Салауат районы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Салауат районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9190</id>
    <revision>
      <id>1294807</id>
      <parentid>1283550</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28173" sha1="6cccgga69joey05x4w0ef16q3j9opjy" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}}
{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Русское название               = Салауат районы&lt;br /&gt;{{lang-ru|Салаватский район}}
 | Оригинальное название          = 
|Герб = Coat of Arms of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Salavatsky rayon.svg
|Описание флага = Салауат районы флагы
 | Страна                         = [[Рәсәй]]
 | lat_dir                        = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_dir                        = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 | region                         = 
 | type                           = 
 | уровень                        = 
 | CoordScale                     = 
 | Статус                         = [[муниципаль район]]
 | Входит в                       = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}}
 | Включает                       = 16 ауыл биләмәһе
 | Столица                        = [[Малаяҙ]] ауылы
 | Образование                    = [[1935 йыл]]
 | Упразднение                    = 
 | Глава                          = [[Кашапов Марс Фәррәх улы]]&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/967020/ Салауат районын Марс Кашапов етәкләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март]{{V|03|03|2017}}&lt;/ref&gt;
 | Название главы                 = муниципаль район башлығы
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Языки                          = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]]
 | Население                      = {{ Население | Салаватский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Салаватский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ({{ Население | Салаватский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }}
 | Место по населению             = 34
 | Плотность                      = {{ #expr: ({{ Население | Салаватский район | ч }} / 2182 round 2) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]]
 | Конфессиональный состав        = 
 | Площадь                        = 2182
 | Процент от площади             = 
 | Место по площади               = 25
 | Максимальная высота            = 
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 
 | Карта                          = Location of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).svg
 | Размер карты                   = 
 | Карта административной единицы = 
 | Размер карты ае                = 
 | Часовой пояс                   = {{MSK+2}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Телефонный код                 = 
 | Почтовые индексы               = 
 | Интернет-домен                 = 
 | Код автомобильных номеров      = 02, 102
 | Сайт                           = http://admmaloyaz.ru/
 | Категория в Commons            = 
 | Примечания                     = 
 | Название параметра1            = [[ОКАТО]]
 | Параметр1                      = {{ОКАТО|80247000000}}
}}

'''Салауат районы''' ({{lang-ru|Салаватский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәш. 1935 йылда Малаяҙ районы булараҡ ойошторолған, 1943 йылда хәҙерге исеме бирелә. Майҙаны — 2182 км². Район үҙәге — [[Малаяҙ]] ауылы Өфөгә 183 км, яҡындағы Кропачево тимер юл станцияһына (Силәбе өлкәһе) 29 км. Халҡы 2010 йыл — 27,8 мең кеше (1970 йыл — 32,9; 1979 йыл — 28,8; 1989 йыл — 26,9 мең; 1995 йыл 27,3 мең кеше). Халыҡтың тығыҙлығы — 1 км²-ға 12 кеше, шул иҫәптән ауыл ерендә — 11 кеше. Районда 64 ауыл бар, шуларҙың иң күп халыҡ йәшәгәндәре: [[Малаяҙ]] (3,8 мең), [[Мөрсәлим]] (2,4 мең — 1989 йыл), [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] (1,3 мең), [[Лаҡлы]] (1,2 мең). Күпселекте [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] тәшкил итә.

== Географияһы ==
[[Файл:Salavat district of Bashkortostan.JPG|мини|слева|[[Силәбе өлкәһе]] һәм Салауат районы сигендә ҡуйылған аншлаг]]
Райондың төп биләмәләре [[Йүрүҙән]], [[Әй]] йылғалары һыу айырғыстарына тура килә. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө буйлап Уралдың көнбайыш итәгенең алдынғы һырттары һуҙылған (Башташ, Һилейә һырттары). Көньяҡ-көнбайышта Ҡаратау һырты, ә төньяҡ-көнбайышта Өфө яҫы таулығы ята. Ер өҫтөнөң уртаса бейеклеге 370 метр булған Янғантау, Күҫәләр көкөртлө-водород сығанағы, [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе]], [[Лаҡлы мәмерйәһе]] тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.

Ҡаҙылма байлыҡтарҙан: боксит ятҡылығы (Новое, Әй), эзбизташ (Мөрсәлим, Сыбаркүл, яҙғы йорт), цемент балсығы (Ягодный), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Лағыр), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Яланкүл), агрономик руда (Миәшәгәр, Покров). Ҙур булмаған торф һаҙлыҡтары (Миәшәгәр, Аҡшишмә, Лағыр һ.б.) 600 га майҙанды биләй.

Климаты уртаса һалҡынса, вегетация осоро ҡыҫҡа һәм дымлы. Еңелсә көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡара-һоро урман һәм уңдырышлығын юғалта барған ҡара урман тупрағы таралған. Урмандар майҙаны 63,9 мең га (район биләмәһенең 31,6 проценты), үҙағастың дөйөм запасы 9 млн м³ самаһы (шул иҫәптән [[ҡайын]] — 4,5; [[уҫаҡ]] — 1,8; [[ҡарағай]] — 1,1; [[йүкә]] — 0,8 млн м³).
[[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 107,9 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,9, көтөүлектәр — 26,6 һәм сабынлыҡтар — 14,3 мең га тәшкил итә.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 66,6 %, [[татарҙар]] — 22,4 %, [[урыҫтар]] — 10 %, башҡа — 1 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Район исеме һаҡланып ҡалыуы ==
1950-се йылдар уртаһында  Салауат Юлаев был районда түгел, ә Нуриман районының Тәкәй ауылында тыуған тигән фараздар ишетелә башлай. Бәхәстәр ҡуйыра башлағас, мәсьәләне КПСС Өлкә Комитетында ҡарарға хәл итәләр. Был ултырышҡа ул саҡта   Салауат районы КПСС район комитетының беренсе секретары булып эшләгән [[Абдрахманов Барый Абдрахман улы|Барый Абдрахман улы Абдрахманов]]   Салауаттың биографияһын да, төбәк тарихын да яҡшы белгән, восстание үткән ерҙәрҙең картаһын төшөргән ифрат мәғлүмәтле Хәйрулла Дилмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов менән бара. Нуримандан иһә алтмыштан ашыу кеше килгән була.

Башта тарих буйынса фән докторҙары, кандидаттар телмәр тота, Нуриман районы вәкилдәре һөйләй. Улар Салауат Юлаев Нуриман районында тыуған тип иҫбатлай. Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов иһә, әҙерләгән карталарын элеп ҡуйып, сәғәт ярымдан ашыу һөйләй. Һүҙен туҡтатҡас та әле нуримандар һорауҙар бирә торғас, йәнә бер сәғәт ваҡыт үтеп китә. Сығыш инандырырлыҡ була. Өлкә Комитет башҡаса бындай бәхәстәр ҡуҙғатмаҫҡа тигән ҡарар сығара. Шул рәүешле башҡорт ҡаһарманының тыуған ауылы тулыһынса иҫбатлана һәм райондың исеме һаҡланып ҡала  &lt;ref&gt;Ғәбделхаҡ Ғәйнуллин. Салауат тоҡомдары. - &quot;Башҡортостан&quot;, 2004, 6 май.&lt;/ref&gt;

== Иҡтисад ==
Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, «Ҡорғаҙаҡ» минераль һыуын һауыттарға тултырыусы «Полипресс-»Ҡорғаҙаҡ&quot; заводы, урман хужалығы предприятиелары эшләй.

== Транспорт ==
Район территорияһы аша Өфө — Силәбе тимер юлы һәм Кропачево — Малаяҙ — Мәсәғүт — Красноуфимск автомобиль юлдары үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта, музыка мәктәбе, ПУ, 25 дөйөм китапхана, 48 клуб, Район үҙәк һәм 4 ауыл участка дауаханаһы бар. [[Салауат Юлаев музейы]] ([[Малаяҙ]] ауылы), Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Р.Ғариповтың]] мемориаль музейы (Арҡауыл ауылы), [[Янғантау шифаханаһы|Янғантау курорты]] эшләй.

Район халҡы өсөн аҙнаға бер тапҡыр  башҡорт телендә «Йүрүҙән» һәм рус телендә «На земле Салавата» ижтимағи-сәйәси гәзиттәре нәшер ителә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Салауат Юлаев]] (1754—1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор.
* [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] (01.12.1710 — 01.10.1814) — күренекле башҡорт сәсәне, шағир-импровизатор, азатлыҡ өсөн көрәшеүсе.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]] һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры, районда был оло наградаға беренсе булып лайыҡ булыусы. Ҡыйғы районы [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Головин Алексей Степанович]] — [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1943]])
* [[Рәми Ғарипов]] (12.2.1932 — 20.02.1977), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]], Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
* [[Ғирфанов Агиш Шәйех улы]] (1928 йылдың 14 апреле — 1999 йылдың 8 ноябре) — совет башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1971), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1978), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1988)&lt;ref&gt;[http:// https://ru.wikipedia.org/wiki/Гирфанов,_Агиш_Шаихович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/konkurs/baimov/bpr/bpr137.html Агиш Гирфанов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1945]])
* [[Ғәлин Венер Йәғәфәр улы]] (2.04.1937), ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999). [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы]] (15.03.1951), театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). [[Яҙғыйорт]] ауылынан.
* [[Зарипов Ғәбиҙулла Ғиндулла улы|Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—2001) — танылған [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).
* [[Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы]] (1.01.1978), ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006). Малаяҙ ауылынан.
* [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы.
* [[Йәндүрин Дияс Хатип улы]] ([[20 ғинуар]], [[1940]], [[Лағыр]] ауылы) — тарихсы, тарих фәндәре докторы.
* [[Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, «Халыҡтар Дуҫлығы» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры.
* [[Львов Михаил Давыдович]] (Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы) (4.01.1917 — 25.01.1988) — [[урыҫтар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры, 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы|Сафуан Әлибай]] (1941—2014) — билдәле [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге республика йәштәр премияһы]](1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, [[ЮНЕСКО]]-ның [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломы эйәһе (1996), [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Әминев Тельман Ғәзиз улы]] ({{lang-ru|Аминов Тельман Газизович}}, [[20 ғинуар]] [[1936 йыл]]) — химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref&gt;[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]&lt;/ref&gt;. [[Малаяҙ]] ауылында тыуған.
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] — совет дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның Мәғариф халыҡ комиссары ([[1930]]—[[1935]]).
* [[Пепеляев Пётр Кузьмич]] — Дан орденының тулы кавалеры.
* [[Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы]] (26.03.1899 — 1982) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1944 йылдарҙа Салауат район Советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[РСФСР]]-ҙың персональ пенсионеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://ilish-muzey.my1.ru/index/rafikov_gabbas_gabdrafikovich/0-500 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1.08.1948), ғалим-педагог һәм психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995). [[Малаяҙ]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13419-f-tikhova-rimma-m-kh-m-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421195504/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13419-f-tikhova-rimma-m-kh-m-t-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|16|07|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы ([[1936]]—[[2017]])
* [[Ғабдрахман Сәғҙи]] (1889 йылдың 14 марты — 1965 йыл) — Көнсығышты өйрәнеүсе билдәле ғалим, татар һәм үзбәк әҙәбиәттәре тарихы өлкәһенең белгесе&lt;ref&gt;[http://tatarstan.ru/?node_id=1175&amp;DNSID=85fe3d2f93ae756830bf4ab1dcf6709c&amp;id=2272 Кто есть кто: Габдрахман Сагди. Журнал «Татарстан», N 2, 2004 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031555/http://tatarstan.ru/?node_id=1175&amp;DNSID=85fe3d2f93ae756830bf4ab1dcf6709c&amp;id=2272 |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121225083139/adiplar.narod.ru/sagdi.htm Габдрахман Сәгъди]&lt;/ref&gt;.
* [[Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы]] (29 декабрь 1912 йыл — 25 август1942 йыл), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яҙыусы, журналист. [[1-се Иҙелбай]] ауылынан.
* [[Ғирфанов Вәкил Кәли улы]] (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — агробиолог, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Рәйесе (1975—1979)&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=14268&amp;tab=5 Личности. Парламентарий, учёный, руководитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031543/http://www.agidel.ru/?param1=14268&amp;tab=5 |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/11183-girfanov-vakil-kaleevich Гирфанов Вакиль Калеевич // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113107/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/11183-girfanov-vakil-kaleevich |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Һаҙый Сәғҙи]] (25 март 1883 йыл  — 1933 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, педагог&lt;ref&gt;[http://ufa-gid.com/encyclopedia/sagdi.html Энциклопедия Башкирии // Сагди Мухаметхади]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/162972-respublika-bashkortostan-25-marta-kartina-dnya462 Мухаметхади Сагди]&lt;/ref&gt;.
* [[Ямалиев Памир Камалетдин улы]] (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — совет һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер, биатлон буйынса спорт мастеры (1969), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994)&lt;ref&gt;[http://ufa-gid.com/encyclopedia/jamaleev.html Ямалеев Памир Камалетдинович // Башкирская энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allufa.ru/aktualno/v-ufe-prokhodyat-vserossiyskie-sorevnovaniya-po-biatlonu-pamyati-zasluzhennogo-trenera-rossii-pamira Всероссийские соревнования по биатлону заслуженного тренера России Памира Ямалеева] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103194127/http://www.allufa.ru/aktualno/v-ufe-prokhodyat-vserossiyskie-sorevnovaniya-po-biatlonu-pamyati-zasluzhennogo-trenera-rossii-pamira/ |date=2017-01-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡарағыҙ ==
*[[Абдрахманов Барый Абдрахман улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Хисамитдинова Ф. Г.'' Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
* ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116—121 с.
* ''Асфандияров А. З.'' Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18
* ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974
* '' Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}
* ''Илишев И.Г и др.'' Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004
* ''Мухаметдинов Р.К.'' Яровая пшеница на северо-востоке Башкортостана&quot;. Уфа, 1973

== Һылтанмалар ==
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* [http://admmaloyaz.ru/ Официальный сайт района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606035728/http://www.admmaloyaz.ru/ |date=2012-06-06 }}
* [https://pandia.ru/text/80/528/83739.php Салауат районы тораҡ пунктары йылъяҙмаһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{библиоинформация}}

{{Салауат районы ауылдары}} 
{{Салауат районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Салауат районы]]
[[Категория:Салауат Юлаевҡа арнап аталған объекттар]]</text>
      <sha1>6cccgga69joey05x4w0ef16q3j9opjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Судан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15287</id>
    <revision>
      <id>1294854</id>
      <parentid>1281728</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41842" sha1="dsaz5sonwwjitzceknjzb6wwh85ry9f" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Башҡортса исеме=Судан Республикаһы
 |Оригиналь исеме={{lang-ar|جمهورية السودان}}&lt;br&gt;{{lang-en|Republic of Sudan}}
 |Эйәлек килеш=Судан
 |Герб=[[File:Emblem of Sudan.svg|100px]]
 |Девиз=Беҙҙең еңеү (an-Nasru la-naa)
 |Гимн исеме=Беҙ - Аллаһ ғәскәре, беҙ - тыуған ил ғәскәре &amp;nbsp;&lt;br&gt;(Nahnu jundu l-Laahi, jundu l-watan)
 |Идара итеү төрө= [[Республика]]
 |lat_dir =N |lat_deg =13 |lat_min =45 |lat_sec =0 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =22 |lon_sec = 0
  |region                 = SD
  |CoordScale             =11000000
 |Картала=[[File:Sudan in its region (claimed).svg|300px]]
 |Рәсми тел=[[ғәрәп теле|ғәрәп]]&lt;/small&gt;
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[1 ғинуар]] [[1956]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Бөйөк Британия]]нан һәм  [[Египет]]
 |Баш ҡала=[[Хартум]]
 |Эре ҡала=[[Омдурман]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары=Президент
 |Етәкселәр=[[Омар Хәсән әл-Башир]]
 |Дәүләт дине=[[ислам]] ([[Суннизм]])
 |Территория буйынса урыны=16
 |Территория=1,886,068
 |% һыу өҫтө=0
 |Халҡы буйынса урыны=38
 |Халыҡ=30,894,000
 |Иҫәп алыу йылы=2008
 |Халыҡ тығыҙлығы=16,4
 |КПҮИ= {{падение}} 0,531
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2007
 |КПҮИ буйынса урыны=150
 |Валюта= [[Судан фунты]]  (SDP)
 |Домен=[[.sd]]
 |Телефон коды=249
 |Сәғәт бүлкәте=+3
}}
'''Суда́н''' ({{lang-ar|السودان}}), тулы исеме — '''Судан Республикаһы''' ({{lang-ar|جمهورية السودان}} (Джумхурийат ас-Судан)) — Төньяк-көнсығыш [[Африка]]ла урынлашҡан Африка [[дәүләт]]е. Төньяҡтан [[Мысыр]], төньяк-көнбайыштан [[Ливия]], көнбайыштан [[Чад]], көньяк-көнбайышта [[Үҙәк Африка Республикаһы]] һәм [[Конго Демократик Республикаһы]], көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан [[Уганда]] һәм [[Кения]], көнсығыштан [[Эритрея]] һәм [[Эфиопия]] менән сиктәш. Төньяк-көнсығыш яҡтан ярҙары [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла.

Баш ҡалаһы — [[Хартум]] ҡалаһы.

==Тарихы ==
===Боронғо һәм урта быуаттарҙа===

[[Файл:Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 2.jpg|left|мини|Нубийҙың Мероэ пирамидалары]]
Судан территорияһында таш быуаттың Хартум мәҙәниәте ҡомартҡылары табылған.  Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡта, Судандың төньяғында шул ваҡыттағы [[Мысыр]] мәҙәниәтенә яҡын мәҙәниәт барлыҡҡа килә. Элек хәҙерге Судандың биләмәһенең күп өлөшөндә (Нубия исеме аҫтында билдәле) боронғо мысырлылар туғандаш семит-хамит һәм кушит ҡәбиләләре ултырған. Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең  йыллыҡта бында көньяҡтан негроидтар күсеп килгән. Хәҙерге заман биләмәһендә хәҙерге нилоттарҙың ата-бабалары йәшәгән. Урындағы халыҡ боронғо Мысыр менән сауҙа иткән һәм уның яғынан сапҡынсылар тарафынан талауға дусар булған. Беҙҙең эраға тиклем  2 мең йыллыҡтың башында бында Керм дәүләте барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул Куш батшалығы менән алмашына&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Судан (государство)}}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраның [[IV быуат]] башында биләмәнең ҙур өлөшө Аҡсум батшалығына инә. Артабан бер нисә быуат дауамында  төбәктә бер нисә бойондороҡһоҙ  короллек барлыҡҡа килә. Уларҙың иң ҡеүәтлеһе христиан дәүләте Мукурра була, ул  б. э. т. [[VI быуат]]та нигеҙләнә, XIV  быуатта мысыр мәмлүктәре баҫып алғансы 900-гә яҡын йыл йәшәй. Башҡа  дәүләт,  Алоа,  1500 йылдар тирәһендә фундж халҡы тарафынан баҫып алына&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

[[XVI]]—[[XVIII быуат]]тарҙа хәҙерге Судан биләмәһендә үҫешкән ауыл хужалығы, һөнәрҙәр һәм сауҙаһы менән бойондороҡһоҙ дәүләттәр йәшәгән.  Уларҙың иң мөһиме —  Сеннар  һәм Дарфур солтанлығы булған&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Әммә  [[XVIII быуат]] урталарына улар айырым феодаль кенәзлектәргә һәм күсмә ҡәбиләләргә тарҡала.

===XIX быуат===
1819—1822. йылдарҙа [[Мысыр]] Судандың территорияһының күп өлөшөн баҫып ала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Юғары Порт фарманына ярашлы [[1841 йыл]]да был «Мысыр Суданы» тип аталған административ берәмектәр менән идара итеү [[Мысыр]]ҙың вице-короленә тапшырыла, шулай итеп, Судан [[Ғосман империяһы]] составыан инә, әммә ғәмәлдә [[Мысыр]] биләмәһе була.

[[Файл:The war in the Soudan.jpg|thumb|Махдистар ихтилалы]]

[[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Суданда [[Бөйөк Британия]]ның йоғонтоһо көсәйә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Ҡаты эксплуатациялау һәм милли иҙеү  дини-реакцион юнәлеш менән көслө халыҡ хәрәкәтенә килтерә.  Дини лидер Мөхәммәт ибн Абдалла, [[1881 йыл]]да үҙен «Мәхди» (мессияһы) тип иғлан итә һәм көнбайыш һәм  үҙәк Судандың ҡәбиләләләрен ғосманлыларға ҡаршы берләштерергә тырыша.   Ихтилал [[1885 йыл]]да Хартумды алыу һәм илдән европа, төрөк һәм мысыр чиновниктарын ҡыуыу менән тамамлана. Мәхмәт Әмин-паша (Эдуард  Шнитцер1840—1892 й.) — Судан өлкәһенең губернаторы һәм Африкала рус тикшеренеүсеһе  Василий Юнкер (1840—1892 й.) Генри Мортон Стенли етәкселеге аҫтындағы экспедиция ярҙамында төбәкте ташлап китә.  Ихтилал юлбашсыһы тиҙҙән вафат була, әммә ул ойошторған Абдаллаһ ибн әл-Сәид етәкселегендәге иҙеүсе  дәүләт  тағы ла тиҫтә йылдар тора ала, тик  [[1898 йыл]]да  ғына ихтилал инглиз-мысыр ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

[[1899 йыл]]дың 19 ғинуарында [[Бөйөк Британия]] һәм [[Мысыр]] Суданда берлектәге идара итеү буйынса килешеүгә ҡул ҡуя. Инглиз чиновниктары юғары звено була, ә уртансыһы — мысырлылар. Ғәмәлдә Судан [[Бөйөк Британия]]ның  колонияһына әүерелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

=== XX быуат ===
[[Файл:Flag of Anglo-Egyptian Sudan.svg|thumb|Инглиз-мысыр Суданы (1955 йылға тиклем)]]
[[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланғас, [[Бөйөк Британия]] колониаторҙары Суданды мамыҡ етештереү иленә үҙгәртеүгә йүнәлеш ала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Суданда милли буржуазия формалаша башлай.

Британия хакимиәте үҙенең власын нығытыу өсөн, традицион диндә булған һәм христиан динен тотҡан көньяҡ судан халҡының исламға һәм ғәрәпкә ҡаршы рухын дәртләндерә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

[[1921 йыл]]да 9-сы судан батальоны офицеры, динка ҡәбиләһенән ҡол улы Әли Абд әл-Латиф беренсе сәйәси ойошма —&quot;Берләшкән ҡәбиләләрҙең Судан йәмғиәтен&quot; булдыра, ул бойондороҡһоҙлоҡ биреү талап итә. Ул суданлыларҙы ҡораллы ихтилалға саҡырған манифест сығара.

Икенсе донъя һуғышы барышында, [[1940 йыл]]дың июнендә, Абиссиния биләмәһендә һуғышҡан италия армияһы, Судандың өлөшөн биләй, әммә [[1941 йыл]]да уҡ итальяндар китергә мәжбүр була, ә Судан [[Африка]]ла британ ҡораллы көстәренең мөһим базаһы була. Урындағы халыҡтан йыйылған хәрби частәр Эритрея, Мысыр, Ливия, Туниста хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Һуғышта ҡатнашыу Судан өсөн ыңғай һөҙөмтә бирә — милли сәнәғәт үҫешә, милли, сәйәси тормош активлаша, сәйәси партиялар, профсоюздар барлыҡҡа килә, үҙаллылыҡҡа ынтылыштар көсәйә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

[[1951 йыл]]дың 15 октябрендә Мысыр парламенты [[1936 йыл]]ғы инлиз-мысыр договорын һәм [[1899 йыл]]дағы инглиз-мысыр килешеүен өҙөү тураһында законды раҫлай, Мысыр короле Фәруҡ Мысырҙың һәм Судандың короле булып иғлан ителә.

[[Мысыр]] [[1952 йыл]]ғы Июль революцияһынан һуң судан халҡының үҙбилдәләнешкә булған хоҡуғын таный&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. [[1953 йыл]]дың ноябрендә Судан парламентына һайлауҙар үтә, [[1954 йыл]]да үҙидараның күсеш осоро хөкүмәте төҙөлә. [[1955 йыл]]дың август айында Судан парламенты кондоминиум эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм шул уҡ йылда инглиз һәм мысыр ғәскәрҙәре Судандан сығарыла.

[[1956 йыл]]дың 1 ғинуарынан Судан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

===XXI быуат===

Колониаль осорҙа Судандәң сиктәре яһалма үткәрелә һәм  этноконфессиональ айырмалар иҫәпкә алынмай, был өҙлөкһөҙ тиерлек граждандар һуғышына килтерә. [[2011 йыл]]да низағтар менән өҙгөләнгән ил ике өлөшкә бүленә,  улар араһында мөнәсәбәттәр территориаль һәм иғтисади бәхәстәр арҡаһында ҡораллы конфликттарға тиклем бик көсөргәнешле ҡала.

2003-2004 йылдарҙа Көньяҡ  баш күтәреүселәр менән хөкүмәт  араһында тыныс һөйләшеүҙәр һиҙелерлек һөҙөмтә бирә, әммә ҡайһы бер көньяҡ райондарҙа ҡораллы бәрелештәр дауам итә. [[2005 йыл]]дың ғинуарында яҡтар Көньяҡ Судан автономия менән 6 йыл дауамында ҡуллана ала тип килешә,  шунан һуң ошо биләмәнең бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә референдумға сығарыла, ә нефть сығарыуҙан булған килемдәр был осор дауамында хөкүмәт һәм баш күтәреүселәр араһында тигеҙ бүленә. [[2005 йыл]]дың июль айында баш күтәреүселәрҙең элекке лидеры Джон Гаранг Судандың вице-президент вазифаһына инә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2005/07/10/rebel/ Лидер суданских повстанцев стал вице-президентом] — «Лента.ру»&lt;/ref&gt;. Парламентта һәм хөкүмәттә урындар Төньяҡ һәм Көньяҡ вәкилдәре араһында ла, етәксе партиялар, шулай уҡ оппозиция араһында ла бүленә.
[[Файл:Southern Sudan Referendum1.jpg|thumb|Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында 2011 йылдың 9—15 ғинуарындағы референдум]]

[[2011 йыл]]да референдумдан һуң бойондороҡһоҙ дәүләт булып киткән Көньяҡ Судандан  тыш, үҙәк властарҙың исламлаштырыу һәм ғәрәпләштереү буйынса сәйәсәте илдең тарихи һәм этник үҙенсәлектәренә эйә булған төбәктәрҙә — Дарфур, Кордофан, Беджала баш күтәреүселәр һәм сепаратизм хәрәкәтен тыуҙыра. Дарфурҙа ҡаршылыҡ күрһәтеү күләмле һуғыштарға һәм үлтерештәргә тиклем барып етә, ә көнсығышта 2006 йылға тиклем сәйәси-ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе «Беджа халҡының Көнсығыш фронты» күрһәтә.

[[2010 йыл]]дың 11-15 апрелендә  Суданда дөйөм һайлауҙар үтә. Һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса хакимлыҡ итеүсе Милли конгресс партияһы һәм президент Ғүмәр Бәшир власын һаҡлап ҡала.

[[2011 йыл]]дың 9-16 ғинуарында  Судандың көньяғында  бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөү мәсьәләләре буйынса  референдум үтә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2011/01/09/39094855.html Референдум]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110113/321137881.html Референдум о независимости Южного Судана состоялся] — «РИА Новости».&lt;/ref&gt;, уның алдағы һөҙөмтәләре 30 ғинуарҙа халыҡҡа иғлан ителә. Референдум һөҙөмтәләре буйынса Көньяҡ Судандың күпселек халҡы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/02/07/n_1693554.shtml Президент Судана признал результаты референдума о независимости Южного Судана] «Газета.ру», 7 февраля 2011&lt;/ref&gt;. 9 июлдә Көньяҡ  Судан үҙаллылыҡ иғлан итә. 11 июлдә Беррләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы Суданда тыныслыҡ урынлаштырыу миссияһын тамамлау буйынса ҡарар ҡабул итә.

[[2011 йыл]]дың майында, Көньяҡ Судан айырылғанға ҡәҙәр авгусҡа тиклем уның менән Көньяҡ Кордофандың бәхәсле зонаһында ҡораллы конфликт башлана һам дауам итә.

[[2012 йыл]]дың март—апрель айҙарында Көньяҡ Судан һәм Судан араһында ҡораллы конфликт Хеглигта була.

==Географияһы==
[[Файл:Sudan sat.jpg|thumb|left|Судан территорияһының спутниктан төшөрлөгән һүрәте]]

Судан территорияның ҙур өлөшөн плато (300-1000 метр бейеклектә) биләй, уны көньяҡтан төньяҡҡа Аҡ һәм Зәңгәр Нил ҡушылдығынан барлыҡҡа килгән [[Нил]] йылғаһының үҙәне киҫеп үтә.  Ҡушылдыҡ  районында илдең башҡалаһы, Хартум урынлашҡан.  Бөтә йылғалар ҙа [[Нил]] бассейнына ҡарай.

Илдең төньяғында — [[Ливия]] һәм Нубий сүллеге, ул үҫемлектәрҙән мәхрүм тиерлек (ул сүллектәрҙә бар: иген һәм ҡоро үлән, һирәк ағастар, ярымсүл һәм оазистар). Илдең үҙәгендә һәм көньяғында — саванна һәм һирәк урман. Көнсығыш һәм көнбайышта — тауҙар.

Көньяҡта климат субэкваториаль, төньяҡта — эҫе сүллек климат. Төп экологик проблемалары — тупраҡ эрозияһы һәм сүлләнеү. Территорияның яҡынса 10 процентын урмандар биләй.

Хайуандарҙан һаҡланып ҡалғандары: антилопа орикс, ғәзәлдәр, жирафтар, фил, леопард, арыҫлан, бегемот, страус, туғаҙаҡ, марабу, цесарка, ҡош-секретары, питондар, крокодилдар, ике төрлө һулаусы протоптерус, күп ҡанатлы балыҡ, нил алабуғаһы, юлбарыҫ балығы, термиттар, цеце себене һ.б&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Этник һәм тарихи үҙенсәлектәргә һәм айырымалыҡтарға эйә булған  илдең эре төбәктәре булып  Дарфур, Кордофан, Сеннар, Беджа тора.

==Административ бүленеше==
[[Файл:WN 06-0142-39 - Flickr - NZ Defence Force.jpg|thumb|Хартум]]
[[Файл:Bazaro en Omdurman 001.jpg|thumb|Омдурман]]
Административ яҡтан Судан 18 провинцияға бүленә, улар ҡайһы берҙә штат тип тә атала:

* [[Аҡ Нил]]
* Көнсығыш Дарфур
* Гедареф
* [[Зәңгәр Нил]]
* Көнбайыш Дарфур
* Көнбайыш Кордофан (2013 йылда тергеҙелә)
* Кассал
* [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]
* [[Нил]]
* Төньяҡ провинция
* Төньяҡ Дарфур
* Төньяҡ Кордофан
* Сеннар
* Үҙәк Дарфур
* Хартум
* Әл-Ғәзир («Утрау»)
* Көньяҡ Дарфур
* Көньяҡ Кордофан

==Халҡы==
[[2015 йыл]]дың июль айы баһаһы буйынса Судан халҡы 40 234 882 тәшкил итә&lt;ref name=UN&gt;Оценка (прогноз) [[Департамент по экономическим и социальным вопросам ООН|Департамента по экономическим и социальным вопросам ООН]] на 1 июля 2015 года: [http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Excel%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS Total Population — Both Sexes. De facto population in a country, area or region as of 1 July of the year indicated. Figures are presented in thousands. (Medium fertility, 2015—2100).xls] // [http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/ Population Division Download Files]&lt;/ref&gt;; 2010 йылдың июленә — 30,89 млн кеше (Көньяҡ Суданды иҫәпләмәйенсә). Йыллыҡ үҫеш  2,15 % кимәлендә. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — ҡатын-ҡыҙға 4,4 самаһы тыуым тура килә. Сабыйҙар үлеме — 1000 балаға 78. Ир-аттың уртаса ғүмер оҙайлығы  54,2 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 56,7 йәш тәшкил итә.  Ҡала халҡы һаны — 43 процент. Грамоталылыҡ ирҙәр араһында 71 процент, ҡатын-ҡыҙҙар араһында  50 % тәшкил итә (2003 йылғы баһа буйынса). Халыҡтың  70 процентын ғәрәптәр&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html Africa :: Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |date=2019-02-05 }}&lt;/ref&gt;,  беджалар (кушиттар) — 6 %, башҡа халыҡ 3 % тәшкил итә. Иң таралған телдәр — ғәрәп, нилот, нубий, беджа телдәре. Ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр булып тора. Төньяҡ Судан  халҡының күпселеге сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота (95 процент), христианлыҡ — 1 %, аборигендар культы — 4 %.
==Дәүләт ҡоролошо==
Республика. [[2005 йыл]]дан ваҡытлыса конституция эшләй. Хөкүмәт һәм дәүләт башлығы — президент.

Ике палаталы парламент — провинция советы (провинцияларҙың идара органдары тарафынан  50 урын 6-йыллыҡ срокҡа һайлана) һәм Милли ассамблея (450 урын [[2005 йыл]]да президент тарафынан тәғәйенләнә — 360 урын тултырыла: 355 урын президент партияһы Милли конгресстан һәм 5 партияһыҙ).

[[2010 йыл]]дың 11-15 апрелендә президент һәм парламент һайлауҙары үтә. Президент һайлауҙарында еңеүсе тип  Ғүмәр Хәсән әл-Бәшир (68,24 %) иғлан ителә. Парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса иң күп тауыш йыйған партия Судандың Милли конгрессы.

==Судандың ҡораллы көстәре==
Дәүләттең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән Судан Республикаһының  хәрби ойошмаһы ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ көстәре, һауа көстәре һәм халыҡ оборонаһы көстәренән тора.
==Иҡтисады==

Илдә ауыл хужалығы, шулай уҡ нефть табыу төп килем килтерә&lt;ref name=autogenerated1&gt;http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Rassohin_disser.pdf С. 22&lt;/ref&gt;. [[1999 йыл]]да  Хеглигтан (Көньяҡ Кордофан) һәм Юнитинан (Көньяҡ Судан) Порт-Хартумға нефть үткәргес торбалар үтә&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. Сәнәғәт насар үҫешкән.

[[2008 йыл]]дың икенсе яртыһына тиклем Судан иҡтисады тиҙ үҫешә (2006 һәм [[2007 йыл]]дарҙа эске тулайым продукт үҫеше 10 процент) — был нефть сығарыу (нефткә хаҡтар юғары була) һәм сит ил инвестициялары арҡаһында. Судан [[1999 йыл]] аҙағынан нефть экспортлай башлай.

Ауыл хужалығы Судан иҡтисадының мөһим секторы булып ҡала — 80 % тиерлек эшсе эшләй, был тулайым продукттың өстән бер өлөшө тиерлек.

Эске тулайым продукт 2009 йылда йән башына — 2,3 мең доллар. (донъяла 181-се урын). Фәҡирлек кимәле  — 40 % халҡы (2004 йыл). Эшһеҙлек кимәле — 18,7 процент (2002 йылда). Инфляция — 14,3 % (2008 йыл).

Сәнәғәт — нефть сығарыу һәм эшкәртеү, мамыҡ, туҡымалар  эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, аяҡ кейемдәре етештереү, автомобилдәр йыйыу.

[[Файл:Camel Market (8626639754).jpg|thumb|Дөйә баҙары]]

Ауыл хужалығы — мамыҡ, арахис, сорго, тары, бойҙай, гуммиарабик, шәкәр ҡамышы, кассава (тапиока), манго, папайя, банан, татлы картуф;  һарыҡ, һыйыр, кәзә үрсетеү; балыҡсылыҡ.

==Тышҡы сауҙаһы==

Экспорт — 11,7 миллиард доллар. (2008 йылда) — нефть һәм нефть продукттары; мамыҡ, мал, арахис, гуммиарабик, шәкәр.

Төп һатып алыусылар — Ҡытай  48 %, Япония 32,2 %, Индонезия  5,3 %, Рәсәй  7,8 %.

Импорт — 8,2 миллиард доллар. (2008 йылда) — аҙыҡ-түлек, сәнәғәт тауарҙары, транспорт саралары, дарыуҙар һәм химпродукция.

Төп һатып алыусылар — Ҡытай 20,3 %, Сәғүд Ғәрәбстаны 8,5 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге 6,3 %, Мысыр 5,6 %, Һиндостан 5,1 %, Италия 4,1 %.

Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ Океан илдәренең Халыҡ-ара ойошмаһәна инә.

Тышҡы бурысы — 36,3 миллиард доллар. (2009 йыл аҙағына).

2007 йылдың ғинуарынан Суданда яңы валюта индерелә— судан фунты (судан динар урынына — 100 динар = 1 фунт).

==Транспорты==
[[Файл:Kosti locomotive.jpg|thumb|Суданда тепловоздар]]
Автомобиль юлдарының  ҙур өлөшө ҡаты япмаға эйә булмауы менә хас,  шуның өсөн ямғырҙар миҙгелендә үтеп булмай. Асфальт автомобиль юлдарының оҙонлоғо — 4,6 мең км. Традицион транспорт  төрҙәре үҫешкән— артмаҡлы йөк ташыу,  йөк ташыусылар ярҙамында ташыу.  [[Нил]] йылғаһында судоходство  3,7 мең км. оҙонлоғонда башҡарыла. Авиаташыуҙар — Хартумдағы халыҡ-ара аэропорты аша башҡарыла.

Тимер юл селтәре оҙонлоғо — 4,7 мең км (ҡара: Судандың тимер юл транспорты).

Иң ҙур диңгеҙ порты — Порт-Судан.
==Дарфурҙағы конфликт==
[[Файл:Map of Darfur 2011.png|right|thumb|Судан картаһында Дарфур (өс провинция)]]

Дарфур регионында төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, уларҙы ике төркөмгә берләштерергә була — ҡара тәнле африканлылар һәм ғәрәп ҡәбиләләре. Ике төркөм дә ислам динен тота, әммә, күп быуаттар дауамында ике этник төркөм араһында мөнәсәбәттәр  даими көсөргәнеш менән айырылып торған һәм  ҡораллы бәрелештәргә килтергән. [[XX быуат]]ҡа тиклем Дарфур ҡолдар һатыу үҙәге булып тора, өҫтәүенә, ҡара тәнле һәм ғәрәп ҡол һатыусылары ҡолдарҙы эләктереп алыу өсөн баҫып алыуҙа һәм артабан Африка яры буйҙарында һатып ебәреү өсөн  бер-береһе менән ярыша. Этник төркөмдәр сикләнгән ер һәм һыу ресурстары өсөн дә низағлаша.  [[XX быуат]] аҙағында ғәрәп-күскенселәре урынлашҡан йәшәүгә яраҡлы элекке ерҙәр сүлгә әйләнә һәм улар көньяҡҡа күсеп ултыра, был төркөмдәрҙең этник-ара мөнәсәбәттәренең киҫкеләшеүенә килтерә.

Хәҙерге заман  конфликттарының төп сәбәбе  — Хартум һәм Көньяҡ баш күтәреүселәренең  нефть сығарыу килемдәрен бүлеү тураһында  килешеүе тора. Дарфурҙың ҡара тәнле халҡы килешеүҙә уларҙың  иҡтисади мәнфәғәте иҫәпкә алынмай тип һанай.

[[2003 йыл]]да Судан хөкүмәтенә ҡаршы ике хәрбиләштергән төркөм сығыш яһай: «Дарфурҙы азат итеү фронты», һуңынан ул Судан азатлыҡ хәрәкәте тип үҙгәртелә (SLM/СО), һәм «Ғәҙеллек һәм тигеҙлек өсөн хәрәкәт» (JEM). Судан азатлыҡ хәрәкәтенең  төп халҡы фур, загава һәм масалиттарҙан тора&lt;ref name=&quot;WhoAre&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7039360.stm BBC Staff (24 February 2009) «Who are Sudan’s Darfur rebels?» ''BBC News'']&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәш һылтауы менән, Судан хөкүмәте урындағы ғәрәп телле күскенселәрҙән ойошторолған «Джанджавид» ополчениеһын эшләтә башлай, уның һалдаттары африка граждандары халҡына ҡаршы даими яза биреүсе рейдтар үткәрә.  «Джанджавид» отрядтарына регуляр армия ярҙам итә, мәҫәлән, Судандың хәрби-һауа көстәре самолеттарын һәм вертолеттарын ҡулланып, тыныс халыҡты бомбаға тотоу тураһында факттар билдәле.

Урындағы негроид халҡының  ғәрәп ҡораллы отрядтары тарафынан  геноциды арҡаһында Дарфур 2003 йылдан гуманитар катастрофа торошонда һәм ғәҙәттән тыш хәлдә була.

[[2010 йыл]]дың июлендә төбәктең киләсәге тураһында референдум үтергә тейеш була. Килгән кешеләр Дарфур өс айырым провинциянан  торһонмо әллә Дарфур үҙенең конституцияһы һәм хөкүмәте менән  бер автономиялы төбәк тәшкил итһенме тигән һорауға яуап бирергә тейеш була.

==Күрше дәүләттәр менән биләмәләр буйынса бәхәсе==
===Халаиб өсмөйөшө===
[[Мысыр]] һәм Судан араһында «Халаиб өсмөйөшөнөң» сығышы буйынса бәхәс бара.  [[1899 йыл]]да [[Бөйөк Британия]] һәм [[Мысыр]] Суданды үҙҙәренең кондоминиумы тип иғлан итә. Илдең төньяҡ сиге  22-се параллель буйынса раҫлана, Халаиб ҡалаһы формаль рәүештә Мысырға күсә. [[1902 йыл]]да  Англия бер яҡлы тәртиптә сикте үҙгәртә,  «өсмөйөштө» Суданға тапшыра. [[1955 йыл]]дың 12 ноябрендә Судан бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1958 йылда Мысыр Халаиб районын баҫып ала. Һуңынан «өсмөйөш» Суданға файҙаланыуға бирелә. [[1992 йыл]]да Судан «өсмөйөштөң» яр буйҙарын канада нефть компанияһы International Petroleum Corporation концессияһына биреп, Мысырҙың киҫкен ризаһыҙлығын тыуҙыра. [[1993]]—[[1994 йыл]]дарҙа Мысыр һәм Судан сигендәге ҡораллы бәрелештәр була. [[1995 йыл]]да  Мысыр төбәккә ғәскәрҙәрен юнәлтә һәм Халаиб ҡалаһынан тыш бөтә бәхәсле ерҙәрҙе  үҙ контроле аҫтына ала. [[2002 йыл]]дың авгусында Судандың президенты Ғүмәр әл-Бәшир [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на бәхәсле ерҙәрҙе ҡайтанан ҡарау буйынса мөрәжәғәтнәмә ебәреүе тураһында  матбуғатҡа хәбәр итә, сөнки  «Халаиб өсмөйөшө» Судан территорияһы була&lt;ref&gt;[http://www.iimes.ru/rus/stat/2003/19-02-03.htm Юрченко В. П. «О ситуации в районе Красного моря»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=399462 Ъ-Власть. «Географические страницы»]&lt;/ref&gt;.
===Абьей районы===

[[2004 йыл]]да  Бөтөнөһөн эсенә алған тыныслыҡ килешеүе сиктәрендә  (шуның менән Суданда Икенсе граждандар һуғышы тамамлана)  Абьей конфликтын көйләү буйынса протоколға ярашлы районға  «махсус административ статус» бирелә&lt;ref name=&quot;protocol&quot;&gt;[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/SZIE-5ZJR4Z?OpenDocument «Protocol on the resolution of Abyei conflict»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519125710/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/SZIE-5ZJR4Z?OpenDocument |date=2010-05-19 }}, Government of the Republic of Sudan and the Sudan People’s Liberation Movement/Army, 26 May 2004 (hosted by reliefweb.int)&lt;/ref&gt;.  Абьей районының  административ үҙәге булып Абьей ҡалаһы тора. Территорияһына [[Көньяҡ Судан]] дәғүә итә, әммә Төньяҡ хөкүмәт контролдә тота.

===Ҡафия-Кинг районы===

[[1956 йыл]]дың ғинуары мәғлүмәттәре буйынса, был территориялар  Бахр-әл-Ғәзәл өлөшө була&lt;ref&gt;[http://www.pca-cpa.org/upload/files/GoS%20Memorial.pdf Страница XII — карта административного деления Судана по состоянию на 1 января 1956 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415073643/http://www.pca-cpa.org/upload/files/GoS%20Memorial.pdf |date=2012-04-15 }}&lt;/ref&gt;,  [[1960 йыл]]да ғына  Дарфур составына тапшырыла. [[1956 йыл]]дың 1 ғинуарына сиктәрҙә Судан Республикаһы хөкүмәте  [[2011 йыл]]дың 9 (8) июлендә яңы  [[Көньяҡ Судан]] дәүләтен таный&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2011/07/09/52987723.html Южный Судан провозгласил свою независимость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819094938/http://rus.ruvr.ru/2011/07/09/52987723.html |date=2011-08-19 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта, найваш  килешеүенә ярашлы, һүҙ ул ваҡыттағы административ сиктәр тураһында бармай, ә Төньяҡ һәм Көньяҡ  араһын сикләүсе һыҙыҡтар тураһында бара.  Билдәле булыуынса, был сикләүсе һыҙыҡ кәм тигәндә бер урында (Абьей районында) төньяҡ һәм көньяҡ провинциялар араһында [[1956 йыл]]ғы сиктәр менән тап килмәй.  Ниндәй административ сик (1956 йәки 1960) үҙенең көнбайыш өлөшөндә сикләүсе һыҙыҡҡа тап килгәне  билдәһеҙ: АҠШ [[1956 йыл]]ғы сикте таный (ЦРУ картаһында ҡаралған биләмә [[Көньяҡ Судан]]дың өлөшө булараҡ билдәләнә)&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/maps/large/od-map.gif Официальный сайт ЦРУ. Карта Республики Южный Судан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081742/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/maps/large/od-map.gif |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;). [[Рәсәй]] генә шул фактты таный: провинцияларҙың сиктәре илдең бүленеү ваҡытына күп өлөштә [[1956 йыл]]ғы сикләүсе һыҙыҡтарға тап килә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй сит ил эштәре министрлығының һәм Росреестрҙың сикләүсе һыҙыҡтарҙың теүәл үтеүе тураһында мәғлүмәттәре юҡ һәм булған сиктәрҙе һөйләшеүҙәр тамамланыуға тиклем ваҡытлыса тип ҡарай&lt;ref&gt;[[:Файл:Росреестр - О границе между Суданом и Южным Суданом.jpg|Росреестр — О границе между Суданом и Южным Суданом]]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Российско-суданские отношения]]

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}
* [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] Санайская группа сотрудничества: результаты и перспективы // Дипломатическая служба. 2009, № 2.
* Густерин П. Раз Судан, два Судан // Трибуна. — 2014, № 10515 (11 июня 2014 г.). — C. 5.
== Һылтанмалар ==

* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2839000/2839615.stm Судан на BBC: краткая справка]
* [http://muslimpolitic.ru/2014/10/politicheskie-perspektivy-sudana-chast-pervaya-yug-eto-tolko-nachalo/ Политические перспективы Судана]
* [http://www.freeworldmaps.net/africa/sudan/map.html Карта — Судан]
* [http://www.geopoesia.ru/ru/map/sudan/historic/admin.html Административная карта Судана]
* [http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan Деятельность МККК в Судане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605092613/http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan |date=2009-06-05 }}
* [http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#sudan Материалы по новейшей истории Судана]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] [http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721175426/http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 |date=2017-07-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ғәрәп илдәре лигаһы}}
{{Африка илдәре}}
{{Башланғыс}}

[[Категория:Африка илдәре]]</text>
      <sha1>dsaz5sonwwjitzceknjzb6wwh85ry9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиеста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27870</id>
    <revision>
      <id>1294834</id>
      <parentid>1237521</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T22:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="4tclt8p72oebxzfeyuktsh504aqlb7w" xml:space="preserve">[[Рәсем:Die Hängematte.jpg|thumb|right|250px|Гамактағы ҡыҙ («Гамак», [[Гюстав Курбе]], 1844 йыл.)]]
'''Сие́ста''' ({{lang-es|Siesta}}, испанса әйтелеше: [sjesta]) — төшкө аштан һуң ял, был ғәҙәт, айыруса, эҫе климатлы илдәргә хас булып тора.

«Siesta» һүзе һәм «sestear» ҡылымы латинса «hora sexta» (йәғни — «алтынсы сәғәт», көн уртаһы) һүзенән килеп сыҡҡаан. Сәғәт 12-нән алып 15 сәғәткә тиклем ваҡыт һаналган, был ваҡытта кешеләр эштән туҡтап ял итәләр.

== Һылтамалар ==
* Ebert, D., K.P. Ebmeier, T. Rechlin, and W.P. Kaschka, «Biological Rhythms and Behavior», Advances in Biological Psychiatry. ISSN 0378-7354
* http://www.segodnya.ua/news/14184224.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611055212/http://www.segodnya.ua/news/14184224.html |date=2011-06-11 }}
* ¡El I Campeonato Nacional de Siesta ya es realidad! http://www.campeonato-de-siesta.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626072402/http://www.campeonato-de-siesta.com/ |date=2012-06-26 }}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

[[Төркөм:Йоҡо]]
[[Төркөм:Ял]]
[[Категория:Урта диңгеҙ буйы]]</text>
      <sha1>4tclt8p72oebxzfeyuktsh504aqlb7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57938</id>
    <revision>
      <id>1294833</id>
      <parentid>1213966</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T21:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16051" sha1="l3nvtn8xdee4cdx4qcajoqugo7yiwz5" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Махсус статуслы ҡала
 |русское название        = Сеул
 |оригинальное название   = 서울 특별시, Seoul

 |страна                  = Корея Республикаһы
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_deg = 37 |lat_min = 35 |lat_sec = 
  |lon_deg = 127 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(10349291)|region:KR-11
  |CoordScale             = 
 |ЯндексКарта             = 
 |размер карты страны     = 250
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = 
 |регион                  = Баш ҡала (Судогвон)
 |регион в таблице        =
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |подчинение              = Махсус статуслы ҡала (тхыкпёльси)
 |внутреннее деление      = 25 ку
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Со Чон Хёп 
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Виресон, Ханян, Хансон, Кёнсон, Кэйдзё
 |статус с                = 
 |площадь                 = 605,25
 |вид высоты              =
 |высота центра НП        =
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 10 464 051 
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 17 288,8
  |агломерация            = 29 500 000
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +9
 |DST                     = 
 |телефонный код          =
 |почтовые индексы        =
 |автомобильный код       =
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = 
 |сайт                    = http://www.seoul.go.kr/main/index.html Ҡала хакимиәте
 }}

'''Сеу́л''' ({{lang-ko|서울}} ''Соуль''  — «[[баш ҡала]]») — Корея Республикаһының баш ҡалаһы. Халҡы 10 млн кешенән күберәк.

== Атамаһы ==
''Соуль'' һүҙе Силла периодындағы боронғо корея телендәге ''соболь'' йәки ''сораболь'' («баш ҡала») һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул ваҡытта был һүҙҙе Кёнджу ҡалаһы, Силланың элекке баш ҡалаһы өсөң ҡулланғандар.

