кеүек үк, мәҫәлән, [[Комета|кометалар]] барлыҡҡа килеүе, кире ваҡиғалар итеп ҡабул ителә. Кешеләр тотолоуҙарҙанн бик ҡурҡҡан, сөнки улар һирәк осрай һәм ғәҙәти булмаған һәм ҡурҡыныс тәбиғәт күренештәре булып торалар. Күп мәҙәниәттәрҙә тотолоуҙар бәхетһеҙлек һәм катастрофа хәбәрсеһе тип һаналған (был бигерәк тә Ай тотолоуына ҡағыла, күрәһең, ҡан менән бәйле күләгәле Айҙың ҡыҙыл төҫө арҡаһында). Мифологияла Ай тотолоу юғары көстәр араһындағы көрәш менән бәйле булған, уларҙың береһе донъяла нығынған тәртипте боҙорға теләгән (Ҡояшты «һүндерергә» йәки «ашарға», Айҙы «үлтерергә» йәки «ҡанға батырырға»), икенсеһе уны һаҡлап ҡалырға теләгән. Ҡайһы бер халыҡтарҙың ышаныуҙары тотолоуҙар ваҡытында тулыһынса тынлыҡ һәм эшһеҙлек талап итә, икенселәре, киреһенсә, «яҡты көстәргә»ярҙам итеү өсөн әүҙем сихырсылыҡ ғәмәлдәрен талап итә. Тотолоу механизмы күптән өйрәнелеүенә һәм дөйөм билдәле булыуына ҡарамаҫтан, тотолоуға ҡарата был ҡараш ниндәйҙер кимәлдә хәҙерге заманға тиклем һаҡланған. Тотолоуҙары фән өсөн бай материал биргән. Боронғо замандарҙа тотолоуҙарҙы күҙәтеү күк механикаһын өйрәнеүҙә һәм Ҡояш системаһының төҙөлөшөн аңлауҙа ярҙам иткән. Айҙа Ер күләгәһен күҙәтеү беҙҙең планетаның шар формаһында булыуына тәүге «йыһан» дәлилен бирә. Аристотель беренсе булып Ай тотолған ваҡытта Ер күләгәһе формаһының һәр ваҡыт түңәрәк булыуын билдәләй, был Ерҙең шар формаһында булыуын күрһәтә. Ҡояш тотолоуҙары ғәҙәти ваҡытта күҙәтеү мөмкин булмаған Ҡояш тажын өйрәнеү мөмкинлеген биргән. Ҡояш тотолоу ваҡытында әһәмиәтле ҙур масса янында яҡтылыҡ нурҙарының [[Гравитация|гравитацион]] кәкреләнеү күренештәре теркәлгән, был [[Сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] һығымталарына тәүге эксперименталь дәлилдәрҙең береһе булып тора. Ҡояш системаһының эске планеталарын өйрәнеүҙә уларҙың Ҡояш дискыһы буйлап үткәнен күҙәтеү ҙур роль уйнай. Шулай, [[Ломоносов Михаил Васильевич|Ломоносов]], 1761 йылда Венераның Ҡояш дискы аша үткәнен күҙәтеп һәм Венера Ҡояш дискына ингәндә һәм сыҡҡанда ҡояш нурҙарының һыныуын асыҡлап, беренсе булып (Шретер һәм Гершельгә тиклем 30 йыл элек) Венера атмосфераһын аса, == Кинола тотолоуҙар == [[Файл:Saturn_eclipse.jpg|мини|380x380пкс|2006 йылдың 15 сентябрендә [[Сатурн (планета)|Ҡояштың Сатурндан]] тотолоуы. Фото Кассини планета-ара станциянан 2,2 миллион километр алыҫлыҡтан төшөргән.]] * [http://www.secl.ru/ «Тотолоу көндәре» .] * Икенсе планеталағы тотолоуға арналған «Pitch Black» (Кромешная тьма) фильмы, ул Рәсәй прокатында Ҡара упҡын («[[:ru:Чёрная_дыра_(фильм,_2000)|Чёрная дыра]]<nowiki/>».) тип атала. * Тулы Ҡояш тотолоуы арҡаһында Ацтек пирамидаһының ҡорбан ташында Мэль Гибсондың «Апокалипсис» фильмы геройы үлемдән ҡотола. * Стивен Кингтың «Долорес Клейборн» китабында тулы Ҡояш тотолоу ваҡытында үлтереш һүрәтләнә. Китап буйынса шул уҡ исемле фильм ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Из КНЭ|2|385|Затмения}} == Һылтанмалар == {{Навигация | Тема = Фото и Видео }} * [http://www.secl.ru/ Солнечные затмения] [[Категория:Астрономия күренештәре]] ko1q7yczvkcnl5utcaak7qoobsnl0dp