== Климаты ==
{{Климат города
|Город_род=Сеул
|Источник=[http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Погода и Климат],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/11/117_98115.html|title=Temperatures in Seoul rise to record high at 25.9 degrees for Nov.|publisher=The Korean Times|accessdate=2012-01-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/68jR6IVkJ|archivedate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
| Янв_ср=-2.7       | Янв_ср_осад=22
| Фев_ср=-0.1       | Фев_ср_осад=24
| Мар_ср=5.5        | Мар_ср_осад=46
| Апр_ср=12.2       | Апр_ср_осад=77
| Май_ср=17.4       | Май_ср_осад=102
| Июн_ср=21.9       | Июн_ср_осад=133
| Июл_ср=24.9       | Июл_ср_осад=328
| Авг_ср=25.4       | Авг_ср_осад=348
| Сен_ср=20.8       | Сен_ср_осад=138
| Окт_ср=14.4       | Окт_ср_осад=49
| Ноя_ср=6.8        | Ноя_ср_осад=53
| Дек_ср=0.2        | Дек_ср_осад=25
| Год_ср=12.2       | Год_ср_осад=1345
| Янв_ср_мин=-6.1   | Янв_ср_макс=1.6
| Фев_ср_мин=-4.1   | Фев_ср_макс=4.1
| Мар_ср_мин=1.1    | Мар_ср_макс=10.2
| Апр_ср_мин=7.3    | Апр_ср_макс=17.6
| Май_ср_мин=12.6   | Май_ср_макс=22.8
| Июн_ср_мин=17.8   | Июн_ср_макс=26.9
| Июл_ср_мин=21.8   | Июл_ср_макс=28.8
| Авг_ср_мин=22.1   | Авг_ср_макс=29.5
| Сен_ср_мин=16.7   | Сен_ср_макс=25.6
| Окт_ср_мин=9.8    | Окт_ср_макс=19.7
| Ноя_ср_мин=2.9    | Ноя_ср_макс=11.5
| Дек_ср_мин=-3.4   | Дек_ср_макс=4.2
| Год_ср_мин=8.2    | Год_ср_макс=16.9
| Янв_а_макс=13.5   | Янв_а_мин=-22.0
| Фев_а_макс=18.7   | Фев_а_мин=-19.8
| Мар_а_макс=23.0   | Мар_а_мин=-15.3
| Апр_а_макс=29.8   | Апр_а_мин=-4.6
| Май_а_макс=32.4   | Май_а_мин=4.6
| Июн_а_макс=37.4   | Июн_а_мин=7.0
| Июл_а_макс=38.4   | Июл_а_мин=11.9
| Авг_а_макс=38.1   | Авг_а_мин=12.5
| Сен_а_макс=36.0   | Сен_а_мин=3.9
| Окт_а_макс=29.6   | Окт_а_мин=-2.6
| Ноя_а_макс=25.9   | Ноя_а_мин=-11.5
| Дек_а_макс=19.6   | Дек_а_мин=-18.1
| Год_а_макс=38.4   | Год_а_мин=-22.0
}}

== Тарихы ==
[[Файл:Hauptstrasse und Palasttor in Seoul.jpg|thumb|200px|XIX быуаттағы Кёнбоккун һарайы алдындағы урам]]
[[Файл:Traditional House.jpg|thumb|200px|Классик корея архитектураһы]]

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Map Seoul districts de.png|thumb|450px|Сеул райондары]]
Сеул 25 ''ку''ға (구 — үҙидара статусына эйә булған муниципаль округ), Кулар 522 ''тон''ға (동 — административ район) бүленгән. 13 787 ''тхон'' һәм 102 796 ''пан'' .

* Каннамгу (강남구; 江南區)
* Кандонгу (강동구; 江東區)
* Канбукку (강북구; 江北區)
* Кансогу (강서구; 江西區)
* Кванакку (관악구; 冠岳區)
* Кванджингу (광진구; 廣津區)
* Курогу (구로구; 九老區)
* Кымчхонгу (금천구; 衿川區)
* Новонгу (노원구; 蘆原區)
* Тобонгу (도봉구; 道峰區)
* Тондэмунгу (동대문구; 東大門區)
* Тонджакку (동작구; 銅雀區)
* Мапхогу (마포구; 麻浦區)
* Содэмунгу (서대문구; 西大門區)
* Сочхогу (서초구; 瑞草區)
* Сондонгу (성동구; 城東區)
* Сонбукку (성북구; 城北區)
* Сонпхагу (송파구; 松坡區)
* Янчхонгу (양천구; 陽川區)
* Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區)
* Йонсангу (용산구; 龍山區)
* Ынпхёнгу (은평구; 恩平區)
* Чонногу (종로구; 鍾路區)
* Чунгу (중구; 中區)
* Чуннангу (중랑구; 中浪區)

== Халҡы ==
     
{||valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;prettytable&quot;
! style=&quot;background:#efefef&quot;| Йыл
! style=&quot;background:#efefef&quot;| Халыҡ һаны
|-
|  1428
|  align=&quot;right&quot;| 103 328
|-
|  1660
|  align=&quot;right&quot;| 200 000
|-
|  1881
|  align=&quot;right&quot;| 199 100
|-
|  1890
|  align=&quot;right&quot;| 192 900
|-
|  1899
|  align=&quot;right&quot;| 211 200
|-
|  1902
|  align=&quot;right&quot;| 196 600
|-
|  1906
|  align=&quot;right&quot;| 230 900
|-
|  1910
|  align=&quot;right&quot;| 278 958
|-
|  1915
|  align=&quot;right&quot;| 241 085
|-
|  1920
|  align=&quot;right&quot;| 250 208
|-
|  1925
|  align=&quot;right&quot;| 336 349
|-
|  1930
|  align=&quot;right&quot;| 355 426
|-
|  1935
|  align=&quot;right&quot;| 404 202
|-
|  1940
|  align=&quot;right&quot;| 930 547
|-
|}|valign=&quot;top&quot;
|
{| class=&quot;prettytable&quot;
! style=&quot;background:#efefef&quot;| Йыл
! style=&quot;background:#efefef&quot;| Халыҡ һаны
|-
|  1944
|  align=&quot;right&quot;| 947 630
|-
|  1949
|  align=&quot;right&quot;| 1 418 025
|-
|  1952
|  align=&quot;right&quot;| 648 432
|-
|  1955
|  align=&quot;right&quot;| 1 574 868
|-
|  1960
|  align=&quot;right&quot;| 2 445 402
|-
|  1966
|  align=&quot;right&quot;| 3 793 280
|-
|  1970
|  align=&quot;right&quot;| 5 433 198
|-
|  1975
|  align=&quot;right&quot;| 6 889 502
|-
|  1980
|  align=&quot;right&quot;| 8 364 379
|-
|  1985
|  align=&quot;right&quot;| 9 639 110
|-
|  1990
|  align=&quot;right&quot;| 10 612 577
|-
|  1995
|  align=&quot;right&quot;| 10 231 217
|-
|  2000
|  align=&quot;right&quot;| 9 895 972
|-
|  2005
|  align=&quot;right&quot;| 10 349 312
|}
|}

== Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ==
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Ҡәрҙәш ҡалалар ===
Рәсми сайттағы исемлеккә күрә партнёр ҡалалар исемлеге:&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |date=2007-12-10 }}&lt;/ref&gt;:
* {{флаг|Китайская Республика}} Тайбэй, Ҡытай Республикаһы (23 март 1968)
* {{флаг|Турция}} Анкара, [[Төркиә]] (23 август 1971)
* {{флаг|США}} Гонолулу, АҠШ (22 октябрь 1973)
* {{флаг|США}} Сан-Франциско, АҠШ (18 май 1976)
* {{флаг|Бразилия}} Сан-Паулу, [[Бразилия]] (20 апрель 1977)
* {{флаг|Колумбия}} Богота, Колумбия (14 июнь 1982)
* {{флаг|Индонезия}} Джакарта, [[Индонезия]] (25 июль 1984)
* {{флаг|Япония}} Токио, [[Япония]] (3 сентябрь 1988)
* {{флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] (13 июль 1991)
* {{флаг|Австралия}} Яңы Көньяҡ Уэльс штаты, [[Австралия]] (8 ноябрь 1991)
* {{флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]] (12 ноябрь 1991)
* {{флаг|Мексика}} Мехико, [[Мексика]] (5 октябрь 1992)
* {{флаг|Китай}} Пекин, Китай (23 октябрь 1993)
* {{флаг|Монголия}} Улан-Батор, [[Монголия]] (6 октябрь 1995)
* {{флаг|Вьетнам}} Ханой, Вьетнам (1 май 1996)
* {{флаг|Польша}} [[Варшава (ҡала)|Варшава]], [[Польша]] (20 июнь 1996)
* {{флаг|Египет}} [[Ҡәһир (ҡала)|Каир]], [[Мысыр]] (27 апрель 1997)
* {{флаг|Казахстан}} Астана, Ҡаҙағстан (6 ноябрь 2004)
* {{флаг|США}} Вашингтон, АҠШ (13 март 2006)
* {{флаг|Греция}} Афина, Греция (15 март 2006)
* {{флаг|Таиланд}} Бангкок, Таиланд (16 июнь 2006)
||
||

=== Партнёр ҡалалар ===
Рәсми сайттағы исемлеккә күрә партнёр ҡалалар исемлеге:&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;:
* {{флаг|Канада}} [[Оттава]], [[Канада]] (10 ғинуар 1997)
* {{флаг|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]] (23 апрель 1997)
* {{флаг|Нидерланды}} [[Амстердам]], [[Нидерланд]] (15 март 1999)
* {{флаг|Венгрия}} [[Будапешт]], Венгрия (14 июль 2005)
* {{флаг|Турция}} [[Истанбул]], [[Төркиә]] (24 август 2005)
* {{флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]], [[Үзбәкстан]] (30 март 2006)
* {{флаг|США}} [[Лос-Анджелес]], АҠШ (16 октябрь 2006)
* {{флаг|Италия}} [[Милан]], [[Италия]] (1 февраль 2007)
* {{флаг|Белоруссия}} [[Минск]], Белоруссия (8 июль 2008)
* {{флаг|Китай}} Шаньдун провинцияһы, Ҡытай (19 июль 2008)
* {{флаг|Китай}} Цзянсу провинцияһы, Ҡытай (21 июль 2008)
* {{флаг|Китай}} Гуандун провинцияһы, Ҡытай (22 июль 2008)
* {{флаг|Китай}} Чжэцзян провинцияһы, Ҡытай (10 апрель 2009)
* {{флаг|Китай}} Тяньцзинь, Ҡытай (12 апрель 2009)
|}

== Билдәле шәхестәр ==
* Ли Мин Хо — Көньяҡ Корея актёры.
* Пэ Ён Джун — Көньяҡ Корея актёры.
* Чон Мён Хун — Көньяҡ Корея пианисы и дирижёры.
* Ли Чхон Ён — Көньяҡ Корея футболисы.
* Ли, Джим — америка-корея рәссамы һәм комикстар нәшриәтсеһе.
* Пэк Намджун — америка-корея рәссамы.
* Пак Чэ Сан — Көньяҡ Корея рэперы.
* Пак Чи Сон — Көньяҡ Корея футболисы.
* Пак, Линда — америка телевизион актрисаһы.
* Чон Джи Хун — Көньяҡ Корея йырсыһы, бейеүсеһе, актёры.
* Юн Сон До — Корея шағиры.
* Ли Сын Хун — Көньяҡ Корея конькила йүгереүсеһе.
* Хон Мён Бо — Көньяҡ Корея футболисты и тренеры.
* Чхве Чин-силь — Көньяҡ Корея актрисаһы.
* Ким Хён А — Көньяҡ Корея бейеүсеһе һәм йырсыһы.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Aerial view of Seoul 1.jpg|Ҡаланың һауанан күренеше
File:Seoul from the sky.jpg|Сеулдың транспорт инфраструктураһы
File:Seoul Station Train Tracks.jpg|Сеул вокзалы
File:KTX-Sancheon.jpg|Тиҙйөрөшлө тимер юл поезы

File:Korea-Hi Seoul Festival-2006-01.jpg|Hi! Seoul фестивале
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Commons|Seoul}}
* [http://russian.visitkorea.or.kr/rus/SI/SI_RU_3_1_1_1_1.jsp?areaCode=1 Информация о Сеуле Организация Туризма Кореи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906060859/http://russian.visitkorea.or.kr/rus/SI/SI_RU_3_1_1_1_1.jsp?areaCode=1 |date=2011-09-06 }}
* [http://www.seoul.go.kr/main/index.html/ Сайт правительства города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309232125/http://www.seoul.go.kr/main/index.html |date=2011-03-09 }}
* [http://www.globalphotos.org/seoul.htm Фотографии города]

=== Карты ===
* [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Карта Сеула (кор.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }}
* [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Схема сеульского метро]
* [http://www.asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Карта делового центра Сеула]
* [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Карта Сеула и окраин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084344/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2016-03-04 }}

{{Азия баш ҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары баш ҡалалары}}

[[Категория:Сеул]]
[[Категория:Көньяҡ Корея]]
[[Категория:Азия баш ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]</text>
      <sha1>l3nvtn8xdee4cdx4qcajoqugo7yiwz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Вулкан</title>
    <ns>10</ns>
    <id>66488</id>
    <revision>
      <id>1294823</id>
      <parentid>1245526</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T18:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1294823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8904" sha1="mjz80zxr1l0ntuasbomh1qw52mm8gxx" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;
&lt;includeonly&gt;&lt;table class=&quot;infobox&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}|Стиль=3_1}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}{{{Район|}}}{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Координаты|{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|0|{{{lat_deg|}}}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{#titleparts:{{{Илдәр|{{{Страны|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}|Небесное тело={{{Күк есеме|{{{Небесное тело|}}}}}}}}}}

{{#if:{{{Күк есеме|{{{Небесное тело|}}}}}} | {{Геокар|Параметр|1|Күк есеме|{{{Күк есеме|{{{Небесное тело|}}}}}}}} | {{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}} }}

{{#if:{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Төбәк|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}}}
{{#if:{{{Район|}}}|{{Геокар|Параметр|1|Район|{{{Район|}}}}}}}
{{#if:{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}}}
{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}}}
{{#if:{{{Арҡа йәки массив|{{{Хребет|{{{Хребет или массив|}}}}}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Арҡа йәки массив|{{{Арҡа йәки массив|{{{Хребет|{{{Хребет или массив|}}}}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Характеристикалары --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Түбәһе бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырмаса бейеклек|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

&lt;!-- Атылыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Атылыу мәғлүмәттәре|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}{{{Состав|}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыу|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}

&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#ifeq:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|0||{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Илдәр|{{{Страны|}}}}}}{{{Күк есеме|{{{Небесное тело|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Күк есеме|{{{Небесное тело|}}}}}}|{{{Күк есеме|{{{Небесное тело|}}}}}}|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{#titleparts:{{{Илдәр|{{{Страны|}}}}}}|1|1}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}}}}}}}

{{#ifeq:{{{Позиция картаһы 1|{{{Позиционная карта 1|}}}}}}|0||{{#if:{{{Позиция картаһы 1|{{{Позиционная карта 1|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы 1|{{{Позиционная карта 1|}}}}}}|{{{Позиция картаһы 1|{{{Позиционная карта 1|}}}}}}|{{#iferror:{{ПозКарта|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{#titleparts:{{{Илдәр|{{{Страны|}}}}}}|1|1}} {{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}}||{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{#titleparts:{{{Илдәр|{{{Страны|}}}}}}|1|1}} {{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}}}|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты={{{Ук. карты 1|physical}}}|Ук. арены={{{Ук. арены 1|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу 1|}}}}}}}}}

{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Викимилектә категорияһы|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|Стиль=3_1}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]
{{#ifeq: Вулкан |{{str left|{{PAGENAME}}|7}}|{{DEFAULTSORT:{{Без начала|{{PAGENAME}}|Вулкан }}}}}}
{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{#switch:{{padleft:|1|{{#expr:{{Formatnum:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|R}} div 1000}}}}
 | 0 = [[Категория:Бейеклеге 1000 метрға тиклем тау түбәләре]]
 | 1 = [[Категория:Мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 2 = [[Категория:Ике мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 3 = [[Категория:Өс мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 4 = [[Категория:Дүрт мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 5 = [[Категория:Биш мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 6 = [[Категория:Алты мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 7 = [[Категория:Ете мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | 8 = [[Категория:Һигеҙ мең метрлыҡ тау түбәләре]]
 | [[Категория:Википедия:Мәғлүмәт күрһәткесе дөрөҫ булмаған тау түбәләре]]
}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mjz80zxr1l0ntuasbomh1qw52mm8gxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294824</id>
      <parentid>1294823</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T18:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1294824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4544" sha1="rk44q8qk8pj2le1u5aqhbozg47uu9f7" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;
&lt;includeonly&gt;&lt;table class=&quot;infobox&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}|Стиль=3_1}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}
{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}}}

&lt;!-- Характеристикалары --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Түбәһе бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырмаса бейеклек|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

&lt;!-- Атылыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Атылыу мәғлүмәттәре|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыу|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}

&lt;!-- Карталар --&gt;
{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}

{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}
&lt;/table&gt;
{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rk44q8qk8pj2le1u5aqhbozg47uu9f7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294828</id>
      <parentid>1294824</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T18:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1294828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4591" sha1="0y9un17zh48sl8k66pp7qpmtzoquaw1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;
{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}|Стиль=3_1}}
{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}
&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}
{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}
{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}
{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Горная система|}}}}}}}}}}
&lt;!-- Күрһәткестәре --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Түбәһе бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырмаса бейеклек|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}
{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}
&lt;!-- Атылыуы --&gt;
{{Геокар|Заголовок|Атылыу мәғлүмәттәре|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыу|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}
{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}
&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{#if:{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0y9un17zh48sl8k66pp7qpmtzoquaw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмас (минерал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70604</id>
    <revision>
      <id>1294822</id>
      <parentid>1287648</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T17:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-17891-72</username>
        <id>47670</id>
      </contributor>
      <origin>1294822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67316" sha1="1c535lfqxs7d3qlt91mswjnasqtp1zr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алмас''' (боронғо төрки. almaz, һүҙмә-һүҙ «бирешмәҫ», {{Lang-ar|ألماس}} ['almās] һәм {{Lang-grc|ἀδάμας}} («емерелмәҫ») — иң ҡаты [[минерал]], тәбиғи [[Углерод|углеродтың]] кристаллик төҙөлөшлө төрҙәренең береһе, куб [[Углерод|углеродтың аллотроп формаһы]]&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Физические свойства алмаза|серия=Справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1987}}&lt;/ref&gt;. Нормаль шарттарҙа метастабиль, йәшәү осоро сикһеҙ булыуы мөмкин. Ғәҙәттә, алмас кристалдары төҫһөҙ, һирәк осраҡтарҙа — һары, ҡоңғорт, йәшел, ҡара һ.б. төҫтәрҙә була. Юғары температурала вакуумда йәки инерт газда яйлап [[Графит|графитҡа]]&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Бриллиант, алмаз}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Алмаз}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Даль|Алмаз}}&lt;/ref&gt; күсә. Моостың ҡатылыҡ эталон минералдар шкалаһы буйынса иң ҡатыһы. Ҡатылығы 10, тығыҙлыгы 3,5г/см3, ыуалыусан. [[Кислота|Кислоталарға]] бирешмәй. Тәбиғи алмаздарҙың үлсәме микроскопик бөртөктәрҙән массалары йөҙәр һәм меңәр каратка еткән (1 карат = 0,2 г) сағыштырмаса эре кристалдарға тиклем була; 100 караттан эрерәк алмаз кристалдары һирәк осрай. Тәбиғи алмаздар ювелир ([[Ер (планета)|Ер]] шарында сығарылғандарының 25 % -ы) һәм техник төрҙәргә бүленә. Сәнәғәттә синтезланған техник алмаздар күләме тәбиғи табылғандан күпкә артыҡ. Төрлө приборҙар, ҡоралдар, абразив порошок һәм пасталар, бриллиант һ.б. эшләп сығарыуҙа ҡулланыла.

== Этимология ==
Слово Алмаз - приходит из тюркских языков, так как кочевники возили этот товар из [[:ru:Индия|Индии]] по &quot;[[:ru:Великий_шёлковый_путь|шелковому пути]]&quot;, так слово перетекло в арабский, персидский и славянские языки. Точно так же как и др.тюркские слова Алтын (Золото), Алтай (Твердая земля), Алма (Твердый плод) слово Алмаз состоит из двух слов Ал - твердый и -маз частица - означает Твердый, другая буквально переводится &quot;не поддающийся&quot;, &quot;несокрушимый&quot;, &quot;не ломающийся&quot; (чув.ват-ăлмас&quot;), &quot;не берущийся&quot;, &quot;тот кого не возьмешь&quot; в буквальном смысле то что не бьется, не ломается, не подвергается разрушению. Оно пересекается с греческим [[:ru:Адамантий_(Marvel_Comics)|Адамант]] (adamas) но являются всего лишь &quot;ложными когнатами&quot; (false cognates). В тюркских языках это слово больше всего получило распространении, например Алмас Кылыч - Крепкая Сабля, часто личное имя тюрк.[[:ru:Алмас_Илдырым|Алмас]], венг.[[:ru:Альмош_(вождь)|Альмош]], чув.[[:ru:Алмуш|Алмуш]]. В турецком переход А в Е, пример: Elmas как и Elma (Яблоко). Одна из менее вероятных теорий ранее считалась от тюркского: Алма - плод, яблоко земли. Связано с мифологией и богиней [[:ru:Умай|Умай]] (Амай), что это ее Плоды Земли дарованное людям и спрятанные глубоко под землей.

== Физик-механик үҙенсәлектәре ==
Алмасты башҡа минералдарҙан айырып торған төп һыҙаты — ныҡлығы (һәм шул уҡ ваҡытта ыуалыусанлығы), ҡаты есемдәр араһында иң юғары йылы үткәрүсәнлек {{S|900—2300 Вт/(м·К)}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond|ссылка=http://prl.aps.org/abstract/PRL/v70/i24/p3764_1|язык=en|издание=Phys. Rev. Lett.|год=1993|volume=70|pages=3764}}&lt;/ref&gt;, ҙур һыныу күрһәткесе һәм юғары дисперсия. Алмаз тыйылған зона киңлеге {{S|4,57 [[Электронвольт|эВ]]}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Wort C. J. H., Balmer R. S.|заглавие=Diamond as an electronic material|издание=Materials Today|год=2008|том=11|выпуск=1—2|страницы=22—28|issn=1369-7021|doi=10.1016/S1369-7021(07)70349-8|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369702107703498|язык=en}}&lt;/ref&gt; тигеҙ булған киң зоналы [[Ярым үткәргес|ярымүткәргес]]. Алмастың һауала металға ышҡылыу коэффициенты бик түбән — барлығы 0,1 генә, һәм был кристалл йөҙөндә үҙенсәлекле майлау функцияһын үтәгән адсорбланған газдың йоҡа ярыһы барлыҡҡа килеү менән бәйле. Бындай яры барлыҡҡа килмәһә, ышҡылыу коэффициенты арта һәм 0,6—1,0&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Feng Z., Tzeng Y., Field J. E.|заглавие=Friction of diamond on diamond in ultra-high vacuum and low-pressure environments|издание=Journal of Physics D: Applied Physics|год=1992|том=25|выпуск=10|страницы=1418|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0022-3727/25/10/006/meta|doi=10.1088/0022-3727/25/10/006|arxiv=|язык=en}}&lt;/ref&gt; булып китә. Юғары ҡатылығы алмаздың ашалыуға бирешмәүсәнлеген тәьмин итә. Алмазға шулай уҡ (башҡа билдәле материалдар менән сағыштырғанда) иң юғары һығылмалылыҡ модуле һәм иң түбән ҡыҫыу коэффициенты хас.

Кристалл энергияһы 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; Дж/моль, бәйләнеш энергияһы 700 Дж/моль — кристалл энергияһынан 1 %-ҡа кәмерәк.

Алмастың иреү температураһы ~11 ГПа баҫымда яҡынса 3700-4000 °C&lt;ref&gt;{{Китап|часть=р, Т-Диаграмма плавления алмаза и графита с учётом аномальности высокотемпературной теплоёмкости|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики.|место=Киев|издательство=Аванпост-Прим|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}&lt;/ref&gt;. Алмаз һауала уҡ яна {{S|850—1000 °C}} яна, ә саф [[кислород]]та көсһөҙ-зәңгәр ялҡын булып {{S|720—800 °C}} яна һәм тулыһынса углекислый газға әйләнә. Һауа инмәгәндә кислатыу тиклемге осорға {{S|2000 °C}} тиклем йылытҡанда, алмаз {{S|15—30 минут}} эсендә [[Графит|графитҡа]] күсә һәм шартлау ҡатыш ваҡ өлөштәргә емерелә, {{S|2000 K}}-нан артыҡ температураларҙа алмаздың термодинамик характеристикалары (''йылылыҡ тотоусанлығы (теплоёмкость)'', ''энтальпия'') температура үҫеше менән бергә аномаль характер ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Аномальная термодинамика алмазной решетки|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|место=Киев|издательство=Аванпост-Прим|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}&lt;/ref&gt;.

Алмастың төҫһөҙ кристалдарының һары төҫтә уртаса күрһәткесе яҡынса 2,417 тигеҙ, ә спектрҙың төрлө төҫтәренә ул 2,402 (ҡыҙыл өсөн) 2,465 тиклем (миләүшә өсөн) төрлөләнә. Һынылыш күрһәткесенең тулҡын оҙонлоғона бәйлелеге дисперсия тип атала, ә геммологияла был термин ике билдәле тулҡын оҙонлоғонда үтә күренмәле мөхиттең һынылыш күрһәткестәренең айырмаһы булараҡ махсус мәғәнәгә эйә (ғәҙәттә фраунгофер линиялар парҙары өсөн
{{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;B&lt;/sub&gt;}} {{=}} 686,7 нм}} и {{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;G&lt;/sub&gt;}} {{=}} 430,8 нм}} или {{nobr|{{math|λ&lt;sub&gt;C&lt;/sub&gt;}} {{=}} 656,3 нм}} и {{math|λ&lt;sub&gt;F&lt;/sub&gt;}}=486,1 нм)&lt;ref name=b1&gt;{{книга |автор=Schumann W.|заглавие=Gemstones of the World|издание=Newly Revised &amp; Expanded Fourth Edition|ссылка=https://books.google.com/books?id=V9PqVxpxeiEC&amp;pg=PA42 |место= |издательство=Sterling Publishing Company, Inc. |год=2009 |pages=41—42 |isbn=978-1-4027-6829-3 |ref= }}&lt;/ref&gt;. Алмас өсөн дисперсия {{math|''D''&lt;sub&gt;BG&lt;/sub&gt;}} 0,044 тигеҙ, ә {{nobr|{{math|''D''&lt;sub&gt;CF&lt;/sub&gt;}} {{=}} 0,025}}&lt;ref name=b1/&gt;.

Алмастарҙың иң мөһим үҙенсәлеге — [[люминесценция]]. Ҡояш яҡтылығы һәм бигерәк тә катод, ультрафиолет һәм рентген нурҙары тәьҫирендә алмастар люминесцирлана — төрлө төҫтәргә инеп балҡый. Катод һәм рентген нурҙарына бөтә төр алмастар ҙа яҡтыра, ә ультрафиолет нурҙары тәьҫирендә — ҡайһы берҙәре генә. Рентгенолюминесценция тоҡомдарҙан алмасты алыу тәжрибәһендә киң ҡулланыла.

Юғары үтә күренмәлелеге һәм һынылыш күрһәткесенең етерлек дисперсияһы (төҫтәрҙең уйнауы) менән бергә ҙур һынылыш күрһәткесе арҡаһында, хаҡы яғынан алмас менән көнәркәш зөбәржәт, ҡыҙыл яҡут йәки ҡыҙыл йәүһәр (рубин) һәм көн яҡтыһында ҡуйы зөбәржәт йәшел төҫтәге, яһалма яҡтылыҡта ҡара ҡыҙыл төҫкә ингән ҡиммәтле таш (александрит) менән бергә, алмас донъялағы иң ҡиммәтле таштарҙың береһе тип баһалана.
Тәбиғи алмас матур тип һаналмай. Эске күп төрлө сағылышын күрһәтерлек шарттар биргәнлектән, ҡырланған алмас матур күренә. Айырым алым менән ҡырланған (Гәүһәр ҡырлау (Гущинская форма)) алмас гәүһәр (бриллиант) тип атала.

=== Структураһы ===
Кристалдар {{Крист|синг=гцк|гр=''Fd''3''m'' |a=0,357|b=|c=|alpha=|beta=|gamma=|Z=8|d=|рп=1|nocat=}}. Алмаста углерод атомдары {{math|''sp''³}} — гибридлаштырыу формаһында. Алмас структураһында углеродтың һәр атомы, түбәһе булып иң яҡын ятҡан дүрт атом хеҙмәт иткән тетраэдр үҙәгендә урынлашҡан. Тап углерод атомдарының көслө бәйләнеше алмастың юғары ҡатылығын аңлата.[[Файл:Diamond animation.gif|thumb|left|250px|Алмас кристал рәшәткәһенең схематик һүрәтләнеше]]

=== Буяуы ===
Буятылған зәргәр алмастарҙың күпселеге — һары һәм көрән төҫтәге алмастар. Һары төҫмөр алмастарға кристалл структураһының дефекты хас Н-3. Ошо дефекттар тупланышынан һары төҫтөң төҫмөрҙәре саҡ ҡына тойомланғандан асыҡ сағылышта күренеүе мөмкин. Спектрофотометр ҙа Н-3 дефекттар барлығын билдәләй алмаған төҫһөҙ алмастарҙа, зәңгәр люминесценция булғанда ғына, күпмелер төҫмөрләнә. Тикшерелгән алмастарҙың Н-3 үҙәге булғанына күрһәткән һары төҫмөрө асыҡ сағылған 10—12%-ында зәңгәр люминесценцияһы булмаған йә ул бик көсһөҙ булған. Был алмас структураһында люминесценцияны һүндереүсе ҡушылмаларҙың булыуы менән аңлатыла. Люминесценцияның зәңгәр төҫө буяуҙың һары төҫмөрөнә өҫтәлмә булып Н-3 үҙәгенең мөһим оптик һыҙаты тора. Был төҫмөрҙәрҙең яҡтырыу көсөргәнешлегенән күреү реакцияһы тигеҙлегендә баһалаусының күҙенә уларҙың дөйөмләштерелгән реакцияһы төҫһөҙ (аҡ) нурланыуҙағы кеүек була; йәғни айырым шарттарҙа буяуҙың һары төҫмөрө люминесценцияның зәңгәр төҫмөрө менән тиңләштерелә (компенсируется). Дөйөм осраҡта зона буйынса буяуҙың көсөргәнешлелеге тигеҙһеҙлеге һәм буяуҙың һары төҫөн һәм люминесценцияның визуаль зиһенгә алыу реакцияһы тигеҙһеҙлеге бар. Люминесценцияны «плюс» йә «минус» билдәләре менән, тәьҫир итеүсе һары буяуҙы «компенсациялау» факторы итеп ҡарарға мөмкин. Бынан алмасты баһалауҙың ҡайһы бер аспекттары һәм бысыу алдынан уларҙы үлсәп алыу буйынса бер нисә кәрәкле һығымта сығарып була.

Сортлаусы кешенең күҙенә буяуҙың һары төҫмөрөнөң һәм  кристалл люминесценцияһының зәңгәр төҫмөрөнөң берләштерелгән тәьҫирен иҫәпкә алыр кәрәк. Шунан сығып беренсе төҫтәге алмастарҙы уларҙан юғары төҫтәге гәүһәрҙәр сығарырлыҡмы әллә ҡайһыларынан сыҡмаҫмы тигәнгә бүлеп ҡарар кәрәк. Дөйөм һандан кристалдарҙы инеү контролендә ялтырауығы булмаған алмастар алына һәм 70 %-тан ашыуы үткәрелә. Был алмастар 1 һәм 2 төҫтәге гәүһәр ала торған сығанаҡ итеп ҡаралыуы мөмкин. Улар дөйөм һандан 1—3 % тәшкил итә&lt;ref&gt;''Дронова Н. Д.'' Изменение окраски алмазов при их обработке в бриллианты (системный подход и экспериментальные исследования). — Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата геолого-минералогических наук. Специальность 04.00.20 — минералогия, кристаллография. Москва, 1991.&lt;/ref&gt;.

Һәр бер төҫлө гәүһәр — тәбиғәттең ысын уникаль әҫәәре. Алмастарҙың һирәк төҫтәре: ал, күк, йәшел һәм хатта ҡыҙыл төҫтәре лә осрай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diamanters.ru/color.htm|title=Мир бриллиантов|author=Юрий Шелементьев, Петр Писарев|publisher=Геммологический центр МГУ|description=Чёрный алмаз называется [[карбонадо]]|lang=ru|accessdate=2010-09-08}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер төҫлө гәүһәрҙәр миҫалдары:
* Дрезден йәшел бриллианты,
* Тиффани һары алмасы (бриллиант),
* Портер-Родс (зәңгәр).
* Хоуп алмасы (күк)

== Алмастың имитацияларҙан айырмаһы ==
[[Файл:Diamond (side view).png|thumb|left|185px|Ҡырланған алмастың катодолюминесценцияһы]]
Алмас күп кенә төҫһөҙ минералдар — үҙенең имитацияһы итеп ҡулланылған кварц, топаз, циркон менән оҡшаш. Ҡатылығы менән айырылып тора — тәбиғи материалдарҙан иң ҡатыһы (Моос шкалаһы буйынса — 10), оптик үҙенсәлектәре менән, рентген нурҙарына үтә күренмәлелеге, рентген, катод, ультрафиолет нурҙарына люминесценцияһы менән аңлатыла ныҡлығы&lt;ref&gt;{{Книга:Словарь камней-самоцветов}}&lt;/ref&gt;.

== Донъяла алмастар табыу ==
[[Файл:Diamant tropfen.jpg|thumb|left|185px|Эшкәртелгән алмаз]]
Алмас — һирәк, әммә шуның менән бергә етерлек таралған минерал. Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары, Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла билдәле. Алмастарҙың бер нисә ятҡылығы билдәле. Бер нисә мең йыл элек алмастар сәнәғәт масштабында ишелмә йәки бөртөклө (россыпной) ятҡылыҡтарҙан табылған. [[XIX быуат]] аҙағына, алмас тупланған кимберлит торбалар асылғандан һуң ғына, алмастар йылға ултырмаларында барлыҡҡа килмәгәне асыҡланған.

Алмастарҙың килеп сығышы һәм йәше тураһында әлегә тиклем аныҡ фәнни мәғлүмәт юҡ. Ғалимдар төрлө фаразлау төҙөйҙәр — магманан, мантиянан, метеориттан, флюидтан, хатта бер нисә экзотик теория ла бар. Күпселеге магма һәм мантия теорияһына, ҙур баҫым аҫтында углерод атомдары  (ҡағиҙә булараҡ, {{formatnum:50000}} атмосфералы) һәм ҙур тәрәнлектә (яҡынса {{nobr|200 км}}) кубик кристалл рәшәткә — тәбиғи алмас формалаштыра. «Шартлау торбаһы» формалашҡан ваҡытта таштар өҫкә вулкан магмаһы менән сығарылалыр тигән фараз бар.

Алмастарҙың йәше 100 миллиондан алып 2,5 миллиард йәшкә тиклем булыуы мөмкин.

Ихтимал, ҡояшҡа тиклем сығышлы, ерҙеке түгел, метеорит алмастары билдәле. Алмастар шулай уҡ ҙур метеорит төшкән саҡта һуғылыу  метаморфизмы арҡаһында барлыҡҡа килгәндер тигән фараз бар, мәҫәлән, Себерҙең төньяғында Попигай (кратер) астроблемаһы.

Бынан тыш, алмастар артыҡ юғары баҫымы метаморфизмы ассоциацияһында кровлевый тоҡомдарҙа, мәҫәлән, Ҡаҙағстандағы Көкшетау яҫы түбәле тауҙар теҙмәһендә урынлашҡан Ҡумдыкүл алмас ятҡылығында, табылды.

Импактный алмастар ҙа, метаморфик алмастар ҙа ҡайһы берҙә ҙур запаслы һәм юғары концентрациялы бик масштаблы ятҡылыҡтар барлыҡҡа килтерә. Әммә бындай типағы ятҡылыҡтарҙа алмастар бик ваҡ, һәм сәнәғәт ҡиммәтенә эйә түгел. 

=== Алмастарҙы табыу һәм алмас ятҡылыҡтары ===
Алмастарҙың сәнәғәт ятҡылыҡтары боронғо кратондарға ярашлы булған кимберлит һәм лампроит торбаларҙа табыла. Шундай типтағы төп ятҡылыҡтар [[Африка]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[Австралия]]ла һәм [[Канада]]ла бар.

Башҡаларынан алдараҡ алмас ятҡылыҡтары Һиндостанда, Декан яҫы таулығыныың көнсығышында билдәле була; был ятҡылыҡтар XIX быуат аҙағына уҡ ныҡ ярлыланған була.

1727 йылда бик бай ятҡылыҡтар Бразилияла, бигерәк тә Минас-Жерайс провинцияһында, Теюке йәки [[Диамантина]] янында, шулай уҡ [[Баия]] провинцияһындағы Ла-Хападала урынлашҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

1867 йылдан Көньяҡ Африкала бай алмас ятҡылыҡтары — «Кап» алмастары асылды. Алмастар хәҙерге заман Кимберли ҡалаһында кимберлит атамаһын алған нигеҙ ултырмаларында табылған. [[1871 йыл]]дың 16 июлендә алмас эҙләүселәр компанияһы ағалы-энеле Де Бирстарҙың фермаһында урынлаша. Ағалы-энеле был икәү төбәктә башланған алмас ығы-зығыһы йылдары башланғанда 50 фунт стерлингҡа һатып алған була, һәм {{s|60 000}} һатҡан. Кимберли районында алмас табыуҙың иң төп объекты килеп тулған старателдәр (XIX быуат аҙағына 50 мең кеше) тарафынан ҡул көсө менән ҡаҙылған «Ҙур тишек» («Big Hole») була. Көн һайын 30 меңгә яҡыыын алмас эҙләүсе бында көн дә төн дә хеҙмәт түккән&lt;ref&gt;[http://travel-box.ru/index.php?option=com_travel&amp;task=location&amp;country_id=5&amp;loc_id=193 ЮАР-Кимберли-География] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412140036/http://www.travel-box.ru/index.php?option=com_travel&amp;task=location&amp;country_id=5&amp;loc_id=193 |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:The diamond rush into Kimberley.gif|thumb|left|400px|Кимберлиҙа «Алмас ығы-зығыһы», 1870-се йылдар.]]
1871—1914 йылдарҙан улар яҡынса 2,722 тонна алмас (14,5 миллион карат) таба, карьерҙы эшкәртеү процесында 22,5 млн тонна грунт сығара&lt;ref&gt;[http://travel.gala.net/ref/za/kimberley/sightseens Достопримечательности Кимберли]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Кимберлиҙан төньяҡҡараҡ — Трансваалдә, Витватерсранд һырты районында яңы алмас торбалары табыла&lt;ref&gt;Эдвард Эрлих [http://www.port-folio.org/part42.htm «Витватерсранд, месторождение, определившее судьбу Африки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044149/http://www.port-folio.org/part42.htm |date=2016-03-05 }} Минеральные месторождения в истории человечества&lt;/ref&gt;.

2006 йылда донъяла 176 млн карат алмас табыла&lt;ref name=&quot;2016_01_25_Expert_Almaz&quot;&gt;''Ольга Вандышева''. Падение бриллиантов // Эксперт, № 4 (972), 25-31 января 2016&lt;/ref&gt;. Һуңғы йылдарҙа тармаҡта табыу түбәнәйеүе теркәлгән.

Кимберлий процесы материалдарына ярашлы, 2015 йылда донъяла алмас табыу 127,4 млн карат тәшкил итте, 13,9 млрд доллар (караттың уртаса хаҡы — яҡынса 109$). Лидер илдәрҙә алмас табыу (хаҡтар буйынса)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Кимберлийский процесс о мировой добыче алмазов в 2015 году|author=Данилов Ю.Г.|url=http://www.rough-polished.com/ru/analytics/104350.html|work=|date=2012-08-02|accessdate=2013-12-10}}&lt;/ref&gt;:
* [[Рәсәй]]ҙә — 4,2 млрд доллар;
* Ботсванала — 3,0 млрд доллар;
* [[Канада]]ла — 1,7 млрд доллар;
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] — 1,4 млрд доллар;
* [[Ангола]] — 1,2 млрд доллар.

Кимберлий процесы (КП) мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда алмастарҙы донъяуи табыу 148,4 млн карат тәшкил итте, хаҡы — 14,47 млрд АҠШ доллары (табылған алмастарҙың уртаса хаҡы — каратына 97 АҠШ доллары).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+КП мәғлүмәттәре буйынса 2018 йыл һөҙөөмтәләре&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upala_v_2018_godu/1426.html|title=Мировая добыча алмазов упала в 2018 году|publisher=Бриллианты|lang=ru|accessdate=2019-07-08}}&lt;/ref&gt;
!Ил
!Табыыу $ млн.
!Табыу мең карат
!Уртаса хаҡы $/карат
|-
|Рәсәй
|3 983
|43 161
|92
|-
|Ботсвана
|3 535
|24 378
|145
|-
|Канада
|2 098
|23 194
|90
|-
|Көньяҡ Африка Республикаһы
|1 228
|9 908
|124
|-
|Ангола
|1 224
|8 409
|146
|-
|Намибия
|1 125
|2 397
|469
|}
Өс компания — [[De Beers]], [[Алроса|АЛРОСА]] һәм [[Rio Tinto]] бөтәһе бергә донъя күләмендә 2017 йылда алмастар табыуҙың 70%-ын контролдә тота. Табылған алмастарҙың хаҡы буйынса лидер булып көньяҡ африка De Beers компанияһы — $5,8 млрд йәки 2017 йылғы донъяуи табыуҙың яҡынса 37%-ы, һан яғынан лидер булып рәсәй АЛРОСА-һы тора — күрһәткесе 39,6 млн карат.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Мировая добыча алмазов упадет на 3,4% в 2018 году|url=https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upadet_na_3_4_v_2018_godu/848.html|work=Бриллианты|accessdate=2018-03-05|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509063319/https://brillianty.info/news/mirovaja_dobycha_almazov_upadet_na_3_4_v_2018_godu/848.html |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

Ғәмәлдәге ятҡылыҡтарҙың ҡеүәте, уларҙың табыу дәрәжәәһе, һәм көтөлгән яңы рудниктарҙы эксплуатацияға индереү мөмкинлегенең уртаса һәм оҙайлы перспективаһында донъя баҙарында алмасҡа һорауҙың тәҡдимдән юғарыраҡ булыуы күҙәтеләсәк.

=== Рәсәйҙә алмастар табыу тарихы ===
[[Файл:Памятный знак в Промыслах.jpg|thumb|200px|Рәсәйҙә беренсе алмас табылған урында иҫтәлекле билдә]]
[[Рәсәй]]ҙә беренсе алмасты 1829 йылдың 5 июлендә Уралда Пермь губернаһы Крестовоздвиженский промыслаларында (алтын приискыһында) 14 йәшлек крепостной крәҫтиән Павел Попов, шлиховой улаҡта (лоток) алтын йыуғанда, таба. Ярты каратлыҡ кристалл өсөн Павел ирек ала. Павел экспедиция ҡатнашыусыларын, Александр Гумбольдты, граф Адольф де Польены ла индереп, беренсе алмас тапҡан урынына килтерә, һәм унда тағы ике ҙур булмаған кристалл табыла. Хәҙер ул урын Алмазный ключик (шул уҡ атамалы сығанаҡ буйынса) тип атала һәм Промысла́ ҡасабаһынан яҡынса 1 километрҙа, Пермь крайы, Горнозаводской районы Промысла́ һәм Тёплая Гора ҡасабаларын бәйләүсе иҫке юлдан йыраҡ түгел, урынлашҡан.

{{начало цитаты}}Бисерский приискыһында граф Полье алтын ҡомон йыуғандан һуң тороп ҡалған тупаҫ шлихтарҙы яңынан йыуырға ҡуша. Бисерский суйын иретеү һәм тимер эшләү заводы графиня Варвара Петровн Полье мөлкәте, Пермь губернаһында Камаға ҡойоусы Койва ҡушылдығы Бисер йылғаһы буйында… Бик шәп приискыларҙың береһе, Адольфовский тигәне лә бар… Был прииск 1829 йылдың май айында асылды.{{конец цитаты|источник= «[[Горный журнал]]»&lt;ref&gt;[http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220190916/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8319.php |date=2019-12-20 }} Шуваловский парк (Шуваловский парк. Нижний пруд, или Рубаха Наполеона) : [история и современность дворцово-паркового ансамбля в Санкт-Петербурге&amp;#93;]&lt;/ref&gt;}}

Уралда артабанғы 28 йыл эҙләнеүҙәр барышында дөйөм ауырлығы 60 каратҡа тиң 131 алмас табыла. Себерҙәге беренсе алмас шулай уҡ Енисейск ҡалаһынан алыҫ түгел 1897 йылдың ноябрендә Мельничная йылғаһындағы шлихт йыуылғанда табыла. Алмас размеры {{frac|2|3}} [[карат]] була. Ул саҡта табылған алмастың бәләкәй булыуы һәм ятҡылыҡты үҙләштерерлек аҡса бүленмәгәлектән разведка эшләнмәй. 1948 йылда Себерҙә тағы алмас табылған.

Рәсәйҙә алмас эҙләү быуат ярым тиерлек дауамында барған, һәм фәҡәт 1950-се йылдар уртаһында Яҡутстанда бик бай нигеҙ алмас ятҡылығы табыла. 1954 йылдың 21 авгусында Наталия Николаевна Сарсадских геологик партияһынан геолог Лариса Попугаева Көньяҡ Африканан ситтә беренсе кимберлит торбаһын таба&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/neva/2003/9/treif.html Журнальный зал | Нева, 2003 № 9 | Евгений Трейвус — Голгофа геолога Попугаевой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1957 йылғы Ленин премияһы башҡа геологтарға бирелә. Фәҡәт 1970 йыда ғына Попугаева «Ятҡылыҡты беренсе табыусы» почётлы дипломы һәм билдәһе менән бүләкләнә&lt;/ref&gt;. Кимберлит торбаның исеме символик яңғырай — «Зарница».

Артабан «Мир» кимберлит торбаһы, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, был атама ла символик мәғәнәгә эйә. «Удачная» торбаһы табыла. Шундай асыштар СССР территорияһында алмас етештереү сәнәғәтен башлау мөмкинлеген бирҙе. Хәҙерге көндә Рәсәйҙә табылған алмастарҙың ҙур өлөшө яҡут тау-байыҡтырыу комбинаттарына тура килә. Бынан тыш, ҙур алмас ятҡылыҡтары Пермь крайы территорияһындағы Красновишерский районында{{sfn|Вишерские алмазы|1973}}, Архангельск өлкәһендә: Приморский районы территорияһындағы Ломоносов исемендәге ятҡылыҡ, Мезенский районы территорияһында Верхотин ҡасабаһындағы Владимир Гриб исемендәге ятҡылыҡ.

2012 йылдың сентябрендә киң мәғлүмәт саралары ғалимдар Красноярск крайы һәм Саха-Яҡутстан сигендә урынлашҡан Попигай кратерында эшләгән Һирәк осрай торған (уникальный) импакт сығышлы техник алмастар ятҡылығы буйынса мәғлүмәттең йәшерен серен асты тип яҙҙы. Рәсәй Фәндәр Академияһының Себер Бүлеге В. С. Соболев исемендәге геология һәм минералогия институты директоры Николай Похиленко раҫлауынса, был ятҡылыҡта триллиондарса каратҡа тиң алмас запасы бар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/09/16/diamond/|title=Учёные рассекретили месторождение импактных алмазов в Сибири|date=2012-09-16|publisher=Лента.ру|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың октябрендә Саха-Яҡутстанда бер алмастың эсендә тағы икенсе алмас иркенләп урын алған алмас-«матрёшка» табылды&lt;ref&gt;[http://www.alrosa.ru/в-якутии-обнаружен-уникальный-алмаз-м/ В Якутии обнаружен уникальный алмаз-матрешка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105125716/http://www.alrosa.ru/%D0%B2-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD-%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BC/ |date=2021-11-05 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәйҙә иң сифатлы алмас Урал алмаслы ҡатламында (алмазоносная провинция) табыла&lt;ref&gt;{{БРЭ|[https://bigenc.ru/geology/text/4700548 Ура­льская ал­ма­зо­нос­ная ­про­вин­ция]}}&lt;/ref&gt;.

== Синтезланған (дөйөмләштерелгән) алмаздар ==
{{main|Синтезланған алмастар}}
Яһалма рәүештә үҫтерелгән алмастар составы һәм структураһы буйынса тәбиғи алмастарға оҡшағанлыҡтан (кристаллик рәшәткәгә йыйылған углерод атомдары тәбиғи, йәғни синтетик материалдарҙан тормай), ғәҙәттәге «''синтетические''» алмастар тигән термин бик нәзәкәтле түгел.

=== Тәүшарттары һәм беренсе уҡталыуҙар ===
1694 йылда итальян ғалимдары Джон Аверани һәм К.-А. Тарджони бер нисә ваҡ алмасты иретеп бер ҙур алмас алырға маташҡанда, көслө йылытҡанда алмас күмер кеүек янғанын асыҡлаған. 1772 йылда Антуан Лавуазье алмас янған саҡта углерод диоксиды барлыҡҡа килгәнен асыҡлаған&lt;ref&gt;[http://www.edu.yar.ru/russian/cources/chem/geo/minerals/diam4.html «Крупный алмаз — из мелких»]&lt;/ref&gt;. 1814 йылда Гемфри Дэви һәм Майкл Фарадей алмас күмер менән графиттың химик туғаны икәнен тулыһынса раҫлай.

Асыш ғалимдарҙы яһалма алмас булдырыу фекеренә йүнәлткән. Первая попытка синтеза Алмасты синтезлау буйынса беренсе аҙымды 1823 йылда  Харьков университетына нигеҙ һалған Василий Назарович Каразин яһай, матдәләрҙе ҡайнатыу, ағасты йылытыу юлы менән состав өлөштәргә тарҡатҡанда (перегонка), билдәһеҙ матдәнең ҡаты кристалдары барлыҡҡа килгәнен күҙәтә. 1893 йылда профессор Хрущёв Константин Дмитриевич углерод менән туйындырылғн иретелгән көмөштө тиҙ һыуытҡанда, шулай уҡ быяланы һәм корундты сыйыусы кристалдар килеп сыҡҡанын күрә. Көмөш урынына тимер ҡулланып, Анри Муассан уның тәжрибәһен уңышлы ҡабатлай. Һуңыраҡ был тәжрибәләрҙә алмас синтезланмағанын, ә алмасҡа бик яҡын һыҙаттары булған кремний карбиды (муассанит) синтезланғанлығы раҫлана&lt;ref&gt;[http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DIAMOND/DIAMOND05.HTM Б. Ф. Данилов «Алмазы и люди»]&lt;/ref&gt;.

1879 йылда шотланд химигы Джеймс Хэнней һелтеле металдарҙың органик берләшмәләр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүендә графит ҡауаҡтары формаһында улерод бүленеүен күрә һәм, юғары баҫым аҫтында шуға оҡшаш реакциялар үткәргәндә, углерод алмас формаһында кристаллаша алыу мөмкинлегенә эйә булғанын аңлай. Күп кенә тәжрибәләрҙән һуң, в которых смесь Парафин, һөйәк майы (костяное масло) һәм литий ҡатнашмаһын үтә ныҡ ҡыҙҙырылған ҡурғаш ялатып паятланған ҡорос торбала оҙайлы ваҡыт тотҡандан һуң, ул бер нисә кристалл ала, һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеү үткәргәндән һуң, алмас тип танылған. Алмас шундай түбән баҫым һәм температурала барлыҡҡа килә алмай тип ышанған фән донъяһы уның асышын танырға ашыҡмай. 1943 йылда, рентген анализы ҡулланып, Хэнней өлгөләрен яңынан тикшергәндән һуң, аынған анализдарҙың ысыынлап та алмас икәне дәлилләнә, әммә анализ үткәргән профессор Лонсдейл Кэтлин тағы ла Хэнней эксперименттары мистификация ғына ти&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://universitates.kharkov.ua/arhiv/2007_1/zarickij/zarickij.html|title=Эксперименты по «алмазотворению» В. Н. Каразина и К. Д. Хрущова и синтезу алмаза других наших земляков|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113162858/http://universitates.kharkov.ua/arhiv/2007_1/zarickij/zarickij.html|publisher=Журнал «Университеты»|archivedate=2009-01-13}}&lt;/ref&gt;.

=== Синтезлау ===
[[Файл:SyntheticDiamonds.jpg|thumb|300px|right|Растровый электрон микроскоп аша алынған синтезланған алмастарҙың һүрәтләнеше]]

1939 йылда графит-алмаз тигеҙләнеш һыҙығының термодинамик самаһын (расчёт) беренсе булып совет физигы Лейпунский Овсей Ильич иҫәпләп сығарҙы&lt;ref&gt;{{статья |автор={{nobr|Лейпунский О. И.}} |заглавие=Об искусственных алмазах |ссылка= |издание=[[Успехи химии]] |тип= |год=1939 |выпуск=8 |страницы=1519—1534 |язык=ru |издательство=}}&lt;/ref&gt;, һәм был юғары баҫым аппараттарында (АВД) графит-металл ҡушылмаһынан алмас синтезлауға нигеҙ булды. Бындай яһалма алмас алыу 1953 йылда беренсе тапҡыр АСЕА фирмаһы лабораторияһында (Швеция), аҙағыраҡ 1954 йылда «Дженерал Электрик» америка фирмаһында һәм 1960 йылда — СССР Фәндәр Акаемияһы Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) Верещагин Леонид Фёдорович етәкселегендәге төркөм тарафынан тормошҡа ашырыла. Был метод бөтә донъяла әлегә тиклем ҡулланыла.

1961 йылда, алмастарҙы синтезлау Юғары баҫым физикаһы институтында (ИФВД) алмастарҙы синтезлауҙа алынған фәнни һөҙөмтәләргә нигеҙләнеп, Бакуль Валентин Николаевич [[Киев]]та ҡаты иретмә һәм алмас инструмент ЦКТБ-һында беренсе 2000 карат яһалма алмастар сығарыуҙы ойоштороҙо; 1963 йылдан уларҙы сериялы етештереү яйға һалынды&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Алмаз Украины|место=Киев|издательство=Азимут-Украина|год=2011|страниц=448}}&lt;/ref&gt;.

Графит → алмас туранан-тура фаза күсеүе графиттың ''һуғыу адиабатаһы'' хас булған һынған урынына ''һуғыу-тулҡын'' тейәүе теркәп ҡуйылған&lt;ref&gt;''Alder B.J., Christian R.H.'' Behavior of strongly shocked carbon. //Phys. Rev. Lett., 1961, 7, 367&lt;/ref&gt;. 1961 йылда ''һуғыу-тулҡын'' тейәү методы менән шартлау энергияһын ҡулланып (СССР-ҙа был метод 1975 йылда Украина Фәндәр Академияһының үтә ҡаты материалдар институтында һынау үткән) «DuPont» фирмаһының алмас (100 мкм-ға тиклем дәүмәлле) алыу тураһындағы тәүге баҫма донъя күрә&lt;ref&gt;[[Бакуль, Валентин Николаевич|В. Н. Бакуль]], [[Андреев, Валентин Дмитриевич|В. Д. Андреев]]. Алмазы марки АВ, синтезируемые взрывом. //Синтетические алмазы, 1975, вып. 5 (41), с. 3-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Андреев, Валентин Дмитриевич|В. Д. Андреев]]. О механизме образования алмаза при ударном нагружении. //Синтетические алмазы, 1976, вып. 5 (47), с. 12-20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. А. Лукаш и др. Методы синтеза сверхтвёрдых материалов с помощью взрыва. //Синтетические алмазы,1976, вып. 5 (47), с. 21-26&lt;/ref&gt;). Шулай уҡ ҡайһы бер шартлатҡыстарҙы, мәҫәлән, тринитротолуол/троти́лды кире кислород балансы менән шартлатҡанда, ''детонацион'' тейәү методы менән алмас алыу технологияһы билдәле&lt;ref&gt;К. В. Волков, В. В. Даниленко, В. И. Елин //Физика горения и взрыва,1990, вып. 26, т. 3, с. 123—125&lt;/ref&gt;, был осраҡта алмастар туранан-тура шартлау продукттарынан барлыҡҡа килә. Был алмас алыуҙың иң арзан алымы, әммә «детонацион алмастар» бик ваҡ (1 мкм-дан кәмерәк) һәм фәҡәт абразивтарға һәм өрҙөрөүгә (напыление) генә яраҡлы&lt;ref&gt;{{статья|автор=Н. В. Новиков, Г. П. Богатырева, М. Н. Волошин|заглавие=Детонационные алмазы в Украине |издание=Физика твёрдого тела |тип=журнал |год=2004 |том=46 |выпуск=4 |страницы=585—590 |ссылка=http://journals.ioffe.ru/ftt/2004/04/p585-590.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге осорҙа абразив материалдарға ихтыяжды ҡәнәғәтләндерерлек синтезланған алмастарҙы етештереүсе эре сәнәғәт производстволары бар. Синтезлау өсөн бер нисә ысул ҡулланыла. Уның береһе пресс ҡоролмалары тыуҙырған юғары баҫым һәм ҡаты иретмәле АВД ярҙамында металл (иретеүсе) — углерод (графит) системаһы. Алмастар металл-графит шихтаһының углеродтың металда үтә ныҡ туйындырылған иретмәһе баҫым аҫтында һыуытҡанда кристаллаша. Шул рәүешле синтезланған алмастарҙы металл матрицаны эшкәртеү өсөн әҙерләнгән ҡатнашма (шихта) ойошҡаҡтары кислота ҡушылмаһында иретелеп айырыла. Был технология буйынса техник маҡсаттар өсөн төрлө ярмалылыҡта (зернистость) алмас онтағы (порошок), шулай уҡ зәргәр (ювелир) сифатлы монокристалдар алына.

Газ фазаһы һәм плазмаһынан алмас алыу хәҙерге заман ысулы нигеҙендә СССР Фәндәр Академияһының Физик химия институты ғилми хеҙмәткәрҙәре (Дерягин Борис Владимирович, Федосеев Д. В., Спицын Б. В.) коллективының пионер хеҙмәттәре ята&lt;ref&gt;[[Дерягин, Борис Владимирович|Дерягин Б. В.]], Федосеев Д. В. «Рост алмаза и графита из газовой фазы». М.: Наука, 1977.&lt;/ref&gt;, улар&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2008/11/14/diamonds/ lenta.ru: «Новая технология позволит создавать бриллианты любого размера» по материалам «New Scientist»]&lt;/ref&gt; 95 % водородтан һәм 5 % углеродлы газдан (пропан, ацетилен), шулай уҡ алмас үҙе (ҡара: CVD-процесс) барлыҡҡа килгән киртләстә (подложка) тупланған юғары йышлыҡтағы плазманан торған газ мөхитен ҡулланалар. {{nobr|700…850 °C}} газ температураһы баҫым аҫтында атмосфера газынан 30 тапҡырға кәмерәк. Синтезлау технологияһына бәйле, алмастарҙың киртләстә (подложкала) үҫеш тиҙлеге 7-нән {{nobr|180 мкм/ч}} тиклем. Шул уҡ ваҡытта алмас металл йәки керамик киртләстә (подложка) дөйөм алғанда углеродтың алмас түгел (sp&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), ә графит формаһын (sp&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) тотороҡландырыу шарты булғанда ултыра. Алмастың тотороҡланыуы беренсе сиратта киртләс (подложка) өҫтөндәге процестарҙың кинетикаһы менән аңлатыла. Алмас ултырырлыҡ кәрәкле шарт булып, киртләстең  тотороҡло карбидтар булдырыу мөмкинлеге (шул иҫәптән алмастың температура ултырмаларында: {{nobr|700 °C}} менән {{nobr|900 °C}} араһында) тора. Мәҫәлән, алмас ултырмаһы Si, W, Cr киртләстәрҙә (подложкаларҙа) һәм (туранан-тура, йә фәҡәт аралыҡтағы ҡатламдарҙа) Fe, Co, Ni булыуы мөмкин.

== Ҡулланылышы ==
Ҡырланған алмас (гәүһәр) инде күп быуаттар иң популяр һәм ҡиммәтле аҫыл таш булып иҫәпләнә. Күпселек осраҡта алмас хаҡы уны табыусылар монополияһынан түгел, ә ҡырлаусылар һәм гәүһәр менән сауҙа итеүселәр өҫтөнлөгө менән бәйле. Бөтә алмас табыусы компаниялар һәм илдәр 2016 йылда  12,4 миллиард долларлыҡ алмас тапҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.alrosa.ru/алмазы-и-рынок/мировой-алмазный-рынок/|title=Мировой алмазный рынок {{!}} АЛРОСА|publisher=www.alrosa.ru|accessdate=2019-12-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121195347/http://www.alrosa.ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%B8-%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA/%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%BA/ |date=2017-11-21 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта 2016 йылда донъяла алмас экспорты 116 миллиард доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oec.world/ru/visualize/tree_map/hs92/export/wld/show/7102/2016/?lang=ru|title=Export destinations of Алмазы from Мир (2016)|publisher=The Observatory of Economic Complexity|lang=ru|accessdate=2019-12-01}}&lt;/ref&gt;. Йәғни алмас табыусылар алмас баҙарының 10 % килеменә эйә, ә килемдең 90 %-ынан ҡырлаусылар һәм алмас сауҙагәрҙәре файҙа ала.
 
Донъяла алмас табыуҙың 20 %-ына эйә «Де Бирс» фирмаһы (донъяла 2 урында) Ботсвана, Көньяҡ Африка Республикаһы, Намибия һәм Танзания ятҡылыҡтарын эшкәртә. Рәсәйҙең генә түгел, ә Ангола, Ботсвана (ГРР), Зимбабве (ГРР) ятҡылыҡтарын үҙләштереүсе АЛРОСА өлөшөнә табыштың 28 %-ы (донъяла 1 урын) тура килә. Австралия-канада компанияһы Rio Tinto — 13 %, Dominion Diamond (Канада) — 6 %, Petra Diamonds (ЮАР, Танзания, Ботсвана (ГРР)) — 3 %. Бөтә башҡа компаниялар  29 % килем ала.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt; Тәбиғи алмастарҙың күпселек өлөшө (хаҡы буйынса) гәүһәр етештереү өсөн ҡулланыла.

Алмастың сиктән тыш ныҡлығы сәнәғәттә үҙ ҡулланышын тапҡан: уны бысаҡтар, бырау, ҡырҡҡыс һәм шуға оҡшаш эшләнмәләр яһағанда ҡулланалар. Сәнәғәттә алмас ҡулланыу ихтыяжы яһалма алмастар етештереүҙе киңәйтеүҙе талап итә. Һуңғы ваҡытта мәсьәлә кластерлы һәм алмас плёнкаларҙы ионн-плазма ярҙамында ҡырҡҡыс йөҙҙәргә өрҙөрөү иҫәбенә хәл ителә.
Алмас порошогы (тәбиғи алмасты эшкәрткәндә һәм яһалма алмас эшләгәндә алынған ҡалдыҡтар) ҡырҡҡыс һәм үткерләү дисктары, түңәрәктәре һ. б. әҙерләү өсөн абразив булараҡ ҡулланыла.

Шулай уҡ квантлы компьютерҙарҙа, сәғәт һәм ядро сәнәғәтендә ҡулланыла.

Микроэлектрониканың алмазлы киртләстәрҙә үҫеше бик перспективалы. Юғары термо- һәм радиацияға бирешмәй торған әҙер эшләнмәләр бар ҙа инде. Шулай уҡ изоляция материалы булырлыҡ ҙур дәүмәле һәм юғары йылы үткәреүсәнлеге арҡаһында, алмасты микроэлектрониканың, бигерәк тә ныҡ аныҡ һәм юғары вольтлы электорникала, әүҙем элементы булараҡ файҙаланыу мөһим.
Алмас нигеҙендә ярымүткәргес приборҙар әҙерләгәндә, ҡағиҙә булараҡ, алмастың һеңдерелгән (допированные) плёнкалары ҡулланыла. Мәҫәлән, бор һеңдерелгән алмас p-тип үткәреү һәләтенә, фосфор һеңдерелгәне — n-тип үткәреү һәләтенә эйә. Ҙур тыйылған зона киңлеге арҡаһында алмас  светодиодтары спектрҙың ультрафиолет өлкәһендә эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |title=New n-Type Diamond Semiconductor Synthesized |accessdate=2010-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513051605/http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |archivedate=2009-05-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513051605/http://www.aist.go.jp/aist_e/latest_research/2005/20050615/20050615.html |date=2009-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш алмас киртләстәре (подложки) киртләстәр сифатында ҡулланышта перспективалы, мәҫәлән, заряд сәселеүен кәметеү өсөн, кремний подложкалар урынына ҡулланырға була. [https://e6cvd.com/media/wysiwyg/pdf/E6_CVD_Diamond_Handbook_A5_v10X.pdf]

2004 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының Л. Ф. Верещагин исемендәге Юғары баҫым физикаһы институты  беренсе тапҡыр {{nobr|2-5 К}} температураһында ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеккә эйә алмас синтезланы  (Ҡатнаштырыу (легирлау) дәрәжәһенә бәйле (полупроводники)&lt;ref&gt;{{статья
|doi=10.1038/nature02449
|issn=0028-0836
|том=428
|номер=6982
|страницы=542—545
|заглавие=Superconductivity in diamond
|издание=Nature
|accessdate=2010-02-22
|ссылка=https://dx.doi.org/10.1038/nature02449
|язык=en
|автор=Ekimov, E. A.; V. A. Sidorov, E. D. Bauer, N. N. Mel'nik, N. J. Curro, J. D. Thompson, S. M. Stishov
|год=2004
}}&lt;/ref&gt;. Алынған алмас көслө бор элементы менән көслө ҡатнаштырылған (легированный)  поликристалл өлгөнән ғибәрәт булған, һуңғараҡ Японияла {{nobr|4-12 К}} температураһында ла ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлек торошона күсеүсе алмас плёнкалары алғандар&lt;ref&gt;[http://xxx.itep.ru/abs/cond-mat/0507476{{Недоступная ссылка|date=марта 2021 |bot=InternetArchiveBot }} [cond-mat/0507476&amp;#93; Superconductivity in Polycrystalline Diamond Thin Films]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013}}&lt;/ref&gt;. Әлегә алмастың ғәҙәттән тыш үткәреүсәнлеге фәҡәт фәнни ҡараштан ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

=== Алмастарҙы ҡырлау ===
[[Файл:Diamond cut history.svg|thumb|300px|Алмасты ҡырлау төрҙәре]]
Ҡырланған алмас гәүһәр тип атала.

Ҡырлауҙың төп типтары:
* түңәрәк (57 ҡыр стандарт һаны менән)
* фантазия ҡушылған, уға түбәндәге ҡырлау төрҙәре инә:
** «оҙонса түңәрәк»,
** «груша» (оҙонса түңәрәктең бер яғы — осло мөйөш),
** «маркиза» (ике осло мөйөшлө оҙонса түңәрәк, планда күҙҙе стилләштереп һүрәтләүгә оҡшаған),
** «принцесса»,
** «радиант»,
** башҡа төрҙәре.
Гәүһәрҙе ҡырлау формаһы алмастың сығанаҡ кристалы формаһына бәйле. Максималь хаҡ торорлоҡ гәүһәр алыр өсөн, ҡырлаусылар эшкәрткәндә алмасты минималь дәрәжәлә тотонорға тырыша. Алмас кристалының формаһына бәйле, эшкәрткәндә уның массаһының 55—70 %-ы юғала.

Эшкәртеү технологияһына ҡарата, алмас сеймалын шартлы рәүештә өс ҙур төркөмгә бүлергә була:
# «соублз» (''инг.'' sawables) — ҡағиҙә булараҡ, дөрөҫ октаэдрик формалы кристалдар, тәүҙә ие өлөшкә бысылырға тейеш, был ваҡытта ике гәүһәр етештерерлек әҙерләмә барлыҡҡа килә;
# «мэйкблз» (''инг.'' makeables) — дөрөҫ булмаған йә түңәрәк формалы кристалдар, «тотош киҫәк» көйө ҡырлана;
# «кливаж» (''инг.'' cleavage) — сатнаған кристалдар, артабанғы эшкәртеү алдынан бүлергә кәрәк.

Гәүһәр ҡырлауҙың төп үҙәктәре: [[Һиндостан]], башлыса 0,30 каратка тиклемге ваҡ гәүһәрҙәргә махсуслашҡан; [[Израиль]], күләме 0,30 караттан артығыраҡ гәүһәрҙәрҙе ҡырлай; [[Ҡытай]], [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Таиланд]], [[Бельгия]], [[АҠШ]], әйтер кәрәк, АҠШ-та фәҡәт эре һәм юғары сифатлы гәүһәр генә етештерә, Ҡытай һәм Таиланд — ваҡ гәүһәр, Рәсәй һәм Бельгия — уртаса һәм эре гәүһәрҙәр етештерә. Бындай махсуслашыу ҡырлаусылар хеҙмәтенә түләүҙең айырымланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡан.

== Әҙәбиәттә ==
* ''«Человек, который делал алмазы»'' ({{lang-en|The Diamond Maker}}) — Уэллс Герберт Джордждың 1894 йылдың 16 авгусында тәүге тапҡыр баҫылған фәнни-фантастик хикәйәһе.
* ''«Алмаз величиной с отель „Риц“»'' — Скотт Фицджеральд Фрэнсистың фантастик повесы.
* ''«Ведро алмазов»'' ({{lang-en|A Bucket of Diamonds}}; 1969) — Саймак Клиффорд Дональдтың фантастик хикәйәһе

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баллас]]
* [[Карбонадо]]
* [[De Beers]]
* [[NV-үҙәк]]
* [[Данлыҡлы алмастар һәм гәүһәрҙәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Алмаз}}
* {{книга|автор=|заглавие=Вишерские алмазы. Тезисы докладов научно-методической конференции, посвящённой 20-летию Вишерской геологоразведочной организации|ссылка=http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1185353&amp;uri=00.djvu|издание=Совет НТО «Горное» Пермской комплексной геологоразведочной экспедиции. Вишерская геологоразведочная партия |ответственный= Л. А. Шимановский, В. А. Ветчанинов (ответственные редакторы), А. А. Иванов, А. П. Срывов  |место=Пермь|издательство=|год=1973|ref=Вишерские алмазы}}
* {{книга|автор=Дронова Н. Д., Кузьмина И. Е.|заглавие=Характеристика и оценка алмазного сырья|место={{М}}|издательство=МГГУ|год=2004|страниц=74}}
* {{книга|автор=Епифанов В. И., Песина А. Я., Зыков Л. В.|заглавие=Технология обработки алмазов в бриллианты|издание=Учебное пособие для сред. ПТУ|место={{М}}|издательство=Высшая школа|год=1987}}
* {{книга|автор=Орлов Ю.Л.|заглавие=Минералогия алмаза|место={{М}}|издательство=Наука|год=1984}}
* {{книга|автор=Никонович С. Л.|заглавие=Незаконный оборот драгоценных металлов и камней: теория и практика расследования|год=2011}}
* Дигонский С. В. Газофазные процессы синтеза и спекания тугоплавких веществ. — Москва, ГЕОС, 2013 г, 462 с.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Геология 
|Викисловарь = алмаз
|Викитека = Алмаз
}}
* [https://web.archive.org/web/20070510130039/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2263 Популярная статья о получении искусственных алмазов]
* [https://web.archive.org/web/20120124163444/http://www.popmech.ru/article/10407-tyazhelyie-rodyi-almazov/ Описание процесса выхода алмазов на поверхность ]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/o-slove-almaz-v-russkom-yazyke-statya-vtoraya О слове «Алмаз» в русском языке].

{{Библиоинформация}}
{{Аллотропные формы углерода}}
{{Самородные элементы}}
{{Самоцветы}}

[[Категория:Алмаздар|*]]
[[Категория:Ябай матдәләр]]
[[Категория:Метастабиль торош]]
[[Категория:Углеродтың аллапропик формалары]]</text>
      <sha1>1c535lfqxs7d3qlt91mswjnasqtp1zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәба батшабикәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85615</id>
    <revision>
      <id>1294880</id>
      <parentid>1291951</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T07:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141068" sha1="gajpizipbxd3b95wjo3hh0h0xifjnhl" xml:space="preserve">{{Библейский персонаж
| Имя				= Сәба батшабикәһе
| Оригинальное написание	= {{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́''
| Толкование имени =
| Тип = ВЗ
| Пол = Ҡатын-ҡыҙ
| Период жизни = Б.Э.Т X быуат
| Портрет = Sheba icon.jpg
| Размер изображения = 250px
| Подпись = «Изге Македа, Сәба батшабикәһе»
| Описание = хәҙерге заман иконаһы
| Имя на других языках = {{lang-ar|ملكة سبأ}}, ''Малика́т Са́ба''; [[геэз|боронғо эфиоп]].ንግሥተ ሳባ, ''Ниги́ста Са́ба''
| Греческое написание =
| Латинское написание =
| В иных культурах = [[Ғәрәп теле]] ''Балкис''; [[геэз|эфиоп]]. ''Македа''
| Местность = [[Сәба батшалығы]]
| Занятие = батшабикә
| Происхождение =
| Упоминания = {{Библия|3Цар|10}}
| Отец =
| Мать =
| Супруг =
| Дети =
| Место погребения =
| Связанные понятия =
| Связанные события =
| Характерные черты =
}}
'''Сәба батшабикәһе''' ({{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́'', {{lang-fa|ملكة سبأ}}, ''Мәликәт Сәба'', бор. эфиоп. ንግሥተ ሳባ, ''Нигиста Саба''), б. э. т. X быуат — Сәба тигән ғәрәп дәүләтенең риүәйәттәргә инеп ҡалған хакимәһе, [[Библия]]ла уның Исраил батшаһы Сөләймән янына килгәне һүрәтләнгән.

Библияла был хакимәнең исеме телгә алынмай. Һуңғыраҡ осор ғәрәп текстарында ул — ''Бәлкис'' (''Билкис'', Европаса яңғ. — ''Балкида''), эфиоп риүәйәттәрендә — ''Македа''&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;/&gt;. Инглиз телле мәҙәниәттәрҙә иленең атамаһы ''Шебаны уның'' үҙенең исеме тип ҡабул итеү осраҡтары бар.

Бындай батшабикәнең тарихта булыуы иҫбат ителмәһә лә, уның образы [[Европа]], Төньяҡ Африка һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың күп халыҡтары фольклорына һәм әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһаған.

== Изге яҙмаларҙа ==
[[Файл:Piero della Francesca- Legend of the True Cross - the Queen of Sheba Meeting with Solomon; detail.JPG|thumb|200px|«''Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы''».&lt;br /&gt; Пьеро делла Франческа фрескаһы, &lt;font color=&quot;#0645ad&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background-color: rgb(217, 230, 255);&quot;&gt;[ Ареццолағы Сан-Франческо Базиликаһы]&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;]]

=== Иҫке Ғәһедтә ===
Библияла Сәба батшабикәһенең тарихы Исраил батшаһы Сөләймән менән тығыҙ бәйләнгән&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Балькис}}&lt;/ref&gt;. Библияла билдәләүенсә, Сәба батшабикәһе, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишетеп, «''уны табышмаҡтар менән һынарға килә''». Уның сәфәре [[:ru:s:Третья книга Царств|Өсөнсө Батшалыҡтар китабының 10-сы бүлегендә]] һәм [[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|Икенсе Йылъяҙмалар китабының (Вторая книга Паралипоменон) 9-сы бүлегендә]] һүрәтләнгән.

Сөләймән яуапҡа батшабикәгә  «''ни теләһә, ни һораһа, шуны биреп''», бүләктәр тейәтеп ҡайтара. Библияла әйтелеүенсә, ошо ваҡиғанан һуң Исраилда бығаса күрелмәгән муллыҡ осоро башлана. Сөләймән батшаға йылына 666 талант алтын ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|2Пар.]]) килеп тора. Ошо уҡ бүлектә Сөләймәндең ниндәй затлы тормошта йәшәгәне һүрәтләнә. Ул үҙенә фил һөйәгенән алтын менән көпләнгән тәхет эшләтә, был тәхет ул замандарҙа булған бөтә тәхеттәрҙән дә зиннәтлерәк була. Бынан тыш, Сөләймән алтындан сүкетеп 200 ҡалҡан эшләтә, һарайҙа ла, Ҡорамда ла бөтә эсәр һауыттар алтындан була. Сөләймән заманында көмөштө һанға ла һуҡмайҙар. «Сөләймән батша байлығы менән дә, аҡылы менән дә барлыҡ батшаларҙы уҙып китте»([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:22 9:22|2Пар.]]). Бындай ҡөҙрәткә Сөләймән Сәба батшабикәһенең килеүенә бурыслы. Уның артынса башҡа күп батшалар ҙа Сөләймән батшаны күрергә теләк белдерә ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:23 9:23|2Пар.]]).

Сәба иле Ишағыя, Йеремияһ, Зөлкифел пәйғәмбәрҙәр китаптарында, шулай уҡ Әйүп китабында һәм Псаломдарҙа телгә алына. 
[[Файл:Visita de la reina de Saba a Salomón, por Tintoretto.jpg|thumb|300px|&lt;center id=&quot;173&quot;&gt; ''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,'' &lt;br /&gt;Тинторетто картинаһы, яҡынса 1555 йыл, Прадо]]

==== Аңлатмалар ====
Танах&lt;ref&gt;Ҡарағыҙ {{Библия|3Цар|10:13}}&lt;/ref&gt; буйынса иври комментаторҙары араһында шундай фекер бар: Библия сюжетын Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән гонаһлы бәйләнешкә инеүе тип аңларға кәрәк, бының һөҙөмтәһендә Навуходоносор тыуа, ул Сөләймән төҙөгән Ҡорамды емерә (Ғәрәп легендаларында ул уның әсәһе булып сыға&lt;ref name=&quot;kluger&quot;&gt;[http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm Ривка Клюгер. ''Царица Савская в Библии и легендах''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402045733/http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;).

Талмуд буйынса, Сәба батшабикәһе тарихын ситләтеп һөйләү тип баһаларға кәрәк, ә «מלכת שבא» («Сәба батшабикәһе») тигән һүҙҙәр «מלכות שבא» Сөләймәнгә буйһонған («Сәба батшалығы»), тип аңланырға тейеш&lt;ref&gt;Талмуд, Бава Батра 15б&lt;/ref&gt;.

=== Яңы Ғәһедтә ===
Яңы Ғәһедтә Сәба батшабикәһе ''«көньяҡ батшабикәһе»'' тип исемләнә һәм [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайсаның]] тәрән аҡылына ҡолаҡ һалмаусыларға ҡаршы ҡуйыла:&lt;ref name=&quot;myth&quot;&gt;Мифы народов мира, М., 1988, т.2., с.396&lt;/ref&gt; «''Көньяҡ батшабикәһе бындай кешеләргә хөкөм ҡылыу өсөн күтәрелер һәм уларға хөкөм ҡарары сығарыр, сөнки ул ер сигенән Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгәйне, бына, хәҙер Сөләймән юҡ''» ([[:ru:s:От Луки святое благовествование#11:31 11:31|Лк.]]), Матфейҙа ла ошоға оҡшаш текст бар ([[:ru:s:От Матфея святое благовествование#12:42 12:42|Мф.]]).

Феофилакт Болгарский Лука Инжилына аңлатмаһында былай тип яҙа: «''„көньяҡ батшабикәһе“ тигәнде көслө һәм һәр саҡ изгелекле йән тип аңлау дөрөҫөрәк булыр''»&lt;ref&gt;[http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm Благовестник или толкование блаженного Феофилакта, архиепископа Болгарского на Евангелие от Луки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915135820/http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm |date=2016-09-15 }}&lt;/ref&gt;. Был өҙөктөң мәғәнәһе түбәндәгесә тиҙәр: Ҡиәмәт көнөндә батшабикә (аҫтараҡ Лука телгә алған мәжүси нинивиҙәр менән бергә, улар Юныс арҡылы дингә килә) ҡалҡынып сығыр һәм Ғайса осорондағы йәһүдиҙәр өҫтөнән хөкөм ҡылыр, сөнки улар, дингә килгән мәжүсиҙәргә ҡарағанда ҙурыраҡ мөмкинлектәргә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булһа ла, уларҙы ҡулланыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/libr_min/b/barclay/luka_10.htm Уильям Баркли. ]&lt;/ref&gt;. Иероним Стридонский билдәләгәнсә, хөкөм ҡарары сығарыу өҫтөнлөгөнә эйә булғанға түгел, ә уларҙан үҙҙәре өҫтөнөрәк булғанға хөкөм итерҙәр&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/library/i/ieronim/mt_4.html Иероним Стридонский. ]&lt;/ref&gt;. Нинивиҙәр менән Сәба батшабикәһенең Мәсихтең дингә килмәгән замандаштарынан өҫтөн булыуын &quot;Матфей китабы буйынса әңгәмәләр&quot;ендә Иоанн Златоуст та билдәләй: «''сөнки улар бәләкәйерәккә ышанды, ә йәһүдиҙәр ҙурыраҡҡа ла ышанманы''»&lt;ref&gt;Иоанн Златоуст. «Беседы на книгу Матфея». Беседа 6&lt;/ref&gt;.[[Файл:Kings College Chapel-IMG 3962.jpg|left|thumb| &lt;center id=&quot;214&quot;&gt;''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,'' &lt;br /&gt;[[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]] картинаһы]]Шулай уҡ уға алыҫ мәжүси халыҡтарының «рухтарын килтереүсе» бурысы ла тапшырыла. Исидор Севильский былай тип яҙа: «''Сөләймән күктәге Йәрүсәлим өсөн Раббы йортон таштан һәм ағастан түгел, ә бөтә изгеләрҙән төҙөгән Мәсих тип ҡабул ителә. Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгән Көньяҡ батшабикәһе ер сиктәренән Алла һүҙен ишетергә килгән сиркәү тип аңланырға тейеш''»&lt;ref name=&quot;black&quot;&gt;[http://www.privatelife.ru/2003/tv03/n5/4.html Е. ]&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер христиан авторҙары иҫәпләүенсә, Сәба батшабикәһенең бүләктәр менән Сөләймәнгә килеүе [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса Мәсихкә]] әүлиәләрҙең баш эйергә килеүенән бәрәбәр. Иероним Блаженный ''«Ишағыя пәйғәмбәр китабы»''на аңлатмаһында былай ти: Сәба батшабикәһе нисек Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килһә, әүлиәләр ҙә Мәсихкә шулай килгән, һәм был Алла хикмәте булып тора&lt;ref&gt;[http://agiograf.russportal.ru/index.php?id=months.dec.dec_25_02#007 Сказание о поклонении волхвов]&lt;/ref&gt;.

Был аңлатма Иҫке Ғәһедтәге Ишағыяның Мәсихкә бүләктәр килтереү тураһында әүлиәлек итеүенә нигеҙләнә, ул ошонда Сәба илен дә телгә ала, бүләктәрҙең Сөләймәнгә батшабикә килтергән кеүек үк булырын да әйтә: «''Дөйә көтөүҙәре, Мидйән менән Ефаның йәш дөйәләре, ерҙәреңә килеп тулыр. Бөтөн Сәба халҡы килер, алтын һәм ладан килтерер, Раббыны маҡтап һөйләр''» ([[:ru:s:Книга пророка Исаии#60:6 60:6|Иш.]]). Яңы Ғәһед әүлиәләре лә сабый Ғайсаға ладан, алтын һәм хуш еҫле һумала килтерә. Был ике сюжеттың туғанлығы Көнбайыш Европа сәнғәтендә лә һыҙыҡ өҫтөнә алына, мәҫәлән, уларҙы манускриптың бер битенә ҡапма-ҡаршы урынлаштырғандары ла булған. 
[[Файл:Persischer Meister 001.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;248&quot;&gt;''«Сөләймән тәхеттә йәнлектәр араһында».''&lt;br /&gt;XVI б. фарсы миниатюраһы]]

=== Ҡөрьәндә ===
[[Ҡөрьән]]дең «''[[Ән-Нәмл сүрәһе|Ән-Нәмл (Ҡырмыҫҡалар)]]''» тигән 27-се сүрәһендә Сөләймән пәйғәмбәр менән Сәба батшабикәһе ''Бәлкис '' (Билкис) тураһында һөйләнелә. Ислам фольклорында ошо темаға бер нисә риүәйәт бар&lt;ref&gt;Мифы народов мира, М., 1988, т.1, стр. 170&lt;/ref&gt;.

Мосолман йолаһына ярашлы, Сөләймән [[һөҙһөт]] ҡошонан әкиәттәгеләй бай Сәба иленең хакимәһе Бәлкис тураһында ишетә, ул [[Аҫыл таштар|затлы таштар]] менән биҙәлгән [[алтын]] тәхеттә ултыра һәм [[Ҡояш]]ҡа табына икән. Ул уға былай тип хат яҙа: «''Алла ҡоло Сөләймәндән, Дауыт улынан, Бәлкискә, Сәба батшабикәһенә. Рәхимле Алла хаҡына. Тура юлдан йөрөгәндәргә именлек булһын. Миңә ҡаршы сыҡмағыҙ, килегеҙ ҙә миңә бирелегеҙ''». Батшабикәгә хатты Сөләймәнгә уның тураһында һөйләгән ҡош илтеп тапшыра.

Хатты алғас, Бәлкис Сөләймән менән һуғыш сығырынан бик ныҡ ҡурҡыуға ҡала һәм бүләктәр ебәрә, тик Сөләймән уларҙы ҡабул итмәй, ғәскәр ебәреп, ҡалаларын алырын һәм халҡын мәсхәрә итеп ҡыуырын хәбәр итә. Ошонан һуң Бәлкис, үҙе Сөләймән эргәһенә килеп, баш һалырға була.

Юлға сығыр алдынан ул зиннәтле тәхетен ҡәлғәгә индереп, бикләп ҡалдыра, ләкин ендәрҙе тыңлатыусы Сөләймән, уны шаҡ ҡатырыр өсөн, ендәр ярҙамында тәхетте Йәрүсәлимгә күсерә һәм, тышҡы күренешен үҙгәртеп, уны Бәлкискә күрһәтә лә һорай: «''Ошомо һинең тәхетең?''». Бәлкис уны таный, һәм Сөләймән уға атап төҙөткән һарайға саҡырыла. Уның иҙәне [[быяла]] була, аҫтындағы һыуҙа [[балыҡтар]] йөҙөп йөрөй (икенсе бер текста һыу юҡ, ә иҙән дә, һарай үҙе лә гәлсәрҙән була&lt;ref&gt;[http://koran.ru/kr/page027.html Коран. Русский перевод академика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017155108/http://koran.ru/kr/page027.html |date=2007-10-17 }} И. Ю. Крачковского&lt;span&gt;. Сура 27&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;). Бәлкис, һарайға ингәс, ҡурҡып ҡала, һыуҙан атларға тура килер, тип уйлай ҙа, күлдәгенең итәген күтәреп, аяғын аса. Шунан былай ти:[[Файл:Bilquis.jpg|thumb|350px|left|&lt;center id=&quot;300&quot;&gt;''«Билкис батшабикә менән һөҙһөт».'' &lt;br /&gt;Фарсы миниатюраһы, яҡынса 1590—1600]]Шулай итеп, ул Сөләймән менән уның Аллаһының бөйөклөгөн таный һәм иманға килә.

Ҡөрьән тәфсирселәре үтә күренмәле иҙәнде, аяғы ишәктеке шикелле йөнлө икән, тип ишеткән Сөләймәндең Бәлкис аяғын тикшереү өсөн ҡорған хәйләһе менән аңлата. Та’алаби һәм Джәләл әд-Дин әл-Мәхәлли версияһы буйынса, Бәлкистең бөтә тәне йөн менән ҡапланған, ә аяҡтары ишәк тояҡлы булған — был уның иблис тәбиғәтен иҫбат иткән&lt;ref name=&quot;hertz&quot;&gt;Wilhelm Hertz, Gesammelte Abhandlungen, p. 426&lt;/ref&gt;, уны батша шулай фашлаған (Сәба батшабикәһенең аяғы'' бүлеген ҡара).

Ҡөрьән тәфсирсеһе Джәләл әд-Дин раҫлауынса, Сөләймән Бәлкискә өйләнергә теләгән, уны тик ҡатындың аяғы йөнлө булыуы ғына борсоған.&lt;ref&gt;Комментарии на Коран Джалал ад-Дина Мухаммада бен Ахмада (Jalal ad-Din Muhammad bin Ahmad), Cairo edit.&lt;/ref&gt; Икенсе тәфсирсе — Әл-Бәйзәүи фекеренсә, Бәлкистең ире кем булғандыр, уныһы билдәһеҙ, бәлки, батша уны Хәмдән ҡәбиләһе юлбашсыларының береһенә димләп кейәүгә биргәндер.&lt;ref&gt;Комментарии на Коран Аль-Бейзави (Al Beidhawi) (ed.&lt;/ref&gt;

== Риүәйәттәрҙә ==
[[Файл:Konrad Witz 003.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;327&quot;&gt;''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,''&lt;br /&gt;Конрад Виц картинаһы]]

=== Сөләймән менән Сәба батшабикәһе ===
Библияла Сөләймән менән Сәба араһында ғишҡи бәйләнеш булғанлығы тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Ләкин бындай бәйләнеш риүәйәттәрҙә тасуирлана. Библиянан билдәле булыуынса, Сөләймәндең 700 ҡатыны һәм 300 йәриәһе булған ([[:ru:s:3Цар. 11:3|3Цар. 11:3]]), ҡайһы бер риүәйәттәр шулар араһына Сәба батшабикәһен дә индерә.

==== Иври риүәйәттәре ====
Йәһүдтәрҙә был темаға риүәйәттәр күп. Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы «Эстер китабы» тураһындағы ''«Таргум Шени»'' тигән Хаггада мидрашында (VII б. аҙағы — VIII б. башы), &quot;Сөләймәндең мәҫәлдәр китабы&quot;на ҡарата яҙылған экзегетик ''«Мидраш Мишлей»ҙа''&lt;ref&gt;«Мидраш Мишлей» («Мидраш к Книге Притч») 1:5а&lt;/ref&gt; (IX б. тирәһе)&lt;ref&gt;Был осорҙа мидраштарҙа Икенсе Ҡорам дәүере һәм апологетик әҙәбиәттең апокрифтары һәм псевдоэпиграфтары йоғонтоһо һиҙелә ([https://eleven.co.il/article/12756 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә])&lt;/ref&gt;, «Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығында ([[XIII быуат|XIII б]].)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;«Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығы II, 9&lt;/ref&gt;, ''«Мидраш Һа-хефец»'' тигән йәмән манускриптында ([[XV быуат]]) һүрәтләнә. Батшабикә тарихы өс өлөштән тора — тәүге икеһе: «батшабикәгә хат һәм һөҙһөт тураһында» һәм «быяла иҙән менән батшабикәнең бото тураһында» тулыһынса тиерлек [[Ҡөрьән]]дәге хикәйәгә ([[VII быуат]]) тап килә; өсөнсөһө Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуын һәм уның йомаҡтарын ентекләп тасуирлай.

Йәһүд риүәйәтендә һөйләнгәнсә&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»&lt;/ref&gt;, йәнлектәр һәм ҡоштарҙы тыңлатҡан Сөләймән бер ваҡыт уларҙың бөтәһен йыйып алған. Тик һөҙһөт кенә булмаған. Уны эҙләп тапҡандар, һәм ул Китор тигән ғәжәп ҡала менән унда тәхеттә ултырған Сәба батшабикәһе тураһында һөйләгән.

Сөләймәнде был бик ҡыҙыҡһындырған, һәм ул һөҙһөттө ҙур ҡош тубы оҙатыуында Сәба еренә ебәргән, ә батшабикәгә хат тапшырырға ҡушҡан. Хакимә Ҡояшҡа ғибәҙәт ҡылырға тип тышҡа сыҡһа, ҡош тубы Ҡояшты тотош ҡаплаған, һәм ил өҫтөн эңер япҡан. Бығаса күрелмәгән тамашанан ҡото осҡан батшабикә өҫтөндәге кейемдәрен йолҡҡослаған. Ошо ваҡыт уның эргәһенә һөҙһөт осоп килгән, ҡанатына Сөләймәндең хаты бәйләп ҡуйылған.[[Файл:Arrival sheba.jpg|thumb|350px|&lt;center id=&quot;400&quot;&gt;''«Сәба батшабикәһенең килеүе»'', Самуэль Коулмен картинаһы]]Хатты уҡығас, батшабикә ҡалған кейемдәрен дә йолҡҡослап ташлаған. Вәзирҙәре уға Йәрүсәлимгә бармаҫҡа кәңәш бирһә лә, уның ошо тиклем ҡөҙрәтле хакимды бик тә күргеһе килгән. Карапҡа ҡиммәтле [[сәрүи]] ағасы, [[ынйы]]лар һәм затлы таштар тейәп, юлға сыҡҡан һәм 3 йыл эсендә (ғәҙәттә был юлға 7 йыл китер булған) Исраилға килеп еткән.

''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»ҙа әйтелгәнсә, Сөләймән батша Сәба батшабикәһен һарайының тәхетле залында ҡабул иткән, уның иҙәне быяла булған. Уға баҫҡас та, батшабикә тәхет һыуҙа тора тип уйлаған һәм күлдәген еүешләтмәҫ өсөн ирекһеҙҙән ҡапыл итәген күтәргән. Шулай итеп, Сөләймән уның ҡуйы йөн баҫҡан аяғын күргән һәм тупаҫ рәүештә былай тигән: ''«Матурлығың һинең — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ә йөнөң — ирҙәр йөнө. Был ирҙәргә килешә, ә ҡатын-ҡыҙҙы йәмһеҙләй»''.

''«Бен-Сира алфавиты»''нда Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән мөхәббәте тураһында тәүге тапҡыр һөйләнелә, унда батшабикәнең бөтә тәне йөн менән ҡапланған булыуы тураһында әйтелә. Үҙе менән түшәк бүлешкәндә ҡамасау булмаһын өсөн батша һарай табиптарына йөндө бөтөрә торған май эшләргә бойорған.

==== Эфиоп риүәйәттәре ====
Сәба батшабикәһе тураһындағы риүәйәттәрҙең береһе «''Кебра Негаст''» («Батшалар Шөһрәте тураһында китап») тигән [[Эфиопия|эфиоп]] китабына ингән, уның иң боронғо ҡулъяҙмаһы [[XII быуат]]ҡа ҡарай. Унда Сөләймән батшанан һәм Сәба батшабикәһенән башланған эфиоп хакимдары династияһы тураһындағы риүәйәттәр теркәлгән.&lt;ref name=&quot;kebra0&quot;&gt;«''Кебра Негаст''» китабына инеш һүҙ (1932 йылғы баҫма)&lt;/ref&gt; («''Кебра Негаст''»тың һуң сығышлы булыуын 32-се бүлектә Сәба батшабикәһенең Яңы Ғәһедтә телгә алынған ''Эфиоптар батшабикәһе '' Кандакия менән тиңләштерелеүе шаһитлыҡ итә ([[:r::s:Деяния святых апостолов#8:27|Деян. 8:27]]). Ләкин шуныһы: Уильям Барклиҙың Яңы Ғәһедкә биргән аңлатмаларына ярашлы, ''Кандакия'' — исем түгел, ә титул, уны Эфиопия батшабикәләре бөтәһе лә йөрөткән).&lt;ref&gt;[http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ Комментарии на Деяния апостолов, глава 8 // Комментарий Баркли к Новому Завету] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217192727/http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ |date=2008-02-17 }}&lt;/ref&gt; Был текста уның исеме — Македа («Уттай»). Бәлки, быға Сәба батшабикәһен Яңы Ғәһедтә ''көньяҡ батшабикәһе'' тип атау сәбәпселер.[[Файл:Horse-sheba.jpg|thumb|300px|left|&lt;center id=&quot;434&quot;&gt;''Сәба батшабикәһе Йәрүсәлимгә елдерә.'' &lt;br /&gt;Эфиоп фрескаһы]]Сәба батшабикәһе сибәр, сағыу һәм аҡыллы ҡатын булған (әммә уның килеп сығышы, ғаиләһе тураһында бер һүҙ ҙә юҡ). Библиялағы кеүек, ул Йәрүсәлимгә Сөләймән менән күрешеп һөйләшер өсөн килә, уның даны һәм аҡылы хаҡында Тармин тигән сауҙагәрҙән ишеткән була.&lt;ref name=&quot;kebra1&quot;&gt;[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''». 1-32 бүлектәр]&lt;/ref&gt;

Ул килгәс, Сөләймән «''уға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә һәм бик шатлана, һәм үҙенең һарайында эргәһендә уға урын бирә. Уға иртәнге һәм киске табын өсөн ризыҡ-ниғмәттәр ебәреп тора''», ә бер ваҡыт «''улар бергә ята''» һәм «''Сөләймән батша менән айырылғандан һуң туғыҙ ай ҙа биш көн үткәс, …уны тулғаҡ тота башлай һәм уның ир балаһы донъяға килә''».&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''»]&lt;/ref&gt; Хикәйәлә иғтибар яуларға тырышыу күренә — батшабикә, һыу эсеп, уның бер мөлкәтенә лә теймәҫкә вәғәҙә биргәндән һуң Сөләймән батшабикә менән бергә ятыу мөмкинлеген ала. Аксум риүәйәтендә иһә батшабикә Йәрүсәлимгә хеҙмәтсеһе менән килә, икеһе лә ирҙәр кейемендә була, уларҙың бик аҙ ашауын, ә төндә бал менән һыйланыуын күргән батша эштең ниҙәлеген аңлай ҙа икеһе менән дә йоҡлай&lt;ref&gt;Көнсығышты өйрәнеүсе Энно Литтман тарафынан 1904 йылда яҙып алынған&lt;/ref&gt;.

Македа улына ''Бәйнә-Ләкһәм'' (варианттары — ''Өлдә-Таббиб'' («сын мудреца»), ''Менелик'', ''Меньелик'') тип исем ҡуша, ун икеһе тулғас, атаһы тураһында һөйләй. 22 йәшендә Бәйнә-Ләкһәм «''хәрби һәм һыбай йөрөү оҫталығына, шулай уҡ һунар һәм ҡырағай йәнлектәр ауларға, ғөмүмән, үҫмер егеттәр белергә тейешле бөтә һөнәрҙәргә бик уңышлы өйрәнә. Шунан ул батшабикәгә былай ти: „Барып атайымды күрәйем әле, Исраил Раббыһы Алла бойорһа, әйләнеп ҡайтырмын“''».&lt;ref name=&quot;kebra1&quot; /&gt; Сәфәргә сығыр алдынан Македа үҫмергә атаһы таныһын һәм «''уның (батшабикәнең) әйткәнен һәм уның менән килешеүҙе иҫкә төшөрһөн''» өсөн Сөләймәндең балдағын бирә.&lt;ref name=&quot;kebra2&quot;&gt;[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn2.htm «''Кебра Негаст''». 33-61 бүлектәр]&lt;/ref&gt;

Бәйнә-Ләкһәм Йәрүсәлимгә килгәс, Сөләймән уны улы тип таный һәм бик ҙур ҡәҙер-хөрмәттәр күрһәтә:[[Файл:Selassie-2.jpg|thumb|150px|&lt;center id=&quot;466&quot;&gt;Хайле Селассие I, Эфиопияның һуңғы императоры, Сөләймәниҙәр династияһынан һуңғы хаким тип иҫәпләнә.]]«''Кебра Негаст''»ҡа ярашлы, Бәйнә-Ләкһәм тыуған иленә әсәһе янына ҡайта, атаһы эргәһенән бик күп аҡһөйәк ғаиләләренең баш балалары булған йәһүдтәрҙе эйәртә, Йәрүсәлим ҡорамынан Килешеү һандығын да алып ҡайта. Эфиоптар раҫлауынса, ул Аксумда Сион Ҡыҙы Изге Мәрйәм соборында әле лә һаҡлана.&lt;ref&gt;Хэнкок Г. ''Ковчег Завета''. М., 1999 г.&lt;/ref&gt; Улы ҡайтҡас, батшабикә Макеба тәхетте уға тапшыра, һәм улы Эфиопияла Исраилдағыға оҡшаш батшалыҡ төҙөй, илдә [[иудаизм]]ды дәүләт дине итә, батшалыҡты ҡатын-ҡыҙҙар буйынса тапшырыуҙы тыйып, патриархат индерә.&lt;ref name=&quot;kebra0&quot; /&gt; Әлеге көнгәсә Эфиопияла «фалаштар» — эфиоп йәһүдтәре йәмәғәтселеге бар, улар үҙҙәрен Эфиопияға Бәйнә-Ләкһәм менән күсеп килгән йәһүд аҡһөйәктәре тоҡомо тип иҫәпләй.&lt;ref&gt;[https://eleven.co.il/article/15132 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]&lt;/ref&gt; «Кебра Негаст» раҫлауынса, Менелик Сөләймәндең беренсе улы, уның баш балаһы, булған, шунлыҡтан Һандыҡты (һәм бығаса Исраил халҡы өҫтөндә торған Алла бәрәкәтен дә) баш бала булараҡ алып ҡайтып киткән.

Бәйнә-Ләкһәмдән башланған һәм Сөләймәниҙәргә ҡараған эфиоп батшалары династияһы ил менән Х быуат аҙағына, легендар эфиоп яугирәһе Эстер тарафынан ҡолатылғанға тиклем идара итә.&lt;ref name=kebra0 /&gt; Рәсми тарих бәйән итеүенсә, быға ҡарамаҫтан, боронғо тоҡом йәшерен рәүештә һаҡланып ҡала һәм 1270 йылда батша Йеконо Амлак тарафынан тәхеткә ҡайтарыла. Эфиопияның һуңғы императоры Хайле Селассие I үҙен Сөләймәниҙәр династияһына индерә һәм Сәба батшабикәһенең 225-се вариҫы тип һанай.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20020422035942/http://hronos.km.ru/biograf/bio_h/haile_s.html Хайле Селассие I]&lt;/ref&gt;

Халыҡта, Сөләймән менән ятҡан хеҙмәтсе ҡыҙҙың да улы Заго тыуған, ул Менелик менән бергә үҫкән, ләкин алйотораҡ, сикләнгән ҡарашлы һәм «типкесләп йөрөтә торған малай», эфиоп батшаһының ҡапма-ҡаршыһы булған, тигән риүәйәт тә бар.&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с.188&lt;/ref&gt;

==== Ғәрәп әҙәбиәтендә ====
Батшабикәнең тарихы ғәрәп әҙәбиәтендә айырыуса ентекле тасуирлана. Тарих яҙыусы Та’алаби пәйғәмбәр тураһындағы тарихта батшабикәне быяла иҙән менән һынауға килтереп еткергән мәкерле хәлдәр тураһында һөйләй: ике яуыз [[ен]], Сөләймәндең Билкискә өйләнеп ҡуйырынан ҡурҡып, уның абруйлы исеменә тап яҡмаҡсы була: ''«Дөрөҫ, Билкис аҡыллы, тик уның аяғы урынына ишәк тояғы, ә балтырҙары йөнлө бит, сөнки әсәһе ендәр нәҫеленән булған икән».'' Бынан тыш Та’алаби уның тәхеткә нисек менеүен дә һүрәтләй: атаһы үлгәс, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡатын-ҡыҙҙы хакимә тип танырға ризалашмай, батша итеп бер ирҙе һайлай. Ил ике яҡҡа бүленә, ул арала яңы хаким яуызлығын күрһәтеп өлгөрә. Батшабикә уға ҡоҙалар ебәрә, шул рәүешле ике яҡты берләштерергә итә, ә никах мәжлесендә иҫерә төшкән кейәүҙең башын сабып өҙә (Йүдит һәм Һолоферн тарихы менән сағ.). Батшабикәнең ендәр нәҫеленән булыуы тураһында һөйләгәндә, Та’алаби Ибн-Мәимүн менән Әбү-Һүрәйрәгә һылтана, һуңғыһы, ҡануни текстарҙа бындай шаһитлыҡтар булмаһа ла, Мөхәммәттең шаһитлыҡ ҡылыуына таяна. Сасаниҙар солтаны Мансурҙың (X быуат) вәзире Белами һөйләүенсә, Билкистең атаһы кенәз, әсәһе [[пәрей]] булған.
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx506&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 30em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;506&quot; data-cx-weight=&quot;228&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;509&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Атаһы, Һадһад батша, күптән баҡыйлыҡҡа китте инде,
: Уның ҡәлғәләренең тештәре күптән ҡойолдо инде,
: Ҡайҙа Билкис, йырсылар данлаған теге тәхет ҡайҙа?
: Бөтә һарайҙарҙан затлы һарайы уның ҡайҙа?&lt;ref&gt;Софья Пономарёваның урыҫ теленә тәржемәһе нигеҙендә&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;519&quot;
| id=&quot;520&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;521&quot;&gt;''«Һимйәри батшалар китабы»''
|}
XII быуатта ғәрәп йылъяҙмасыһы Нашван ибн-Сәйед ''«Һимйәри батшалар китабы»'' тигән әҫәр яҙа, ғәмәлдә, ул Сәба батшаларының хикәйәт итеп яҙылған шәжәрәһе булып тора. Унда хакимәнең исеме ''Билкис'' һәм шәжәрә ағасында уның үҙ урыны бар — Сәба кенәзе ''Ду Таба'' (икенсе исеме ''Мәнһән-әл'') уның ире булып тора, ә атаһының исеме ''Һадһад'' һәм Сәба тарихында батырҙар дәүерен кәүҙәләндергән Тобба тигән батшалар нәҫеленә ҡарай (ата-бабалары сәби һалдаттары менән Һиндостан менән Ҡытайға тиклем барып етә, риүәйәттәрҙә һөйләнеүенсә, тибеттар уларҙан сыҡҡан). Асад батшаның Билкис тоҡомонан булыуы билдәле&lt;ref&gt;Байер Рольф…, с. 24-27&lt;/ref&gt;. Был хикәйәттә бөйөк үткәндәрҙе һағыныу һәм йәшәйештең буш нәмә булыуына моңһоуланыу төҫмөрләнә. Унда шулай уҡ батшабикәнең тылсымлы сығышы тураһында бәйән ителә: атаһы һунарҙа бер ғәзәлде баҫтырып аҙаша ла Талаб-ибн-Сина батша биләмәһендә ендәр йәшәгән тылсымлы ҡалаға барып юлыға. Ғәзәл батша ҡыҙы Харураға әүерелә һәм Һадһадҡа кейәүгә сыға. Тикшеренеүселәр был сюжеттың Ғәрәбстандағы исламға тиклемге йәнлек культы менән бәйләнешен билдәләй: батшабикәнең атаһы Һадһад һөҙһөт ҡошона оҡшаш, олатаһы Талаб б.э.т. III быуаттан ай менән бәйле илаһ булараҡ танылған, исеме «тау кәзәһе» тигәнде аңлата, ә әсәһе әүерелмеш ғәзәл булып тора&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с.98-102&lt;/ref&gt;.[[Файл:Osmanischer Meister 001 detail.jpg|thumb|250px|&lt;center id=&quot;542&quot;&gt;''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', деталь. Ғосман оҫтаһы, XVI б.]]
Фарсы яҙыусыһы Жәмиҙең ] ''«[[Ете тәхет]]»'' тигән халыҡсан романында ''«Salaman va Absal»'' тигән бүлектә ҡатын-ҡыҙҙың хыянатсыллығы тураһында бәләкәй генә эссе бар, һәм Сәба батшабикәһе енси мөнәсәбәттәргә ирекле ҡарашын таный: ''«Бер ваҡытта ла, төнөн дә, көндөҙ ҙә, мин көҫәп ҡарап ҡалмаған бер ир-егет тә юҡтыр»''.&lt;ref&gt;Шунда уҡ,  73 бит&lt;/ref&gt; Ә Низами, Сөләймән менән Билкистең насар ҡылыҡтарын яманлап, уларҙың өйләнешеүе һәм фалижлы балалары тыуыуы тураһында һөйләй, был бала батша менән батшабикә [[Аллаһ|Аллаға]] йәшерен теләктәрен әйтһә генә һауығырға тейеш була. Батшабикә ирен алдағыһы килеүен әйтә, ә батша, иҫ киткес бай булыуына ҡарамаҫтан, башҡаларҙың да байлығына эйә булырға теләүен белдерә. Әҫәрҙең һабағы — тәүбәгә килгәс кенә ҡотолоу табыу.

Фарсы яҙыусыһы һәм мистигы Жәләледдин Руми ([[XIII быуат|XIII б]].) ''«Мәснәүи»'' тигән 4-се китабында (Ҡөрьәнгә шиғри тәфсир) батшабикәнең ҙур байлыҡ тейәп килеүе, ләкин был байлыҡтың Сөләймән байлыҡтары эргәһендә остоҡ ҡына булып күренеүе тураһында һөйләй. Төп һабаҡ: ысын бүләк — алтын түгел, ә Алланы таныу, шунлыҡтан Сөләймән батшабикәнән бүләккә «уның саф йөрәген» көтә. Ә фарсы шағиры Хафиз, киреһенсә, Билкистең вәсвәсә һалырлыҡ ылыҡтырғыс образын тыуҙыра.

Ҡайһы бер ғәрәп текстарында батшабикәнең исеме — ''Балмака, Ялмака, Ялааммака, Иллумку, Алмака'' һ. б.

=== Сәба батшабикәһенең йомаҡтары ===
==== Йәһүд йолаһында ====
Сәба батшабикәһе, Сөләймән уны бик йылы ҡаршы алмаһа ла, маҡсатына өлгәшергә тырыша. Ул батшаға табышмаҡтар сисергә тәҡдим итә: ''«Яуаптарын тапһаң, мин һине аҡыл эйәһе тип танырмын, тапмаһаң — һине иң ҡәҙимге бер кеше тип белермен»''.

Табышмаҡтарҙың исемлеге (уларҙың ҡайһы берҙәре бер-береһенә ауаздаш) бер нисә иври сығанағында бар:
* ''«Эстер китабы»''на ҡарата «Таргум Шени»ҙа — 3 йомаҡ;
* ''«Мидраш Мишлей»''ҙа («Сөләймәндең әйтемдәре китабына мидраш»), шулай уҡ «''Йылъяҙмалар''»ға ''«Ялкут Шимони»''ҙа — 4 йомаҡ;
* ''«Мидраш Һа-хефец»'' (Британия музейында һаҡланған [[Йемен|йәмән]] манускрипты) — 19 йомаҡ&lt;ref name=&quot;riddle&quot;&gt;[http://links.jstor.org/sici?sici=0015-587X(189009)1%3A3%3C349%3ATROSIR%3E2.0.CO%3B2-E S. Schechter. The Riddles of Solomon in Rabbinic Literature, Folklore, 1 том, № 3 (сен., 1890), 349—358 биттәр]&lt;/ref&gt;.
'''''«Таргум Шени»'''''&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; буйынса, Сәба батшабикәһе түбәндәге һорауҙарҙы биргән:
# ''«Ағас ҡоҙоҡ, тимер күнәк, таш сығара, һыу түгә. Был нимә?»'' — ''«Һөрмәлек» ''(Һөрмә)''. ''(Һөрмәлектең төрөпкәһе ҡамыштан, тотҡос булып хеҙмәт иткән һурҙыртҡысы металдан эшләнгән. Ҡаш һәм күҙ буяу өсөн матдә үҙе минералдан иретеп алынған; күҙгә төшһә, йәш ҡойҙорған).
# ''«Ерҙән сыға, тупраҡ менән туҡлана, һыу кеүек түгелә, яҡтылыҡ һибә. Был нимә?»'' — ''«[[Нефть]]»''.
# ''«Өҫтөнән дауыл һыҡранып, олоп уҙа; башы ҡамышҡа оҡшаған; байҙарға ул — хөрмәт, ярлыларға — хурлыҡ; мәрхүмдәргә — хөрмәт, тереләргә — хурлыҡ; ҡоштарға — ҡыуаныс, балыҡтарға — хәсрәт. Был нимә?»'' — ''«Етен»''. (Етендән байҙарға нәфис кейем тегелә, ярлылар өсөн тупаҫ кейем һуғыла, мәрхүмдәргә кәфен тегелә, дар ағасы өсөн бау ишелә. Етен орлоғо — ҡоштарға ем, етендән балыҡ тота торған ау үрелә.)
[[Файл:Sheba demin.jpg|thumb|350px|&lt;center id=&quot;619&quot;&gt;'' «Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', [[:it:Giovanni De Min (pittore)|Джованни Демин]], XIX быуат&lt;/center&gt;]] '''''«Мидраш Мишлей»'''''&lt;ref&gt;«Мидраш Мишлей» («Мәҫәлдәр китабына мидраш») 1:5а&lt;/ref&gt; менән «''Ялкут Шимони''»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; башҡа төрлө йомаҡтарҙы килтерә:
# ''«Етәү сыға, туғыҙ инә, икәү ҡоя, ә берәү эсә»''. Сөләймән уйлап та тормай яуап бирә: ''«Ете — яңғыҙ ҡалыу көндәре, күрем ваҡытында ҡатындың бысраҡ булыуы, туғыҙ — ауырлы булыу айҙарының һаны, ике имсәк һөт бирә, ә берәү имсәк сабыйы эсә».
# ''«Ҡатын улына әйткән: „һинең атайың — минең атайым, һинең олатайың — минең ирем, һин минең улым, ә мин һинең апайың“».'' Яуап: ''«Был әсә — үҙ атаһынан бала тапҡан Лут ҡыҙҙарының береһе»''.
# Батшабикә үҙе менән бер төрлө кейем кейгән, бер буйлы һәм бер төрлө кәүҙәле йәштәрҙе алып килгән, уларҙы егеттәргә һәм ҡыҙҙарға бүлергә кәрәк булған. Сөләймән алашарҙарына сәтләүек менән ҡурылған орлоҡ килтерергә ҡушҡан, шунан уларҙы тарата башлаған. Егеттәр уңайһыҙланып тормайынса, кейемдәренең итәген күтәреп, сәтләүектәрҙе шунда һалдыртҡан, ә ҡыҙҙар, оялсанланып, баштарына ябылған бөркәнсек ситенә һалдырған.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt;
## Тағы бер мидрашта Сөләймән ысын сәскәне яһалманан айырырға тейеш булған, уға бал ҡорто ярҙам иткән.&lt;ref&gt;«[[:he:ספר האגדה|ספר האגדה]]» («Сефер ха-Агада», йәғни «Агада китабы») И. Х. Равницкий һәм Х. Н. Бялик тарафынан төҙөлгән. Ч. 1-2. Одесса, 1910—1915.&lt;/ref&gt;
## Икенсе бер йомаҡта Сөләймән ебәк епте сатнаған зөбәржәт аша үткәрергә тейеш булған, уға ебәк ҡарышлауығы ярҙам иткән.&lt;ref name=&quot;meet&quot;&gt;[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba6.htm Makeda, queen of Sheba. ]&lt;/ref&gt;
# Сөләймән йәнә лә сөннәтле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға тейеш булған. Сөләймән баш ҡаһинға Килешеү Һандығын килтерергә ҡушҡан. Сөннәтлеләр тубыҡланған, уларҙың йөҙҙәренә Бәрәкәт нуры ҡунған, ә сөннәтһеҙҙәр Һандыҡ алдына йөҙтүбән йығылған.
[[Файл:Saba-anonim.jpg|thumb|150px|left|&lt;center id=&quot;657&quot;&gt;''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»'',&lt;br /&gt; билдәһеҙ рәссам, [[XV быуат]], Брюгге&lt;/center&gt;]]''«Мидраш Һа-хефец»''та 19 йомаҡ бар&lt;ref name=&quot;riddle&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=Vu9f_NQhaP0C&amp;pg=PA85&amp;dq=queen+sheba&amp;lr=&amp;hl=ru&amp;sig=bcckvQcZVy36zRAGCE1Skam3g9Q Louis Ginzberg. ]&lt;/ref&gt;, уларҙың тәүге дүртеһе ''«Мидраш Мишлей»''ҙағы йомаҡтарға тап килә, ә ҡалған 15-е башҡаса:
# Кем тыумаған да, үлмәҫ тә? — ''Алла'', Аллаға шөкөр. 
# Ниндәй ер ҡояшты бер генә тапҡыр күргән? — [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] менән исраил халҡы алдында, һыуы ике яҡҡа айырылып, юл һалынған [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] төбө.
# Ун ҡапҡалы ниндәй кәртә ул, береһе асылһа — туғыҙы бикле; туғыҙы асылһа, береһе ябыла? — Был кәртә — ҡатын-ҡыҙҙың ҡарыны; ун ишек — кәүҙәләге ун тишек: күҙҙәр, ҡолаҡтар, танау тишектәре, ауыҙ, бәүел-нәжестән ҡотолоу юлдары һәм кендек. Бала ҡарында ятҡанда уның кәүҙәһендә тик кендек тишеге генә асыҡ, башҡалары ябыҡ; бала тыуғанда, кендек ябыла, ә башҡа тишектәр асыла.
# Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар, йөрөй башлай, нимә ул? — Карап эшләү өсөн ҡырҡылған ағас.
# Ризыҡ та, эсемлек тә, һауа ла түгел, өс кешене үлемдән ҡотҡарған өс әйбер ни? — Мисәт, бау һәм таяҡ. Йәһүдә менән  Тамарҙың тарихы күҙҙә тотола, ундағы өсәү — Тамар менән уның ике улы.
# Мәмерйәгә өсәү инделәр, бишәү сыҡтылар, кемдәр ул? — [[Лут]], уның ике ҡыҙы һәм уларҙың ике балаһы. 
# Мәйет тере, ҡәбере бәүелә, мәйет доға уҡый. Был ни? — Кит балығы эсендәге Әйүп.
# Ерҙә ашаған һәм эскән, ләкин ир менән ҡатындан тыумаған өсәү кемдәр ул? — [[Ибраһим]]ға килгән өс фәрештә. 
# Дүртәү, әжәл йортона инеп тә, тере сыҡты, икәү, тормош йортона инеп тә, мәрхүм булды. Кемдәр ул? — Дүртәү: ''Даниел, Хананъяһ, Мишаел һәм Ғазаръя'' (утлы мейестәге үҫмерҙәр, [[:ru:s:Книга пророка Даниила#3:93 3:93|Дан.]], икәү — ''Надав менән Авиһуд'' (Һарундың ике улы, ''Раббы ҡаршыһына Ул тыйған мәжүси утты килтергән'' өсөн көл-күмергә әйләндерелгәндәр, [[:ru:s:Левит#10:1 10:1-2|Лев.]]).
# Кемдәр тыуа, ләкин үлмәй? — Күккә тереләй алынған [[Ильяс пәйғәмбәр]] '' ([[:ru:s:Четвёртая книга Царств#2:11 2:11|Цар4]]) менән Мәсих''.
# Ғүмер бирһәләр ҙә, нимә тыумаған? — ''Алтын үгеҙ'', ([[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] юҡта халыҡ һорауы буйынса Һарун эшләгән илаһ: «Мин иһә уларға: „Кемегеҙҙә алтын бар, килтерегеҙ“, — тинем. Алып килделәр. Мин алтынды утҡа ташланым да бына ошо үгеҙ килеп сыҡты''».
# Нимә, тупраҡтан сыҡһа ла, кеше ҡулы менән эшләнә һәм ерҙән сыҡҡан менән туҡлана? — ''Филтә''.
# Икәүҙең ҡатыны булды, икене тыуҙырҙы, бөтә дүртеһе лә бер ата балалары? — ''Тамар''.
# Әжәл ингән ниндәй йортта бер үлек тә юҡ, тик унан берәү ҙә тере сыҡмаҫ? — ''Самсон менән фәләстиндәр тураһында тарих'' (әсирлеккә алынған Самсон мәжлес барғанда йорт ҡыйығын терәтеп торған бағаналарға бәйләп ҡуйыла ла, уларҙы шылдырып, «''йортто унда булған бар халыҡтың өҫтөнә ишелдерә''» —  ([[:ru:s:Книга Судей Израилевых#16:30 16:30|Суд.]]).
# Батшабикә эрбет бүрәнәләр килтерергә ҡуша һәм Сөләймәндән бүрәнәләрҙең ҡайһы яғы ос, ҡайһы яғы төп булыуын, ҡайһы яҡтан ботаҡтар, ҡайһы яҡтан тамыр үҫкәнен күрһәтеүен үтенә. Сөләймән бүрәнәләрҙе һыуға һалырға бойора. Бүрәнәләрҙең һыу төбөнә тартылған башы — аҫҡы, тамыр яҡ, күтәрелеп ҡалған башы ос яҡ була.

Шуныһын билдәләргә кәрәк: был исемлектәге йомаҡтарҙың күбеһе тормош аҡылына түгел, ә иври халҡының тарихы буйынса белемдәргә нигеҙләнгән һәм уларҙың алыҫ илдән килгән ҡояшҡа табыныусы батшабикә ауыҙынан ишетелеүе сәйер. Етмәһә, Даниел, Ильяс һәм Әйүп Сөләймән хакимлығы осоронан һуң тыуғанлыҡтан, Сәба батшабикәһенең һорауҙарына бер нисек тә эләгә алмаҫ ине.
* Каббалистик «Зогар китабы»нда  (XIV б. самаһы) батшабикә Сөләймәнгә уға сандали эшләп биреүҙе табышмаҡ итеп ҡуша&lt;ref&gt;Был версия арамей חדא (йомаҡ ҡойоу) һәм ғәрәп חד'אא (аяҡ кейеме) оҡшашлығына нигеҙләнеп төҙөлгән, булһа кәрәк.&lt;/ref&gt;. Был йомаҡ батшабикәнең аяғы хайуан аяғы кеүек булғанлыҡтан уға аяҡ кейеме кәрәкмәүенә нигеҙләнгән. Сөләймән сандали эшләүҙән баш тарта.
Был бәхәс аҙағына Сәба батшабикәһе Сөләймәндең үҙенән аҡыллыраҡ икәнлеген танырға мәжбүр була.
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx758&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 18em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;758&quot; data-cx-weight=&quot;144&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;761&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Бына Сәба хакимәһе
: Сөләймәндең әхирәте,
: Эфиоп ваҡсылбикәһе,
: Аҡылын күрһәтәм тип,
: Табышмаҡтар ҡоя-ҡоя
: Ялҡытып бөттө инде!
|- id=&quot;775&quot;
| id=&quot;776&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;777&quot;&gt;''[[Генрих Гейне]]''&lt;ref&gt;[http://www.a-u-m.ru/telepat3/m/POEZIQ/GEJNE/romansero01.txt Генрих Гейне. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|}

==== Башҡа мәҙәниәттәрҙә ====
Йәһүд әҙәбиәтенән айырмалы, башҡа халыҡтар табышмаҡтар темаһына үтә ҙур иғтибар бирмәгән, шулай ҙа үҙенсәлекле йомаҡтар ҙа осраштыра.
* Ғәрәп йомағында батшабикә ерҙән дә, күктән дә бирелмәгән «һыуһынды ҡандырыр» һыу тураһында һорай. Сөләймәнгә Ябраил фәрештә был хаҡта алдан уҡ әйтеп ҡуйған була — ат тире, был — берҙән-бер хайуандың һыуһын ҡандыра ала торған тире, сөнки ул тоҙло түгел (Урта быуаттарҙағы хата ҡараш).
* Ғәрәп әҙәбиәтендә ҡыҙҙарҙы егеттәрҙән айырырға тәҡдим ителгәс, мидраштарҙан айырмалы, Сөләймән уларға бит йыуырға ҡуша. Егеттәр — һыңар ҡул менән, ҡыҙҙар ҡуш услап йыуына. Ә текстарҙың береһендә — ислам авторы Хөсәйендә ҡыҙҙар — егет булып, егеттәр ҡыҙ булып кейенгән.
* Урта быуаттар Европаһының быға оҡшаш текстары һаҡланмаған, әммә сәнғәт әҫәрҙәренән йомаҡтарҙы аңларға була. Мәҫәлән, Сөләймәндең аҡылын һынауға арналған XV быуат немец келәмдәрендә Сөләймән, алма тотҡан ике бер иш бала һәм ҡулына ике сәскә тотҡан батшабикә һүрәтләнгән. Келәмгә уның һорауы яҙылған: ''«Әйт әле миңә, батша/ Сәскәләр һәм балалар/ Тәбиғәте менән оҡшашмы/ Әллә оҡшаш түгелме».'' Батша балаларҙың енесен һәм сәскәләрҙең ҡыйһыһы ысын, ҡайһыһы яһалма икәнен айырырға тейеш. Сәскәгә ҡағылышлыһында уға бал ҡорто ярҙам итә (иври мидрашындағыса), ә балаларҙы уларҙың алманы нисек йыйғанына ҡарап айыра (йәһүдсәлә сәтләүек ине). Ошолай уҡ алмалы текстарҙың иң боронғоһо — исемһеҙ авторҙың ''«Римлыларҙың һәм башҡаларҙың төрлө эш-ғәмәлдәре тураһында трактат» тигән ҡулъяҙмаһы'' (Болонья, 1326).
* «Кебра Негаст»та «ул уны ''табышмаҡтар ''менән һынарға килгән» тигән Библия һөйләме «ул уны аҡылы менән һынарға килгән» тип тәржемә ителгән һәм, моғайын, шуға эфиоп яҙмаларында йомаҡтар юҡтыр.
* Ҡайһы бер йомаҡтарҙың таралыу даирәһе бик киң: мәҫәлән, япон фрейлинаһы Сей Сёнагондың «Баш осондағы яҙмалар»ында (б. э. 1000—1010 йй.), иври сығанаҡтарындағы йомаҡтар бар: еп үткәрергә кәрәк булған зиннәтле таш, бүрәнәне һыуға төшөрөп, уның осо менән төбөн табыу тураһындағылар — уларҙы илселәр аша бик аҡыллы ҡытай императоры «ябайыраҡ» япон императорына әйтеп ебәрә.

=== Сәба батшабикәһенең бүләктәре ===
Төрлө халыҡтарҙың легендаларында һәм риүәйәттәрендә батшабикә килтергән бүләктәр төрлө:
: Библияла:
* ''Ынйы һәм аҫыл таштар'';
* ''Алтын һәм хуш еҫле һумала-майҙар''
: Легендаларҙа:
* ''Көмөш''; христиан легендаһы буйынса, уның эсенән [[30 көмөш тәңкә]] [[Йәрүсәлим ҡорамы]] емерелгәндә (дүрт быуат үткәндән һуң) юғала, шунан улар (тағы биш быуаттан) тылсым эйәләренең Ғайсаға бүләктәре араһында булып сыға, ниһайәт, [[Йәһүдә Искариот]]ҡа хыянат өсөн бирелә (''&quot;Сөләймәндең васыяты&quot;на'' — мысыр христианы тарафынан I—IV бб. иври легендалары нигеҙендә яҙылған текстҡа ярашлы);
* ''Бер үк йылды һәм көндө тыуған, бер төрлө буйлы һәм кәүҙәле, ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге бер төрлө кейемгә кейенгән бик күп егет һәм ҡыҙ'' — батшаның аҡылын һынауҙа ҡатнашыу өсөн;
* ''Сәрүи ағасы'';
[[Файл:Pur sang arabe - Haras de Kabyuk (Bulgarie).jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;836&quot;&gt; Ғәрәп тоҡомло ат]]
* Һутлы бәлзәм ''(Amyris Opobalsamum) тигән хуш еҫле үҫемлектең ''орлоҡтары'', уларҙан хушбуй эшләйҙәр ([[Иосиф Флавий]] яҙғанса&lt;ref name=&quot;флавий&quot;&gt;[http://bibleworld2005.narod.ru/book/iudadrev/8.html Иосиф Флавий ''Иудейские древности'' VIII, 4:5]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;), йәнә [[икмәк ағасы]]ның орлоҡтары;&lt;ref&gt;[http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html Деревья Эрец-Израэль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209020438/http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html |date=2008-02-09 }}&lt;/ref&gt;
* Һуңынан Ирод батша хазиналығына эләгеп, унан [[Иосиф Аримафейский]] Ғайсаға тапшырған туҫтаҡ, йәғни — ''Изге Туҫтаҡ (Святой Грааль)'';&lt;ref&gt;Байер Рольф, Царица Савская. След в истории, Ростов-на-Дону, 1998, с. 10&lt;/ref&gt;
* '' Сафанад (Safanad, «Саф») исемле тоҡом айғыры,'' риүәйәткә ярашлы, ғәрәп аттарының тоҡом башы.&lt;ref&gt;Amirsadeghi, Hossein (editor) and Peter Upton, Rik van Lent, photographer.&lt;/ref&gt;
Быларҙан тыш, һуңғыраҡ осор әҙәбиәтендә башҡа күп төрлө бүләктәр телгә алына ([[Сапфир|зәңгәр яҡуттар]], [[зөбәржәт]]тәр, һауыт-һаба һ. б.), быларҙың авторҙарын табырға булалыр, моғайын.

Батшабикәгә Сөләймәндең яуап бүләктәре иҫәбенә XVII быуатта Сәба батшабикәһенең китапханаһын да индергәндәр. Ул, йәнәһе, Абиссинияла һаҡланған һәм Рим папаһы вәкилдәре тарафынан өйрәнелгән, улар араһында, имештер ҙә, батшаның батшабикә янына килгән һайын биргән һәм артабан йыл һайын ебәреп торған китаптары ла бар. Китапханала [[Енох]]тың тәбиғәт күренештәре һәм башҡа физик күренештәр тураһындағы, [[Нух]]тың [[математика]] һәм церемониялар тураһындағы китаптары, [[Ибраһим]]дың [[Мамре]] имәнлегендәге фәлсәфәүи әңгәмәләренең яҙмалары, Сивилланың китаптары һәм батшабикәнең үҙенең әҙәрҙәре һаҡлана, йәнәһе. Ләкин был тарих әҙәби ялған булып сыға.&lt;ref&gt;Иштван Рат-Вег.&lt;/ref&gt;

=== Христиан йолаһында ===
==== Суламита менән Мәсихтең кәләше ====
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx875&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 20em; max-width: 20%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;875&quot; data-cx-weight=&quot;421&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;878&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |
: Сарон баҡсаһы нәркәсе — Сөләймән —
: Һөйҙө Көньяҡ хакимәһе
: Бәлкисте —
: Өҙөлөп яратҡан ҡатынын.
: Батша уға хас ҡол ише ғашиҡ ине.
: Пальма менән лимон үҫә торған яҡта
: Сарон нәркәсе Сөләймән
: Тығыҙ күкрәге гөлдәй гүзәл булған
: Көньяҡ хакимәһе Бәлкисте һөйҙө.
: Тәхеттәге һөйөклөһөнөң наҙҙарынан
: Елбәҙәк гөлдәй сәскә атты ҡатын.
: Тик батшабикә аҡылына хайран ҡалып,
: Ҡурҡышынан ҡай саҡ илар булды
: Күркәм Сөләймән…
|- id=&quot;906&quot;
| id=&quot;907&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;908&quot;&gt;''[[Игорь Северянин]]''
|}Библиялағы «Сөләймәндең гүзәлдәрҙән-гүзәл йыры»на аңлатмаларҙа типологик христиан экзегезаһы ғәҙәттә Сөләймәнде һәм уның һөйөклөһө Суламитаны Мәсих-кейәү һәм Сиркәү-кәләш итеп ҡарай. Был аңлатманы Инжилдағы Ғайса һәм уның эйәрсәндәрен Сөләймән һәм көньяҡ батшабикәһенә тиңләштергән хикәйәткә яраҡлатыу  һөҙөмтәһендә Сәба батшабикәһе менән Суламита-Мәсих Сиркәүе образдары бер-береһенә яҡыная. Оригендың &quot;''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр буйынса әңгәмәләр''&quot;ендә улар тығыҙ үрелә, ә ҡара тәнле Суламита ([[:ru:s:Песнь песней Соломона#1:4 1:4, 5|Песн.]]) «''эфиоп һылыуы''» тип ҡарала.&lt;ref&gt;Ориген, [https://web.archive.org/web/20080530024905/http://www.mystudies.narod.ru/library/o/origen/song1.htm ''Беседы на Песнь Песней'']&lt;/ref&gt; Был яҡынлыҡ «Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр»ҙың урта быуаттарҙағы комментарийҙарында, атап әйткәндә, Бернар Клервосский һәм Гонорий Августодунский аңлатмаларында үҫеш ала. Һуңғыһы Сәба батшабикәһен Мәсихтең һөйөклөһө тип үк атай.&lt;ref&gt;Barbara Baert, [http://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&amp;dq=true-cross+stauros&amp;hl=ru ''A Heritage Of Holy Wood: The Legend of the True Cross in Text and Image''], Brill, 2004, 333—342 бб.&lt;/ref&gt; Урта быуаттарҙағы латин [[Библия]]ларында «''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр''»ҙың беренсе битендәге &lt;big&gt;C&lt;/big&gt; инициалы ([[Латин теле|лат.]] ''Canticum Canticorum'') эсенә йыш ҡына Сөләймән менән Сәба батшабикәһе һүрәте лә төшөрөлгән була. Шул уҡ ваҡытта Сиркәүҙе кәүҙәләндергән батшабикә образы Ҡыҙ Мәрйәм образы менән бәйләнелә, күрәһең, ошо сәбәпле иконаларҙа Ҡара Мадонналар (ҡара: [[Сәба батшабикәһе#Һынлы сәнғәттә|түбәндә]]) килеп сыҡҡандыр.

==== Тылсымсы ҡатын һәм сивилла ====
Урта быуаттар Европаһы әҙәбиәтендә, күрәһең, әйтелеш оҡшашлығы арҡаһындалыр, Сәба батшабикәһен антик донъяның легендар күрәҙәсеһе сивилла менән тиңләштереү хасил була. Әйтәйек, монах Георгий, Византияның IX быуаттағы йылъяҙмасыһы яҙыуынса, гректар Сәба батшабикәһен Сивилла тип йөрөткән. Сәба Сивиллаһын Павсаний Фәләстандан ситтә, Сүриә тауҙарында, ивриҙар менән бергә йәшәгән күрәҙәсе тип һүрәтләй, ә III быуат римлыһы Элиан уны ''Йәһүд Сивиллаһы'' тип атай.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt; Николай Спафарий «''Сивиллалар тураһындағы китабында»'' (1672 йыл) Сивилла Сәбаға тотош бер бүлекте арнай. Ул былай тип яҙа: «''был батшабикә аҡыллы сивилла ҡиәфәтендә аҡыллы батшаны күрергә килә һәм күрәҙәсе булараҡ Сөләймән аша Мәсихте күрә''».&lt;ref&gt;[http://monotheism.narod.ru/parabiblical/spapharyi.htm Николай Спафарий ''Книга о сивиллах'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Сәба батшабикәһенең сивилла ҡиәфәтендәге һүрәтләнеше Бет-Ләхәмдә Мәсих Раштыуаһы базиликаһының көнбайыш фасадындағы мозаикала бар (320-се йылдар).&lt;ref&gt;[http://www.deisis.ru/ru/texts/22.htm Царица Савская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207032638/http://deisis.ru/ru/texts/22.htm |date=2015-02-07 }}&lt;/ref&gt;

[[Урта быуаттар]]ҙа таралған йәһүди-христиан &quot;''Сивилла күрәҙәләре''&quot;ндә әүернә данлана,&lt;ref&gt;[http://www.portal-credo.ru/site/?act=lib&amp;id=1135 Даниелу Ж. ]&lt;/ref&gt; был Сәба батшабикәһенең Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдындағы ғибәҙәте тураһында сюжетҡа нигеҙ булғандыр. Батшабикәне сивиллаға тиңләү көнбайыш легендаларына ғына хас түгел, [[православие]] иконаларына ла Көньяҡ Сивиллаһының (Сәба баташбикәһенең) күрәҙәһе яҙылған.&lt;ref&gt;[http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm Древо Иессеево (Родословие Иисуса Христа)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026224839/http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm |date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;. XVI быуат башындағы &quot;Рус Хронографы&quot;нда ул «батшабикә Сивилла» тип исемләнә&lt;ref&gt;Полное собрание русских летописей.&lt;/ref&gt;.

«''Алтын легенда''» составындағы Сәба батшабикәһе тураһындағы көнбайыш легендаларында ул тылсымсы һәм күрәҙәсе тип һүрәтләнә һәм ''Regina Sibylla ''тип атала.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt;[[Файл:Piero della Francesca 011-2.jpg|thumb|220px|left|&lt;center id=&quot;980&quot;&gt;''Сәба батшабикәһе Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдына теҙләнә''&lt;br /&gt;Пьеро делла Франческа фрескаһы, Ареццолағы Сан-Франческо базиликаһы]]

==== Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә ====
''«Алтын легенда»''&lt;span&gt;ға ярашлы&lt;/span&gt;, тылсымлы һәм сивилла Сәба батшабикәһе Сөләймән батшаға килгәндә юлда шишмә аша һалынған баҫма алдында теҙләнә. Легенда буйынса, был баҫма [[Изгелек менән Яуызлыҡты айырыу ағасының]] [[Әҙәм]]де ерләгән саҡта ауыҙына һалып ҡалдырылған ботағынан үҫеп сыҡҡан һәм һуңынан Йәрүсәлим ҡорамын төҙөгәндә сығарып ташланған ағастан эшләнгән булған.

Уның алдында теҙләнеп, ул Донъяны Ҡотҡарыусының ошо ағасҡа аҫылырын һәм йәһүдиҙәр батшалығының бөлөрөн һәм бөтөрөн алдан күргән.&lt;ref name=&quot;legenda&quot;&gt;О святом кресте // Яков Ворагинский ''«Золотая легенда»''&lt;/ref&gt;

Ул шишмә аша әлеге баҫманан атлап сыҡмаған, һыуҙы ялан аяҡ кисеп сыҡҡан.&lt;ref&gt;[http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm Крест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307062646/http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm |date=2008-03-07 }}&lt;/ref&gt; Урта быуат теологы Гонорий Августодунский ''«De imagine mundi»'' (''Донъя ҡиәфәте тураһында'') тигән әҫәрендә, һыуға ингәс тә уның хайуандыҡы кеүек аяғы кешенекенә әйләнгән, тип һөйләй (ғәрәп легендаларынан алынған).

Легенда буйынса, Сөләймән шөбһәгә төшә һәм баҫма бүрәнәһен күмеп ҡуйырға ҡуша, тик ул ағас мең йылдан табыла һәм ''Ғайса Мәсихте'' аҫа торған дарҙы яһауға тотонола.

«''Әүернә Ағасы тураһындағы һүҙ''» тигән рус апокрифында ([[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI]] [[XVI быуат|быуаттар]]) сивилла, Сөләймән ырғытып ҡуйған ағасты ҡарарға килеп, уның өҫтөнә ултыра һәм утта көйә. Шунан ул былай ти: «''Эй, өс ҡат ҡәһәрләнгән ағас''», ә эргәһендә торған кешеләр уға ҡаршы: «''Эй, өсләтә хозур ағас, Раббы шуға аҫыла бит!''» — тип һөрән һала.&lt;ref&gt;[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 Слово о Крестном Древе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206001621/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 |date=2008-02-06 }}&lt;/ref&gt;

==== Урыҫ апокрифтарында ====
[[Файл:Saba ephiop 02.jpg|thumb|250px|&lt;center id=&quot;1026&quot;&gt;Батшабикәнең тыуыуы, тәхеткә ултырыуы, Йәрүсәлимгә барыуы һәм ир балаға ауырға ҡалыуы тураһында хикәйәт (эфиоп «комиксы»)&lt;/center&gt;]]Сивиллаға оҡшап, ул боронғо рус православие әҙәбиәтенә лә килеп инә.&lt;span style=&quot;font-size: 12.8000001907349px; line-height: 12.8000001907349px;&quot;&gt; &lt;/span&gt;

«''Сөләймән хөкөмдәре''» тигән апокрифик хеҙмәттә Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы ентекле һүртәтләнә. Ул [[XIV быуат]] аҙағынан Иҫке Ғәһед китаптарына аңлатмаларҙан торған «''Толковая Палея''» эсендә киң тарала. Сөләймән тураһындағы бындай хикәйәләр тыйыу аҫтында булһа ла, ''«Палея»'' үҙе дөрөҫ китап тип һанала.&lt;ref name=&quot;legsolomon&quot;&gt;[http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm Сказания о Соломоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028085710/http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm |date=2007-10-28 }}&lt;/ref&gt; Сөләймән тураһындағы урыҫ хикәйәттәренең урта бауыттарҙағы Европа һәм Талмуд әҙәбиәтенә оҡшашлығы, шулай уҡ тел үҙенсәлектәре текстың иври нөсхәһенән тәржемә ителгәнлеген дәлилләй.&lt;ref&gt;«''Изборник''» (сборник произведений литературы Древней Руси). М., 1969 г. С. 747&lt;/ref&gt; Иври мидраштарын урыҫсаға әйләндереүҙе XIII быуаттың беренсе яртыһына индерәләр.&lt;ref&gt;[http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ ''Апокрифы'' // «Православная энциклопедия», т. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221042950/http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ |date=2008-02-21 }}&lt;/ref&gt;

«''Сөләймән хөкөмдәре''» бәйән итеүенсә, «''Малкатошка исемле сит милләтле көньяҡ батшабикәһе булған. Ул Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынамаҡҡа килгән''».&lt;ref name=&quot;sydi&quot;&gt;[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 ''Суды Соломона''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102005049/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 |date=2012-11-02 }}&lt;/ref&gt; Батшабикәнең урыҫса яңғырашлы исеме ''Малкатошка'' (ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа ''Малкатошва'') ивриса ''Малкат Шва'' менән оҡшаш яңғырашлы, күрәһең, шунан алынғандыр. Батшабикә Сөләймәнгә бүләк итеп ''20 тәпән алтын, һәр төрлө эсемлектәр, серемәй торған ағас килтерә''. Сөләймән менән батшабикәнең осрашыуы ошолай һүрәтләнә:

Батшабикәнең тәне йөнлө тип яҙылыуы тексты ғәрәп легендаларына оҡшаш итә.

Иври риүәйәттәрендәге кеүек үк, батшабикә Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, улар &quot;''Сөләймән хөкөмдәре''&quot;ндә килтерелә:
* Сөләймәнгә бер төрлө кейемле һәм ҡиәфәтле егеттәр менән ҡыҙҙарҙы ике тапҡыр айырырға тура килә. Беренсеһендә Сөләймән уларға йыуынырға ҡуша, егеттәр тиҙ, ҡыҙҙар оҙаҡ йыуына. Икенсеһендә йәшелсә йыйырға ҡуша, уларҙы «''егеттәр — итәгенә, ҡыҙҙар еңенә тултыра''»;
* Сәба батшабикәһе [[сөннәт]]ле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға ҡуша. Яуап былай була: «''Батша Раббы исеме яҙылған изге тажды килтерергә бойора. Уның ярҙамында Билғамдың пәйғәмбәрлек итеү һәләте тартып алынған була. Сөннәтлеләр баҫып ҡала, ә сөннәтһеҙҙәр йөҙтүбән йығыла''».

Батшабикә Малкатошканың табышмаҡтарынан тыш, &quot;''Сөләймән хөкөмдәре''&quot;ндә ул алып килгән аҡыл эйәләре менән Сөләймәндең аҡыл эйәләре араһындағы бәхәс бар:

Аҙағында иври һәм эфиоп хикәйәләрендәге кеүек батшабикә менән Сөләймән араһындағы мөхәббәт тураһында һөйләнелә: ''«Ул унан ауырға ҡала һәм иленә ҡайтып китә һәм улы тыуа, һәм ул Навуходоносор була»''.&lt;ref name=&quot;sydi&quot;/&gt;

=== Образды иблисләштереү ===
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx1100&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;1100&quot; data-cx-weight=&quot;270&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;1103&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Исемем арфалар моңо,
: Лиралар сыңы аҫтында
: Һәр тарафта яңғырап торор;
: Донъялағы барлыҡ илдәр,
: Бар дәүерҙәр йырсылары
: Миңә мәңге мәҙхиә йырлар&lt;span style=&quot;line-height: 1.5em; font-size: 85%;&quot;&gt;.&lt;/span&gt;
: Аҡылым, көсөм, ғәйрәтем өсөн
: Миңә бөтәһе хеҙмәт итә.
: Мин — Сәба. Мин Ҡояшҡа,
: Барыһын еңер көнгә табынам.
|- id=&quot;1122&quot;
| id=&quot;1123&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;1124&quot;&gt;''Мирра Лохвицкая''
|}Библиянан һуңғы осорҙағы иври риүәйәттәрендә һәм уларға ауаздаш мосолман әҙәбиәтендә Сөләймәнде һынаған Сәба батшабикәһенең образы иблискә тиңләштерелә башлағаны күҙәтелә. Ул христиан әҙәбиәтенә лә үтеп инә. Библия хикәйәттәренең маҡсаты — Сөләймәндең аҡылын һәм ул идара иткән Исраил дәүләтенең сәскә атыуын данлау. Батша менән батшабикәнең бер-береһенә ҡаршы тороуы темаһы юҡ. Ләкин һуңға табан, хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә&lt;ref&gt;Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993.&lt;/ref&gt;, был мотив Алла биргән донъя ҡоролошон шик аҫтына алырға тырышыуға әйләнә. Батшабикә образы кире һыҙаттар, хатта асыҡтан-асыҡ иблислек билдәләре ала, мәҫәлән, йөнлө аяҡ. Вәсвәсә һалыу, гонаһлы бәйләнеш, ошо бәйләнештән донъяға килгән Навуходоносор — Ҡорамды емереүсе — темаһы барлыҡҡа килә. Ә батшабикә Сөләймәнгә килтергән көмөш иң аҙаҡтан [[Йәһүдә Искариотҡа]] түләнгән утыҙ көмөш аҡсаға барып тоташа. [[Файл:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|200px|left|&lt;center id=&quot;1148&quot;&gt;''Бабилдың хайуан ҡатыш тәнле алиһәһе һүрәте (Иштар, Астарта, Лилит йәки Төн батшабикәһе), б.э.т.'' 2025—1750 йй.]]Батшабикә образы легендар иблис [[Лилит]] образы менән бәйле. Тәүге тапҡыр уларҙың образдары &quot;''Әйүп китабына таргум''«да ([[:ru: s:Книга Иова#1:15 1:15|Иов.]]) бәйләп ҡарала, унда әйтелеүенсә, Лилит, Сәба батшабикәһе ҡиәфәтен алып, Әйүпте яфалай.&lt;ref&gt;Wim Beuken, [http://books.google.com/books?id=Knh6Vh2lSOUC&amp;hl=ru ''The Book of Job''], Peeters Publishers, 1994, pp. 268—272.&lt;/ref&gt; Ошо уҡ таргумда ''„уларға сәбиҙәр һөжүм итә“'' тигән урын ''„уларҙа Змаргад (Зөбәржәт) батшабикәһе Лилит һөжүм итә“'' тип тәржемәләнә.&lt;ref name=&quot;lilit&quot;&gt;Мифы народов мира, М., 1988, т.2, с.55&lt;/ref&gt; Бер ғәрәп легендаһында Сөләймән шулай уҡ, батшабикә ҡиәфәтендәге Лилит түгелме икән был, тип шикләнә. Һуңғыраҡ осор каббалистик трактаттарының береһендә билдәләнгәнсә, Сәба батшабикәһе Сөләймәнде һынау өсөн Лилит [[Әҙәм]]де албырғатҡан табышмаҡтарҙы ҡулланған.&lt;ref&gt;''Livnat ha-Sappir'', edited by Joseph Angelino, Jerusalem, 1913.&lt;/ref&gt; Шулай уҡ был батшабикә ҡиәфәтенә инеп, Лилиттың Вормстан бер фәҡирҙе әүрәткәне тураһындағы хикәйәт тә бар.&lt;ref name=&quot;lilit&quot;/&gt;

Урта быуат каббалистары ышанауынса, Сәба батшабикәһенең яуыз әрүахын да саҡырып була. [[XIV быуат]]та ошондай арбауҙар әйтергә тәҡдим ителә: ''«…Сәба батшабикәһен күргең килһә, дауахананан бер лот алтын ал; шунан бер аҙ шарап һеркәһе, бер аҙ ҡыҙыл шарап ал да бөтәһен һалып бута. Шуның менән һөртөн дә әйт: «Һин, Сәба батшабикәһе, кил… ярты сәғәттә, зыян-зарар итмә. Ялбарып һорайым, һинән һәм Малкиелдән, Тафтефил исеме менән үтенәм. Амин. Села»''. Бынан тыш, ул «''Мин тауға үрләгәндән һуң…''» тигән һүҙҙәр менән башланған алхимик трактаттың авторы тип һаналған.

==== Сәба батшабикәһенең аяғы ====
Ғәҙәти булмаған аяҡ боронғола мөғжизәүи һәләт билдәһе тип ҡаралған. Батшабикә аяҡтарының йөн менән ҡапланған булыуы Мидрашта телгә алына, ә Ҡөрьәндә күҙҙә тотола (Ҡөрьән тәфсирселәренең яҙмаларында батшабикәнең тәне уның иблислеге күрһәткесе булыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;hertz&quot;/&gt;). Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғәрәп легендаларында (улар, моғайын, Ҡөрьәнгә тиклем үк сыҡҡандыр һәм тәфсирҙәргә лә йоғонто яһағандыр) тояҡлы кәзә аяғы тураһында һүҙ бара, был, бәлки, Көньяҡ Ғәрәбәнең зооморф ай алиһәһе шаңдауылыр&lt;ref name=&quot;myth&quot;/&gt; — ул Астартаға (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd) оҡшаш булған.&lt;ref&gt;Данное утверждение может оспариваться, так как это лунное божество, видимо, было мужского пола — что тем не менее, достаточно странно, поскольку лунные божества у индоевропейских народов, как правило, богини, а солярные — боги.&lt;/ref&gt; Был ай алиһәһенә табына торған урындарҙы ерле халыҡ әле лә ''Мәхрәм Билкис'' («Билкистың ҡатын-ҡыҙ йорто») тип атай.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt; 1950-се йылдарҙа был ҡорамды Уэндель Филлипс ҡаҙып сығара.&lt;ref&gt;Церен Э. Библейские холмы. М.: Наука, 1966, с. 450 цит.&lt;/ref&gt; Бинаның әйләнәһе 350 м, тәҙрәләре бик күп. Филиппс былай ти: ''«Ҡорамдың эске стенаһында бер рәт итеп 64 тәҙрә урыны кеүек уйым яһалған, улар рәшәткә менән биҙәлгән. Һигеҙ менән алтмыш дүрт — күк алиһәһе [[Венера (планета)|Венераның]] һандары. Боронғо ғәрәптәрҙә күк алиһәһе Венера образы Сәба батшабикәһе Бәлкис образы менән ҡатнашҡан».'' «Бәлкис» исеме, бәлки, «Илмука» тигәндең вариантылыр&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt;. Ғәрәп яҙмаларында ''Балмака'' («Алмака») тигән вариант та ҡулланыла, ғалимдар уның боҙоп әйтелеүенән ''Билкис ''килеп сыҡан тип һанай &lt;ref&gt;Байер, Рольф… с. 87&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Image-Schedel'sche Weltchronik-Hoof man.jpg|thumb|150px|&lt;center id=&quot;1204&quot;&gt; ''Тояҡлы кеше һүрәте.'' Нюрнберг хроникаһынан гравюра]]Түбәндәге легендалар батшабикәнең тояҡтарына үҙҙәренсә аңлатма бирә:
* &quot;''Кебра Негаст''&quot;тың ғәрәп версияһында батшабикәнең кешесә булмаған ҡиәфәте тураһындағы тарихҡа ярашлы, борон Абиссинияға(Эфиопияға) тамырҙарында батша ҡаны аҡҡан принцессалар идара иткән (йәғни Сәба батшабикәһе тыумыштан аҡһөйәк нәҫелдән булған):
* Төньяҡ Эфиопияла иртә христиан легендаһы Сәба батшабикәһенең ишәк тояҡлы булыуын иблислеккә бәйләп аңлата. Легенда уның тигре ҡәбиләһенән сыҡҡанлығы һәм исеме ''Этъе Азеб'' (йәғни «Көньяҡ Батшабикәһе», Сәба батшабикәһе Яңы Ғәһедтә генә шулай тип исемләнә) булыуы тураһында һөйләй. Уның халҡы аждаһағамы, йыланғамы табынған, уға ирҙәр өлкән ҡыҙҙарын ҡорбан иткән:
Европа христиан иконаларында аяҡтар ярылы ҡаҙ тәпәйенә әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.iconclass.nl/libertas/ic?task=getnotation&amp;datum=11I63(SHEBA)&amp;style=notationbb.xsl&amp;taal=en Iconclass. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — был, бәлки, германдарҙың ҡаҙ тәпәйле мәжүси алиһәһе Перхтаға, Берхтаға ''([[:en:Perchta|Perchta]]) менән бәйлелер. (Ошо әлиһә христиандарҙа изге Бертаға әйләнгәндер, шулай уҡ Европа фольклорында Инә Ҡаҙ образы тыуыуға сәбәпсе булғандыр). Икенсе бер версияға ярашлы, Инә Ҡаҙ әкиәттәрен һөйләүсе образына Сәба-сивилла йоғонто яһаған.&lt;ref&gt;[http://www.answers.com/topic/mother-goose Fairy Tale Companion. ]&lt;/ref&gt; ''Королева Ҡаҙ Тәпәй'' образы Көньяҡ Францияла таралған (''Reine Pédauque'', итал. ''piede d’auca'', «ҡарға тәпәйе»), был осраҡта Сәба батшабикәһе тураһындағы һүҙ барғанлығы бөтөнләй онотола.

== Тикшеренеүселәр фекерҙәре ==
[[Файл:Stele Iglum Louvre AO1029.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1276&quot;&gt;Сәба стелаһы: мәжлес һәм дөйә ҡыуыусы, өҫтәге яҙыу — сәби телендә.]]

=== Библия тексында ===
Сәба батшабикәһе тураһындағы текстың ҡасан яҙылғаны билдәле түгел. Филолог-библеистарҙың күпселеге фараз итеүенсә, Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих иртә вариантта ''Ҡабатлап әйтелгән ҡанундар''ҙы уның билдәһеҙ авторы, традиция буйынса уны ''Девтерономист'' (''[[:en:Deuteronomist|Deuteronomist]]'',  ''Dtr1'') тип атайҙар (б.э.т. 640—609 йй.), яҙып, девтерономик тарихты хасил итеүсе китаптар араһына ҡуйғанына тиклем үк барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ''Өсөнсө Батшалар китабына'' (''Dtr2'') хикәйә икенсе девтерономик редакцияһында ингән. Хикәйәнең маҡсаты абруйлы, ҡеүәтле Сөләймән батшаны данлау. Шуныһы: был маҡтау девтерономик тарихтың Сөләймәнгә тәнҡитле мөнәсәбәте менән ярашып бөтмәй. Һуңынаныраҡ был тарих Икенсе Йылъяҙмалар (II Паралипоменон) китабына ла индерелә, ә ул Бабил әсирлеге осоронан һуң яҙылған.&lt;ref name=&quot;retso&quot;&gt;Jan Retsö, [http://books.google.com/books?id=pUepRuQO8ZkC&amp;hl=ru ''The Arabs in Antiquity: Their History from the Assyrians to the Umayyads''], London: Routledge, 2003, pp. 134—135, 171—175&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lowell K.&lt;/ref&gt;

=== Фараздар һәм археологик шәһәҙәтнамәләр ===
Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Сәба батшабикәһенең Йәрүсәлимгә сәфәре Исраил батшаһының Ҡыҙыл диңгеҙ буйында нығынырға һәм ошоноң менән Сәбаның һәм башҡа Көньяҡ Ғәрәбә батшалыҡтарының [[Сирия|Сүриә]] һәм [[Месопотамия|Местопотамия]] менән каруан сауҙаһы юлдарына хужа булыуына кәртә ҡуйырға тырышыуы менән бәйлелер.&lt;ref&gt;[https://eleven.co.il/article/13635 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html Мень А., протоиерей. ''Исагогика'' (§ 30. Соломон. Храм иерусалимский (3 Цар 1-11; 2 Пар 1-9). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101202621/http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html |date=2008-01-01 }}&lt;/ref&gt;. Ассири сығанаҡтары раҫлауынса, Көньяҡ Ғәрәбә халыҡ-ара сауҙаны б.э.т. 890 йылда уҡ алып барған, шулай булғас, ниндәйҙер ғәрәп батшалығының Йәрүсәлимгә сауҙа мәсьәләләре буйынса сәфәр ҡылыуы бик тә ихтимал тойола&lt;ref&gt;Andre Lemaire, ''The United Monarchy: Saul, David and Solomon'' // ''Ancient Israel'', Washington, 1988, p. 105&lt;/ref&gt;.

Тик хронология менән бәйле проблема бар: Сөләймән яҡынса б.э.т. 965—926 йй. йәшәгән, ә сәбиҙәр монархияһының тәүге эҙҙәре унан һуң яҡынса 150 йылдан ғына күренә&lt;ref name=&quot;taini&quot;&gt;[http://www.zagadki.claw.ru/shared/013.htm Тайны царицы]&lt;/ref&gt;.[[Файл:Bar'an temple 1986-3.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1322&quot;&gt;Мәғрәбтә Ҡояш Ҡорамы харабалары. Б.э.т. VIII быуатта төҙөлгән, 1000 йыл торған]][[XIX быуат|XIX]] быуатта тикшеренеүселәр И. Галеви һәм Глазер Ғәрәбә сүлендә бик ҙур Мәғрәб ҡалаһының харабаларын таба&lt;ref&gt;[http://www.avialine.com/country/1/articles/31/863/0/0/3237.html Царица Савская — библейский персонаж, легендарная царица Савы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ucalgary.ca/UofC/events/unicomm/NewsReleases/queen.htm Arabian desert surrenders Queen of Sheba’s secrets]&lt;/ref&gt;. Унда табылған яҙыуҙар араһында ғалимдар дүрт Көньяҡ Ғәрәбә дәүләтенең исемен уҡый: Минийә, Һадрамаут, Ҡатабан һәм [[Сәба батшалығы|Сәба]]. Асыҡланыуынса, Мәғрәб ҡалаһы (хәҙерге [[Йемен|Йәмән]]) Сәба батшаларының резиденцияһы булған, был батшабикәнең Ғәрәбә ярымутрауының көньяғынан булыуын раҫлай. Көньяҡ Ғәрәбәлә табылған яҙмалар хакимәләр исемен телгә алмай, ләкин б.э.т. VIII—VII бб. документтары аша Ғәрәбәнең төньяҡ өлкәләре хакимәләре билдәле. 1950-се йылдарҙа Вендел Филипс ''(Wendell Philips)'' Мәғрәбтә Бәлкис алиһәһе ҡорамын ҡаҙый&lt;ref name=&quot;arch&quot;&gt;[http://nauka.bible.com.ua/new/zater_kor1.html Опарин А. ]&lt;/ref&gt;. [[2005 йыл|2005]] йылда американ археологтары Санала Библиялағы Сәба батшабикәһенең Мәғрәбтәге һарайы эргәһендә (Сананан төньяҡтараҡ) ҡорам емереклектәрен таба. АҠШ тикшеренеүсеһе Мадлен Филлипс 3 мең йыл элекке колонналар, һүрәттәр һәм төрлө әйберҙәр таба&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/science/discovery/20051106/42001999.html Американские археологи заявили, что нашли в Йемене «чудо света», РИА Новости]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.[[Файл:LocationYemen.png|thumb|left|&lt;center id=&quot;1351&quot;&gt;[[Йемен|Йәмән]] — батшабикә, моғайын, ошо төбәктән килгәндер]][[Файл:Ethiopia in its region.svg|thumb|left|&lt;center id=&quot;1358&quot;&gt;[[Эфиопия]] — ошо илдә, моғайын, уның улы батшалыҡ иткәндер]]Сәба батшабикәһенең улы тураһында легенданың Эфиопияла килеп сығыуын тикшеренеүселәр ошоноң менән бәйләй: күрәһең, б.э.т. VI быуатта сәбиҙәр, Баб-әл-Мандәб боғаҙы аша сығып, Ҡыҙыл диңгеҙ буйына ултырғандарҙыр һәм Эфиопияның бер өлөшөн биләгәндәрҙер&lt;ref&gt;Бейер Р. Царь Соломон. Ростов-на-Дону: Феникс, 1998, с. 201.&lt;/ref&gt;, улар үҙҙәренең хакимәһе тураһындағы хәтирәне лә, моғайын, ошонда еректергәндәрҙер. Эфиопия провинцияларының береһе Шева (Шава, хәҙ. Шоа) тип атала.

Тағы бер ярайһы уҡ киң таралған фараз буйынса, Сәба батшабикәһенең (бәлки, уның прототибының) тыуған ере Көньяҡ түгел, ә Төньяҡ Ғәрәбә булған. Башҡа төньяҡ ғәрәп ҡәбиләләре араһында сәбиҙәр Тиглатпаласар III стелаһында телгә алына. Был төньяҡ сәбиҙәре ниндәйҙер билдәләр буйынса Әйүп китабындағы (Иов. [[:ru:s:Книга Иова#1:15|1:15]]) сәбиҙәргә, Зөлкифел пәйғәмбәр китабындағы (Иез. [[:ru:s:Книга пророка Иезекииля#27:22|27:22]]) Сәбаға, шулай уҡ [[Ибраһим]]дың ейәне Шеваға (Быт. [[:ru:s:Бытие#25:3|25:3]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:7|10:7]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:28|10:28]]) (Шева менән бергә телгә алынған уның туғаны Дедандың исеме Мәҙинәнән төньяҡтараҡ ятҡан Әл-Ула сәхрәһе менән бәйле) тиңләштерелгәндер. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Исриал батшалығы тәүҙә — төньяҡ сәбиҙәр менән, һуңынан, бәлки, улар ярҙамындалыр, көньяҡтағы Сәба менән бәйләнешкә инә&lt;ref name=&quot;retso&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Israel Eph’al, [http://books.google.com/books?id=2-QO9Noo-ygC&amp;hl=ru ''The Ancient Arabs: Nomads on the Borders of the Fertile Crescent, 9th—5th Centuries''], Leiden: Brill, 1982, p. 64&lt;/ref&gt;. Тарихсы Дж. А. Монтгомери фаразлауынса, б.э.т. X быуатта сәбиҙәр Төньяҡ Ғәрәбәлә йәшәгән, шуға ҡарамаҫтан, көньяҡтан килгән сауҙа юлдарына контроллек иткән&lt;ref&gt;J.&lt;/ref&gt;.[[Файл:Zenobia.jpg|200px|thumb|&lt;center id=&quot;1401&quot;&gt;Зенобия, Пальмира батшабикәһе, XX быуаттағы яугирҙар королеваһы Зенаның «кендек инәһе»]]Ғәрәбстанды тикшереүселәрҙең иң билдәлеләренең береһе Г.Сент Джон Филби ''(H.St.John Philby)'' фаразлауынса ла, Сәба батшабикәһе Төньяҡ Ғәрәбәнән сыҡҡан, ә Көньяҡтан түгел. Ә уның тураһындағы легендалар ҡайһылыр мәлдә Пальмираның (хәҙерге Тадмур, Сүриә) яугира батшабикәһе Зенобия (ул б.э. III быуатында йәшәгән һәм иудаизмға күскән) тураһындағы тарихтар менән буталып киткән&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=prq6ykijSyQC&amp;pg=PA224&amp;dq=queen+sheba&amp;lr=&amp;hl=ru&amp;sig=BL0-0eTDXwbHqpclc5ixc-pq_rY David Hatcher Childress. ]&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] биографтарының береһе һөйләүенсә, нәҡ Пальмирала VIII быуатта хәлиф Вәлид I идара иткән саҡта '' «Бында тәҡүәле Билкис, Сөләймәндең ҡатыны, ерләнгән…» ''тигән яҙыулы саркофаг табыла. Ибри каббалистик традицияһы ла Тадмурҙы иблис батшабикә ерләнгән ҡала тип һанай, ә ҡала үҙе шомло иблистәр төбәге тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с.92&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Сәба батшабикәһе менән икенсе бер шәреҡ хакимәһе — данлыҡлы [[Семирамида]] менән йәнәшәлектәр үткәрелә, был ханым да һуғыштар алып барған, ерҙәрҙе һуғарыу менән шөғөлләнгән, шул уҡ осорҙарҙа — б.э.т. IX быуат аҙағында йәшәгән. Бындай эҙҙәр фольклорҙа ла шәйләнә. Мәҫәлән, беҙҙең дәүер яҙыусыһы Мелитон Семирамиданың атаһы Һадһад исемеле булыуы тураһындағы сүриә легендаһын һөйләй. Өҫтәүенә, йәһүд легендаһы батшабикәне — Навуходоносорҙың әсәһенә, ә Семирамиданы уның ҡатынына әйләндерә&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с. 148—150&lt;/ref&gt;.

[[Васко да Гама]] юлдаштарының береһе фекеренсә, Сәба батшабикәһе Софаланан — Көньяҡ ярымшарҙың борондан документтар буйынса билдәле гаваненән, уның фараз итеүенсә, Офир тип аталған яр буйынан, сыҡҡан. Ошо юҫыҡта Софаланы ''«Юғалған йәннәт»''тә Джон Мильтон да телгә ала. Әйткәндәй, һуңынан ошо төбәктә португалдар Сәба батшабикәһенең алтындарын эҙләү буйынса экспедициялар ойоштора&lt;ref&gt;[http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&amp;book=south&amp;story=queen The queen of Sheba’s mines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713164148/http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&amp;book=south&amp;story=queen |date=2007-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Башҡа фараздар ====
Иосиф Флавий ''«Йәһүд боронғолоҡтары»'' тигән хеҙмәтендә «''ул саҡтарҙа Мысырҙа һәм Эфиопияла хакимлыҡ иткән һәм аҡыл эйәһе булыуы менән, ғөмүмән, иҫ киткес сифаттары менән айырылып торған''» батшабикәнең Сөләймәнгә килеүе тураһындағы хикәйәне һөйләй&lt;ref name=&quot;флавий&quot;/&gt;. Йәрүсәлимгә килгәс, ул, башҡа легендаларҙағы кеүек, Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, уның аҡылына һәм байлығына таң ҡала. Был хикәйә шуның менән ҡыҙыҡ: историограф батшабикәнең тыуған ере тип бөтөнләй башҡа илдәрҙе атай.[[Файл:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1450&quot;&gt;Хатшепсут ҡорамының дөйөм күренеше&lt;/center&gt;]]Тикшеренеүсе Иммануил Великовский, академик булмаған «ревизионистик йылъяҙманы» төҙөүсе, фекеренсә, Сәба батшабикәһе — ул [[Хатшепсут]] батшабикә (Боронғо Мысырҙың традицион йылъяҙмағына ярашлы, б. э. т. XV быуат), [[фирғәүен]]дәрҙең 18-се династияһы хакимдары араһында иң тәүгеләрҙең һәм иң ҡеүәтлеләрҙең береһе (Яңы батшалыҡ), уның атаһы Тутмос I Ҡуш (Эфиопия) илен Мысырға ҡушҡан.

Великовский билдәләүенсә, Дәйер әл-Баһриҙа (Үрге Мысыр) батшабикә үҙенә Пунт төбәгендәге өлгө буйынса кәшәнә төҙөткән, унда батшабикәнең серле илгә сәфәре тураһында барельефтар бар. Был илде ул «''Илаһи''», башҡа бер тәржемәлә «''Алла ере''» тип атай&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm Великовский, Иммануил (Энциклопедия «Кругосвет»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123214148/http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm |date=2008-01-23 }}&lt;/ref&gt;. Хатшепсут барельефтары Библиялағы Сәба батшабикәһенең Сөләймән батшаға сәфәренә оҡшаш күренештәрҙе һүрәтләй. Тарихсылар был ерҙең ҡайҙалығын аныҡ ҡына белмәй, ләкин әлеге осорҙа, Пунт — ул хәҙерге [[Сомали]] урынлашҡан ер, тигән фараздар бар&lt;ref&gt;[http://strany.clow.ru/information/480-1.html ''Сомали'' (Энциклопедия «Страны и народы)»]&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, «Сәбиә» (ивриса ''Шева'') менән «Фива» — Хатшепсут (др.-греч. — ''Теваи''&lt;ref&gt;семит һәм башҡа күп телдәрҙең ҡанунына ярашлы, ва-се иероглифтарында «ш» өнөтөң в «т»-ға һәм «с»-ға күсеүе мөмкин&lt;/ref&gt;) батшалыҡ иткәндәге Мысырҙың баш ҡалаһы — бер төрлө атамалар булыуы аңлашылып тора.

Британ яҙыусыһы Ральф Эллис ''(Ralph Ellis) (''уның теорияһын ғалимдар шик аҫтына ала) Сәба батшабикәһе фирғәүен Псусеннес II-нең ҡатыны булған, был хаким Мысырға Сөләймән осоронда идара иткән, ә исеме мысыр телендә ''Pa-'''Seba'''-Khaen-Nuit ''&lt;span&gt;булған, ти. &lt;/span&gt;'' ''

Шулай уҡ Сәба батшабикәһе менән ҡытай алиһәһе Си Ван Му — көнбайыш ожмах һәм үлемһеҙлек алиһәһе — араһында йәнәшәлектәр үткәрелгәне бар. Был легендалар ҙа шул осорға ҡарай һәм оҡшаш һыҙаттарға эйә.

== Сәнғәттәге образы ==
[[Файл:BlackSheba-Text.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1489&quot;&gt;'' «Сәба батшабикәһе».''&lt;br /&gt;Урта быуаттарҙағы немец манускриптынан миниатюра.]][[Файл:Bocaccio sheba.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1496&quot;&gt;Боккаччоның &lt;br /&gt; ''«Данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар» '' тигән китабына миниатюра, Франция, XV б.]][[Файл:Saabaghiberti.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1503&quot;&gt;Лоренцо Гиберти. ''«Ожмах ҡапҡаһы»:'' Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы]]

=== Һынлы сәнғәттә ===
Көнбайыш Европаның һынлы сәнғәтендә Сәба батшабикәһе темаһы (Иҫке Ғәһедтең башҡа күп сюжеттары кеүек үк) әллә ни популяр булмай. Урта быуаттарҙа батшабикә ҡара тәнле итеп һүрәтләнә&lt;ref&gt;[http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm Nikolaus von Verdun, «The Queen of Sheba Before Soloman»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306003421/http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm |date=2008-03-06 }}&lt;/ref&gt; (ғәмәлдә Йәмән халҡы семит төркөмөнә инә), шулай уҡ уның ҡаҙ тәпәйле һүрәттәре телгә алына. Ҡара тәнле Сәба батшабикәһе Ҡара Мадонналар — ҡара тәнле Алла Анаһын һүрәтләгән иконалар һәм статуялар барлыҡҡа килеү сәбәбе булғандыр, тип тә фараз ителә.&lt;ref name=&quot;black&quot;/&gt;

Батшабикәнең «Ҡаҙ Тәпәйле королева» итеп һүрәтләнеүе тәү башлап сәнғәт тарихсыһы Жан Мабийон тарафынан 1682 й. тасуирлана. Былар Сен-Бенинь (Дижон) аббатлығында, Неверҙа (Бретань), Сен-Пуркен-сюр-Сулдә (Оверн) һәм Нель-ла-Репосттағы (Шампань) сиркәүҙәрҙә осраған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был статуялар һаҡланмаған, Француз революцияһы осоронда емертелгән.

Яңырыу осоронда батшабикәгә ҡыҙыҡһыныу арта, уның батшаларса ҡиәфәтенә, зиннәтлелеккә иғтибар бирелә. Пьеро делла Франческаның Ареццолағы Сан-Франческо сиркәүендәге фрескалары оло иғтибарға лайыҡ. Пьеро делла Франческа уны аҡ тәнле итеп, европаса кейемдәргә кейендереп төшөрә.

Франческо иконаларынан ''«Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуы»'' тигән эш айырыуса типик тип баһалана. Унда Исраил батшаһы алдына теҙләнгән батшабикә һүрәтләнә. Бындай иконография урта быуаттар манускрипттарында ла, Яңы осор һынлы сәнғәтендә лә йыш осрай. Атап әйткәндә, Тинторетто, [[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]]&lt;ref&gt;[http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp Рубенс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224071852/http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp |date=2009-02-24 }}&lt;/ref&gt; әҫәрҙәрендә һәм Рафаэль һүрәттәрендә.&lt;ref&gt;[http://www.christusrex.org/www1/stanzas/L43-Loggia.html Царица Савская в станцах Рафаэля]&lt;/ref&gt; Был ике хакимдың осрашыуы мотивы Иҫке Ғәһедтең башҡа персонаждарына ҡарата ла ҡулланыла, мәҫәлән, Эстер менән Артаксеркс осрашыуы, йәки хатта король Карла I-нең ҡатыны менән осрашыуы.&lt;ref&gt;[http://emc.eserver.org/1-3/jones.html The Queen of Sheba in Englishwomen’s Amateur Needlework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730005339/http://emc.eserver.org/1-3/jones.html |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt; Батшабикәнең барокко стилендәге һүрәтләнештәре Эскориал эштәрендә осрай. Лукас ван Хеере картинаһында Сөләймәндең йөҙө һүрәткә заказ биргән испан короле Филипп II-нең йөҙө ҡуйып төшөрөлгән.&lt;ref&gt;[http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm Lucas de Heere: «La visita de la reina de Saba al rey Salomon»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129214915/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm |date=2010-11-29 }}&lt;/ref&gt; Аҙ билдәле рәссамдар әҫәрҙәрендә лә был сюжет йыш осрай&lt;ref&gt;[http://www.holybible.tv/hb1_004.htm Solomon Receiving The Queen Of Sheba (1642 oil on oak) by Dirck van Delen-Dutch painter, 1605—1671] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426153317/http://www.holybible.tv/hb1_004.htm |date=2014-04-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm Knüpfer, Nicolaus The Queen of Sheba Before Solomon ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219090113/http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm |date=2008-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&amp;page=1&amp;order=t Giovanni Demin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030701054134/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&amp;page=1&amp;order=t |date=2003-07-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html Paul Vredeman de Vries,Adriaen van Nieulandt. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021231004/http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html |date=2007-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html Лавиния Фонтана. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403003126/http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html |date=2008-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.swo.de/khw2003_1b.html Adriaen von Stalbemt (1580—1662): König Salomon und die Königin von Saba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050221075819/http://www.swo.de/khw2003_1b.html |date=2005-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html Jacob de Wit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311155745/http://artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://it.easyart.com/stampe-su-tela/Frans-Francken-II-the-Younger/Solomon-and-the-Queen-of-Sheba-301637.html Solomon and the Queen of Sheba Frans Francken II the Younger]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[XV быуат|XV]]быуаттан бирле төшөрөлгән гравюралар ҙа күп. [[Файл:Persischer Meister 002.jpg|thumb|200px|left|&lt;center id=&quot;1557&quot;&gt; ''«Сәба батшабикәһе тәхеттә»:'' XVI б. фарсы миниатюраһы]]Бынан тыш, дини трактовка арҡаһында Сәба батшабикәһенең баш эйеүе «Әүлиәләрҙең баш эйеүе» темаһына яҡынайтылыуын билдәләргә кәрәк (ҡара: ''Яңы Ғәһедтә''). Әүлиәләрҙең баш эйергә килеүе Сөләймәнгә батшабикәнең баш эйергә килеүенә бәрәбәр ваҡиға. Был оҡшашлыҡ сәнғәт әҫәрҙәрендә лә сағыла. Мәҫәлән, Босхтың ''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,''&lt;span&gt; Яңырыу осоронан &lt;/span&gt;Джулио Кловионың ''«Часослов Фарнезе» ''&lt;span&gt;тигән эштәре шундайҙарҙан&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 Джулио Кловио. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501030230/http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 |date=2012-05-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Европа әҙәбиәтендә ===
* Боккаччо, ''«Абруйлы ҡатындар»'', 1360—1362 йылдар;
* Кристина Пизанская, ''«Ҡатын-ҡыҙ ҡалаһы тураһында китап»'', 1404—1405 йылдар;
* Педро Кальдерон, ''«Көнсығыш Сибилла, йәки Бөйөк Сәба батшабикәһе», пьеса ''(беренсе тапҡыр [[Мадрид]]та 1682 йылда ҡуйыла);
* Генрих Гейне батшабикәне [[:ru:s:Принцесса Шабаш (Гейне/Майков)|''«Принцесса Шабаш»'']] тигән шиғырында телгә ала һәм уның Сөләймән менән осрашыуы тураһында ''«Атта Тролль»'' тигән поэмаһында һөйләй&lt;ref&gt;[http://www.lib.ru/POEZIQ/GEJNE/atta_troll.txt Генрих Гейне. ]&lt;/ref&gt;.
* Роберт Браунинг, ''«Сөләймән һәм Бәлкис»'', поэма, [[1833 йыл|1833]] йыл;
{| cellspacing=&quot;0,5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx1634&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;1634&quot; data-cx-weight=&quot;486&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;1637&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Бармағыңды иңбашыма терә — тамырҙарың буйлап утлы тулҡын йүгергәндәй булыр. Тәнемдең бәләкәс кенә өлөшөнә ҡағылыу ҙа һиңә тотош империяны яулап алғандан ҡеүәтлерәк шатлыҡ килтерер. Иренеңде яҡын килтер! Үбеүемдең тәме һинең йөрәгеңдә ирер емеш кеүек татлы булыр! Аһ! Сәстәрем болото аҫтында онотолорһоң, түшем менән танһығыңды ҡандырырһың,ҡул-аяҡтарыма һоҡланырһың, күҙҙәремдең ҡараһына иҫереп, минең ҡосағымда, өйөрмәлә…
: Антоний тешен шығырҙата.
|- id=&quot;1647&quot;
| id=&quot;1648&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;1649&quot;&gt;''Флобер, «Изге Антонийҙы аҙҙарырыу»''
|}
* Гюстав Флобер, ''«Изге Антонийҙы аҙҙырыу»'' — батшабикә изге Антоний алдында, уны аҙҙырырға теләп, үтә күренмәле кейемдә пәйҙә булғандай итә;
* Анатоль Франс, ''«Валтасар»''. Новелла Сәба батшабикәһе Балкида һәм уның һөйгәне Валтасар, Инжил әүлиәләренең береһе, тураһында;&lt;ref&gt;[http://www.lib.ru/INOOLD/FRANS/novells.txt Анатоль Франс. ]&lt;/ref&gt;
* Ян Потоцкий, ''«Сарагосала табылған ҡулъяҙма»'' романы — батшабикәнең Сөләймәнгә ике игеҙәк ҡыҙ табыуы һәм был балаларҙың, күккә алынып, үлемһеҙгә әйләнгәне тураһында;&lt;ref&gt;[http://www.lib.ru/INPROZ/POTOCKIJ/saragosa.txt Ян Потоцкий. ]&lt;/ref&gt;
* Кнут Гамсун, ''«Сәба батшабикәһе», новелла;''
* Генри Хаггард, ''«Сөләймән батша ҡаҙылмалары»'', [[1885 йыл|1885 й]]ыл; ''«Сәба батшабикәһенең йөҙөгө»'', 1910 йыл&lt;ref&gt;[http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 Хаггард. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513162027/http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 |date=2013-05-13 }}&lt;/ref&gt;;
* Редьярд Киплинг, ''«Аяғы менән тып иткән күбәләк»'', 1910 йыл&lt;ref&gt;[http://lib.babr.ru/index.php?book=4404 Киплинг. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — балалар өсөн әкиәт;
* Вильям Линдсей, ''«Сөләймән батша һәм Сәба батшабикәһе»'', поэма, 1917 йыл;
* Уильям Батлер Йейтс, ''«Solomon to Sheba»'', [[1918 йыл|1918 й]]ыл&lt;ref&gt;[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba9.htm Йейтс шиғырҙары, ингл.]&lt;/ref&gt;;
* Жерар де Нерваль,'' «Таң батшабикәһе һәм ендәр арбаусы Сөләймән тураһында әкиәт»'';&lt;ref&gt;[http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm Жерар де Нерваль «История о Царице утра и о Сулаймане, повелителе духов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119030644/http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm |date=2008-01-19 }}&lt;/ref&gt;
* Нил Гейман ''«Америка аллалары»'', китап;
* Артуро Перес-Реверте, ''«Көньяҡ королеваһы»'', роман;
* Рут Фэйнлайт, ''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»,'' поэма, [[2002 йыл|2002 й]]ыл.&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/nov_yun/2003/5/feinlait.html Рут Фэйнлайт, «Соломон и Царица Савская» поэмаһы]&lt;/ref&gt;

==== Урыҫ әҙәбиәтендә ====
* А. И. Куприн, ''«Суламифь»'', повесть, 1908 йыл — батша һөйгәне Суламифҡа әүәлге ҡатындары, шул иҫәптән Сәба батшабикәһе, тураһында һөйләй. Куприн әҫәрендәге батшабикә Йәрүсәлимдә йәшәй, ләкин гел аяғын йәшерә, хатта мөхәббәт уйынында ла кейемдәре менән ҡаплай. Ҡыҙыҡһыныусан батша легендаларҙағы кеүек иҙән менән һынау ойоштора һәм күрә: батшабикәнең аяҡтары иҫ киткес матур, тик бик йөнтәҫ. Бынан ары батшабикә асыуланып ҡайтып китә. Сөләймән уға, сәсте бөтөрә торған матдә тоттороп, кешеһен ебәрә, ә батшабикә Сөләймәнгә был кешенең ҡырҡылған башын тоҡҡа һалып оҙата. Купринда йомаҡ бына ошондай: батшабикә Сөләймәнгә сәтләүек ҙурлыҡ алмас ебәрә. Был алмас эсендә бик нескә, бик ҡатмарлы ярыҡ була. Шуның аша ебәк еп үткәрергә кәрәк була. Батша унда ебәк ҡарышлауығын индереп ебәрә, ҡарышлауыҡ, юлды табып, артынан ебәк еп ҡалдырып килеп сыға.
* Мирра Лохвицкая, драматик поэма, ''«Шәреҡҡә илткән юлдан»''&lt;ref&gt;[http://www.mirrelia.ru/texts/?l=vol_3a М. Лохвицкая. «На пути к Востоку»]&lt;/ref&gt;: Бәлкис һәм Сөләймән тураһында. Шулай уҡ ''«Сәба батшабикәһе» ''тигән шиғыры бар.
* Игорь Северянин: шиғырҙарында Бәлкис тигән батшабикә тураһында яҙа ''(«Сарон фантазияһы», «Бәлкис», «Родель», «Фантазия», «Бәлкистең ғәйебе»)''.&lt;ref&gt;[http://www.mirrelia.ru/echo/?l=sever#61 Мирра Лохвицкая: Поэтические отголоски. ]&lt;/ref&gt;
* Вячеслав Иванов, ''«Сәба батшабикәһенең раузаһы»'' шиғыры.
* Николай Гумилёв, күпмелер ваҡыт Эфиопияла йәшәһә лә, батшабикә тураһында шиғыр яҙмай, уның образын һирәк-мирәк файҙалана'' («Сәйәхәткә саҡырыу»)''&lt;ref&gt;[http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 Гумилёв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118115022/http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 |date=2008-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;
* Философ Владимир Соловьёв Мысырҙан ҡайтҡас, Фёдор Сологуб уның һөйләгәндәренән ''«Соловьёв — Фиваидала» ''&lt;span&gt;тигән шаян пьеса яҙа&lt;/span&gt;. Соловьёв Сфинкс йомаҡтарын сисә, батшабикәне оятҡа ҡалдыра.
[[Файл:Sheba-Arabian-queen.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1743&quot;&gt;1921-се йыл кинофильмы афишаһы]]

=== Музыкала ===
* Шарль Гуно, ''«Сәба батшабикәһе» операһы,'' премьераһы [[1862 йыл|1862]] йылда була;
* [[Георг Фридрих Һендель|Фридрих Гендель]], ''«Сөләймән»'' ораторияһы, премьераһы [[1749 йыл|1749]] йылда була;
* Карл Голдмарк, ''«Сәба батшабикәһе» ''операһы'', ''([[1875 йыл|1875]] йыл)&lt;ref&gt;[http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html Голдмарктың «Суламифь» операһының либреттоһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521022948/http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html |date=2018-05-21 }}&lt;/ref&gt;;
* Отторино Респиги, ''«Бәлкис — Сәба батшабикәһе»'' балеты'', (1930-[[1931 йыл|31]] йылдар).

=== Кинематографта ===
* ''«Шеба батшабикәһе»'' ([[1921 йыл]]), ролдә Бетти Блайт;
* ''«Сәба батшабикәһе»'' ([[1952 йыл]]);
* ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1959 йыл]]), ролдәрҙә Юл Бриннер һәм Джина Лоллобриджида;
* ''«Шеба батшабикәһе Атом кешеһен осрата»'' ([[1963 йыл]]), ролдәрҙә Джудит Малина, Тейлор Мид;
* ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1995 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Хэлли Берри, Джимми Смитц;
* ''«Сөләймән»'' ([[1997 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Бен Кросс һәм Вивика А. Фокс.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Батшабикә исеменең ике варианты ла, ''Билкис'' һәм ''Македа'', ярайһы уҡ таралған ҡатын-ҡыҙ исеме булып тора — беренсеһе ислам илдәрендә, икенсеһе — Африка христиандары, шулай уҡ афроамерикандар араһында.
* [[11 сентябрь]], Сәба батшабикәһенең Сөләймән эргәһенән тыуған иленә ҡайтҡан көнө, Эфиопияла Яңы йылдың рәсми башланыу көнө тип иҫәпләнә һәм ''[[:en:Enkutatash|Enkutatash]] ''&lt;span&gt;тип атала&lt;/span&gt;''. ''
* Әһәмиәте буйынса Эфиопияның өсөнсө ордены булып ''Сәба батшабикәһе ордены'' (Order of the Queen of Sheba) тора, ул [[1922 йыл|1922 й]]ылда булдырылған. Орден кавалерҙары араһында: королева Мария (инглиз короле Георг V-нең ҡатыны), Франция президенты [[Шарль де Голль]], АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр&lt;ref&gt;[http://awards.netdialogue.com/Africa/Ethiopia/ImpEthiopia/Sheba/Sheba.htm Орден царицы Савской]&lt;/ref&gt;.
* Пушкиндың ата-бабаларынан Абрам Петрович Ганнибал, бер версия буйынса, Эфиопиянан булған һәм, үҙе әйтеүенсә, кенәздәр нәҫеленән сыҡҡан. Әгәр был нәҫел батшалыҡ итеүсе династияға берәй төрлө яҡынлыҡта торһа, «Сәба батшабикәһе менән Сөләймән батша ҡаны» [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]]да ла булғандыр.
* [[Сомали]]ҙа [[2002 йыл|2002]] йылда Сәба батшабикәһе һүрәте баҫылған тимер аҡса сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 Царица Савская на монете Сомали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522211802/http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 |date=2009-05-22 }}&lt;/ref&gt;, ғәмәлдә был ил менән батшабикәне бер ниндәй легенда ла бәйләмәй.
* Йәмән ғәзәлдәренең һирәк осрай торған бер төрө батшабикә хөрмәтенә «Билкис ғәзәле» (''Gazella bilkis'') тип аталған.
* Француз кухняһында батшабикә хөрмәтенә ''gâteau de la reine Saba ''&lt;span&gt;тип аталған шоколадлы бәлеш бар. &lt;/span&gt;
* Ике [[астероид]]: ''585 Bilkis'' һәм ''1196 Sheba ''&lt;span&gt;батшабикә исемен йөрөтә. &lt;/span&gt;
* Эфиопияның туризм төбәктәренең береһе — Аксумдағы Дунгур харабалары — (бер нигеҙһеҙгә) «Сәба батшабикәһе һарайы» тип йөрөтөлә. [[Оман]]дағы Салалала ла шундай уҡ һарайҙы күрәһәтәләр. 
* [[1985 йыл]]да мансиҙар ҡорамында, Үрге Нильдино тигән ауыл эргәһендә, Дауыт, Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе һүрәтләнгән көмөш сынаяҡ аҫты табыған. Урындағы легенда буйынса, ул Обь йылғаһында балыҡ тотҡанда ауға эләккән&lt;ref&gt;[http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&amp;e=17 Серебряное блюдо с Малой Оби]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар һәм сығанаҡтар ==
{{Иҫкәрмәләр|2|height=200}}
&lt;div class=&quot;references-small references-scroll&quot; id=&quot;cx1854&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot; data-source=&quot;1854&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;8624&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Кебра Негаст
* Беренсе Ҡорам
* Сөләймән
* [[Сәба батшалығы]], сәбиҙәр, Сәба батшалары
* Сәба Сивиллаһы
* Самсон — Иҫке Ғәһед батыры, көсөнөң сере сәсендә булған. Фәләстиндәргә табышмаҡтар әйткән
* Сфинкс — табышмаҡтар әйткән ярымйәнлек, ярымҡатын, боронғо грек мифологияһынан, сығышы менән Эфиопиянан тип һаналған. Лилитҡа оҡшап, ҡорбандарын быуып үлтергән.

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[s:ЭСБЕ/Балькис Балькис]&lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — &lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;&quot; title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/span&gt;, 1890—1907.&lt;/span&gt;
* Байер Рольф, ''Царица Савская. След в истории'', Ростов-на-Дону, 1998. ISBN 5-222-00421-X, Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988, ISBN 3-7857-0449-6
* Бретон Ж. ''Повседневная жизнь Счастливой Аравии во времена царицы Савской.'' М., 2003. ISBN 5-235-02571-7
* Littmann, ''The Legend of the Queen of Sheba in the Tradition of Axum'', Princeton, 1904. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;
* ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber
* ''The Targum of Esther (Second) (Targum Sheni)'' Translated by Bernard Grossfeld — Professor of Hebrew and Aramaic at the University of Wisconsin — Milwaukee, and founding member of the Association for Targumic Studies. Published in 1991 by T &amp; T CLARK LTD, Edinburgh, in co-operation with The Liturgical Press, Collegeville, Minnesota 56321 USA. ISBN 0-567-09495-8&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default&quot; title=&quot;Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.&quot;&gt;(ошибоч.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default&quot; title=&quot;Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.&quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;
* Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993 &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;, включает подборку текстов о царице Савской (pp.&amp;nbsp;161–214):
** &lt;small&gt;The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i&lt;/small&gt;
* Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955.
* «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 ISBN 0-9758022-0-8
* The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp.&amp;nbsp;175–192

== Һылтанмалар ==
* [http://www.jerusalem-korczak-home.com/ed/a1.html «Её Величество Женщина — Царица Савская», статья Алекса Резникова на сайте «Еврейские древности»]
* [http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ Галерея и исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050805082649/http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ |date=2005-08-05 }} &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm Галерея барочных изображений царицы и царя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405165819/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm |date=2008-04-05 }} &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://www.windweaver.com/sheba/Shebahome.htm «Makeda, Queen of Sheba» by Tracy Mark] &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* Царица Савская &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span&gt; на сайте &lt;/span&gt;Internet Movie Database
* [http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html Две библейские открытки с изображением встречи Соломона и царицы Савской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610051151/http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html |date=2010-06-10 }}

{{Һайланған мәҡәлә|Шәхес}}

[[Категория:Йәмән тарихы]]
[[Категория:Иудаистик мифология]]
[[Категория:Боронғо Яҡын Көнсығыш]]</text>
      <sha1>gajpizipbxd3b95wjo3hh0h0xifjnhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>YouTube</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91451</id>
    <revision>
      <id>1294829</id>
      <parentid>1294401</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T18:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anr</username>
        <id>3549</id>
      </contributor>
      <comment>Отменено 12 изменений от [[Special:Diff/1294388|1294388]] до [[Special:Diff/1294401|1294401]] – rv</comment>
      <origin>1294829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15710" sha1="2qqin32zginrd68aeubxymvds9uexzf" xml:space="preserve">{{карточка компании 
|название = YouTube, LLC
|логотип = [[Файл:YouTube 2024.svg|150пкс]]
|тип = [[Google]] компанияһының филиалы
|основана = 2005
|основатели = Стив Чен&lt;br /&gt;Чад Хёрли&lt;br /&gt;Джавед Карим
|ключевые фигуры = Сьюзан Войцицки (CEO)
 |расположение         = Сан-Бруно ([[Калифорния]], [[АҠШ]]) 
|отрасль = [[Интернет]], видеохостинг
|материнская компания = [[Google]] (2006 йылдан алып)
 |сайт                 = http://youtube.com
}}
[[Файл:901cherryave.jpg|thumb|right|Компанияның [[Калифорния]]лағы офисы]]
'''YouTube''' (&lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{IPA|[juːt(j)uːb]}}&lt;ref&gt;[http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/YouTube YouTube_ definition of YouTube in Oxford dictionary (American English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527064901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/youtube |date=2016-05-27 }}&lt;/ref&gt;; {{lang-en|[[wikt:you|you]]}} һүҙенән — «һин», «һеҙ» һәм жарг. {{lang-en|[[wikt:tube|tube]]}} — «торба», «телевизор»; «Ютуб» йәки «Ютьюб» тип әйтелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.russika.ru/ef.php?s=5020|title=Видеохостинг YouTube|author=Захарченко А. В.|quote=(МФА: [‘ju:tu:b] - &quot;ютуб&quot; или &quot;ютьюб&quot;)|publisher=Энциклопедический Фонд russika.ru|accessdate=2014-07-03}}&lt;/ref&gt;) — ҡулланыусыларға видеояҙмаларҙы һаҡлау, ебәреү һәм күрһәтеү хеҙмәттәрен тәҡдим итеүсе видеохостинг. Ҡулланыусыларҙың теге йәки был видеояҙмаларҙы өҫтәү, ҡарау, дуҫтар менән бүлешеү һәм видеоларға комментарийҙар яҙыу мөмкинлектәре бар. Ябай һәм уңайлы файҙаланыу мөмкинлектәре арҡаһында YouTube донъялағы иң популяр видеохостингы булып тора һәм кереүселәрҙең һаны буйынса сайттар араһында өсөнсө урынды биләй&lt;ref&gt;http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&amp;lang=none|title=Alexa{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Site Rankings&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың ғинуарында сайтта көндәге видеояҙмаларҙың ҡарауҙар һаны 4 млрд-ҡа барып етә&lt;ref&gt;[http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm YouTube достиг 4 миллиардов ежедневных просмотров — Новости — mobi.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509155516/http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm |date=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;. Сайтта профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр төшөргән фильмдар һәм клиптар күрһәтелгән. «Российская газета» мәғлүмәттәре буйынса, сервис аудиторияһының 2%-ын, йәғни 51 миллион кешеһен, [[Рәсәй Федерацияһы]] граждандары тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/youtube-site.html|title=51 миллион человек в России смотрят YouTube |publisher=rg.ru|date=24.04.2013|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

=== Локализация ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Дәүләт
! Тел
! Эшләү башлау датаһы
|-
| {{ARG}}
| [[Испан теле|Испан]]
| {{dts|link=off|2010|9|8}}&lt;!--&lt;ref name=&quot;countries&quot; /&gt;--&gt;
|-
| {{AUS}}
| [[инглиз теле]]нең австралия варианты
| {{dts|link=off|2007|10|22}}&lt;ref name=&quot;AUS-NZ&quot;&gt;{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/|title=YouTube Launches in Australia &amp; New Zealand|publisher=Mashable|date=October 22, 2007|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{BRA}}
| [[Португал теле|Португал]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{IRE}}
| [[инглиз теле]]нең урта ольстер варианты (ирланд)
| {{dts|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{CAN}}
| [[инглиз теле]]нең канада варианты һәм [[француз теле]]нең канада варианты
| {{dts|link=off|2007|11|6}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/|title=YouTube Canada Now Live|date=November 6, 2007|publisher=Mashable|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{CZE}}
| [[Чех теле|Чех]]
| {{dts|link=off|2008|10|9}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Petr|last=Bokuvka|url=http://czechdaily.wordpress.com/2008/10/12/czech-version-of-youtube-launched-and-its-crap-it-sucks/|title=Czech version of YouTube launched. And it’s crap. It sucks.|work=The Czech Daily Word|publisher=Wordpress.com|date=October 12, 2008|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{FRA}}
| [[Француз теле|Француз]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot;&gt;{{Cite news|first=Peter|last=Sayer|url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772|title=Google launches YouTube France News|publisher=PC Advisor|date=June 19, 2007|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{GER}}
| [[Немец теле|Немец]]
| {{dts|link=off|2007|11|8}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Adam|last=Ostrow|url=http://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/|title=YouTube Germany Launches|publisher=Mashable|date=November 8, 2007|accessdate=August 3, 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{HKG}}
| [[Юэ (тел)|Кантон ҡытай]]
| {{dts|link=off|2007|10|17}}&lt;ref name=&quot;chita.us&quot;&gt;{{cite web|url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&amp;t=1294|title=Chita • 檢視主題&amp;nbsp;– YouTube 台灣版推出|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071123024536/chita.us/community/viewtopic.php?f=9&amp;t=1294|archivedate=2007-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&amp;t=1294 |date=2008-12-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{ISR}}
| [[Йәһүд теле|Йәһүд]]
| {{dts|link=off|2008|9|16}}
|-
| {{TUR}}
| [[Төрөк теле|Төрөк]]
| {{dts|link=off|2012|10|1}}
|-
| {{IND}}
| Һинглиш һәм [[һинди]]
| {{dts|link=off|2008|5|7}}&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Sandeep|last=Joshi|url=http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm|title=YouTube now has an Indian incarnation|work=[[The Hindu]]|date=May 8, 2008|accessdate=August 3, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128004152/http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm |date=November 28, 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{ITA}}
| [[Итальян теле|Итальян]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{JPN}}
| [[Япон теле|Япон]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{Флагификация|Южная Корея}}
| [[Корея теле|Корея]]
| {{dts|link=off|2008|1|23}}
|-
| {{MEX}}
| [[Испан теле|Испан]]
| {{dts|link=off|2007|10|11}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html|title=Presentan hoy YouTube México|publisher=El Universal|date=October 11, 2007|accessdate=September 9, 2010|language=Spanish|trans_title=YouTube México launched today|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U5NGxpy|archivedate=2012-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090516063924/http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html |date=May 16, 2009 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{NLD}}
| [[Нидерланд теле|Нидерланд]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{NZL}}
| [[инглиз теле]]нең яңы зеланд варианты
| {{dts|link=off|2007|10|22}}&lt;ref name=&quot;AUS-NZ&quot; /&gt;
|-
| {{POL}}
| [[Поляк теле|Поляк]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{RUS}}
| [[Урыҫ теле|Урыҫ]]
| {{dts|link=off|2007|11|13}}&lt;ref name=fvid&gt;[http://lenta.ru/news/2007/11/13/youtube/ Русскоязычная версия YouTube открылась песней про «Гитар»] // Lenta.ru, 13 ноября 2007 г.&lt;/ref&gt;
|-
| {{ESP}}
| [[Испан теле|Испан]]
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{RSA}}
| [[инглиз теле]]нең көньяҡ африка варианты
| {{dts|link=off|2010|5|17}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{SWE}}
| [[Швед теле|Швед]]
| {{dts|link=off|2008|10|22}}
|-
| {{TWN}}
| [[Ҡытай теле|Ҡытай]]
| {{dts|link=off|2007|10|18}}&lt;ref name=&quot;chita.us&quot; /&gt;
|-
| {{UK}}
| [[инглиз теле]]нең британ варианты
| {{dts|link=off|2007|6|19}}&lt;ref name=&quot;local&quot; /&gt;
|-
| {{UKR}}
| [[Украин теле|Украин]]
| &lt;!--{{dts|link=off|2010|12|1}}--&gt;{{dts|link=off|2013|12|13}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://google-ukraine-blog.blogspot.ru/2012/12/youtube.html|title=YouTube приходить в Україну!|author=Марина Тарасова|date=13 декабря 2012|publisher=Oфіційний Блоґ — Google Україна|lang=ua|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;
|}

== YouTube-та килем алыу ==
2007 йылдың май айында YouTube AdSense нигеҙле партнерлыҡ программаһын (YPP) эшләтеп ебәрҙе, был система видео авторҙарына сайттағы реклама килемдәрен бүлешеү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube Partner Network: Could You Profit from YouTube?|url=https://profiletree.com/youtube-partner-network/|access-date=2024-10-28|website=profiletree.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Youtube CPM &amp; RPM Rates by Country 2024|url=https://bloggernexus.com/youtube-cpm-and-rpm-rates-by-country/|access-date=2024-10-28|website=bloggernexus.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Introduction to YouTube AdSense|url=https://promo.com/blog/an-introduction-to-youtube-adsense|access-date=2024-10-28|website=promo.com}}&lt;/ref&gt;. Ғәҙәттә, YouTube реклама партнерлыҡ программаһы сиктәрендә видеонан алынған килемдең 45 процентын үҙенә ала, ә 55 проценты авторҙарға бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=It's not TV, it's the Web: YouTube partners complain about Google ads, revenue sharing|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/4062810/youtube-partners-complain-revenue-sharing-google-ads|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}&lt;/ref&gt;.

YouTube партнерлыҡ программаһында ике миллиондан ашыу кеше ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube says its Partner Program now has 2 million members|url=https://www.theverge.com/2021/8/23/22636827/youtube-partner-program-2-million-members-creators|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}&lt;/ref&gt;. TubeMogul мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылда YouTube-та видеонан алда транслируемый реклама (ул видео башланғанға тиклем күрһәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Best YouTube Ad Examples &amp; How To Replicate Yourself|url=https://joseangelostudios.com/youtube-ad-examples/|access-date=2024-10-28|website=joseangelostudios.com}}&lt;/ref&gt;) рекламодательдарға 1000 ҡарау өсөн уртаса 7,60 доллар тора ине. Ғәҙәттә, видеонан алдындағы реклама өсөн яраҡлы видеоларҙың яртыһынан күберәк булмай, был әүҙем рекламодательдарға булмауы сәбәпле&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube Ads: Everything You Need to Know|url=https://adespresso.com/blog/youtube-ads-guide/|access-date=2024-10-28|website=adespresso.com}}&lt;/ref&gt;.

YouTube сәйәсәте реклама ярҙамында аҡса эшләгән видеоларҙа айырым типтағы контентты индереүҙе тыйыуҙы талап итә, бында көс ҡулланыу, ярамаған һүҙҙәр, енси йөкмәткеле видео, &quot;ҡаршылыҡлы йәки махсус күҙәтеү талап иткән темалар һәм ваҡиғалар, һуғыш, сәйәси ҡаршылыҡтар, тәбиғәт һәләкәттәре һәм трагедиялар, график һүрәтләүҙәр булмаған осраҡта ла&quot; (мәҫәлән, контент &quot;ғаҙәттә матбуғатта яҡтыртыуға лайыҡ йәки юмористик булһа, һәм авторҙың маҡсаты мәғлүмәт биреү йәки күңел асыу икәнлеге билдәле&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why is YouTube being accused of censoring vloggers?|url=https://www.theverge.com/2016/9/1/12753108/youtube-is-over-party-advertising-monetization-censorship|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}&lt;/ref&gt;, һәм файҙаланыусыларҙың &quot;ярамаған&quot; комментарийҙар биреүе сәбәпле видеоларҙы тыйыу кәрәк&lt;ref&gt;{{Cite web|title=After Child Video Scandal, YouTube Says Ad-Friendly Videos Can Be Demonetized For Inappropriate Comments|url=https://www.tubefilter.com/2019/02/22/youtube-videos-demonetized-inappropriate-comments/|access-date=2024-10-28|website=www.tubefilter.com}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың июненә донъя буйлап YouTube платформадағы теләһә ниндәй видеоны монетизациялар хоҡуғын үҙендә ҡалдырҙы, авторы YouTube партнерлыҡ программаһында ҡатнашмаһа ла. Был каналдарҙа булған сағыштырмаса &quot;рекламодательдарға дуҫ&quot; контент өсөн тормошҡа аша, һәм бөтә килем туранан-тура Google-ға китә, авторға бер ниндәй ҙә аҡса бүлмәҫтән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=YouTube announces changes in its terms of services|url=https://www.telegraphindia.com/business/youtube-announces-changes-in-its-terms-of-services/cid/1816154|access-date=2024-10-28|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{публикация|книга|автор=Миллер, Майкл.|заглавие=YouTube для бизнеса. Онлайн видео-маркетинг для любого бизнеса|оригинал=YouTube for Business: Online Video Marketing for Any Business|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|год=2012|страницы=304|isbn=978-5-91657-393-0}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ru.youtube.com/ YouTube] {{ref-ru}}
* {{ВТ-ЛП|YouTube}}
* [http://whatstat.ru/channels/top100 WhatStat] — рейтинг и статистика русскоязычных каналов YouTube.

[[Категория:Алфавит буйынса сайттар]]
[[Категория:2005 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]]
[[Категория:YouTube|*]]
[[Категория:Интернет-реклама]]
[[Категория:Видеохостинг]]
[[Категория:АҠШ компаниялары]]</text>
      <sha1>2qqin32zginrd68aeubxymvds9uexzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Социализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97481</id>
    <revision>
      <id>1294847</id>
      <parentid>1286290</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T03:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20817" sha1="3jla5rqbjugo94vow4a74hkqqb6umr2" xml:space="preserve">{{Социализм}}
'''Социали́зм''' — социаль ғәҙеллек, ирек һәм бойондороҡһоҙлоҡ, социаль тигеҙлек принциптарын тормошҡа ашырыуҙы үҙенең маҡсаты һәм идеалы итеп ҡуйған тәғлимәт (доктрина). «Социализм» төшөнсәһе бер үк ваҡытта ошо принциптарҙы тормошҡа ашырған [[ижтимағи-иҡтисади формация|ижтимағи ҡоролош]]то ла аңлата&lt;ref name =&quot;BEV&quot;&gt;Ҙур энциклопедик һүҙлек (Большой энциклопедический словарь)&lt;/ref&gt;. Бының өсөн социализм үҙе алдына глобаль бурыс ҡуя: бар булған мөмкинлектәрҙе файҙаланып, [[капитализм]]ды ҡолатыу һәм яҡын киләсәктә кешелектең ал тарихын тамамлаусы һәм бар яҡтан камил булған йәмғиәт төҙөү&lt;ref name=&quot;ivin&quot;&gt;{{книга|автор= |заглавие= Философия: Энциклопедический словарь|ответственный= Под ред А. А. Ивина|ссылка= http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1131/СОЦИАЛИЗМ|место= Москва|издательство= Гардарики|год= 2004|том= |страниц= 1074|страницы= |isbn=5–8297–0050–6}}&lt;/ref&gt;. [[Британник энциклопедияһы]]нда билдәләнеүенсә, социализм — ул [[йәмәғәт милке]]нә йәки милек һәм тәбиғи байлыҡтарға йәмәғәт контроленә саҡырған ижтимағи-иҡтисад
[[доктрина]]һы&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551569/socialism ''Социализм на сайте Энциклопедии Британника'']&lt;/ref&gt;; милекте дөйөмләштереү (йәмәғәт милкенә әйләндереү), ғөмүмән алғанда, социализмдың иң мөһим билдәләренең береһе итеп ҡарала&lt;ref&gt;[http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/3-18.htm Щ. Д. Тпнкнб. Тюйек Опнлереъ : Оепбше Срнохвеяйхе Опнейрш Х Ху Йпхрхйх]&lt;/ref&gt;.

«Социализм» төшөнсәһен тәүгеләрҙән булып 1834 йылда үҙенең «Индивидуализм һәм социализм» хеҙмәтендә [[Франция|француз]] [[Философия|философы]] ''Пьер Леру'' (7.07.1979—2.04.1871) ҡуллана&lt;ref&gt;[http://www.kakprosto.ru/kak-87705-chto-takoe-socializm Что такое социализм]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ntsrs.ru/liter/vosch/ss1.htm СО-ЛИДАРИЗМ И СОЦИА-ЛИЗМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103191648/http://ntsrs.ru/liter/vosch/ss1.htm |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;*[http://www.rfi.fr/acturu/articles/111/article_2677.asp Г.Аккерман. Кто придумал слово «социализм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009001607/http://www.rfi.fr/acturu/articles/111/article_2677.asp |date=2013-10-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми билдәләмәләр ==
[[Иҡтисад (фән)|Иҡтисадсы]] һәм [[тарих]]сы ''Михаил Туган-Барановский'' яҙғанса, «социализм» атамаһы авторҙары үҙҙәренең был билдәләмәһе менән быға тиклем өҫтөнлөк иткән һәм шәхси эшҡыуарлыҡтың сикләнмәгән иркен хужалыҡ ҡоролошо идеалы итеп һанаған иҡтисади йүнәлешкә ҡапма-ҡаршы булған һәм йәмәғәт хеҙмәттәшлеге мөһимлеген алға ҡуйған яңы ижтимағи йүнәлеште тасуирларға, характерларға уйлаған. Шулай итеп, социализм айырым шәхес мәнфәғәтен йәмғиәт һәм коллектив мәнфәғәтенән өҫтөн ҡуйыусы индивидуаллеккә ([[урыҫ теле|урыҫса]] [[индивидуализм]]ға) ҡаршы ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://az.lib.ru/t/tuganbaranowskij_m_i/text_1918_socializm_kak_polozhitelnoe_uchenie.shtml М.Туган-Барановский. Социализм как положительное учение]&lt;/ref&gt;.

Социализмдың философик фекер һәм ҡараштары нигеҙендә ''сәйәси идеология'' булдырыла, һәм ул түбәндәге үҙенсәлектәр хас булған йәмғиәт төҙөүҙе үҙенең маҡсаты итеп күрә:

* кешене кеше тарафынан иҙеү һәм ҡыҫып-яфалау юҡ;
* социаль ғәҙеллек һәм тигеҙлек раҫланған;
* хеҙмәт кешеһенә бар яҡтан ихтирам, [[эшселәр синыфы]] йәмғиәттең алдынғы синыфы.
* халыҡтың социаль яҡтан көсһөҙ ҡатламынан сығыусыларға илдең бер төркөм иң яҡшы вәкилдәренән торған сәйәси, хәрби, фәнни һәм мәҙәни элитаға үрләү өсөн киң мөмкинлектәр асыла.
* коллектив ҡиммәттәрҙең шәхси ҡиммәттәрҙән өҫтөнлөгө раҫланған.
* пролетар интернационализм нигеҙендә милләттәрҙең һәм уларҙың мәҙәниәтенең тигеҙлеге гарантиялана.

[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] буйынса, «социализм — ул бар халыҡ файҙаһына йүнәлтелгән һәм шуның өсөн дә капиталистик булыуҙан туҡтап, дәүләт-капиталистикка әйләнгән монополия»&lt;ref&gt;''[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]].'' «Грозящая катастрофа и как с ней бороться» (1920).&lt;/ref&gt;.

== Социализм идеяларының тарихы ==
Хосуси милекселектән баш тартыу һәм уртаҡ бүлеү нигеҙендәге йәмәғәт ҡоролошо хаҡындағы идеялар кешелек тарихының бар дауамында йәшәп
килгән{{sfn|Шафаревич|loc=Введение}}. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, барлыҡ был тәғлимәттәрҙең дөйөм бер үҙәге — улар үҙ заманының тормош ҡоролошон тулыһынса инҡар итә, уны емерергә саҡыра, замандың барлыҡ төп проблемаларын хәл ителәсәк ғәҙелерәк ижтимағи ҡоролошто һүрәтләй һәм уға барыуҙың конкрет юлдарын күрһәтә{{sfn|Шафаревич|с=15}}&lt;ref group = &quot;Прим.&quot;&gt;Дини әҙәбиәттә бындай ҡараштарҙы [[хилиазм]] тип атап йөрөтәләр&lt;/ref&gt;.

=== Антика осоро ===
* Тәүге социализм идеялары [[Боронғо Греция]] философы [[Платон]]дың [[Дәүләт (Платон)|«Дәүләт»]] һәм «Ҡанундар» исемле хеҙмәттәрендә (диалогтарында) урын ала. Платон буйынса, өлгөлө (идеаль) дәүләттең төп күрһәткесе — ғәҙеллек.
* Социализм идеялары шулай уҡ б.э.т. IV быуатта Афинала ла таралыу таба. Уларҙың йөкмәткеһе кинәйәле (аллегорик) алым менән [[Аристофан]]дың «Ҡатын-ҡыҙҙар халыҡ йыйылышында» (икенсе исеме «Закон сығарыусылар», урыҫса «Женщины в народном собрании», «Законодательницы») комедяһында әйтеп бирелгән{{sfn|Шафаревич|с=20}}:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
  Утверждаю: все сделаться общим должно и во всем 
     пусть участвует каждый. 
     &lt;...&gt; 
     Мы общественной сделаем землю, 
     Всю для всех, все плоды, что растут на земле, все чем 
     собственник каждый владеет.
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Утопистар ===
Социализм идеялары тәүге коммунист-утопистар [[Томас Мор]] (1478—1535) һәм Томмазо Кампанелла (1568—1639) хеҙмәттәрендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Томас Мор һүрәтләгән Утопия утрауында хосуси милекселек һәм [[аҡса әйләнеше]] юҡ һәм тулы тигеҙлек хөкөм һөрә. [[Йәмғиәт]] нигеҙен ғаилә һәм хеҙмәт коллективы тәшкил итә. Хеҙмәт барыһы өсөн дә мотлаҡ. Шәхси инстинкттарҙың үҫеүен булдырмау өсөн ғаиләләр даими рәүештә йорттары менән алмаша.

=== Яңы ваҡыт ===
Көнбайыш [[Европа]]ла социалистик проекттарҙың киң таралыуы XIX быуат башына тура килә, һәм был туранан-тура ''Анри Сен-Симон, Шарль Фурье, Роберт Оуэн'' исемдәре менән бәйле.

=== Карл Маркс буйынса социализм ===
{{main|Марксизм}}
[[Файл:Karl Marx 001 restored.jpg|мини|справа|Карл Маркс]]

* «Беҙ үҙенең нигеҙендә үҫешкән коммунистик йәмғиәт менән түгел, ә яңы ғына капиталистик йәмғиәттән сыҡҡаны менән эш итәбеҙ. Шуға ла ул бар яҡтан да, иҡтисади, рухи һәм аҡыл яғынан да үҙе сыҡҡан иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлай әле». ([[Карл Маркс]], «Критика Готской программы»).
* [[Владимир Ленин]] — «Капиталистик йәмғиәт эсенән яңы ғына сыҡҡан һәм бар яҡлап та иҫке иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлаған бына ошо коммунистик йәмғиәтте Маркс коммунистик йәмғиәттең „беренсе“ йәки түбән фазаһы тип атай ҙа инде».([[Владимир Ленин]], «Государство и революция»).
* Хеҙмәт һөҙөмтәһе һәр шәхси етештереүсе күпме (хеҙмәт (өлөшө) пайы) хеҙмәт көнө сарыф итеүгә ҡарап бүленә. Принцип: «Һәр кемдән һәләтенә ҡарап! Һәр кемгә ихтыяжы буйынса!».
* Кеше мөлкәтенә шәхси ҡулланыу әйберҙәренән башҡа бер нәмә лә күсә алмай.
Капитализмдан айырмалы рәүештә, етештереү сараларына хосуси милек, башҡа индивидтар етештергән продуктты алып һатыу (спекуляция — алыпһатарлыҡ), эшҡыуарлыҡ тыйыла.
* Дәүләт [[пролетариат диктатураһы]]ның сағылышы була.

&quot;[[Коммунистар партияһы манифесы]]&quot;нда социализмды индереү өсөн Маркс түбәндәге сараларҙы тәҡдим итә:

* Ергә хоҡуҡты тартып алыу (урыҫса экспроприация земельной собственности) һәм ерҙән алынған килемде (рентаны) дәүләт сығымдарын ҡаплауға йүнәлтеү.
* Юғары үҫә барған (прогрессив) һалым.
* Мираҫ итеү хоҡуғын бөтөрөү.
* Барлыҡ эмигранттарҙың һәм боласыларҙың мөлкәтен көсләп дәүләткә тартып алыу (конфискация).
* Дәүләт капиталына һәм сикләнмәгән хоҡуҡҡа эйә булған милли банк ярҙамында кредит биреүҙе дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
* Барлыҡ транспортты дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
* Дәүләт фабрикалары һәм етештереү ҡоралдарын арттырыу, һөрөү өсөн ерҙәр таҙартыу һәм дөйөм планда ерҙәрҙе яҡшыртыу.
* Хеҙмәттең барыһы өсөн дә мотлаҡ булыуы, сәнәғәт армиялары (бигерәк тә игенселек өсөн) ойоштороу.
* Игенселекте сәнәғәт менән берләштереү, ҡала менән ауыл араһындағы айырымлыҡтарҙы аҡрынлап бөтөрөүгә булышлыҡ итеү.
* Барлыҡ балалар өсөн йәмәғәт һәм буш тәрбиә. Балаларҙың хәҙерге формалағы фабрика хеҙмәтен бөтөрөү. Тәрбиәне матди етештереү менән бәйләп ойоштороу һ.б.

== Иҫкәрмәләр ==
;Аңлатмалар
{{примечания|group = &quot;Прим.&quot;}}
;Төшөрмәләр
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Людвиг фон Мизес
|заглавие = Социализм. Экономический и социологический анализ 
|место =  -- Москва
|год = 1994
|оригинал      = Socialism. An Economic and Sociological Analysis
 |страниц       = 416
 |серия         = 
 |isbn          = ISBN 5-86366-022-8  
 |тираж         = 
 |ref = Мизес «Социализм»
|издательство = Catallaxy
|ссылка = http://www.libertarium.ru/l_lib_socialism0 
}}
* ''Саймон Ньюком.'' [http://tapemark.narod.ru/newcomb.html Мыльные пузыри социализма (1890)]
* Бердяев Николай Александрович. [http://www.philosophy.ru/library/berd/dem.html  Демократия, социализм и теократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122191107/http://philosophy.ru/library/berd/dem.html |date=2013-01-22 }}
* {{статья
|автор        = Александр Иосифович Зайцев
|заглавие     = Дискуссия о социализме в античности
|ссылка       = http://ec-dejavu.ru/s-2/Socialism.html
|издание      = Античность и современность
|тип          = Доклады конференции Ассоциации антиковедов. Москва. 30 октября - 2 ноября 1989
|место        = М
|страницы     = 24—28
}}
* [[Альберт Эйнштейн]] [http://monthlyreview.org/2009/05/01/why-socialism  Почему социализм? (1949) (англ.)] На русском языке статья опубликована в журнале «Коммунист». — 1989. — № 17. — С. 96—100.
* [http://tapemark.narod.ru/kommunizm/195.html Научный коммунизм: Словарь (1983) / Социализм]
* [http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ Российские социалисты и анархисты после октября 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302201547/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ |date=2012-03-02 }}
* [http://specnaz.ru/article/?1151 Социализм без ярлыков]
* [http://moskprf.ru/content/view/1177/2/  Росстат: социализм неизбежен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118131742/http://moskprf.ru/content/view/1177/2/ |date=2012-01-18 }}
* [http://revsoc.org/archives/2309 Социализм как историческая возможность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022549/http://revsoc.org/archives/2309 |date=2016-03-05 }}
* ''[[Сталин Иосиф Виссарионович|И. Сталин]].'' [http://communist.ru/index.php?article_id=2161 Анархизм и социализм.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{статья
| автор         = Хорина Г. П. 
| заглавие      = Судьба социалистической идеи в России в курсе культурологии
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Khorina/11.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 4
| страницы      = 43—45
}}
* {{книга
|автор = Кокшотт, Пол; Коттрелл, Аллин. пер. с англ. Дергунова, Ю., Жиловца, Ю., Литвак, Е., Никонова, А.
|заглавие = К новому социализму
|место = Москва
|год = 2007
|ссылка = http://left.ru/2006/7/tns.phtml
}}
* ''Гюстав Лебон. [http://samoderjavie.ru/lebon-psihologiya-socializma «Психология социализма»]''
* ''Геннадий Андреевич Зюганов''. [http://www.kprf.org/showthread-t_17.html Русский социализм — ответ на русский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128154812/http://www.kprf.org/showthread-t_17.html |date=2016-01-28 }}
* [http://klio.3dn.ru/publ/9-1-0-301 Чарушников В. Д. Эпоха «развитого социализма». — М.: «Российская историография», 2012. — 102 с.]
* {{книга
 |автор         = Игорь Ростиславович Шафаревич
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Социализм как явление мировой истории
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://shafarevich.voskres.ru/index.htm#a5 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Москва
 |издательство  = Советский Писатель
 |год           = 1991
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 5-265-01-844-1
 |тираж         = 
 |ref = Шафаревич
}}

* {{книга
 |автор         = Фридрих Август фон Хайек
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      =  Пагубная самонадеянность (Ошибки социализма)
 |оригинал      = Fatal Conceit
 |ссылка        =  http://libertarium.ru/l_lib_conceit0?NO_COMMENTS=1&amp;PRINT_VIEW=1
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Москва
 |издательство  = «Новости» 
 |год           = 1992
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          =  5-7020-0445-0
 |тираж         = 
 |ref = ПС
}}
* [https://www.academia.edu/8409272/Социализм_ХХI_век_Socialism_ХХI_century Социализм: ХХІ век / под ред. И. И. Миговича. Киев, 2013.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Политология]]
[[Категория:Социаль эволюция]]
[[Категория:Сәйәси теориялар]]
[[Категория:Социология]]
[[Категория:Ижтимағи ҡоролош]]
[[Категория:Социализм]]</text>
      <sha1>3jla5rqbjugo94vow4a74hkqqb6umr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стус Василий Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107270</id>
    <revision>
      <id>1294853</id>
      <parentid>1151717</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T04:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19043" sha1="p0n36xckohhw3gcmxdtioy1g6lyc92h" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Васи́лий Стус
 |Төп исеме       = {{lang-uk|Васи́ль Семе́нович Стус}}
 |Рәсеме          = Stus KGB photo 1980 (cropped).jpg
 |Киңлек              = 
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Эшмәкәрлек төрө     = {{поэт|СССР|Украина|XX быуат}}, {{переводчик|СССР|Украина|XX быуат|украин теле}}, хоҡуҡ яҡлаусы
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Стус Василий Семёнович
 |Йүнәлеше          = 
 |Тыуыу датаһы        = 6.1.1938
 |Тыуған урыны       = Рахновка ауылы, &lt;br /&gt;[[Ғайсин районы]], &lt;br /&gt;  {{МР|Винница өлкәһе}}, &lt;br /&gt; [[УССР]], [[СССР]]
 |Гражданлығы          = {{Флаг СССР}} СССР
 |Жанр                 = шиғырҙар 
 |Вафат булыу датаһы          = 4.9.1985
 |Вафат булған урыны          = [[Пермь-36]], &lt;br /&gt; {{МС|Пермь өлкәһе|Пермь крайында}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[украин теле|украин]]
 |Премиялары               = {{премия Шевченко (до 1992)|1991}}
 | Наградалары              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Державы (Украина)}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени}}
{{!}}}
 |сайт                 = 
 |Викимилек            = 
}}
[[Файл:Юбилейная монета «Василь Стус».jpeg|200 px|thumb|Реверс юбилейной монеты «Василь Стус»]]
[[Файл:Stamp of Ukraine ua185cvs.jpg|200 px|thumb|Оригинальная [[почтовая марка]] на [[художественный маркированный конверт|маркированном конверте]] в честь Василия Стуса, [[2008 год]]]]

'''Стус Василий Семёнович''' ({{lang-uk|Васи́ль Семе́нович Стус}}; [[6 ғинуар]] [[1938 йыл]] — [[4 сентябрь]] [[1985 йыл]]) — [[Украина]] шағиры, диссидент, сәйәси тотҡон. Украина Геройы (2005 — ''үлгәндән һуң'').

== Биографияһы ==
Васи́лий Семёнович Стус 1938 йылдың 6 ғинуарында Украинаның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Рахновка ауылында тыуа.
Коллективлаштырыу һөҙөмтәһендә ярлыланған һәм ахырҙа Донецк өлкәһенә күсенгән крәҫтиән ғаиләһендә кесе ул була.
Өлкән синыфта уҡығанда тимер юлында эшләп ала, шунда СССР-ҙа тыйылған украин Атылған Яңырыу (украинское Растрелянное Возрождение) әҙәбиәте менән таныша. Урта мәктәпте тамамлағас ([[1954]]) Донецк дәүләт педагогия университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Унда Т. Духовный етәкләгән әҙәбиәт студияһында уҡый; аҙаҡ ауыл мәктәбендә украин теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Бер йылдан Совет Армияһы сафына алына, Көньяҡ Уралда хеҙмәт итә (шунда ҡазаға юлығып бер бармағын өҙҙөрә).
[[1963 йыл]]да Стус Тарас Шевченко ис. Киев әҙәбиәт институтының аспиранты була.
«Хрущёвская оттепель» Стусҡа әүҙем ижади һәм сәйәси эшмәкәрлек башларға яңы етәргес көс була. [[1965 йыл]]дың [[4 сентябрь]] көнө И. М. Дзюба (яҙыусы) һәм В. М. Черновол менән бергә Киевтың «Украина» кинотеатрында, «Тени забытых предков» фильмын ҡарауҙы башлар алдынан күмәк халыҡ алдында украин зыялыларын эҙәрлекләү тулҡынына ҡаршы телмәр тота. Һөҙөмтәлә Стусты аспирантуранан ҡыуалар, ул ваҡытлыса эш урыны эҙләргә мәжбүр була. Шул уҡ йылдың декабрендә ул Валентина Попелюхҡа өйләнә.

Ваҡытлыса эш урыны эҙләгәндә ул төҙөлөш бригадаһы эшсеһе, кочегар ҙа була. Һуңыраҡ — техник мәғлүмәт инженеры булып эшләй. Иван Светличныйҙы ҡулға алыуға ҡаршы протеста ҡатнаша, тәүгеләрҙән булып «[[Письмо-протест 139]]»ға ҡул ҡуя; КГБ-ны рәссам һәм диссидент ҡатын А. А. Горскаяны үлтереүҙә ғәйепләй. Был осорҙа шағирҙың шиғырҙарын бер матбуғат сараһында ла баҫтырмайҙар. Бары тик И.-В.Гете һәм Гарсиа Лорка шиғырҙары тәржемәләрен «Василь Петрик» псевдонимы аҫтында баҫтыра ала.
Стус шәхес культын терелтеүгә ҡаршы сығыш яһай. Уның Украина Милли яҙыусылар союзы Президиумына яҙған хаттары билдәле. «Літературної України» мөхәррире Л. Дмитрекка уның Иван Дзюбоға ҡаршы сығыштарын әсе тәнҡитләп хат яҙа. Йәнә Украина Коммунистар Партияһы үҙәк комитетына, УССР Юғары советына яҙған хаттарында демократия, кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙың зыянлы икәнен иҫбат итә.
[[1972 йыл]] [[12 ғинуар]] башҡа украин диссиденттары менән бер рәттән ҡулға алына. Сентябрҙә уны УК ст.62 «Антисоветская агитация и пропаганда» буйынса ғәйепләгән суд була. Мордовияла биш йыл лагерҙа һәм Магадан өлкәһендә ике йыл һөргөндә булып, шағир 1979 йылда Киевҡа ҡайта. Унда үҙенең эшмәкәрлеген дауам итә һәм Көнбайыш ойошмалар ярҙамында &quot;намыҫ ҡорбандары&quot;н яҡлап сығыш яһай. [[1978 йыл]] дан инглиз &quot;Пен-клубы&quot;ның маҡтаулы ағзаһы булып китә.
[[1980 йыл]] башында уҡ Стусты икенсе тапҡыр ҡулға алалар. Йәш юрист В. В. Медведчук уның алдан «билдәләнгән» адвокаты була. (В. В. Медведчук аҙаҡ украин сәйәсмәне булып китә). Процедура ҡағиҙәһен боҙоп, Стусты һуңғы һүҙҙән мәхрүм итәләр һәм суд залынан алып сығып китәләр; уға хөкөм ҡарарын үҙенән башҡа уҡыйҙар: ул 10 йылға мәжбүри хеҙмәт лагерына һәм 5 йылға һөргөнгә ебәрергә хөкөм итәләр. Пермь өлкәһе Кучино ауылы янындағы Пермь-36 лагерында ул яҙышыуын һәм тәржемәләүен дауам итә. 1983 йылда лагерь администрацияһы уға туғандарына хат тексына шиғыр һәм тәржемәләр яҙыуын тыя. [[1985 йыл]] [[4 сентябрь]] карцерҙа 27 августа иғлан ителгән аслыҡтан һуң вафат була. Үлгәндән һуң, һуңғы йылдарҙа яҙылған шиғыр һәм тәржемәләре туғандарына ҡайтарылмай; улар һаҡланғанмы, юҡмы, билдәһеҙ.

[[1989 йыл]]да Василь Стус кәүҙәһе ҡалдыҡтары тантаналы шарттарҙа Украинаға ҡайтарыла һәм Киевта, Байково ҡәберлегендә ерләнә. Стус 1990 йылда реабилитациялана. ([http://www.mediaport.ua/sites/default/files/mp/files/Zurab/Doc/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf Постановление № 2381н90 Пленума Верховного Суда СССР (по делу 1972 года)], [http://www.mediaport.ua/sites/default/files/mp/files/Zurab/Doc/%D0%A3%D1%85%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0.pdf Решение судебной коллегии по уголовным делам Верховного Суда УССР (по делу 1980 года)].

== Хәтер ==
* [[2001 йыл]]да Донецк милли университетының филология факультеты бинаһында шағир В.Стусҡа иҫтәлекле барельеф ҡуйыла. Скульптор Пискун Виктор Фёдорович, архитектор Леонид Бринь. 2015 йылдың 21 апрелендә танылмаған Донецк Халыҡ Республикаһының Халыҡ советы барельефты һүтеп ташларға ҡарар сығара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.interfax.ru/world/437583|title = Стелу памяти украинского поэта в Донецке заменят памятником советскому разведчику|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt; Демонтаж был произведён ночью на 5 мая&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/v-donecke-demontirovali-barelef-vasiliya-stusa-613225.html ФОТОФАКТ. В Донецке демонтировали барельеф Василия Стуса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304154638/http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/v-donecke-demontirovali-barelef-vasiliya-stusa-613225.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[2008 йыл]]да Украина Милли банкы Василий Стусҡа арнап 2 гривналыҡ юбилей тәңкәһен сығара. Был тәңкәнең артында Стус портреты Алла Горскаяның «Женщина-птица» стилләштерелгән мозаикаһы фонында бирелгән.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ura-inform.com/ru/economics/2008/01/08/moneta/|title=Нацбанк вводит в обращение юбилейную монету «Василь Стус»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSZOQvo1|archivedate=2012-11-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530165758/http://ura-inform.com/ru/economics/2008/01/08/moneta |date=2013-05-30 }}, {{cite web|url=http://www.museum-of-money.org/view/__monety_iz_neyzilbera_nominalom_2_grivny/|title=Памятные и юбилейные монеты из нейзильбера номиналом 2 гривны, выпущенные в 2008 году.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSZRwdss|archivedate=2012-11-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420001047/http://www.museum-of-money.org/view/__monety_iz_neyzilbera_nominalom_2_grivny/ |date=2013-04-20 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Киев]], [[Одесса]], [[Винница]], [[Ивано-Франковск]] һәм [[Краматорск]]та Стус исемен йөрөткән урамдар бар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[26 ноября]] [[2005 год]]а «за несокрушимость духа, жертвенное служение Украине и национальной Идее, высокие гуманистические идеалы творчества» президент Украины [[Виктор Ющенко]] посмертно присвоил В. Стусу звание [[Герой Украины|Героя Украины]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1652/2005|title=Про присвоєння В. Стусу звання Герой України вiд 26.11.2005 № 1652/2005&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;}}&lt;/ref&gt;.
* [[Национальная премия Украины имени Тараса Шевченко|Государственная премия УССР имени Т. Г. Шевченко]] (1991 — ''посмертно'') — за сборник стихов «Дорога боли»
* [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени (1997 — ''посмертно'')

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Күп шиғырҙар һәм бер нисә тәнҡит мәҡәләһенең авторы. Украин теленә Киплинг, Гете, Рильке, һәм башҡа авторҙарҙы тәржемәләгән.
Һуңғы йылдарҙағы шиғыр һәм тәржемәләре яҙылған дәфтәрҙе (яҡынса 500 әҫәр) автор «Птах души» тип атай. Ул әлегә тиклем үлеменән һуң туғандарына ҡайтарылмаған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Василь Стус. {{cite web|url=http://orantas.livejournal.com/4136.html|title=Вот так и ты сгорай|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9EIpv8|archivedate=2012-11-30}} / {{cite web|url=http://www.artvertep.dp.ua/shop/books/209/2059.html|title=Отак і ти згоряй|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9FYwiy|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829042758/http://www.artvertep.dp.ua/shop/books/209/2059.html |date=2007-08-29 }}. Двомовне видання: Поэзия: — Киев: изд. центр «Просвита», 2005 г.. — 288с.: ил. — Парал. укр., рос. (Редактор и составитель [[Грабовский, Виктор Никанорович|Віктор Грабовський]]; Вступ. слово [[Сверстюк, Евгений Александрович|Е. Сверстюка]]; Послесловие [[Лукьяненко, Левко Григорьевич|Л. Лукъяненко]]; Перевод на рус. [[Сирота Любовь Макаровна|Л. Сироты]] и А. Ткаченко; Ил. П.Заливахи) — ISBN 966-8547-49-7
* Журнал «Дружба Народов». {{cite web|url=http://magazines.russ.ru/druzhba/2009/3/st22.html|title=Стихи. С украинского. Перевод А. Купрейченко|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9GuYtS|archivedate=2012-11-30}}
* Стус Василь. {{cite web|url=http://library.khpg.org/files/docs/1254289625.pdf|title=Поезії — Стихи|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9IVP51|archivedate=2012-11-30}}. Двомовне видання: Поэзия: — Харків: изд. «Права людини», 2009 г. — 184 с.: ил. — Парал. укр., рос. (Составитель А. Купрейченко; отв. за выпуск Евгений Захаров; перевод на русский Александр Купрейченко) — ISBN 978-966-8919-78-7
* Василь Стус «Цветок на камне» стихотворения разных лет. CD-диск. Автор проекта — Ольга Бойцова, директор — Ольга Грачёва. Читают Тимофей Трибунцев, Ольга Бойцова, Анна Литкенс, Ольга Тенякова. В переводах с украинского: Дмитрия Бака, Юрия Беликова, Александра Купрейченко. На диске звучит стихотворение Василя Стуса в собственном исполнении (запись конец 60-х — начало 70-х годов). Запись диска, Москва, 2012
* [http://www.livelib.ru/book/1000547512 Цветок на камне (аудиокнига) — Василь Стус&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] г., студия «Handmad sound».
* «[http://www.mediaport.ua/vtoroy-ukrainskiy-pokos-vasil-stus Второй украинский покос: Василь Стус]», «агентство МедиаПорт»

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{cite web|url=http://olexa.org.ua/ukr/persons/v_stus.htm|title=СТУС Василь Семенович|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9Iz05E|archivedate=2012-11-30}} {{ref-uk}}
* {{cite web|url=http://www.vlada.kiev.ua/fcontent.php?pacode=327&amp;topic=377573|title=Стус Василь Семенович|deadlink=404}} {{ref-uk}}
* {{cite web|url=http://www.donbaslit.skif.net/tvorchist/Stus.html|title=ВАСИЛЬ СЕМЕНОВИЧ СТУС — Биография и Творчество|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9KXH9V|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724065738/http://www.donbaslit.skif.net/tvorchist/Stus.html |date=2011-07-24 }} {{ref-uk}}
* {{cite web|url=http://poets-necropol.narod.ru/stus.html|title=Могилы ушедших поэтов|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CY9LH9hA|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221210122/http://poets-necropol.narod.ru/stus.html |date=2013-02-21 }}
* [http://verlibr.blogspot.com/2013/11/blog-post.html Василь Стус Стихи в переводе Александрины Кругленко]

[[Категория:Украина шағирҙары]]
[[Категория:Выпускники ДонНУ]]
[[Категория:Переводчики поэзии на украинский язык]]
[[Категория:Совет диссиденттары]]
[[Категория:Украина диссиденттары]]
[[Категория:Украинаның хоҡуҡ яҡлаусылары]]
[[Категория:Умершие в местах лишения свободы]]
[[Категория:Похороненные на Байковом кладбище]]
[[Категория:Члены ПЕН-клуба]]
[[Категория:Украин милләтселәре]]</text>
      <sha1>p0n36xckohhw3gcmxdtioy1g6lyc92h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ступка Богдан Сильвестрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107349</id>
    <revision>
      <id>1294852</id>
      <parentid>1271556</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T04:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59894" sha1="4ewxu8p7406vmt63gev5k2w37y9fmj0" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 | Имя              = Боһдан Ступка
 | Изображение      = Bogdan Stupka.jpg
 | Ширина           = 250px
 | Описание изображения =
 | Имя при рождении = Боһдан Сильвестр улы Ступка
 | Место рождения   = Куликов ҡасабаһы,&lt;br /&gt;  Жолков районы,&lt;br /&gt;  Львов өлкәһе,&lt;br /&gt;  Украин ССР-ы, СССР
 | Место смерти     = {{МестоСмерти|Киев|}}, Украина
 | Профессия        = СССР, Украина, XX быуат, XXI быуат актёры, Украина, XX быуат, XXI быуат педагогы
 | Гражданство      = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{UKR}}
 | Годы активности  = 1961—2012
 | Театр            = Заньковецкая исемендәге Львов драма театры,  Иван Франко исемендәге театр
 | Награды          = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Державы (Украина)|2011}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого IV степени|2010}} {{!!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени|2006}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден За заслуги І степени (Украина)|2001}} {{!!}} {{Орден За заслуги ІІ степени (Украина)|1999}} {{!!}} {{Почётный знак отличия Президента Украины|1994}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Почёта|2011}} {{!!}} {{Орден Дружбы|2006}} {{!!}} {{Золотой крест ордена Заслуг (Польша)|2000}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Народный артист СССР|1991}} {{!!}} {{Народный артист УССР|1980}} {{!!}} {{Заслуженный артист УССР|1976}}{{!!}} {{Государственная премия СССР|1980}} {{!!}}{{Шевченковская премия|1993}} {{!!}} {{Государственная премия Украины имени Александра Довженко|2012 год}}
{{!}}}
 | imdb_id          = 0836273
}}

'''Богда́н Сильве́стр улы Сту́пка''' ({{lang-uk|Богдан Сильвестр улы Ступка}}; (1941 йылдың 27 авгусында, Жолков районының Куликов ҡасабаһында тыуған — 2012 йылдың 22 июлендә, Киевта үлгән) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Украина Геройы (2011). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980).

== Биографияһы ==
Богдан Ступка 1941 йылдың 27 авгусында Жолков районы Куликов ҡасабаһында (хәҙер: Украинаның Львов өлкәһе Жолков районы).

1948 йылда уларҙың ғаиләһе Львовҡа күсә.

«Львов политехника»һы Милли университетҡа инә алмағас (политехник институт), бер ни тиклем ваҡыт слесарь өйрәнсеге булып йөрөй, артабан астрономик лабораторияһында фотограф була (Үҙгәреүсән йондоҙҙа - лаборант-иҫәпләүсе). Был ведущим в [[джаз]]-ансамбле «Медикус» джаз-ансамблендә алып барыусы була.

1961 йылда Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Милли академия украина драма театры эргәһендәге студияны тамамлай. 1963—1965 йылдарҙа ситтән тороп Иван Франко исемендәге Львов милли университетының филология факультетында уҡый.

1961—1978 йылдарҙа — М. К. Заньковецкая исемендәге театр актёры.

1963 йылда Совет армияһына саҡырылған, 1963 йылдан 1966 йылға тиклем Карпат буйы хәрби округының Йыр һәм бейеү Ансамблендә хеҙмәт иткән (конферансье һәм нәфис һүҙ оҫтаһы булып танылған).

1978 йылдан — Иван Франко исемендәге Киев Милли драма театры актёры.

1984 йылда И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр институтының (хәҙер И. К. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының) «театр сәнғәте белеме» бүлегендә уҡый.

2001 йылдан ғүмеренең ахырынаса Иван Франко исемендәге театрҙың художество етәксеһе була.

2006 йылдан 2010 йылға тиклем — И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының актёр курсында художество етәксеһе булған.

1967 йылдан — Украин театр йәмғиәтенең театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Украина кинематографистарының Милли союзы ағзаһы. Член Европа киноакадемияһы ағзаһы. Рәсәй кинематография сәнғәтенең «Ника» академияһы академигы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://academia.gov.ua/sites/Stupka/Stupka.htm|publisher=Національна академія мистецтв України|title=БОГДАН СИЛЬВЕСТРОВИЧ СТУПКА|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gqxMix|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222215026/http://academia.gov.ua/sites/Stupka/Stupka.htm |date=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt;. Украина Милли сәнғәт академияһы тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академигы)  (1997).

1992 йылдан — Украина Министрҙар Кабинеты эргәһендәге Тарас Шевченко исемендәге Дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы булған.

1999 йылдан 2001 йылға тиклем  — Виктор Андреевич Ющенко дәүерендәге Украина Хөкүмәтендә мәҙәниәт министры булды.

2007—2008 йылдарҙағы телевизион сезонының «Интер» телеканалында «Бөйөк украиндар» тигән проект ойошторолдо. Документаль фильмда Богдан Ступка Тарас Григорьевич Шевченконы уйнаны. Ступка үҙе бөйөк украиндар рейтингында 47-се урынды биләне&lt;ref&gt;[http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/643.html Великі Українці. Богдан Ступка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915050956/http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/643.html |date=2012-09-15 }}&lt;/ref&gt;.

2001 йылдан — Киев Халыҡ-ара кинофестивале «Йәшлек»тең президенты. 2009 йылдан — Киев халыҡ-ара кинофестивале президенты.

2011 йылдан Иван Франко исемендәге Театр сәхнәһендә актёрҙың 70 йыллығы байрамын билдәләгәндәр. Юбилей кисәһе «Концерт № 70» тип аталған&lt;ref&gt;[http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/41/4e958ace518a8/ Богдандың насар кәмселеге юҡ, бөтөн етешһеҙлеге - хозурлыҡ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807213803/http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/41/4e958ace518a8/ |date=2012-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

=== Һуңғы йылдары һәм вафаты ===
2010 йылдың йәйендә Богдан Ступка «Бер ваҡыт Ростовта» телесериалын төшөргәндә аңын юғалтып йығыла. 2011 йылдың ғинуарында актёрға Германияла  операция эшләйҙәр, артабан ул дауаланыуын шунда дауам иткән&lt;ref name=&quot;ИТАР-ТАСС&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/478216.html|title=Скончался знаменитый украинский актёр Богдан Ступка|publisher=ИТАР-ТАСС|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gZjr0l|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801120451/http://www.itar-tass.com/c1/478216.html |date=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 22 июлендә, иртәнге 7:45 сәғәттә актёр, оҙайлы ауырығандан һуң, Киевтағы «Феофания» дауаханаһында вафат булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unian.net/news/516167-umer-bogdan-stupka.html|title=Умер Богдан Ступка|publisher=УНИАН|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gfT2Wy|archivedate=2013-08-25}}&lt;/ref&gt;. Украина Президенты Виктор Фёдорович Янукович  Богдан Ступканы һуңғы юлға оҙатыу өсөн махсус комитет ойошторорға ҡуша&lt;ref name=&quot;ИТАР-ТАСС&quot; /&gt;.

Актёрҙың үлеменең сәбәбе булып һейҙек ҡыуығы яман шешенең һуңғы стадияһы йөрәк эшмәкәрлегенең көтмәгәндә түбәнәйеүенә килтереүе (башҡа мәғлүмәт буйынса — һөйәк яман шеше, 2012 йылдың ғинуарында ул һөйәктәргә метастаза биргән) тора, тиелә. 21-нән  22 июлгә ҡаршы төндә актёрҙы инфаркт һуға, шул сәбәпле ул кома хәлендә була. Таңға Ступка вафат була&lt;ref&gt;[http://glavred.info/archive/2012/07/22/150846-2.html Названа причина смерти Богдана Ступки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424021626/http://glavred.info/archive/2012/07/22/150846-2.html |date=2016-04-24 }}&lt;/ref&gt;.

Актёрҙың вафаты сәбәпле бик дәрәжәле персоналар, Украина, Белоруссия һәм Рәсәй президенттары, шулай уҡ Ступканың сәхнә һәм кино төшөрөү майҙансығы буйынса коллегалары тәрән ҡайғылары менән уртаҡлашты. Ступканы «Упҡын өҫтөндәге ҡуян» («Заяц над бездной») таҫмаһына төшөрөүсе режиссёр Тигран Эдмондович Кеосаян:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20120722/706129018.html|title=Богдан Ступка менән эшләү ҙур бәхет булды, тине|publisher=РИА Новости|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gjLX7U|archivedate=2013-08-25}}&lt;/ref&gt;:
{{цитата|Ысын мәғәнәһендә бөйөк кешенең, бөйөк актёрҙың ғүмере өҙөлгәне өсөн бик ныҡ ҡайғырырға кәрәк. Гений беҙҙең аранан киткәндә яманһыу ғына түгел, был ҡотолғоһоҙ, башҡа ҡабатланмаҫлыҡ, был юғалтыуҙы бер үлсәү менән дә үлсәп булмай. Быға өйрәнеү мөмкин түгел. Үҙемдең туғанымды юғалтҡан кеүекмен - шундай тойғо тынғы бирмәй.}}

23 июлдең кисенән Аскольд ҡәберлегендәге Изге Николай Мирликийский сиркәүендә йыназа уҡыу йолаһы атҡарыу башлана һәм ул төн буйы дауам итә&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/230712/348242/ Богдан Ступканы һуңғы юлға мәҙәниәт министры һәм Ада Роговцева оҙата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116134807/http://kp.ua/daily/230712/348242/ |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Ступка менән хушлашыу 24 июлдә Иван Франко Театры сәхнәһендә үткән. Гражданлыҡ панихидаһынан һуң актёр Байково зыяраты 52-се яланының үҙәк аллеяһына күмелгән&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/news/14413716.html Скончался актёр Богдан Ступка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725020651/http://www.segodnya.ua/news/14413716.html |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

Актёр үҙе әсәһе Мария Григорьевна үлгән көндө, (әсәһе 2007 йылдың 23-нән 24 июленә ҡаршы төндә үлгән була) үлергә теләүен әйткән була&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/culture/52046-pomer-bogdan-stupka.htm Умер Богдан Ступка]&lt;/ref&gt;.

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — Сильвестр Дмитрий улы Ступка (1914—1993)&lt;ref name=&quot;söhodni&quot;&gt;{{cite web|url=http://dovidka.com.ua/user/?code=49943|title=Ступка Богдан Сильвестр улы|work=Офіційна Україна сьогодні|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7goCzvL|archivedate=2013-08-25}}&lt;/ref&gt;, Львов опера театры хорының йырсыһы]]
* Әсәһе — Мария Григорий ҡыҙы (1912—2007)
* Ҡатыны (1967 йылдан) — Лариса Семён ҡыҙы Ступка (ҡыҙ сағында — Корниенко) (1942 йылда тыуған), балерина, Баҡы хореографик училищеһы сығарылыш уҡыусыһы 
** Улы — Остап Богдан улы Ступка (1967 йылда тыуған), Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры, Украинаның халыҡ артисы (2009)
*** Ейәне — Дмитрий Остап улы Ступка, (1985 йылда тыуған), Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры
*** Ейәнсәре — Устина
*** Ейәне — Боһдан

== Ижады ==
Боһдан Ступка, күбеһенсә, драматик актёр булған, ул теләһә ниндәй образ һәм персонаждарҙы ла оҫта башҡарған. Кино экранында 100 роль һәм театр сәхнәһендә 50-нән ашыу роль уйнап, ул ғүмер ахырына украин милләтенең символына әйләнә, украин мәҙәниәте үҫешен  дауам итеүгә һәм тулы ҡанлы булыуы өсөн ҡеүәтле импульс биргән&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/entertainment/2012/07/120723_stupka_memories_rl.shtml Тримбач: Ступка був головним актором десятиліття]&lt;/ref&gt;. Боһдан Сильвестр улы постсовет киңлегендәге һуңғы тиҫтә йылда төп артистарҙың береһе булды&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;.

[[Файл:Ступка усындағы йөрәк.jpg|thumb|right|Боһдан Ступка башҡарыуындағы константалар уға иң яҡшы ир-егет роле өсөн приз биргән өсөнсө Рим кинофестивале жюри ағзаларын арбаны.

Кинолағы карьераһы йылдарында Ступка, «Ника» һәм өс «Алтын бөркөт» наградаларын ҡыҫтырып, 15 кино наградаһына һәм призға лайыҡ булған. «Үҙебеҙҙекеләр» («Свои») хәрби драмаһында ''Блинов ҡарт''ты оҫта кәүҙәләндереү  актёрға бөтөн донъяла уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеге бирҙе, ә Европа кино академияһы уны үҙенең атаҡлы премияһына лайыҡ тип таба, ләкин ул саҡта,  2004 йылда, тапшырыу церемонияһында Ступканы испан Хавьер Бардем артта ҡалдырған. Кшиштоф Зануссиҙың «Ус төбөндәге йөрәк» поляк таҫмаһындағы ''Константа'' образы бөтөн донъя данын яулаған.

Ступка өсөн дебют булған, совет тамашасыһын тетрәндергән, «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» фильмында ул ''украин милләтсеһе Орест'' ролен уйнай&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;. VII Мәскәү кинофестиваленең Алтын призына лайыҡ булған фильм үҙе генә түгел, йәш актёрҙың кеше натураһының ҡатмарлылығын оҫта аса алыуы таң ҡалдырҙы&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;. Атаҡлы рәсәй кинокритигы Андрей Степанович Плахов шулай тип хәтерләгән&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2012_07_24/Ukraina-proshhaetsja-s-Bogdanom-Stupkoj-AUDIO-FOTO/ Боһдан Ступка  Байков зыяратында ерләнгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724115743/http://rus.ruvr.ru/2012_07_24/Ukraina-proshhaetsja-s-Bogdanom-Stupkoj-AUDIO-FOTO/ |date=2012-07-24 }}&lt;/ref&gt;:
{{цитата|Мин был картиналағы Ступканы яҡшы хәтерләйем. Актёр тыуҙырған образ совет киноһы өсөн бөтөнләй яңы ине, бында Украиналағы йәшерен милли хәрәкәт менән бәйле кеше образын күрһәтелде. Фильм Украиналағы тарҡалышты сағылдырҙы, һәм был дәүере өсөн революцияға тиң ине.}}

Рәсәй киноһына Ступка, йәш актёрҙы «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» киноһында күреп, уйнағанын оҡшатҡан Михаил Александрович Ульянов арҡаһында килеп эләккән, һәм Ступканы үҙенең режиссёр дебюты булған «Иң һуңғы көн» фильмында төшөрә&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;{{cite web|url=http://sobesednik.ru/interview/stupka_2_10_16|title=Богдан Ступка: Жена Лариса — мое самое большое достижение|work=Собеседник|author=Лилиана Фесенко|date=2010-01-19|accessdate=2013-06-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gXvPAW|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801122036/http://sobesednik.ru/interview/stupka_2_10_16 |date=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

Кира Георгиевна Муратованың «Бер эсендә ике» яңы фильмының нью-йорк премьераһында, Ступканың актёрҙарса башҡарыу оҫталығын һәм күп ҡырлылығын билдәләп, уны Роберт Де Ниро, Аль Пачино һәм Энтони Хопкинс менән бер рәткә ҡуйҙылар&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/showbiz/195350-kohan-v-nyu-jorke-stupku-stavili-v-odin-ryad-s-de-niro-al-pachino-i-hopkinsom Кохан: В Нью-Йорке Ступку ставили в один ряд с Де Ниро, Аль Пачино и Хопкинсом]&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙа, Ступка байтаҡ ғына рәсәй фильмдарында төшкәс, хатта сит илдәрҙең скептик кәйефле тәнҡитселәре лә уның донъя кинематографына индергән өлөшөн таныны&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;. Актёрҙың һуңғы киноролдәренең береһе, иң иҫтәлеклеһе, Владимир Владимирович Бортконың &quot;Тарас Бульба&quot; фильмында Тарас Бульба роле. Ошо фильм уға «Алтын бөркөт» алып килә&lt;ref&gt;[http://glavred.info/archive/2012/07/22/175358-19.html Боһдан Ступканың иң яҡшы ролдәре: бандеровецтан алып Тарас Бульбаға тиклем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022124745/http://www.glavred.info/archive/2012/07/22/175358-19.html |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Ступканың үлеменән ярты йыл алда Олег Георгиевич Погодиндың «Өй» криминаль картинаһы прокатҡа сыға. Һәм Ступка барыһын да, ҙур ғаиләнең ҡаты атаһын да уйнай алыуын раҫлай. Фильмды ҡараусы аналитиктар актёр башҡарыуы өсөн беренселек пальмаһы тик уға ғына була ала, тип һығымта яһаған.

== Фильмография ==
=== Художественное кино ===
{{Кол|2}}
# {{год в кино|1970}} — [[Мир хижинам — война дворцам (фильм)|Мир хижинам — война дворцам]]
# {{год в кино|1970}} — [[Белая птица с чёрной отметиной]] — ''Орест Звонарь
# 1971 — {{не переведено 3|Каменный хозяин (телеспектакль)|Каменный хозяин|uk|Кам'яний господар (фільм)|Камінний господар}} — ''дон Жуан
# {{год в кино|1971}} — [[Второе дыхание (фильм, 1971)|Второе дыхание]] — ''Игорь
# {{год в кино|1972}} — {{не переведено 3|Наперекор всему (фильм, 1972)|Наперекор всему|uk|Наперекір усьому|Наперекір усьому}} — ''Симеон
# 1972 — [[Самый последний день (фильм)|Самый последний день]] — ''Валера
# {{год в кино|1971}} — [[Озарение (фильм)|Озарение]] — ''Юрий Морозенко
# 1973 — [[Новоселье (фильм)|Новоселье]] — ''Данько
# 1973 — [[Костёр на снегу (фильм)|Костёр на снегу]]
# {{год в кино|1975}} — [[Волны Чёрного моря (фильм)|Волны Чёрного моря]] (фильм №3 «Катакомбы») — ''Ионел Миря, делец-мошенник
# 1975 — [[Среди лета (фильм)|Среди лета]] — ''Андрей Троян
# {{год в кино|1977}} — [[Солдаты свободы]] — ''Старцев, капитан
# 1977 — {{не переведено 3|Право на любовь (фильм)|Право на любовь|uk|Право на любов}} — ''Яков
# {{год в кино|1978}} — [[Дом строится (фильм)|Дом строится]] — ''Александр Никитич
# {{год в кино|1979}} — [[И придёт день… (фильм)|И придёт день…]] — ''Кирилл Мефодьевич Руснак
# 1979 — [[Забудьте слово «смерть»]] — ''Иван Николаевич Островой («поручик Князев»)
# 1979 — [[Стеклянное счастье (фильм)|Стеклянное счастье]] — ''Дзякун
# 1980 — [[Дударики (фильм)|Дударики]] — ''Леонтович
# {{год в кино|1980}} — [[От Буга до Вислы]] — ''Щупак, немецкий агент «Фокусник»
# 1980 — [[Иначе нельзя (фильм)|Иначе нельзя]] — ''мастер Петушков
# 1980 — [[Поединок (фильм, 1980)|Поединок]] (фильм-спектакль)
# {{год в кино|1980}} — [[Мужество (фильм, 1980)|Мужество]] — ''Николай Гранатов, заместитель начальника стройки
# {{год в кино|1982}} — [[Тайны Святого Юра (фильм)|Тайны Святого Юра]] — ''Олекса
# 1982 — [[Открытие (фильм, 1982)|Открытие]] — ''главная роль
# {{год в кино|1982}} — [[Красные колокола. Фильм 2. Я видел рождение нового мира]] — ''[[Керенский, Александр Фёдорович|Керенский]]
# 1983 — [[Водоворот (фильм, 1983)|Водоворот]] — ''Иоська Вихор
# {{год в кино|1984}} — [[Володькина жизнь]] — ''Баскетис
# 1984 — {{не переведено 3|Украденное счастье (фильм)|Украденное счастье|uk|Украдене щастя (фільм, 1984)|Украдене щастя}} — ''Михайло Задорожный
# 1984 — [[Всё начинается с любви (фильм)|Всё начинается с любви]] — ''Антонюк
# {{год в кино|1985}} — {{не переведено 3|Женихи (фильм)|Женихи|uk|Женихи (фільм)|Женихи}} — ''дед Федот
# 1985 — [[Суета (фильм)|Суета]] (фильм-спектакль) — ''Акила Акилович
# 1985 — [[Дети солнца (фильм, 1985)|Дети солнца]] — ''Борис Николаевич Чепурной
# 1985 — [[Диктатура (фильм)|Диктатура]] — ''Малоштан
# 1985 — [[Равняется четырём Франциям (фильм)|Равняется четырём Франциям]] — '' Шахматов, первый секретарь крайкома партии
# {{год в кино|1986}} — [[Вечерницы (фильм)|Вечерницы]] — ''Финтик, писарь
# 1986 — [[Счастлив, кто любил…]]
# 1986 — [[Дом отца твоего (фильм)|Дом отца твоего]] — ''«маляр»
# {{год в кино|1986}}—{{год в кино|1987}} — [[К расследованию приступить]] — ''Александр Иванович Стасенко
# {{год в кино|1987}} — [[Даниил — князь Галицкий (фильм)|Даниил — князь Галицкий]] — ''Судич, боярин
# 1987 — [[Капитанша (фильм)|Капитанша]] — ''Туман, хозяин корчмы
# 1987 — [[Золотая свадьба (фильм)|Золотая свадьба]] — ''Марко
# {{год в кино|1988}} — [[Мария (фильм)|Мария]] — ''Степан
# 1988 — [[Генеральная репетиция (фильм)|Генеральная репетиция]] — ''[[Гоголь-Яновский, Василий Афанасьевич|Василий Афанасьевич Гоголь]]
# {{год в кино|1989}} — [[Театральный сезон (фильм)|Театральный сезон]] — '' Сергей Иванович Муратов, актёр театра
# 1989 — [[Каменная душа (фильм)|Каменная душа]] — ''отец Дмитра Марусяка
# 1988 — [[И снова я принадлежу не себе… (фильм)|И снова я принадлежу не себе…]] — ''[[Сковорода, Григорий Саввич|Григорий Сковорода]]
# {{год в кино|1990}} — [[Эхо (фильм, 1990)|Эхо]] (короткометражный)&lt;ref&gt;[http://ruskino.ru/mov/3252 Фильм «Эхо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121174831/http://ruskino.ru/mov/3252 |date=2011-11-21 }} на сайте ruskino.ru.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinokolo.ua/cyclopedia/film.php/607 Луна/Эхо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911164951/http://www.kinokolo.ua/cyclopedia/film.php/607 |date=2011-09-11 }} на сайте kinokolo.ua {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
# 1990 — [[Николай Вавилов (фильм)|Николай Вавилов]] — ''[[Лысенко, Трофим Денисович|Трофим Лысенко]]
# 1990 — [[И ныне прославится сын человеческий]] — ''архиерей
# {{год в кино|1991}} — [[Из жития Остапа Вишни (фильм)|Из жития Остапа Вишни]] — ''[[Остап Вишня]]
# 1991 — [[Грех (фильм, 1991)|Грех]] — ''Сталинский
# 1991 — [[Кремлёвские тайны шестнадцатого века]] — ''[[Борис Годунов]]
# {{год в кино|1992}} — [[Господи, прости нас (фильм)|Господи, прости нас грешных]] — ''Цибукин
# 1992 — {{не переведено 2|Ради семейного очага (фильм)|Ради семейного очага|uk|Для домашнього огнища}} — ''Гирш, полицейский
# {{год в кино|1992}}—{{год в кино|1997}} — {{не переведено 3|Тарас Шевченко. Завещание (телесериал)|Тарас Шевченко. Завещание|uk|Тарас Шевченко. Заповіт (фільм)|Тарас Шевченко. Заповіт}} — ''ведущий
# {{год в кино|1993}} — [[Дорога в рай (1993)|Дорога в рай]] — ''Лернер, академик
# 1993 — [[Четыре листа фанеры]] — ''полковник
# 1993 — [[Анафема (фильм, 1993)|Анафема]] — ''[[Мазепа, Иван Степанович|Иван Мазепа]]
# 1993 — [[Западня (фильм, 1993)|Западня]] — ''Валериан Стальский, судебный служащий
# 1993 — [[Елисейские поля (фильм)|Елисейские поля]] — ''папенька Проечки
# 1993 — {{не переведено 3|Кайдашева семья (фильм)|Кайдашева семья|uk|Кайдашева сім'я (фільм)|Кайдашева сім'я}} — ''старый Кайдаш
# 1993 — [[Серые волки]] — ''[[Семичастный, Владимир Ефимович|Владимир Семичастный]]
# {{год в кино|1993}} — [[Трагедия века (телесериал)|Трагедия века]] — ''Старцев
# 1993 — [[Ожидая груз на рейде Фучжоу возле Пагоды|Фучжоу]]
# {{год в кино|1995}} — [[Гелли и Нок]] — ''Гутан
# 1995 — [[Одинокий игрок]] — ''Павел Кондратьевич
# {{год в кино|1996}} — [[Юденкрайс, или Вечное колесо]] — ''Либерзон
# {{год в кино|1999}} — [[Огнём и мечом (телесериал)|Огнём и мечом]] — ''[[Хмельницкий, Богдан Михайлович|Богдан Хмельницкий]], гетман
# 1999 — [[Восток-Запад]] — ''Бойко, полковник
# 1999 — [[Китайскій сервизъ]] — ''Лапсин, дрессировщик тараканов
# {{год в кино|2000}} — [[Чёрная рада (фильм)|Чёрная рада]] — ''[[Брюховецкий, Иван Мартынович|Брюховецкий]], гетман
# {{год в кино|2001}} — [[Саломея (телесериал)|Саломея]] — ''Желынский, помещик
# 2001 — [[Молитва о гетмане Мазепе]] — ''[[Мазепа, Иван Степанович|Иван Мазепа]]
# {{год в кино|2002}} — [[Тайна Чингисхана (фильм)|Тайна Чингисхана]] — ''[[Чингисхан]]
# {{год в кино|2003}} — [[Старинное предание|Старинное предание. Когда Солнце было Богом]] / {{lang-pl|Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem}} — ''[[Попел II|Попел]], князь
# 2003 — [[Завтра будет завтра]] — ''Валентин Петрович Панченко
# {{год в кино|2004}} — [[Водитель для Веры]] — ''Сергей Вадимович Серов, генерал-лейтенант
# 2004 — [[Свои (фильм)|Свои]] — ''Иван Блинов, старик
# {{год в кино|2005}} — [[Убойная сила 6|Убойная сила 6. Мыс доброй надежды]] — ''Войцеховский
# 2005 — [[Взять Тарантину]] — ''профессор Феликс Добржанский, «Феллини»
# {{год в кино|2006}} — [[Сонька Золотая Ручка (телесериал)|Сонька Золотая Ручка]] — '' Лейба Соломониак, отец Соньки
# 2006 — [[Три полуграции]] — ''Вадим Сергеевич
# 2006 — [[Заяц над бездной]] — ''[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев]]
# 2006 — [[Странное Рождество]] — ''Павленко, доктор
# 2006 — [[Мосты Сердечные (фильм)|Мосты сердечные]] — ''Гай, писатель
# {{год в кино|2006}} — [[Два в одном]] — ''отец Маши
# 2007 — [[18-14]] — ''[[Малиновский, Василий Фёдорович|Василий Малиновский]], директор лицея
# 2007 — [[Одна любовь души моей (фильм)|Одна любовь души моей]] — ''[[Сковорода, Григорий Саввич|Григорий Сковорода]]
# 2007 — [[Полонез Кречинского (фильм)|Полонез Кречинского]] — ''Варравин
# 2007 — [[Старики-полковники (фильм)|Старики-полковники]]
# 2007 — [[Трое и Снежинка]] — ''Макар Андреевич, отец Андрю
# 2006 — [[Частный заказ (телесериал)|Частный заказ]] — ''Степан Ефимович Татарский
# 2007 — [[Юнкера (телесериал)|Юнкера]] — ''Шульгович, полковник
# {{год в кино|2008}} — [[Сафо (фильм)|Сафо]] — ''Владимир Орлов, профессор
# 2008 — [[Стреляй немедленно!]] — ''Иван Иванович, директор банка
# 2008 — [[Сила притяжения (телесериал)|Сила притяжения]] — ''Семён Сорока
# 2008 — [[Куплю друга]] — ''Ким Булатович Сычёв
# 2008 — [[Александр. Невская битва]] — ''князь [[Ярослав Владимирович (князь псковский)|Ярослав]]
# 2008 — [[Пражская весна (фильм)|Пражская весна]] / «Der Prager Frühling» (Австрия) — ''[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев]]''&lt;ref name=&quot;imdb_tt1267184&quot;&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1267184/ Фильм «Der Prager Frühling» на сайте imdb]&lt;/ref&gt;
# 2008 — [[Сердце на ладони]] — ''Константы 
# {{год в кино|2009}} — [[Тарас Бульба (фильм)|Тарас Бульба]] — ''[[Тарас Бульба]]
# 2009 — [[Инсайт (фильм)|Инсайт]] — ''старик
# 2009 — [[Отторжение]] — ''Иван Павлович
# {{год в кино|2010}} — [[Иванов (фильм, 2010)|Иванов]] — ''Лебедев Павел Кириллыч
# 2010 — [[Платон Ангел]] — ''Платон Никитич Ангел, хирург на пенсии
# 2010 — [[Вчера закончилась война]] — ''Фёдор Михайлович Конюхов
# {{год в кино|2010}} — [[Сёстры Королёвы (телесериал)|Сёстры Королёвы]] — ''Кирилл Иванович Королёв, отец сестёр
# 2010 — [[Шантрапа (фильм)|Шантрапа]] — ''Борис Фирсов
# 2011 — [[Огни притона]] — ''Заславский, прокурор
# 2011 — [[Дом (фильм, 2011)|Дом]] — ''Григорий Иванович Шаманов
# 2012 — [[Однажды в Ростове]] — ''Пётр Дементьевич Полетаев
# {{год в кино|2012}} — [[Бездна (телесериал)|Бездна]] — ''Леонид Маркович Королёв
# 2012 — [[Подпоручикъ Ромашовъ]] — ''Шульгович
# {{год в кино|2015}} — [[12 месяцев. Новая сказка]] — ''Декабрь
{{конец кол}}

=== Документальное кино === 
# {{год в кино|2007}}—{{год в кино|2015}} — «Моя правда» 
# {{год в кино|2007}} — «Ада Роговцева. &quot;Я умерла вместе с ним&quot;»
# {{год в кино|2008}} — «&quot;Голый король&quot; [[Степанков, Константин Петрович|Константина Степанкова]]» (реж. П. Мироненко), [[Первый национальный канал (Украина)]]
# 2008 — [http://inter.ua/ru/cinema/documentary/great_ukr_shevchenko «Великие украинцы. Тарас Шевченко»], «[[Интер (телеканал)|Интер]]»
# {{год в кино|2009}} — «Птица-Гоголь» (реж. [[Парфёнов, Леонид Геннадьевич|Л. Парфёнов]])
# {{год в кино|2010}} — «И вечностью наполнен миг…» (реж. [[Бондарчук, Наталья Сергеевна|Н. Бондарчук]], [[Максимов, Виталий Эдуардович|В. Максимов]])
# 2010 — «[http://www.1tvrus.com/announce/7519 Последняя шутка Григория Горина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315191702/http://www.1tvrus.com/announce/7519 |date=2015-03-15 }}» (реж. [[Полоскин, Расим Борисович|Р. Полоскин]], С. Ганночка), «[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]»
# 2010 — «Украинский самурай. Принцип Ступки» (реж. Ю. Линкевич и А. Кипров), «Две Точки»
# 2010 — «[http://inter.ua/ru/video/program/love_formula/2010/12/20/bogdan_stupka Богдан Ступка. „Формула любви“]» (реж. В. Николаец), «[[Интер (телеканал)|Интер]]»
# {{год в кино|2011}} — «Богдан Ступка. Тот ещё перец» (реж. Е. Тульчинская), [[Останкино (телерадиокомпания)|ТК «Останкино»]]
# {{год в кино|2013}} — «Богдан Ступка. Забудьте слово смерть» (реж. В. Николаец), «[[Интер (телеканал)|Интер]]»
# {{год в кино|2013}} — «Тайна казацкого храма» (реж. А. Киор), «[[Адамаха Фильм]]»

=== Озвучивание ===
# {{год в кино|1987}} — [[Жменяки (фильм)|Жменяки]] — ''закадровый текст
# 1990-е — Цикл украинских документальных фильмов об истории Украины, знаменитых украинцах за рубежом и т. д.
# {{год в кино|1999}} — [[Поэт и княжна]] — ''читает текст
# {{год в кино|2006}} — [[Он, я и его друзья]] — ''роль [[Дуглас, Майкл|Майкла Дугласа]]
# 2000-е — [[Пираты Карибского моря (серия фильмов)|Пираты Карибского моря]] — ''роль Прихлопа Билла Тёрнера

=== Анимационное кино ===
# {{год в кино|1982}} — [[Свадьба Свички (мультфильм)|Свадьба Свички]]
# {{год в кино|1984}} — [[Джордано Бруно (мультфильм)|Джордано Бруно]]
# {{год в кино|1989}} — [[Недобаюканная]]
# {{год в кино|1991}} — [[Энеида (мультфильм)|Энеида]]

=== Телевидение и реклама ===
# Телеигра «[[Форт Боярд (телеигра)|Форт Боярд]]» (Украинский сезон) — ''Мудрый Мольфар''&lt;ref&gt;[http://www.fortboyard.ru/personnages/danslemonde/ukraine/ Ведущие и персонажи украинских игр «Форт Буаяр»];&lt;br /&gt; см. [[Тёщин мост#«Сердце Любви»]]&lt;/ref&gt;
# Рекламный ролик «Мир»
# Рекламный ролик «Поделитесь любовью к Украине». Компания «[[Киевстар]]»&lt;ref&gt;[http://www.adme.ua/kievstar/kak-snimalsya-rolik-kievstar-s-bogdanom-stupkoj-81505/ Как снимался ролик «Киевстар» с Богданом Ступкой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202100236/http://www.adme.ua/kievstar/kak-snimalsya-rolik-kievstar-s-bogdanom-stupkoj-81505 |date=2012-02-02 }}&lt;/ref&gt;

== Награды и звания ==
Список наград&lt;ref name=&quot;söhodni&quot;/&gt;:
* [[Герой Украины]] (с вручением [[Орден Державы|ордена Державы]], [[2011]] — ''за выдающийся личный вклад в обогащение национального культурно-художественного наследия, многолетнюю плодотворную творческую деятельность и высокое профессиональное мастерство''&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/documents/13906.html Указ Президента України від 23 серпня 2011 року № 838/2011 «Про присвоєння Б. Ступці звання Герой України»]&lt;/ref&gt;)
* [[Заслуженный артист Украинской ССР]] ([[1976]])
* [[Народный артист Украинской ССР]] ([[1980]])
* [[Народный артист СССР]] ([[1991]])
* [[Государственная премия СССР]] ([[1980]]) — ''за исполнение ролей в спектаклях «Дикий ангел» А. Ф. Коломийца и «Дядя Ваня» А. П. Чехова в Киевском украинском драматическом театре им. И. Франко''
* [[Национальная премия Украины имени Тараса Шевченко|Государственная премия Украины им. Т. Шевченко]] ([[1993]]) — ''за исполнение главной роли в спектакле «[[Тевье-Тевель]]» по Шолом-Алейхему в Киевском украинском драматическом театре им. И. Франко''&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=60/93 Указ Президента України №&amp;nbsp;60/93 від 24 лютого 1993 року «Про присудження Державних премій України імені Т. Шевченка 1993 року»]&lt;/ref&gt;
* [[Государственная премия Украины имени Александра Довженко]] ([[2012]]) — ''за выдающийся вклад в развитие украинского киноискусства'' (посмертно)&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/documents/15003.html Указ Президента України № 518/2012 від 24 серпня 2012 року «Про присудження Державної премії України імені Олександра Довженка 2012 року»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
* [[Почётный знак отличия Президента Украины]] ([[1994]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/465/94 Указ Президента України № 465/94 від 23 серпня 1994 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
* [[Орден «За заслуги» (Украина)|Орден «За заслуги»]] II степени ([[1999]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1051/99 Указ Президента України №&amp;nbsp;1051/99 від 21 серпня 1999 року «Про відзначення нагородами України з нагоди 8-ї річниці незалежності України»]&lt;/ref&gt;
* [[Орден «За заслуги» (Украина)|Орден «За заслуги»]] I степени ([[2001]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=697%2F2001 Указ Президента України від 21 серпня 2001 року №&amp;nbsp;697]&lt;/ref&gt;
* [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени ([[2006]])&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=933/2006 Указ Президента України №&amp;nbsp;933/2006 від 4 листопада 2006 року «Про нагородження Б. Ступки орденом князя Ярослава Мудрого»]&lt;/ref&gt; 
* [[Орден князя Ярослава Мудрого]] IV степени ([[2010]])&lt;ref name='71-2010'&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=71%2F2010 Нагороджений Указом Президента України №&amp;nbsp;71/2010]&lt;/ref&gt;
* Офицер [[Орден Заслуг перед Республикой Польша|ордена Заслуг перед Республикой Польша]] ([[2000]])&lt;ref&gt;[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP20000110212 Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2000 r. o nadaniu orderów i odznaczeń] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
* [[Орден Дружбы (Россия)|Орден Дружбы]] ([[Россия]], [[2001]]) — ''за заслуги в развитии театрального искусства и вклад в укрепление украинско-российских связей''&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor07/text07301.htm Указ Президента РФ от 23.08.2001 № 1054 «О награждении орденом Дружбы Ступки Б. С.»]&lt;/ref&gt;
* [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] ([[Россия]], [[2011]]) — ''за большой вклад в развитие связей между Российской Федерацией и Украиной в области культуры''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1570741 Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 2011 года № 1111 «О награждении орденом Почёта Ступки Б. С.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801103035/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1570741 |date=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;
* Премия имени [[Котляревский, Иван Петрович|И. П. Котляревского]] (Союз театральных деятелей Украины, [[1991]])
* Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «За весомый вклад в театральное искусство» (1991—1992)
* Премия имени [[Бучма, Амвросий Максимилианович|А. М. Бучмы]] (Союз театральных деятелей Украины, [[1994]])
* Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Бред вдвоём» Э. Ионеско) ([[1994]])
* Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Сны по Кобзарю» Т. Шевченко) ([[1995]])
* Приз [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е в номинации «Лучшая мужская роль второго плана»«» (фильм [[Фучжоу (фильм)|«Фучжоу»]]) ([[1995]])
* Приз [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм [[Гелли и Нок (фильм)|«Гелли и Нок»]]) ([[1995]])
* Премия имени [[Станиславский, Константин Сергеевич|К. С. Станиславского]] ([[1996]])
* Специальный приз оргкомитета «Хрустальный Колокол» [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е — ''за наивысший творческий взлёт'' ([[1999]])
* Премия «[[Хрустальная Турандот]]» в номинации «Лучшему пришельцу за вклад в московское театральное искусство» (за роль ''Афанасия Ивановича'' в спектакле «Старосветская любовь» Н. Коляды, [[Москва]], [[2001]])
* Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Лев и Львица» И. Коваль) ([[2001]])
* Премия «[[Золотой овен]]» в номинации «За лучшую мужскую роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]])
* Приз [[Международный кинофестиваль|Международного кинофестиваля «Листапад»]] в [[Минск]]е в номинации «Лучшая мужская роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]])
* Приз «Серебряный Георгий» [[Московский международный кинофестиваль 2004|Московского международного кинофестиваля]] — ''за лучшее исполнение мужской роли (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]])
* Номинация на [[Премия Европейской киноакадемии|премию Европейской киноакадемии]] — ''за [[Премия Европейской киноакадемии лучшему актёру|лучшую мужскую роль]] (фильм «Свои»)'' ([[2004]])
* Премия «[[Телетриумф]]» в номинации ''Актёр фильма/сериала (совм. с [[Яценко, Тамара Александровна|Т. Яценко]], фильм «[[Завтра будет завтра]]»)'' ([[2004]])
* Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм «[[Водитель для Веры]]») ([[2005]])
* Премия «[[Ника (кинопремия)|Ника]]» в номинации «Лучшая мужская роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2005]])
* Приз Международного фестиваля продюсерского кино «Кино-Ялта» — ''«за вклад в киноиндустрию»'' ([[2005]])
* Премия «[[Триумф (премия)|Триумф]]» ([[2006]])
* Приз [[Римский кинофестиваль|Международного кинофестиваля]] в [[Рим]]е — серебряная статуэтка «Марк Аврелий» за лучшую мужскую роль (фильм [[Сердце на ладони|«Сердце на ладони»]]) ([[2008]])
* Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой Орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль в кино» (фильм «[[Тарас Бульба (фильм)|Тарас Бульба]]») ([[2010]])
* Международная премия имени [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] ([[Италия]], ([[2009]]))&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://glavnoe.ua/news/n114211|title=Ада Роговцева стала обладательницей международной премии имени Гоголя|work=Главное|date=2012-11-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gp71sz|archivedate=2013-08-25}}&lt;/ref&gt;
* Премия «Кумир» в номинации «Кумир 2009-2011 — за высокое служение искусству»&lt;ref&gt;[http://www.premiakumir.ru/participants/78 Богдан / Премия «КУМИР»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408204704/http://www.premiakumir.ru/participants/78 |date=2016-04-08 }}&lt;/ref&gt;
* Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм «[[Дом (фильм, 2011)|Дом]]») ([[2012]])
* Премия «[[Телетриумф]]» в номинации «Актёр телевизионного фильма/сериала» (фильм «[[Однажды в Ростове]]») ([[2012]])
* Премия «[[Телетриумф]]» в номинации «Телевизионный документальний фильм/цикл» (фильм «Забудьте слово «смерть», [[Интер (телеканал)|телеканал «Интер»]]) ([[2013]])
* Премия им. [[Таль, Сиди Львовна|Сиди Таль]]
* Золотая медаль [[Национальная академия искусств Украины|Академии искусств Украины]] ([[2006]])
* [[Почётный гражданин Киева]] ([[2009]])&lt;ref&gt;[http://newsukraine.com.ua/news/137928/ Актёр Богдан Ступка стал почетным гражданином Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104093935/http://newsukraine.com.ua/news/137928/ |date=2010-01-04 }}. — NewsUkraine.&lt;/ref&gt;

== Факты ==
* Во время одного из спектаклей «Фауст и смерть» ([[Национальный академический украинский драматический театр им. Марии Заньковецкой|Львовский УАДТ имени М. К. Заньковецкой]]), где молодой Ступка играл роль робота, которого уничтожает лучом «альфа-аппарата» первый космонавт, из аппарата случайно вылетело стекло и попало актёру под левый глаз. Ситуация обошлась без последствий (док. фильм «Богдан Ступка. Тот ещё перец», реж. Е. Тульчинская).
* Отсутствие собственных режиссёрских работ Богдан Ступка объяснял примером [[Ульянов, Михаил Александрович|М. Ульянова]], который, разочаровавшись своим режиссёрским дебютом в фильме «[[Самый последний день (фильм)|Самый последний день]]», заметил, что больше снимать не будет&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt;.

== Память ==
* Жизни и творчеству актёра посвящены документальные фильмы: «Sempere tire», «Принадлежу, я знаю, не себе» (1988), «Богдан Ступка. Львовская хроника» (1988).
* Астероид главного пояса, открытый 27 августа 2008 года [[Андрушёвская астрономическая обсерватория|Андрушёвской астрономической обсерваторией]] назван в честь Б. Ступки «269252 Богданступка» (269252 Bogdanstupka).

== Библиография ==
* ''Мельниченко В. Е., Овсянникова А. А.'' Богдан Ступка. — М.: Агентство печати «Столица», 2011. — 472 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-905379-07-9.
* ''Коломиец Ростислав.'' Страсти по Богдану. — 416 с., ил., ISBN 966-359-140-4.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Публикации ==
* ''Ростислав Коломиец.'' [http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/strasti-po-bogdanu Страсти по Богдану. Фауст, искушенный Мефистофелем. — «День», № 27, 15 февраля 2005]
* ''Богдан Ступка.'' [http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/frankovskie-mistifikacii Франковские мистификации. Размышления о театре, его истории, корифеях, настоящем и будущем. — «День», № 51, 23 марта 2005]
* {{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c49/481164.html|title=Творчество должно рождаться изнутри как подлинное человеческое переживание — Богдан Ступка|publisher=ИТАР-ТАСС|description=Интервью|date=2012-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7grpAdF|archivedate=2013-08-25}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102911/http://www.itar-tass.com/c49/481164.html |date=2013-08-01 }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = Кино
|Портал2      = Персоналии
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  =</text>
      <sha1>4ewxu8p7406vmt63gev5k2w37y9fmj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Седир (утрау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121249</id>
    <revision>
      <id>1294831</id>
      <parentid>1057165</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T20:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5800" sha1="8mwidpt4br5gt681vzk5zeewnfaig45" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название                = Седир
  |Национальное название  = tr/Sedir
 |Изображение             = 
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Төркиә
  |Регион                 = Мугла (ил)
 |Архипелаг               = 
 |Акватория               = Эгей диңгеҙе
 |Площадь                 = 
 |Наивысшая точка         = 
 |Население               = 
  |Год переписи           = 
}}
'''Седир''' ('''Сехир'''; {{lang-tr|Sedir}}Sedir) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы Эгей диңгеҙенең Геков ҡултығында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Мугла провинцияһының Ула районы составына ҡарай. Шулай уҡ рәсми булмаған ''«Клеопатра урауы» исемен дә йөрөтә''.

Утрау үҙенең һирәк осрай торған ҡырсынлы алтын ҡомлоғо менән билдәле. Урындағы гидтар һөйләгән легенда буйынса, был үҙенсәлекле ҡом Клеопатра өсөн Мысырҙан күп ишкәкле хәрби кәмәләрҙә махсус килтерелгән. Клеопатра, йәнәһе лә, үҙенең һөйгәне Марк Антоний менән ошо утрауҙа осраша була. Ҡомлоҡтоң һәр бөртөгө — идеаль сфераға тиң тип әйтерлек. Ҡомлоҡ Төркиәнең Мәҙәниәт министрлығы тарафынан милли ҡаҙаныш булараҡ һаҡлана, шуға күрә бында аяҡ кейемендә инеү, үҙең менән таҫтамал алыу һәм тәмәке тартыу тыйыла. Ҡырсын ҡомлоҡтан сыҡмаһын өсөн, сығыр урында сөсө һыулы душ ҡуйылған&lt;ref name=&quot;segodnya.ua&quot;&gt;[http://www.segodnya.ua/life/travel/octrova-turtsii-coljarij-na-jakhte-pljazh-kleopatry-i-cpahety.html Острова Турции: солярий на яхте, пляж Клеопатры и «спагеты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425031227/http://www.segodnya.ua/life/travel/octrova-turtsii-coljarij-na-jakhte-pljazh-kleopatry-i-cpahety.html |date=2017-04-25 }} // segodnya.ua&lt;/ref&gt;. Ҡомлоҡҡа инеү түләүле. ''Ташбюкю'' утрауына тиклем һәр 30 минут һайын туристик кәмәләр йөрөп тора&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=xJ1pNl2FdAAC&amp;pg=PT205&amp;dq=остров+%22Седир%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjpu7nB2L3TAhXBXCwKHaa0B7gQ6AEIIzAA#v=onepage&amp;q=остров%20%22Седир%22&amp;f=false Турция.]&lt;/ref&gt;.

Ҡомлоҡтан тыш, утрауҙа Кедраи боронға ҡаланың емереклектәре лә бар. Иң боронғо ҡоролмаларҙан ғибәҙәтхана, амфитеатр һәм данлыҡлы кешеләрҙең зыяраты һаҡланып ҡалған. ''Кедраи'' тигән атама грек теленән тәржемә иткәндә ''кедр тигәнде аңлатһа ла'', ысынында иһә бында кедр ағасы үҫкәнме, юҡмы икәне билдәһеҙ. Ҡала диуар менән уратып алынған була. Һаҡланып ҡалған башнялары һәм диуарҙары ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Аполлон ғибәҙәтханаһы дорик стилдә төҙөлгән. Боронғо ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан амфитеатр тап төньяҡҡа йүнәлтелгән. Пелопонесс һуғышы ваҡытында Афина яғында булған Кедраи ҡалаһын спарта хәрби ғәскәрҙәре башлығы Лисандр баҫып ала, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа эләгә. Был ваҡиғаларҙы тарихсыһы Ксенофонт ентекле һүрәтләп, Кедраи халҡының ярым ҡырағай һәм ҡанһыҙ булыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;mugla-turizm&quot;&gt;{{Cite web|title=General information on Sedir Island, Muğla|url=https://web.archive.org/web/20060425142015/http://www.mugla-turizm.gov.tr/en/13700.asp|author=Tourism Directorate of Muğla Governorship|accessdate=2009-03-31}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Клеопатра ҡомлоғо.jpg|мини|Клеопатра ҡомлоғондағы ҡырсын
File:Gulf of Gökova from Sehir.JPG|Утрау яғынан ҡултыҡ күренеше
File:Gulf of Gökova - Cleopatra's beach.JPG|Клеопатра ҡомлоғо
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|title=Cleopatra's Beach in Sedir Island, Turkey|url=http://www.forbes.com/2006/06/07/cx_sb_0608featslide.html?thisSpeed=60000|archiveurl=http://archive.is/m94I|archivedate=2012-07-30|author=[[Forbes.com]]|accessdate=2009-03-31}}
* {{Cite web|title=About Cleopatra Island|url=http://www.marmaristown.com/sightseeing/sedir-island.html?thisSpeed=60000|author=Marmaristown.com|accessdate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130128075255/http://www.marmaristown.com/sightseeing/sedir-island.html?thisSpeed=60000 |date=2013-01-28 }}
[[Категория:Эгей диңгеҙе утрауҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]</text>
      <sha1>8mwidpt4br5gt681vzk5zeewnfaig45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталин репрессиялары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143619</id>
    <revision>
      <id>1294849</id>
      <parentid>1287909</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T03:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288514" sha1="n4tsbbj5buf09dcucbo6oqmcg7h5uzb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы&lt;ref name=&quot;st_pol&quot;&gt;Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}&lt;/ref&gt;) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар&lt;ref&gt;Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации
Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә.

«Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә.

== Идеологик нигеҙе ==
Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана&lt;ref name=&quot;степанов&quot;&gt;[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}&lt;/ref&gt;.

1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора.

== Дөйөм характеристика ==
Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{книга
 |автор          = коллектив авторов
 |часть          = Красный террор
 |заглавие       = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах
 |ответственный  = 
 |издание        = 1-е
 |место          = Москва
 |издательство   = [[Терра (издательство)|Терра]]
 |год            = 2008
 |том            = 3
 |страницы       = 389
 |страниц        = 560
 |серия          = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]]
 |isbn           = 978-5-273-00560-0
 |тираж          = 100 000
}}&lt;/ref&gt; һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}&lt;/ref&gt;.
1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала.

«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана.
«Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар&lt;ref name=&quot;chornaya_kniga_1_16&quot;&gt;{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр&lt;ref name=&quot;Deutscher1&quot;&gt;''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Deutscher2&quot;&gt;''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rogovin&quot;&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993&lt;/ref&gt;, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар.

== XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы ==
Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше).

=== 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» ===
1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә&lt;ref&gt;{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&amp;pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]&lt;/ref&gt; . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә&lt;ref&gt;Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
).&lt;/ref&gt;. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар&lt;ref name=&quot;danilov&quot;&gt;{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай.

7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20&lt;ref&gt;Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}}
).&lt;/ref&gt; аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел.

Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә.

=== Ҡоротҡослоҡ менән көрәш ===
Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә:
«… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк»
&lt;ref name=&quot;minaevv&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.&lt;/ref&gt;. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була:

* ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше);
* СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше);
* ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше);
* сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше);
* сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше).

1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә.

==== Шахта эше ====
1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series&lt;/ref&gt;. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}}
&lt;/ref&gt;.

==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ====
1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә&lt;ref&gt;От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1&lt;/ref&gt;.

Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә&lt;ref&gt;Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]&lt;/ref&gt;.

==== Промпартия эше ====
[[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр.

==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ====
«Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр&lt;ref&gt;[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.&lt;/ref&gt;.

==== «Союз бюроһы» эше ====
Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла.

==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ====
Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә.

Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;minaev&quot;&gt;Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940&lt;/ref&gt;.

=== Партияның эске оппозицияһы менән көрәш ===
Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла.

1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;. 30-сы йылдар башында, по данным &quot;Оппозиция бюллетене&quot;нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;.

1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр&lt;ref name=&quot;Боханов&quot;&gt;Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века&lt;/ref&gt;.

1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған &quot;И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе.

== Кулактарҙы эҙәрлекләү ==
1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар&lt;ref&gt;«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г&lt;/ref&gt;. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған&lt;ref&gt;Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.&lt;/ref&gt;.

Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана.

1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3&lt;/ref&gt;{{rp|295}}.

1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара&lt;ref&gt;Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә:

* ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар,
* '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө,
* ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар.

1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған.

1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға&lt;ref name=&quot;memorial1937&quot;&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»&lt;/ref&gt;.

Бойороҡта ҡаралған:

1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә &quot;ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:''

* Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар;
* Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар;
* Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары.
* Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары.

Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]).

2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''.

3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән):

* Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең
* Урта Волга крайы — 8 — 10 мең
* Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең
* Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең
* Себер — 25 мең
* Урал — 10 — 15 мең
* Украина — 30 — 35 мең
* Белоруссия — 6 — 7 мең
* Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең

Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була.

1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә&lt;ref name=&quot;geocitieskulak&quot;&gt;[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}&lt;/ref&gt;. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}&lt;/ref&gt;.

== Иген менән бәйле репрессиялар ==
1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған.

1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана&lt;ref&gt;[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}&lt;/ref&gt;. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә.

Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә&lt;ref&gt;[И. Науменкою. Как судили райком]&lt;/ref&gt;.

== 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары ==
1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә&lt;ref&gt;''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''&lt;/ref&gt;.

1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә.

РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә.

Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә.

1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла.

1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;В. Роговин «Сталинский неонэп»&quot;&gt;''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]&lt;/ref&gt;.

1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә.

Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]&lt;/ref&gt;. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә.

Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә.

1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла.

1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була.

== 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы ==
1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай.

Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}.

Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)&lt;ref&gt;[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]&lt;/ref&gt;.

1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла.

[[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла.

НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}.
[[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]]
1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай&lt;ref&gt;[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;

== 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары ==

=== Партияны «таҙартыу» ===
1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла&lt;ref&gt;''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.&lt;/ref&gt;

Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә.

=== Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе ===
Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс.

==== Властарҙың ҡарарҙары ====
[[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]]
Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе.
Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә.
{{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }}
Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә:

# Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға;
# Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә;
# Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға;
# Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә;
# Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә.
{{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.&lt;br&gt;ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.&lt;br&gt;Мәскәү, Кремль.&lt;br&gt;1 декабрь 1934 йыл&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}&lt;/ref&gt;}}.

Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}.

О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана&lt;ref name=&quot;shatunovskaya&quot;&gt;[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]&lt;/ref&gt;.

Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}.

1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}.

1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}.

1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған.

1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}.

1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара.

==== Ленинградтағы ваҡиғалар ====

=== Оло террор ===
[[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә.

1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.

А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле&lt;ref name=&quot;медушевский&quot;&gt;[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

==== Мәскәү процестары ====
1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials).

СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла.

* «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр.
* 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була.
* 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була&lt;ref&gt;Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.&lt;/ref&gt;. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]&lt;/ref&gt;. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр.

Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]&lt;/ref&gt;. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй.

1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов&lt;ref name=&quot;novist&quot;&gt;В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.&lt;/ref&gt;, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә&lt;ref name=&quot;geller&quot;&gt;''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.&lt;/ref&gt; һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана.

Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар&lt;ref name=&quot;Хлевнюк-4&quot;&gt;''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.&lt;/ref&gt;.

==== РККА-ла репрессиялар ====
[[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә.

Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған&lt;ref&gt;ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59&lt;/ref&gt;.

Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә&lt;ref&gt;[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]&lt;/ref&gt;,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй.

==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ====
СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә.
&lt;!-- &lt;blockquote&gt;
ТЕЛЕГРАММА

ШИФРОМ

МОСКВА. ЦК ВКП(б).

Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК.

Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова.

Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно.

Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу.

Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича.

Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями.

Сталин. Жданов.

№ 44

25/IX.36 г.

Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК.
&lt;/blockquote&gt;--&gt;

[[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә.

Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә&lt;ref&gt;[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.&lt;/ref&gt;. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә.

Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.&lt;ref name=&quot;velidovkkvchk&quot;&gt;''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»&lt;/ref&gt;

==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ====
[[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]]
1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;order00447&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.]&lt;/ref&gt;.

Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]:

# Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар;
# Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар :
# Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар;
# Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр;
# Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла.
# Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар;
# Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар.
# Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар.

Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә:

# «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш.
# «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш.

НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән.

Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.).

Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла.

Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә:

# «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш.
# Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш.
# Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр.
# Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш.

«Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең.

[[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]]
1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән.

Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған&lt;ref&gt;[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]&lt;/ref&gt;.

==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ====
* 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла.
* 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында &quot;әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға &quot; (&lt;ref name=&quot;order00439&quot;&gt;[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}&lt;/ref&gt;). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла.
* 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан &quot;Поляк ғәскәри ойошмаһы&quot;ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(&lt;ref name=&quot;order00485&quot;&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]&lt;/ref&gt;). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }}
* 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән.
* 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.
* 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға.
* 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә.
* 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға.
* 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға.

==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ====
1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ====
«Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]&lt;/ref&gt;:

Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға:

* тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел);
* ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш;
* элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына;
* 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була;
* ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға;
* әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»;
* Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә.

Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.

1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла.

1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына.

Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла.

1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана.

НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»).

Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана.

1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән &quot;лишенецтарҙың &quot; балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә.

1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә.

1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға.

1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй.

==== Оло террорҙың тамамланыуы ====
1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра.

1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә.

== 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар ==
[[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]]

СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Горланов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә:

# 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә;
# 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе);
# 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була

1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр

Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә

Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса&lt;ref name=&quot;Гурьянов&quot;&gt;{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}&lt;/ref&gt;:

* Эстония — 10 016
* Литва — 17 501
* Латвия — 16 900
* Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре
* УССР — 30 389
* Көнбайыш Украина — 11 093
* Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000.

&lt;ref name=&quot;memorialpoland&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»]&lt;/ref&gt;.

Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.&lt;ref&gt;[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt;

Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла.

== [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар ==
Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле.

1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков.

Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]]
Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына.

1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.]&lt;/ref&gt;.

Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]&lt;/ref&gt; Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр .

1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар&lt;ref&gt;[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була.

1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған.

1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған&quot;, «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була&lt;ref&gt;[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар&lt;ref&gt;[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары).

== Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар ==
1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә.

1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр.

1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр

1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә.

1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр.

1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә.

Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Cornelius129&quot;&gt;Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot;style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла.

1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. &lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
…7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла.

Атап әйткәндә:

а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү;

б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу;

 в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; 

г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу.
иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла.

8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла
&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә..

Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар&lt;ref&gt;[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы).

1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы).

1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы).

Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына.

1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә.

1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә&lt;ref name=&quot;ioffe&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;№ 11 (175)&lt;/span&gt;. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0869-5792 0869-5792]. &lt;small&gt; {a.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр.

1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына.

Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями]. Фонд Александра Яковлева. &lt;small&gt;Проверено 29 июня 2013.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июля 2013 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына.

1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар.

1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә.

«Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй.

== Язалауҙар ==
Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана&lt;ref&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])&lt;/span&gt;. &lt;small&gt;Проверено 3 сентября 2017.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]&lt;/ref&gt;.

КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар.
[[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]]
Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“&lt;ref name=&quot;docs&quot;&gt;[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]&lt;/ref&gt;.

Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла..

Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә.

4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось:
{{начало цитаты}}
Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др.

…Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика.

Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе.

…Приказываю:
1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса.
{{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;}}

СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡтарҙы депортациялау ==
И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр&lt;ref&gt;Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.&lt;/ref&gt;

=== 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар ===
1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар).

* 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары;
* 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары;
* 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары;
* 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары;
* 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо&lt;ref name=&quot;lankov&quot;&gt;''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.&lt;/ref&gt; Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай);
* 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы;
* 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау;
* 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]&lt;/ref&gt;

Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә.

=== 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы ===
[[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]]
1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161&lt;/ref&gt; Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә&lt;ref&gt;Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995&lt;/ref&gt;.

=== 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар ===
Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше&lt;ref&gt;[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше&lt;ref&gt;[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]&lt;/ref&gt;, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә.

Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]&lt;/ref&gt; Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда&lt;ref&gt;http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29&lt;/ref&gt;

1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана.

1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә&lt;ref&gt;http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011&lt;/ref&gt;.

== Репрессиялар һәм антисемитизм ==
Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә&lt;ref name=&quot;kee1922&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kee1945&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}&lt;/ref&gt;.

1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар.

== Фәнгә баҫым яһау ==
Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.
 |заглавие      = Черная книга коммунизма
 |оригинал      = Le Livre Noir du Communisme
 |место         = {{М}}
 |издательство  = «Три века истории»
 |год           = 2001
 |страниц       = 864
 |страницы      = 12
 |isbn          = 2-221-08-204-4
}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә&lt;ref name=&quot;Костырченко&quot;&gt;Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]&lt;/ref&gt;. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика&lt;!-- {{fact}}--&gt;, химия&lt;ref name=&quot;sonin&quot;&gt;{{статья
 |автор            = Сонин А. С.
 |заглавие         = Печальный юбилей одной кампании
 |ссылка           = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm
 |язык             = ru
 |издание          = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]]
 |тип              = 
 |год              = 1991
 |том              = 61
 |номер            = 8
 |страницы         = 96—107
 |archiveurl       = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm
 |archivedate      = {a
}}&lt;/ref&gt;, астрономия&lt;ref&gt;[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]&lt;/ref&gt;, тел ғилеме (лингвистика)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Alpatov&quot;&gt;''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.&lt;/ref&gt;, статистика&lt;ref&gt;Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&amp;pg=PA147&amp;dq=lady+with+tea+soviet+statistics&amp;as_brr=3&amp;ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&amp;sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]&lt;/ref&gt;, әҙәбиәт ғилеме&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, философия&lt;ref&gt;[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;, социология&lt;ref name=&quot;eaw8-9&quot;&gt;Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор &amp; Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&amp;pg=PA8&amp;vq=sociology+disappeared&amp;dq=sociology+%22Soviet+Union%22&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;source=gbs_search_s&amp;cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]&lt;/ref&gt;, демография&lt;ref name=&quot;demo1&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]&lt;/ref&gt;, иҡтисад&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, генетика&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Лорен Грэхэм]]
 |часть         = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика
 |заглавие      = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе
 |ссылка        = http://scepsis.ru/library/id_800.html
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = {{М}}
 |издательство  = Политиздат
 |год           = 1991
 |страницы      = 
 |страниц       = 480
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;, педология&lt;ref name=&quot;blim&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]]
| заглавие      = Советская цензура эпохи большого террора
| ссылка        = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html
| автор издания = 
| издание       = [[Индекс/Досье на цензуру]]
| тип           = журнал
| место         = 
| издательство  =
| год           = 1997
| выпуск        = 
| том           = 
| номер         = 2
| страницы      = 
| issn          = 18133541
}}&lt;/ref&gt;,тарих&lt;ref name=&quot;nekrich&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]
| заглавие      = Отрешись от страха
| ссылка        = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM
| издание       = [[Нева (журнал)|Нева]]
| тип           = журнал
| место         = {{М}}
| издательство  = 
| год           = 1995
| номер         = 6
| страницы      = 
| isbn          =}}&lt;/ref&gt; һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары&lt;ref name=&quot;demo1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &amp;#91;1937 and&amp;#93; 1939]&lt;/ref&gt; ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;sv&quot;&gt;[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}&lt;/ref&gt; .

== Сталин репрессиялары масштабының баһалары ==
Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле&lt;ref name=&quot;rogin&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]&lt;/ref&gt;. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр:

* «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов);
* өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский);
* өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар);
* лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский&lt;ref name=&quot;Общее число репрессированных&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]&lt;/ref&gt;) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]&lt;/ref&gt;, Цаплин&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]&lt;/ref&gt;) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр.

Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә .

Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated20131129-2&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]&lt;/ref&gt;. Уларҙан:

* 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән;
* 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған);
* яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә);
* яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған;
* 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар;
* 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған).

=== Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны ===
[[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;&gt;В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;litvin&quot;&gt;Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]&lt;/ref&gt;.

СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)&lt;ref&gt;ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров.
М.: МФД, 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pavlovdocument&quot;&gt;РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&amp;doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ussrsystem&quot;&gt;[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])&lt;/span&gt;. &lt;small&gt;Проверено 6 января 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;koposov&quot;&gt;Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007&lt;/ref&gt;.

Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;demoscope313&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]&lt;/ref&gt;. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә.

''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән.

Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса &quot;социаль яҡтан хәүефле&quot;йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше).

=== Депортацияланғандар ===
Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}&lt;/ref&gt;

Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)&lt;ref name=demoskopekulak&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]&lt;/ref&gt;.

=== Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре ===
Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)&lt;ref&gt;[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)&lt;ref name=&quot;litvin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007&lt;/ref&gt;.

«Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}&lt;/ref&gt;.

Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны
40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)&lt;ref&gt;Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]&lt;/ref&gt;.

Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]&lt;/ref&gt;. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа&lt;ref&gt;http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html&lt;/ref&gt;, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә.

Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк.
Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;/&gt;. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел&lt;ref name=deadcount&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Максудов&quot;&gt;{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}&lt;/ref&gt;.

Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән&lt;ref name=&quot;deadcount&quot;/&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;Цаплин&quot;&gt;''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]&lt;/ref&gt;. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;deadcount&quot;/&gt;.

Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата&lt;ref name=&quot;Максудов&quot;/&gt;. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы&lt;ref name=&quot;Zemskov2&quot;&gt;В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]&lt;/ref&gt;. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк.

Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр.

=== Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу ===
«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә&lt;ref&gt;{{книга
|автор         = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др.
|заглавие      = Чёрная книга коммунизма
|издание       = 2-е издание
|ссылка        = 
|место         = 
|издательство  = «Три века истории»
|год           = 2001
|том           = 
|страниц       = 780
|тираж         = 100000
|isbn          = 5-95423-037-2
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле ===
1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр.
Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә.

Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора&lt;ref name=&quot;stalinlists&quot;&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}.

== Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы ==
Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр.

Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай.

== Амнистиялар и реабилитация ==
Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат&lt;ref&gt;''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә&lt;ref&gt;[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә.

1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла.
 
1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;/&gt;.

Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;litvin&quot;/&gt;.

Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана&lt;ref name=demografyXX&gt;[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар&lt;ref name=&quot;putinvvzayavlenierepressii&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды&lt;ref name=&quot;reabstat&quot;&gt;&quot;О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации).
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rusakov&gt;Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар&lt;ref&gt;[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].&lt;/ref&gt;, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә.

Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt;.
Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде&lt;ref&gt;[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»&lt;ref name=&quot;Веденин&quot;&gt;''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.&lt;/ref&gt;. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар&lt;ref name=&quot;Клопс&quot;&gt;{{cite web|title=&quot;Ни одной заявки&quot;: Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО &quot;Русская медиагруппа &quot;Западная Пресса&quot;.}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}&lt;/ref&gt; һәм Чехияла «Poslední adresa»&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author=  Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
— [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097
* ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146
* [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]])
* ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }}
* ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1
* ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков
* {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка  = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }}
* ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1.
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9.
* {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}}
* ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }}
* {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}}
* {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев
* Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'')
* Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (&lt;small&gt;в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса&lt;/small&gt;).
* Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4
* ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953]. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия»
* ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) &lt;!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --&gt;
* [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный
* ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]]
* {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}}
* ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8.
* [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }}
* ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191.
* ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография)
* Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer &amp; Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)).
* Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162).
* Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166.
* Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214.
* Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0.
* Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963.
* Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5).
* Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6.
* Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12).
* Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76.
* ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8.
* Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }}
* [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»]
* [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }}
* Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»] и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]
* [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева]
** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»]
* [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года]
* [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях]
* [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }}
* [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }}
* [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }}
* [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314
* [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}}
* Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]»
* [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа]
* [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва]
* [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом]
* [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей]
* [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]]
* ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }}
* Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008
* [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }}
* ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии]
* ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }}
* ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }}
* ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика
* ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»]
* ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»]
* ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }}
* Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»]
* ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)]
* {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]]
* ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2
* ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»]
* [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций]
* [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }}
* ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»]

; Халыҡтар депортациялары
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы
* ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44].
* ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.]
* ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1
* ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов]
* ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография)

; Репрессия ҡорбандары исемлектәре
* [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР]
* [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)]
* [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы
* [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания
* [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями
* [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }}

; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе
* [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]]
* ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»]
* ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990.
* [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва)
* Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео)

[[Категория:Сәйәси репрессиялар]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>n4tsbbj5buf09dcucbo6oqmcg7h5uzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147563</id>
    <revision>
      <id>1294835</id>
      <parentid>1057259</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T22:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14318" sha1="qnbxnuuof1krcruuaqdsw277mxm5tql" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты''' — [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] өлкәһендә белем биреү учреждениеһы. Ректоры — Владимир Яковлевич Рушанин, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, сәнғәт фәндәре докторы, профессор.

== Тарих ==
[[Силәбе]] дәүләт мәҙәниәт институты СССР Министрҙар Советының [[1967 йыл]]дың [[20 ноябрь|20 ноябре]]ндәге № 1062 ҡарарына һәм РСФСР Мәҙәниәт министрлығының № 35 приказына ([[24 ғинуар]] [[1968 йыл]]) ярашлы ойошторола. Был уҡыу йорто илдә бишенсе, [[Урал]]да һәм Көнбайыш Себерҙә беренсе шундай профилле юғары уҡыу йорто булып тора. Уҡыу йорто [[1968 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябрендә]] асыла, ә [[1999 йыл]]да — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы тип үҙгәртелә. 31.12.2015 алып академия рәсми рәүештә федераль дәүләт бюджет юғары белем биреүсе «Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты» тип атала. Төбәк институты башлыса [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Төмән өлкәһе]], [[Башҡортостан|Башҡортостан республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның башҡа субъекттары өсөн белгестәр әҙерләй. 40 йыл эшләү дәүерендә мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә 20 меңдән ашыу белгес әҙерләп сығарған.

== Факультеттары ==
* биҙәү-ҡулланма ижады, деканы — Алексей Григорьевич Лешуков, культурология фәндәре кандидаты
* документаль коммуникациялар һәм туризм, деканы — Мария Викторовна Кустов, педагогия фәндәре кандидаты, доцент
* консерватория факультеты, деканы — Владимирович Михаил Ивашков, педагогия фәндәре кандидаты, доцент
* культурология факультеты, деканы — Евгений Александрович Андреев, культурология фәндәре кандидаты, доцент
* театр, кино һәм телевидение, деканы — Мария Германовна Шаронина, Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, профессор
* хореография факультеты, деканы — Панферов Виктор Иванович, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, профессор

== Матди-техник базаһы ==
Институттың 4 уҡыу корпусы, 420 урынлы «Дебют» уҡыу театры, 230 урынлы М. Д. Смирнов исемендәге концерт залы, оркестр, хореография, хор, театр, компьютер һәм видеокласстары, тауыш яҙыу кабинеты, музыка, режиссура, фольклор, лингафон кабинеттары бар. Институтта локаль компьютер селтәре булдырылған, интернет менән файҙаланыла. Институттың 2 дөйөм ятағы, «Мелодия» йәйге спорт-һауыҡтырыу лагеры бар, 2013 йылдың октябрендә хәҙерге заманса уҡыу-күнекмәләр комплексы асыла.

== Етәкселеге ==
* Владимир Яковлевич Рушанин — ректор, тарих фәндәре докторы, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәптәренең атҡаҙанған хеҙмәткәре, профессор, [[Силәбе өлкәһе]] закондар сығарыу йыйылышы ҡарамағындағы милли мәсьәләләр буйынса йәмәғәт советы рәйесе
* Синецкий Сергей Борисович — ғилми-тикшеренеү һәм инновацион эштәр буйынса проректор. культурология фәндәре докторы, доцент
* Борис Павлович Авдеев — административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Сергей Владимирович Буцык — уҡытыу эштәре буйынса проректор, педагогика фәндәре кандидаты, доцент

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Иститутта 20 художество коллективтары барлыҡҡа килгән, улар уҡыусылар-студенттар өсөн ижади лаборатория булып тора.
Улар менән төбәктә билдәле музыканттар, хореографтар етәкселек итә. Силәбе, Озерск, Снежинск, Мейәс ҡалаларының музыка уҡыу йорттарында улар оҫталыҡ дәрестәре, соло һәм класс-концерттары күрһәтә. Институт Силәбе драма театрына, шулай уҡ М. И. Глинка исемендәге Силәбе дәүләт академия опера һәм балет театры өсөн кадрҙар әҙерләй.

Был юғары уҡыу йорто стеналарында Силәбе дәүләт камерный театры, Хәҙерге заман бейеү театры, пьесалар, «Бабы» исемле Яңы пьеса оҫтаханаһы, «Малахит» Дәүләт рус халыҡ оркестры барлыҡҡа килә. Институт уҡытыусылары һәм студенттары халыҡ-ара ғилми конференцияларҙа һәм конкурстарҙа ҡатнаша һәм төрлө концерт программаһы менән сит илдәргә гастролгә йөрөй (Португалия, Италия, Австрия, Болгария, Финляндия, Дания, Германия һ. б.)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chgaki.ru/kto|title=Концертно-творческая деятельность|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107040051/https://chgaki.ru/kto |date=2015-01-07 }}&lt;/ref&gt;

== Билдәле ғалим, академия педагогтары ==
Институтта билдәле ғалимдар: философия фәндәре докторы, профессор Цукерман B. C., тарих фәндәре докторы, профессор Толстиков B. C., педагогия фәндәре докторҙары, профессорҙар М. Е. Дуранов, Р. А. Литвак, философия фәндәре докторы, профессор Н. Г. Апухтин, ғалимә, философия фәндәре докторы, профессор. В. С. Невелева, сәнғәт фәндәре докторы, профессор В. В. Бычков, тарих фәндәре докторы, профессор В. Я. Рушанин, педагогия фәндәре докторы, профессор. В. Н. Худяков — эшләй.

Танылған ғалим, профессорҙар: Герасимов В. Г., Ивлев Л. Д., Т Нарская Т. Б., Лавришин В. И., Лебедев В. Г., шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары Зайцева Г. С., Лебедев В. Г., Глазков Н. Г. — институттың данын һәм билдәлелеген күтәрә.

Күп йылдар буйы институтта билдәле музыкант һәм педагог Виталий Абрамович Вольфович уҡыта.

== Тамамлаусылар ==
''Категорияны ҡарағыҙ [[:Категория:Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлаусылар]]''

* Пищугин. В. В.
* Институт тарафынан 18 мең белгес сығарылған, улар араһында: 4 халыҡ артисы, 20 Атҡаҙанған артисы, 3 Атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, 114 Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре бар.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (13 февраля 2014)&quot;&gt;1846 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
# Владимир Рушанин: «Наше все» — это культура&quot;: интервью с ректором Челяб. гос. акад. культуры и искусств / записала Л. Старикова // Южноурал. панорама (Челябинск). — 2007. — 22 февр. — С. 4: фот.
# Вуз — для муз. Здесь готовые стандарты неуместны: беседа с ректором ЧГАКИ В. Я. Рушаниным / вела Е. Радченко // Россия. — 2007. — 15-21 марта: фот. — (Человек недели).
# Не в провинции, а в открытом обществе: беседа с ректором ЧГАКИ В. Я. Рушаниным / вела Е. Радченко // Челяб. рабочий. — 2007. — 10 февр. — С. 4: фот.
# От института культуры до академии: интервью с ректором ЧГАКИ В. Я. Рушаниным / подгот. И. Овсянникова // Урал. Федер. округ (Екатеринбург). — 2007. — № 4-5. — С. 58-59: фот.
# Роль ЧГАКИ в формировании единого образовательного пространства Уральского Федерального округа / В. Я. Рушанин // Вузы культуры и искусств в едином образовательном пространстве: Междунар. симпозиум (Москва, 17-18 мая 2007 г.): сб. ст. / Федер. агентство по культуре и кинематогр.; Моск. гос. ун-т культуры искусств. — М., 2007. — Т. 1. — С. 95-100.
# Федеральное государственное учреждение профессионального образования «Челябинская государственная академия культуры и искусств» / В. Я. Рушанин // Вузы культуры и искусств Российской Федерации / Федер. агентство по культуре и кинематогр.; МГУКИ. — М., 2007. — С. 143—151: ил.
# Кошелева, А. В поисках звезд и звездочек / Анна Кошелева // Муз. обозрение. — 2007. — № 4. — С. 21: ил.
# Челябинская государственная академия культуры и искусств // Пед. образование и наука. — 2007. — № 2. — С. 35-36. — (Регион крупным планом: Челябинск).
# Созвездие творческих судеб: крат. биографии выпускников Челяб. гос. акад. культуры и искусств / В. Я. Рушанин, В. С. Толстиков; под общ. ред. М. В. Лукиной. — Челябинск: Челяб. Дом печати, 2007. — 303 с.: фот., ил.
# Челябинская государственная академия культуры и искусств. Страницы истории / авт.-сост. В. С. Толстиков. — Челябинск: Юж.-Ур. кн. изд-во, 2003. — 196 с., цв. ил., фот., портр. — (К 35-летию академии).
# Челябинская государственная академия культуры и искусств: энцикл. / ред.-издат. совет: В. Я. Рушанин (пред.), Н. В. Овчинникова,
# В. И. Бурматов и др.; Челяб. гос. акад. культуры и искусств. — Челябинск, 2012. — 799 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://chgaki.ru/ Сайт института]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Рәсәй музыка юғары уҡыу йорттары

[[Категория:Рәсәй дәүләт ойошмалары]]
[[Категория:1968 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>qnbxnuuof1krcruuaqdsw277mxm5tql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Мириада/Ҙурлығы/Тәбиғи фәндәр</title>
    <ns>102</ns>
    <id>149776</id>
    <revision>
      <id>1294789</id>
      <parentid>1293795</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәбиғи фәндәр */</comment>
      <origin>1294789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225900" sha1="eiwyvhwdgyqm7d9spytvcb8iufvullv" xml:space="preserve">== Тәбиғи фәндәр ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943.

Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Фән]]
| [[:ru:Наука|Наука]]
| align=right| 34128
| align=right| [[d:Q336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 2
| [[Эксперимент]]
| [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 3
| [[Лаборатория]]
| [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]]
| align=right| 1729
| align=right| [[d:Q483242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Лаборатор йыһаз]]
| [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q834028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 5
| [[Тәбиғәт]]
| [[:ru:Природа|Природа]]
| align=right| 22105
| align=right| [[d:Q7860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193181]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[]]
| [[:ru:Исследование|Исследование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[Фәнни ысул]]
| [[:ru:Научный метод|Научный метод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 9
| [[Фәнни теория]]
| [[:ru:Научная теория|Научная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3239681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[Ғалим]]
| [[:ru:Учёный|Учёный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 11
| [[Астрономия]]
| [[:ru:Астрономия|Астрономия]]
| align=right| 44131
| align=right| [[d:Q333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[Астробиология]]
| [[:ru:Астробиология|Астробиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q411]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q943247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Ерҙән ситтәге тереклек]]
| [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]]
| align=right| 12117
| align=right| [[d:Q181508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2028919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[Астрометрия]]
| [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q740898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[]]
| [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[Параллакс]]
| [[:ru:Параллакс|Параллакс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[Фотометрия (астрономия)]]
| [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1073340]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 21
| [[Күк координаталар системаһы]]
| [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q86394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 22
| [[]]
| [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[]]
| [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 24
| [[Күк экваторы]]
| [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[Күк сфераһы]]
| [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 26
| [[Көн менән төн тигеҙләнеше]]
| [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]]
| align=right| 5285
| align=right| [[d:Q1315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[Эклиптика]]
| [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 28
| [[Офоҡ]]
| [[:ru:Горизонт|Горизонт]]
| align=right| 12754
| align=right| [[d:Q43261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 29
| [[Надир]]
| [[:ru:Надир|Надир]]
| align=right| 3375
| align=right| [[d:Q145825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Ҡояш торошо]]
| [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]]
| align=right| 10940
| align=right| [[d:Q123524]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 31
| [[Йондоҙҙар картаһы]]
| [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]]
| align=right| 17477
| align=right| [[d:Q842617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 32
| [[Зенит]]
| [[:ru:Зенит|Зенит]]
| align=right| 4404
| align=right| [[d:Q82806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 33
| [[Зодиак]]
| [[:ru:Зодиак|Зодиак]]
| align=right| 20292
| align=right| [[d:Q40540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Йондоҙлоҡ]]
| [[:ru:Созвездие|Созвездие]]
| align=right| 1624
| align=right| [[d:Q8928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 35
| [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q9256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 36
| [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]]
| align=right| 1491
| align=right| [[d:Q10576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 37
| [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 38
| [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]]
| align=right| 1559
| align=right| [[d:Q9253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 39
| [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]]
| align=right| 1500
| align=right| [[d:Q10584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 40
| [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Возничий|Возничий]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 41
| [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волопас|Волопас]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q8667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 42
| [[Жираф (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q8832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q8849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 44
| [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]]
| align=right| 1560
| align=right| [[d:Q10452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 45
| [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 46
| [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]]
| align=right| 1582
| align=right| [[d:Q9305]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 47
| [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q10535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Киль (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10470]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 49
| [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]]
| align=right| 1551
| align=right| [[d:Q10464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Центавр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 51
| [[Цефей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]]
| align=right| 1529
| align=right| [[d:Q10468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 52
| [[Кит (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]]
| align=right| 1433
| align=right| [[d:Q8839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]]
| align=right| 1576
| align=right| [[d:Q10425]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 54
| [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]]
| align=right| 1577
| align=right| [[d:Q9285]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]]
| align=right| 1602
| align=right| [[d:Q10413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 56
| [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]]
| align=right| 1581
| align=right| [[d:Q10406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 57
| [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q10517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]]
| align=right| 1512
| align=right| [[d:Q9282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 59
| [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q10542]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]]
| align=right| 1544
| align=right| [[d:Q8921]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q9302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 62
| [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 63
| [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]]
| align=right| 1557
| align=right| [[d:Q10438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 64
| [[Эридан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q8923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 66
| [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Гидра (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]]
| align=right| 1455
| align=right| [[d:Q10578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q10430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 70
| [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]]
| align=right| 1583
| align=right| [[d:Q10403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 71
| [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]]
| align=right| 1498
| align=right| [[d:Q10446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 72
| [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 73
| [[Бүре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]]
| align=right| 1486
| align=right| [[d:Q10571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]]
| align=right| 1507
| align=right| [[d:Q10443]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 75
| [[Лира (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10484]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 76
| [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 77
| [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змееносец|Змееносец]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q8906]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 78
| [[Орион (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 79
| [[Пегас (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]]
| align=right| 1526
| align=right| [[d:Q8864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 80
| [[Персей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q8679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 82
| [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]]
| align=right| 1612
| align=right| [[d:Q10409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Корма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]]
| align=right| 1504
| align=right| [[d:Q9251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 84
| [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 85
| [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]]
| align=right| 1492
| align=right| [[d:Q10513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 86
| [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q8866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Саян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]]
| align=right| 1513
| align=right| [[d:Q8865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]]
| align=right| 1503
| align=right| [[d:Q10529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 89
| [[Йылан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 90
| [[Секстант (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]]
| align=right| 3576
| align=right| [[d:Q10525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 91
| [[Буға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]]
| align=right| 1525
| align=right| [[d:Q10570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]]
| align=right| 1521
| align=right| [[d:Q10565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q10422]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 94
| [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]]
| align=right| 1543
| align=right| [[d:Q8918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 95
| [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]]
| align=right| 1598
| align=right| [[d:Q10478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 97
| [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]]
| align=right| 1427
| align=right| [[d:Q8842]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 98
| [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]]
| align=right| 1567
| align=right| [[d:Q10519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 99
| [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]]
| [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]]
| align=right| 19408
| align=right| [[d:Q1074076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Красная птица|Красная птица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1059392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1072455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q515882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Центавр A|Центавр A]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 108
| [[Галлей кометаһы]]
| [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]]
| align=right| 33332
| align=right| [[d:Q23054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Оло Магеллан Болото]]
| [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]]
| align=right| 22924
| align=right| [[d:Q49957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 115
| [[]]
| [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[]]
| [[:ru:Местная группа|Местная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 118
| [[]]
| [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 119
| [[Ҡош юлы]]
| [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]]
| align=right| 13949
| align=right| [[d:Q321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 120
| [[Андромеда галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]]
| align=right| 30070
| align=right| [[d:Q2469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 121
| [[Өсмөйөш галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]]
| align=right| 15335
| align=right| [[d:Q13724]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 122
| [[Ҡояш системаһы]]
| [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]]
| align=right| 90225
| align=right| [[d:Q544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 123
| [[Ҡояш]]
| [[:ru:Солнце|Солнце]]
| align=right| 15406
| align=right| [[d:Q525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 124
| [[Меркурий]]
| [[:ru:Меркурий|Меркурий]]
| align=right| 32822
| align=right| [[d:Q308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 125
| [[Сулпан]]
| [[:ru:Венера|Венера]]
| align=right| 12126
| align=right| [[d:Q313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 126
| [[Ер]]
| [[:ru:Земля|Земля]]
| align=right| 12997
| align=right| [[d:Q2]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 127
| [[Ай (юлдаш)]]
| [[:ru:Луна|Луна]]
| align=right| 9802
| align=right| [[d:Q405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 128
| [[Марс]]
| [[:ru:Марс|Марс]]
| align=right| 16684
| align=right| [[d:Q111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 129
| [[Деймос]]
| [[:ru:Деймос|Деймос]]
| align=right| 11931
| align=right| [[d:Q7548]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 130
| [[Фобос]]
| [[:ru:Фобос|Фобос]]
| align=right| 23478
| align=right| [[d:Q7547]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 131
| [[Астероидтар билбауы]]
| [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]]
| align=right| 121960
| align=right| [[d:Q2179]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 132
| [[Церера (кәрлә планета)]]
| [[:ru:Церера|Церера]]
| align=right| 41677
| align=right| [[d:Q596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 133
| [[Юпитер]]
| [[:ru:Юпитер|Юпитер]]
| align=right| 29548
| align=right| [[d:Q319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[Ио (юлдаш)]]
| [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 136
| [[Ганимед (юлдаш)]]
| [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]]
| align=right| 39858
| align=right| [[d:Q3169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[Каллисто(юлдаш)]]
| [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 138
| [[Сатурн (планета)]]
| [[:ru:Сатурн|Сатурн]]
| align=right| 39905
| align=right| [[d:Q193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 139
| [[Энцелад (юлдаш)]]
| [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]]
| align=right| 48608
| align=right| [[d:Q3303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Титан (юлдаш)]]
| [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]]
| align=right| 28007
| align=right| [[d:Q2565]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 141
| [[Уран (планета)]]
| [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]]
| align=right| 50512
| align=right| [[d:Q324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 142
| [[Нептун]]
| [[:ru:Нептун|Нептун]]
| align=right| 15790
| align=right| [[d:Q332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 143
| [[Тритон (юлдаш)]]
| [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]]
| align=right| 31353
| align=right| [[d:Q3359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 144
| [[Плутон]]
| [[:ru:Плутон|Плутон]]
| align=right| 11326
| align=right| [[d:Q339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Эрида|Эрида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Макемаке|Макемаке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 149
| [[Койпер билбауы]]
| [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]]
| align=right| 33177
| align=right| [[d:Q427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q73561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[Сириус]]
| [[:ru:Сириус|Сириус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Канопус|Канопус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Арктур|Арктур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Вега|Вега]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 158
| [[Ригель (йондоҙ)]]
| [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]]
| align=right| 7466
| align=right| [[d:Q12126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Процион|Процион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Ахернар|Ахернар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 161
| [[]]
| [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12124]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Альтаир|Альтаир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12975]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q88540091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 165
| [[]]
| [[:ru:Спика|Спика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 166
| [[]]
| [[:ru:Антарес|Антарес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 167
| [[]]
| [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 168
| [[]]
| [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Денеб (йондоҙ)]]
| [[:ru:Денеб|Денеб]]
| align=right| 4876
| align=right| [[d:Q12179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q370994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Акрукс|Акрукс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Хадар|Хадар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 173
| [[Алголь (йондоҙ)]]
| [[:ru:Алголь|Алголь]]
| align=right| 4928
| align=right| [[d:Q13080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:3C 273|3C 273]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q229318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[Күк механикаһы]]
| [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[Күк есемдәре тотолоу]]
| [[:ru:Затмение|Затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 180
| [[Ай тотолоу]]
| [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]]
| align=right| 1810
| align=right| [[d:Q44235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[Ҡояш тотолоу]]
| [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 182
| [[Эфемерида]]
| [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[]]
| [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]
| [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[кеплер закондары]]
| [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[Лагранж нөктәһе]]
| [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[Тәбиғи юлдаш]]
| [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[Орбита]]
| [[:ru:Орбита|Орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4130]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q663611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 193
| [[]]
| [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[Астродинамика]]
| [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[]]
| [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232976]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Ҡара упҡын]]
| [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]]
| align=right| 49990
| align=right| [[d:Q589]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 200
| [[]]
| [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[Йыһан нурҙары]]
| [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 203
| [[Галактика]]
| [[:ru:Галактика|Галактика]]
| align=right| 11655
| align=right| [[d:Q318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Галактикалар тупланмаһы]]
| [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]]
| align=right| 2816
| align=right| [[d:Q204107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[Галактикалар төркөмө]]
| [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1491746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q656857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Область H II|Область H II]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Туманность|Туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[Ҡояш еле]]
| [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[Йондоҙҙар тупланмаһы]]
| [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[]]
| [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Блазар|Блазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Квазар|Квазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213930]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 229
| [[]]
| [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q726611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 231
| [[]]
| [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 232
| [[Обсерватория]]
| [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]]
| align=right| 2896
| align=right| [[d:Q62832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Космология|Космология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q500699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 235
| [[Ҙур шартлау]]
| [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]]
| align=right| 28821
| align=right| [[d:Q323]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1995140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 243
| [[]]
| [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13599969]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 245
| [[Ғаләм]]
| [[:ru:Вселенная|Вселенная]]
| align=right| 20440
| align=right| [[d:Q1]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 246
| [[]]
| [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 247
| [[Астероид]]
| [[:ru:Астероид|Астероид]]
| align=right| 15440
| align=right| [[d:Q3863]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 248
| [[Комета]]
| [[:ru:Комета|Комета]]
| align=right| 15157
| align=right| [[d:Q3559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 249
| [[]]
| [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Малая планета|Малая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1022867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 251
| [[Планета]]
| [[:ru:Планета|Планета]]
| align=right| 20679
| align=right| [[d:Q634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121750]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 255
| [[Йондоҙҙар]]
| [[:ru:Звезда|Звезда]]
| align=right| 20445
| align=right| [[d:Q523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[]]
| [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215913]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 259
| [[]]
| [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3270143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Металличность|Металличность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[Планета системаһы]]
| [[:ru:Планетная система|Планетная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13632]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 265
| [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]
| [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[]]
| [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q368442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1047034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6440]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1057093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q595871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3235978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Пульсар|Пульсар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3686031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101017]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q78974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425597]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 301
| [[Флогистон]]
| [[:ru:Флогистон|Флогистон]]
| align=right| 2003
| align=right| [[d:Q193353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[Стехиометрия]]
| [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Тритий|Тритий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Растворитель|Растворитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Геохимия|Геохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[]]
| [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 314
| [[]]
| [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21006887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Окислитель|Окислитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 323
| [[Валент электрондар]]
| [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]]
| align=right| 4414
| align=right| [[d:Q107414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Адгезия|Адгезия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 325
| [[]]
| [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Валентность|Валентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 327
| [[Космос саңы]]
| [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]]
| align=right| 2929
| align=right| [[d:Q193384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20826683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Изомер|Изомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 331
| [[Химия]]
| [[:ru:Химия|Химия]]
| align=right| 11099
| align=right| [[d:Q2329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q397334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 333
| [[Биохимия]]
| [[:ru:Биохимия|Биохимия]]
| align=right| 28932
| align=right| [[d:Q7094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Электролиз|Электролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q64403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q321355]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q495304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 339
| [[Органик булмаған химия]]
| [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]]
| align=right| 10010
| align=right| [[d:Q11165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 340
| [[Материалдар өйрәнеү]]
| [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]]
| align=right| 5529
| align=right| [[d:Q228736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}}
| [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Органик химия]]
| [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]]
| align=right| 10899
| align=right| [[d:Q11351]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 346
| [[Фотохимия]]
| [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]]
| align=right| 3526
| align=right| [[d:Q188651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 347
| [[Физик химия]]
| [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]]
| align=right| 9858
| align=right| [[d:Q11372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q750446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 350
| [[Алхимия]]
| [[:ru:Алхимия|Алхимия]]
| align=right| 1364
| align=right| [[d:Q39689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127920]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q245031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 357
| [[Молекула]]
| [[:ru:Молекула|Молекула]]
| align=right| 13165
| align=right| [[d:Q11369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q378751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Катализ|Катализ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82264]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 365
| [[]]
| [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Горение|Горение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 368
| [[Ут]]
| [[:ru:Огонь|Огонь]]
| align=right| 9682
| align=right| [[d:Q3196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[Алмашыу реакцияһы]]
| [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13533728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q373406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]]
| [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Коррозия|Коррозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q137056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[Алмаштырыу реакциялары]]
| [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q273499]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Химик|Химик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q593644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 380
| [[Аналитик химия]]
| [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]]
| align=right| 11866
| align=right| [[d:Q2346]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Хроматография|Хроматография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q865545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13553575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Материал|Материал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 387
| [[Балсыҡ]]
| [[:ru:Глина|Глина]]
| align=right| 4125
| align=right| [[d:Q42302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 388
| [[Быяла]]
| [[:ru:Стекло|Стекло]]
| align=right| 10303
| align=right| [[d:Q11469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Масло|Масло]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Полимеры|Полимеры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81163]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 391
| [[Минерал]]
| [[:ru:Минерал|Минерал]]
| align=right| 10145
| align=right| [[d:Q7946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 392
| [[Гипс]]
| [[:ru:Гипс|Гипс]]
| align=right| 4982
| align=right| [[d:Q82658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 393
| [[Аш тоҙо]]
| [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]]
| align=right| 3021
| align=right| [[d:Q11254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7130787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 395
| [[Алмас (минерал)]]
| [[:ru:Алмаз|Алмаз]]
| align=right| 49384
| align=right| [[d:Q5283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 396
| [[Графит]]
| [[:ru:Графит|Графит]]
| align=right| 17984
| align=right| [[d:Q5309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Кварц|Кварц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43010]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Оксиды|Оксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50690]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 399
| [[]]
| [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Озон|Озон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Хлориды|Хлориды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44791900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Нитраты|Нитраты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182168]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2182492]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Силиконы|Силиконы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 409
| [[]]
| [[:ru:Тиолы|Тиолы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101487]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 413
| [[Ароматик берләшмәләр]]
| [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]]
| align=right| 4859
| align=right| [[d:Q19834818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Алкины|Алкины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 415
| [[Химик элемент]]
| [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]]
| align=right| 18092
| align=right| [[d:Q11344]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 416
| [[Химик элементтар исемлеге]]
| [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]]
| align=right| 27290
| align=right| [[d:Q6102450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[Атом массаһы]]
| [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3840065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 419
| [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]
| [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]]
| align=right| 19913
| align=right| [[d:Q10693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 421
| [[Металдар]]
| [[:ru:Металлы|Металлы]]
| align=right| 16221
| align=right| [[d:Q11426]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19563]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 424
| [[Лантаноидтар]]
| [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]]
| align=right| 3302
| align=right| [[d:Q19569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[Затлы металдар]]
| [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q585302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 436
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Халькогены|Халькогены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 440
| [[Галогендар]]
| [[:ru:Галогены|Галогены]]
| align=right| 3921
| align=right| [[d:Q19605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[Периодик системаның беренсе периоды]]
| [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211331]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 445
| [[Водород]]
| [[:ru:Водород|Водород]]
| align=right| 14174
| align=right| [[d:Q556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 446
| [[Гелий]]
| [[:ru:Гелий|Гелий]]
| align=right| 6243
| align=right| [[d:Q560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 447
| [[Литий]]
| [[:ru:Литий|Литий]]
| align=right| 4137
| align=right| [[d:Q568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Бериллий|Бериллий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 450
| [[Углерод]]
| [[:ru:Углерод|Углерод]]
| align=right| 15084
| align=right| [[d:Q623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 451
| [[Азот]]
| [[:ru:Азот|Азот]]
| align=right| 9809
| align=right| [[d:Q627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 452
| [[Кислород]]
| [[:ru:Кислород|Кислород]]
| align=right| 16931
| align=right| [[d:Q629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 453
| [[Фтор]]
| [[:ru:Фтор|Фтор]]
| align=right| 3725
| align=right| [[d:Q650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 454
| [[Неон]]
| [[:ru:Неон|Неон]]
| align=right| 6613
| align=right| [[d:Q654]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Натрий|Натрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 456
| [[Магний]]
| [[:ru:Магний|Магний]]
| align=right| 3920
| align=right| [[d:Q660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Алюмин]]
| [[:ru:Алюминий|Алюминий]]
| align=right| 11592
| align=right| [[d:Q663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Кремний]]
| [[:ru:Кремний|Кремний]]
| align=right| 2725
| align=right| [[d:Q670]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 459
| [[Фосфор]]
| [[:ru:Фосфор|Фосфор]]
| align=right| 3780
| align=right| [[d:Q674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 460
| [[Көкөрт]]
| [[:ru:Сера|Сера]]
| align=right| 2907
| align=right| [[d:Q682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 461
| [[Хлор]]
| [[:ru:Хлор|Хлор]]
| align=right| 5171
| align=right| [[d:Q688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 462
| [[Аргон]]
| [[:ru:Аргон|Аргон]]
| align=right| 2902
| align=right| [[d:Q696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 463
| [[Калий]]
| [[:ru:Калий|Калий]]
| align=right| 915
| align=right| [[d:Q703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 464
| [[Кальций]]
| [[:ru:Кальций|Кальций]]
| align=right| 3658
| align=right| [[d:Q706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 465
| [[]]
| [[:ru:Скандий|Скандий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 466
| [[Титан (элемент)]]
| [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 467
| [[Ванадий]]
| [[:ru:Ванадий|Ванадий]]
| align=right| 858
| align=right| [[d:Q722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Хром|Хром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 469
| [[Марганец]]
| [[:ru:Марганец|Марганец]]
| align=right| 6458
| align=right| [[d:Q731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 470
| [[Тимер]]
| [[:ru:Железо|Железо]]
| align=right| 12420
| align=right| [[d:Q677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 471
| [[Кобальт]]
| [[:ru:Кобальт|Кобальт]]
| align=right| 4248
| align=right| [[d:Q740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Никель|Никель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 473
| [[Баҡыр]]
| [[:ru:Медь|Медь]]
| align=right| 12061
| align=right| [[d:Q753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 474
| [[Цинк]]
| [[:ru:Цинк|Цинк]]
| align=right| 1760
| align=right| [[d:Q758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 475
| [[Галлий]]
| [[:ru:Галлий|Галлий]]
| align=right| 7497
| align=right| [[d:Q861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 476
| [[Германий]]
| [[:ru:Германий|Германий]]
| align=right| 10859
| align=right| [[d:Q867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 478
| [[Селен]]
| [[:ru:Селен|Селен]]
| align=right| 6605
| align=right| [[d:Q876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Бром]]
| [[:ru:Бром|Бром]]
| align=right| 3137
| align=right| [[d:Q879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 480
| [[Криптон]]
| [[:ru:Криптон|Криптон]]
| align=right| 6631
| align=right| [[d:Q888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 481
| [[Рубидий]]
| [[:ru:Рубидий|Рубидий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 482
| [[Стронций]]
| [[:ru:Стронций|Стронций]]
| align=right| 8516
| align=right| [[d:Q938]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 483
| [[Иттрий]]
| [[:ru:Иттрий|Иттрий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q941]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Цирконий|Цирконий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Ниобий|Ниобий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Молибден|Молибден]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 487
| [[Технеций]]
| [[:ru:Технеций|Технеций]]
| align=right| 5106
| align=right| [[d:Q1054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 488
| [[Рутений]]
| [[:ru:Рутений|Рутений]]
| align=right| 9945
| align=right| [[d:Q1086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Родий|Родий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Палладий|Палладий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 491
| [[Көмөш]]
| [[:ru:Серебро|Серебро]]
| align=right| 11331
| align=right| [[d:Q1090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 492
| [[Кадмий]]
| [[:ru:Кадмий|Кадмий]]
| align=right| 7833
| align=right| [[d:Q1091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 493
| [[Индий]]
| [[:ru:Индий|Индий]]
| align=right| 6449
| align=right| [[d:Q1094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 494
| [[Аҡ ҡурғаш]]
| [[:ru:Олово|Олово]]
| align=right| 10486
| align=right| [[d:Q1096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 495
| [[Һөрмә]]
| [[:ru:Сурьма|Сурьма]]
| align=right| 5480
| align=right| [[d:Q1099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 496
| [[Теллур]]
| [[:ru:Теллур|Теллур]]
| align=right| 6336
| align=right| [[d:Q1100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 497
| [[Иод]]
| [[:ru:Иод|Иод]]
| align=right| 2076
| align=right| [[d:Q1103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Ксенон|Ксенон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 499
| [[Цезий]]
| [[:ru:Цезий|Цезий]]
| align=right| 8817
| align=right| [[d:Q1108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 500
| [[Барий]]
| [[:ru:Барий|Барий]]
| align=right| 3262
| align=right| [[d:Q1112]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Лантан|Лантан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 502
| [[Церий]]
| [[:ru:Церий|Церий]]
| align=right| 2638
| align=right| [[d:Q1385]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 503
| [[Празеодим]]
| [[:ru:Празеодим|Празеодим]]
| align=right| 3104
| align=right| [[d:Q1386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 504
| [[Неодим]]
| [[:ru:Неодим|Неодим]]
| align=right| 3426
| align=right| [[d:Q1388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 505
| [[Прометий]]
| [[:ru:Прометий|Прометий]]
| align=right| 3379
| align=right| [[d:Q1809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 506
| [[Самарий]]
| [[:ru:Самарий|Самарий]]
| align=right| 4627
| align=right| [[d:Q1819]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Европий]]
| [[:ru:Европий|Европий]]
| align=right| 4468
| align=right| [[d:Q1396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 508
| [[Гадолиний]]
| [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]]
| align=right| 1957
| align=right| [[d:Q1832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Тербий]]
| [[:ru:Тербий|Тербий]]
| align=right| 4131
| align=right| [[d:Q1838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 510
| [[Диспрозий]]
| [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]]
| align=right| 6397
| align=right| [[d:Q1843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 511
| [[]]
| [[:ru:Гольмий|Гольмий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1846]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 512
| [[Эрбий]]
| [[:ru:Эрбий|Эрбий]]
| align=right| 3881
| align=right| [[d:Q1849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Тулий|Тулий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Иттербий|Иттербий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1855]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Лютеций|Лютеций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 516
| [[Гафний]]
| [[:ru:Гафний|Гафний]]
| align=right| 2809
| align=right| [[d:Q1119]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 518
| [[Вольфрам]]
| [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]]
| align=right| 5993
| align=right| [[d:Q743]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 519
| [[Рений]]
| [[:ru:Рений|Рений]]
| align=right| 5459
| align=right| [[d:Q737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 520
| [[Осмий]]
| [[:ru:Осмий|Осмий]]
| align=right| 5766
| align=right| [[d:Q751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 521
| [[Иридий]]
| [[:ru:Иридий|Иридий]]
| align=right| 8572
| align=right| [[d:Q877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 522
| [[Аҡ алтын]]
| [[:ru:Платина|Платина]]
| align=right| 8255
| align=right| [[d:Q880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 523
| [[Алтын]]
| [[:ru:Золото|Золото]]
| align=right| 10348
| align=right| [[d:Q897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 524
| [[Терегөмөш]]
| [[:ru:Ртуть|Ртуть]]
| align=right| 7444
| align=right| [[d:Q925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 525
| [[Таллий]]
| [[:ru:Таллий|Таллий]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 526
| [[Ҡурғаш]]
| [[:ru:Свинец|Свинец]]
| align=right| 7547
| align=right| [[d:Q708]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 527
| [[Висмут]]
| [[:ru:Висмут|Висмут]]
| align=right| 5073
| align=right| [[d:Q942]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 528
| [[Полоний]]
| [[:ru:Полоний|Полоний]]
| align=right| 7488
| align=right| [[d:Q979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 529
| [[Астат]]
| [[:ru:Астат|Астат]]
| align=right| 2601
| align=right| [[d:Q999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 530
| [[Радон]]
| [[:ru:Радон|Радон]]
| align=right| 6895
| align=right| [[d:Q1133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Франций|Франций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 532
| [[Радий]]
| [[:ru:Радий|Радий]]
| align=right| 23851
| align=right| [[d:Q1128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Актиний|Актиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 534
| [[]]
| [[:ru:Торий|Торий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Протактиний|Протактиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 536
| [[Уран (элемент)]]
| [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]]
| align=right| 9019
| align=right| [[d:Q1098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 537
| [[Нептуний]]
| [[:ru:Нептуний|Нептуний]]
| align=right| 5078
| align=right| [[d:Q1105]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 538
| [[Плутоний]]
| [[:ru:Плутоний|Плутоний]]
| align=right| 11340
| align=right| [[d:Q1102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Америций|Америций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 540
| [[Кюрий]]
| [[:ru:Кюрий|Кюрий]]
| align=right| 3891
| align=right| [[d:Q1876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Берклий|Берклий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Калифорний]]
| [[:ru:Калифорний|Калифорний]]
| align=right| 4445
| align=right| [[d:Q1888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1892]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 544
| [[Фермий]]
| [[:ru:Фермий|Фермий]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q1896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 545
| [[]]
| [[:ru:Менделевий|Менделевий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 546
| [[Нобелий]]
| [[:ru:Нобелий|Нобелий]]
| align=right| 4645
| align=right| [[d:Q1901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 548
| [[Резерфордий]]
| [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]]
| align=right| 3736
| align=right| [[d:Q1226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 549
| [[Дубний]]
| [[:ru:Дубний|Дубний]]
| align=right| 7591
| align=right| [[d:Q1232]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 550
| [[Сиборгий]]
| [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]]
| align=right| 7450
| align=right| [[d:Q1234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 551
| [[Борий]]
| [[:ru:Борий|Борий]]
| align=right| 9221
| align=right| [[d:Q1249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Хассий|Хассий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 553
| [[Мейтнерий]]
| [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]]
| align=right| 4342
| align=right| [[d:Q1258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 554
| [[Дармштадтий]]
| [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]]
| align=right| 5944
| align=right| [[d:Q1266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 555
| [[Рентгений]]
| [[:ru:Рентгений|Рентгений]]
| align=right| 4230
| align=right| [[d:Q1272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 556
| [[Коперниций]]
| [[:ru:Коперниций|Коперниций]]
| align=right| 7821
| align=right| [[d:Q1278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 557
| [[Ниһоний]]
| [[:ru:Нихоний|Нихоний]]
| align=right| 8142
| align=right| [[d:Q1301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Флеровий|Флеровий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 559
| [[Московий]]
| [[:ru:Московий|Московий]]
| align=right| 5988
| align=right| [[d:Q1303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 561
| [[]]
| [[:ru:Теннессин|Теннессин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Оганесон|Оганесон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 563
| [[Химик ҡушылмалар]]
| [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]]
| align=right| 13663
| align=right| [[d:Q11173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 564
| [[Кислоталар]]
| [[:ru:Кислоты|Кислоты]]
| align=right| 29985
| align=right| [[d:Q11158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 570
| [[]]
| [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q427956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 576
| [[Нигеҙ (химия)]]
| [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]]
| align=right| 33938
| align=right| [[d:Q11193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 577
| [[]]
| [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 578
| [[]]
| [[:ru:Аммиак|Аммиак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1997]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 581
| [[Һыу]]
| [[:ru:Вода|Вода]]
| align=right| 16735
| align=right| [[d:Q283]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Ацетон|Ацетон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49546]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 584
| [[Спирт]]
| [[:ru:Спирты|Спирты]]
| align=right| 13426
| align=right| [[d:Q156]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[]]
| [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 586
| [[]]
| [[:ru:Алканы|Алканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41581]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Алкены|Алкены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Амиды|Амиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Амины|Амины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Бензол]]
| [[:ru:Бензол|Бензол]]
| align=right| 4423
| align=right| [[d:Q2270]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134192]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:Этан|Этан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Кофеин|Кофеин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q60235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q960800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Кокаин|Кокаин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 597
| [[Этанол]]
| [[:ru:Этанол|Этанол]]
| align=right| 18963
| align=right| [[d:Q153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Этилен|Этилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 599
| [[]]
| [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161210]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 601
| [[]]
| [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Кетоны|Кетоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[Метан]]
| [[:ru:Метан|Метан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Метанол|Метанол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 606
| [[Никотин]]
| [[:ru:Никотин|Никотин]]
| align=right| 7580
| align=right| [[d:Q28086552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 607
| [[Фенол]]
| [[:ru:Фенол|Фенол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Пропан|Пропан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Пропилен|Пропилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 610
| [[]]
| [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3273339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 611
| [[Тоҙҙар]]
| [[:ru:Соли|Соли]]
| align=right| 28649
| align=right| [[d:Q12370]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 612
| [[]]
| [[:ru:Квасцы|Квасцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 613
| [[]]
| [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 614
| [[]]
| [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 615
| [[Кальций карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[Кальций хлориды]]
| [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q288266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 619
| [[]]
| [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 621
| [[Натрий карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]]
| align=right| 35 321 
| align=right| [[d:Q190227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 629
| [[]]
| [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 631
| [[]]
| [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 632
| [[]]
| [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 633
| [[]]
| [[:ru:Пена|Пена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 634
| [[]]
| [[:ru:Гели|Гели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Раствор|Раствор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5447188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 636
| [[]]
| [[:ru:Суспензия|Суспензия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 637
| [[]]
| [[:ru:Пар|Пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q255722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Сплав|Сплав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 639
| [[]]
| [[:ru:Амальгама|Амальгама]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 640
| [[]]
| [[:ru:Латунь|Латунь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 641
| [[Бронза]]
| [[:ru:Бронза|Бронза]]
| align=right| 4696
| align=right| [[d:Q34095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Керамика|Керамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 643
| [[]]
| [[:ru:Чугун|Чугун]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 644
| [[]]
| [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 645
| [[Ҡорос]]
| [[:ru:Сталь|Сталь]]
| align=right| 32240
| align=right| [[d:Q11427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 646
| [[]]
| [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 647
| [[]]
| [[:ru:Таблетки|Таблетки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206077]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 648
| [[Плацебо]]
| [[:ru:Плацебо|Плацебо]]
| align=right| 15506
| align=right| [[d:Q269829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 649
| [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]]
| [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]]
| align=right| 5092
| align=right| [[d:Q8008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 650
| [[Картография]]
| [[:ru:Картография|Картография]]
| align=right| 659
| align=right| [[d:Q42515]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 651
| [[Географик карта]]
| [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]]
| align=right| 6516
| align=right| [[d:Q4006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 652
| [[Тәбиғәт һәләкәте]]
| [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]]
| align=right| 32419
| align=right| [[d:Q8065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 653
| [[Ҡар ишелмәһе]]
| [[:ru:Лавина|Лавина]]
| align=right| 10960
| align=right| [[d:Q7935]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 654
| [[Ҡоролоҡ]]
| [[:ru:Засуха|Засуха]]
| align=right| 4207
| align=right| [[d:Q43059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 655
| [[Һыу баҫыу]]
| [[:ru:Наводнение|Наводнение]]
| align=right| 10154
| align=right| [[d:Q8068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 656
| [[Ер тетрәү]]
| [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]]
| align=right| 20106
| align=right| [[d:Q7944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 657
| [[Цунами]]
| [[:ru:Цунами|Цунами]]
| align=right| 19521
| align=right| [[d:Q8070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[Ер төҙөлөшө]]
| [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1664027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736917]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 662
| [[Геология]]
| [[:ru:Геология|Геология]]
| align=right| 28314
| align=right| [[d:Q1069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 663
| [[]]
| [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 664
| [[Литосфера]]
| [[:ru:Литосфера|Литосфера]]
| align=right| 2301
| align=right| [[d:Q83296]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 665
| [[Ер ҡабығы]]
| [[:ru:Земная кора|Земная кора]]
| align=right| 3845
| align=right| [[d:Q15316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Разлом|Разлом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 667
| [[Тау тоҡомо]]
| [[:ru:Горная порода|Горная порода]]
| align=right| 27984
| align=right| [[d:Q8063]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 668
| [[Базальт]]
| [[:ru:Базальт|Базальт]]
| align=right| 3071
| align=right| [[d:Q43338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 669
| [[Саҡматаш]]
| [[:ru:Кремень|Кремень]]
| align=right| 4047
| align=right| [[d:Q83087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 670
| [[Магмалы тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]]
| align=right| 1964
| align=right| [[d:Q42045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 671
| [[Эзбизташ]]
| [[:ru:Известняк|Известняк]]
| align=right| 4757
| align=right| [[d:Q23757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 672
| [[Магма]]
| [[:ru:Магма|Магма]]
| align=right| 2950
| align=right| [[d:Q42278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 673
| [[Метаморфик тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]]
| align=right| 1047
| align=right| [[d:Q47069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 674
| [[Ултырма тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]]
| align=right| 1149
| align=right| [[d:Q82480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Минералогия|Минералогия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 676
| [[Плиталар тектоникаһы]]
| [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]]
| align=right| 12055
| align=right| [[d:Q7950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 677
| [[]]
| [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 678
| [[]]
| [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12758989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 679
| [[]]
| [[:ru:Надвиг|Надвиг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q496325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 680
| [[]]
| [[:ru:Пироксены|Пироксены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 682
| [[Ҡыр шпаты]]
| [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]]
| align=right| 12905
| align=right| [[d:Q170258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Каолинит|Каолинит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 684
| [[Тальк]]
| [[:ru:Тальк|Тальк]]
| align=right| 4326
| align=right| [[d:Q134583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Слюды|Слюды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q114675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Асбест|Асбест]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 687
| [[]]
| [[:ru:Берилл|Берилл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 688
| [[Зөбәржәт]]
| [[:ru:Изумруд|Изумруд]]
| align=right| 1723
| align=right| [[d:Q43513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 689
| [[Сапфир]]
| [[:ru:Сапфир|Сапфир]]
| align=right| 1048
| align=right| [[d:Q127583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 690
| [[]]
| [[:ru:Рубин|Рубин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 691
| [[]]
| [[:ru:Топаз|Топаз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 692
| [[Гәрәбә]]
| [[:ru:Янтарь|Янтарь]]
| align=right| 38796
| align=right| [[d:Q25381]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 693
| [[]]
| [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 695
| [[Петрология]]
| [[:ru:Петрология|Петрология]]
| align=right| 3515
| align=right| [[d:Q163082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 696
| [[]]
| [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191704]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 697
| [[]]
| [[:ru:Гравий|Гравий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Гранит|Гранит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484924]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 700
| [[]]
| [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Мрамор|Мрамор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 702
| [[Гнейс]]
| [[:ru:Гнейс|Гнейс]]
| align=right| 1825
| align=right| [[d:Q166409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 703
| [[Тупраҡ]]
| [[:ru:Почва|Почва]]
| align=right| 8576
| align=right| [[d:Q36133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 704
| [[Ҡом]]
| [[:ru:Песок|Песок]]
| align=right| 5299
| align=right| [[d:Q34679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Песчаник|Песчаник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Боксит|Боксит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 707
| [[Торф]]
| [[:ru:Торф|Торф]]
| align=right| 6022
| align=right| [[d:Q184624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 708
| [[]]
| [[:ru:Кварцит|Кварцит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237883]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207079]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 711
| [[Геодезия]]
| [[:ru:Геодезия|Геодезия]]
| align=right| 4540
| align=right| [[d:Q131089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 712
| [[]]
| [[:ru:Геофизика|Геофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6500960]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q394352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q857867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 716
| [[]]
| [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101949]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 718
| [[Геохронологик шкала]]
| [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]]
| align=right| 9090
| align=right| [[d:Q43521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 719
| [[Пангея]]
| [[:ru:Пангея|Пангея]]
| align=right| 2293
| align=right| [[d:Q4398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 720
| [[]]
| [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 723
| [[]]
| [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Докембрий|Докембрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Палеозой|Палеозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q75507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 728
| [[]]
| [[:ru:Пермский период|Пермский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 729
| [[Мезозой]]
| [[:ru:Мезозой|Мезозой]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q83222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Юрский период|Юрский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 732
| [[Аҡбур осоро]]
| [[:ru:Меловой период|Меловой период]]
| align=right| 5682
| align=right| [[d:Q44626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 733
| [[Кайнозой]]
| [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]]
| align=right| 2961
| align=right| [[d:Q102416]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 734
| [[Дүртенсел осор]]
| [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]]
| align=right| 3271
| align=right| [[d:Q26185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 735
| [[Голоцен]]
| [[:ru:Голоцен|Голоцен]]
| align=right| 1769
| align=right| [[d:Q25445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Эрозия|Эрозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 738
| [[]]
| [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q623319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 739
| [[]]
| [[:ru:Кекур|Кекур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q747957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 740
| [[]]
| [[:ru:Выветривание|Выветривание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 741
| [[Рельеф формаһы]]
| [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]]
| align=right| 2804
| align=right| [[d:Q271669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 742
| [[Тау]]
| [[:ru:Гора|Гора]]
| align=right| 12035
| align=right| [[d:Q8502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 743
| [[Тау һырты]]
| [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]]
| align=right| 686
| align=right| [[d:Q46831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 744
| [[Яйла]]
| [[:ru:Плато|Плато]]
| align=right| 5304
| align=right| [[d:Q75520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Холм|Холм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 746
| [[Үҙән]]
| [[:ru:Долина|Долина]]
| align=right| 3955
| align=right| [[d:Q39816]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 747
| [[Тигеҙлектәр]]
| [[:ru:Равнина|Равнина]]
| align=right| 4599
| align=right| [[d:Q160091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 748
| [[]]
| [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q465088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 749
| [[]]
| [[:ru:Пляж|Пляж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 750
| [[]]
| [[:ru:Каньон|Каньон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q150784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Клиф|Клиф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 752
| [[Һыубаҫар туғай]]
| [[:ru:Пойма|Пойма]]
| align=right| 4316
| align=right| [[d:Q193110]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Меандр|Меандр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 754
| [[]]
| [[:ru:Оазис|Оазис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 755
| [[Йылға һикәлтәһе]]
| [[:ru:Речной порог|Речной порог]]
| align=right| 4090
| align=right| [[d:Q695793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 756
| [[Шарлауыҡ]]
| [[:ru:Водопад|Водопад]]
| align=right| 2886
| align=right| [[d:Q34038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 757
| [[]]
| [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 758
| [[]]
| [[:ru:Озы|Озы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Фьорд|Фьорд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Спелеология|Спелеология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 761
| [[Мәмерйә]]
| [[:ru:Пещера|Пещера]]
| align=right| 1708
| align=right| [[d:Q35509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 762
| [[Карст]]
| [[:ru:Карст|Карст]]
| align=right| 13677
| align=right| [[d:Q16817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 763
| [[]]
| [[:ru:Атолл|Атолл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 764
| [[Ҡултыҡ]]
| [[:ru:Залив|Залив]]
| align=right| 1283
| align=right| [[d:Q39594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 765
| [[]]
| [[:ru:Побережье|Побережье]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Шельф|Шельф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134851]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 767
| [[Мәрйен рифтары]]
| [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]]
| align=right| 3091
| align=right| [[d:Q11292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 768
| [[Лагуна]]
| [[:ru:Лагуна|Лагуна]]
| align=right| 1446
| align=right| [[d:Q187223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q119253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 770
| [[Ярымутрау]]
| [[:ru:Полуостров|Полуостров]]
| align=right| 1096
| align=right| [[d:Q34763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 771
| [[]]
| [[:ru:Перешеек|Перешеек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 772
| [[Утрау]]
| [[:ru:Остров|Остров]]
| align=right| 6310
| align=right| [[d:Q23442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 774
| [[Вулкан]]
| [[:ru:Вулкан|Вулкан]]
| align=right| 19254
| align=right| [[d:Q8072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Кальдера|Кальдера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 776
| [[]]
| [[:ru:Гейзер|Гейзер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 777
| [[]]
| [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 778
| [[]]
| [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q109391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Некк|Некк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q534282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 782
| [[]]
| [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q674775]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Гайот|Гайот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 785
| [[]]
| [[:ru:Дюна|Дюна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 786
| [[Һыу каналы]]
| [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]]
| align=right| 10542
| align=right| [[d:Q12284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 787
| [[]]
| [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 788
| [[]]
| [[:ru:Польдер|Польдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106259]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 789
| [[]]
| [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Дамба|Дамба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 791
| [[]]
| [[:ru:Карьер|Карьер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Канава|Канава]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2048319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1130322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 794
| [[Сүл]]
| [[:ru:Пустыня|Пустыня]]
| align=right| 15496
| align=right| [[d:Q8514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[Тундра]] Kuzgaul
| [[:ru:Тундра|Тундра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 796
| [[]]
| [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 797
| [[Урман]]
| [[:ru:Лес|Лес]]
| align=right| 16546
| align=right| [[d:Q4421]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 798
| [[]]
| [[:ru:Джунгли|Джунгли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Мангры|Мангры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 800
| [[]]
| [[:ru:Тайга|Тайга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q69564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 801
| [[]]
| [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1048194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 802
| [[Ямғыр урманы]]
| [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]]
| align=right| 3670
| align=right| [[d:Q9444]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 803
| [[]]
| [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 804
| [[]]
| [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q622896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 805
| [[]]
| [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1006733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 806
| [[]]
| [[:ru:Серраду|Серраду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q278512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 807
| [[]]
| [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 808
| [[]]
| [[:ru:Льянос|Льянос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 809
| [[]]
| [[:ru:Луг|Луг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7777019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 810
| [[]]
| [[:ru:Пампа|Пампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 811
| [[]]
| [[:ru:Пастбище|Пастбище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 812
| [[]]
| [[:ru:Прерия|Прерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 813
| [[]]
| [[:ru:Сахель|Сахель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q66065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 814
| [[]]
| [[:ru:Саванна|Саванна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 815
| [[Дала]]
| [[:ru:Степь|Степь]]
| align=right| 6681
| align=right| [[d:Q123991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 816
| [[]]
| [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 817
| [[]]
| [[:ru:Болото|Болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 818
| [[Һаҙлыҡ]]
| [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]]
| align=right| 8338
| align=right| [[d:Q1681353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 819
| [[]]
| [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3240227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 820
| [[]]
| [[:ru:Педосфера|Педосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q941094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 821
| [[]]
| [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q282070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 822
| [[]]
| [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9161265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 823
| [[Ер атмосфераһы]]
| [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]]
| align=right| 10384
| align=right| [[d:Q3230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 824
| [[Атмосфера химияһы]]
| [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q287919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 825
| [[Һауа массаһы]]
| [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216823]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 826
| [[Атмосфера баҫымы]]
| [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]]
| align=right| 2423
| align=right| [[d:Q81809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 827
| [[Һаҙағай]]
| [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]]
| align=right| 2977
| align=right| [[d:Q40609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 828
| [[]]
| [[:ru:Гало|Гало]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186310]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 829
| [[]]
| [[:ru:Мираж|Мираж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q308762]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 830
| [[Йәйғор]]
| [[:ru:Радуга|Радуга]]
| align=right| 9000
| align=right| [[d:Q1052]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 831
| [[]]
| [[:ru:Небо|Небо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 832
| [[]]
| [[:ru:Климатология|Климатология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 833
| [[Климат]]
| [[:ru:Климат|Климат]]
| align=right| 27988
| align=right| [[d:Q7937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 834
| [[Эль-Ниньо]]
| [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]]
| align=right| 34583
| align=right| [[d:Q7939]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFDAB9
| 835
| [[Глобаль йылыныу]]
| [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]]
| align=right| 9562
| align=right| [[d:Q7942]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 836
| [[]]
| [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 837
| [[]]
| [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 838
| [[]]
| [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q135712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 839
| [[Метеорология]]
| [[:ru:Метеорология|Метеорология]]
| align=right| 33216
| align=right| [[d:Q25261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 840
| [[]]
| [[:ru:Барометр|Барометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 841
| [[Дымлылыҡ]]
| [[:ru:Влажность|Влажность]]
| align=right| 290
| align=right| [[d:Q180600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 842
| [[Атмосфера фронттары]]
| [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]]
| align=right| 1815
| align=right| [[d:Q189796]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 843
| [[Һауа торошо]]
| [[:ru:Погода|Погода]]
| align=right| 13265
| align=right| [[d:Q11663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 844
| [[Болот]]
| [[:ru:Облака|Облака]]
| align=right| 37379
| align=right| [[d:Q8074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 845
| [[]]
| [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 846
| [[]]
| [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 847
| [[]]
| [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 848
| [[]]
| [[:ru:Туман|Туман]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37477]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 849
| [[]]
| [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 850
| [[]]
| [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 851
| [[]]
| [[:ru:Гололедица|Гололедица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 852
| [[]]
| [[:ru:Роса|Роса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41097]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 853
| [[]]
| [[:ru:Иней|Иней]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4590598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 854
| [[Ер аҫты һыуҙары]]
| [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]]
| align=right| 6265
| align=right| [[d:Q161598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 855
| [[Боҙборсаҡ]]
| [[:ru:Град|Град]]
| align=right| 9295
| align=right| [[d:Q37602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 856
| [[Ямғыр]]
| [[:ru:Дождь|Дождь]]
| align=right| 36332
| align=right| [[d:Q7925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 857
| [[Ҡар]]
| [[:ru:Снег|Снег]]
| align=right| 32855
| align=right| [[d:Q7561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 858
| [[]]
| [[:ru:Времена года|Времена года]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q24384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 859
| [[Яҙ]]
| [[:ru:Весна|Весна]]
| align=right| 3894
| align=right| [[d:Q1312]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 860
| [[Йәй]]
| [[:ru:Лето|Лето]]
| align=right| 611
| align=right| [[d:Q1313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 861
| [[Көҙ]]
| [[:ru:Осень|Осень]]
| align=right| 4076
| align=right| [[d:Q1314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 862
| [[Ҡыш]]
| [[:ru:Зима|Зима]]
| align=right| 790
| align=right| [[d:Q1311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 863
| [[]]
| [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3117517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 864
| [[]]
| [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 865
| [[]]
| [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2615451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 866
| [[]]
| [[:ru:Антициклон|Антициклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 867
| [[]]
| [[:ru:Циклон|Циклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 868
| [[]]
| [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 869
| [[]]
| [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1197111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 870
| [[Дауыл]]
| [[:ru:Буря|Буря]]
| align=right| 3042
| align=right| [[d:Q81054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 871
| [[]]
| [[:ru:Метель|Метель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 872
| [[]]
| [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182878]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 873
| [[Йәшен һәм ялағай]]
| [[:ru:Молния|Молния]]
| align=right| 9692
| align=right| [[d:Q33741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 874
| [[]]
| [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 875
| [[Күк күкрәү]]
| [[:ru:Гроза|Гроза]]
| align=right| 8718
| align=right| [[d:Q2857578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 876
| [[Ҡойон]]
| [[:ru:Смерч|Смерч]]
| align=right| 10765
| align=right| [[d:Q8081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 877
| [[Тропик циклон]]
| [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]]
| align=right| 44231
| align=right| [[d:Q8092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 878
| [[Ел]]
| [[:ru:Ветер|Ветер]]
| align=right| 33506
| align=right| [[d:Q8094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 879
| [[]]
| [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 880
| [[]]
| [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 881
| [[]]
| [[:ru:Муссон|Муссон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42967]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 882
| [[Бриз]]
| [[:ru:Бриз|Бриз]]
| align=right| 2786
| align=right| [[d:Q81242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 883
| [[]]
| [[:ru:Пассат|Пассат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 884
| [[Гидросфера]]
| [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]]
| align=right| 3927
| align=right| [[d:Q83169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 885
| [[]]
| [[:ru:Криосфера|Криосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q493109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 886
| [[]]
| [[:ru:Гляциология|Гляциология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 887
| [[]]
| [[:ru:Фирн|Фирн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q828861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 888
| [[]]
| [[:ru:Ледник|Ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 889
| [[]]
| [[:ru:Лёд|Лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 890
| [[]]
| [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 891
| [[]]
| [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46966]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 892
| [[]]
| [[:ru:Айсберг|Айсберг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 893
| [[]]
| [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213926]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 894
| [[]]
| [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 895
| [[Гидрология]]
| [[:ru:Гидрология|Гидрология]]
| align=right| 3917
| align=right| [[d:Q42250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 896
| [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]]
| [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]]
| align=right| 13490
| align=right| [[d:Q81041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 897
| [[]]
| [[:ru:Гидрография|Гидрография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 898
| [[Йылға]]
| [[:ru:Река|Река]]
| align=right| 13508
| align=right| [[d:Q4022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 899
| [[]]
| [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 900
| [[]]
| [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 901
| [[Лимнология]]
| [[:ru:Лимнология|Лимнология]]
| align=right| 6209
| align=right| [[d:Q165838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 902
| [[Күл]]
| [[:ru:Озеро|Озеро]]
| align=right| 663
| align=right| [[d:Q23397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 903
| [[]]
| [[:ru:Пруд|Пруд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3253281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 904
| [[]]
| [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 905
| [[]]
| [[:ru:Океанография|Океанография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 906
| [[Океан]]
| [[:ru:Океан|Океан]]
| align=right| 28168
| align=right| [[d:Q9430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 907
| [[Диңгеҙ]]
| [[:ru:Море|Море]]
| align=right| 66879
| align=right| [[d:Q165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 908
| [[]]
| [[:ru:Морские течения|Морские течения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 909
| [[Диңгеҙ кимәле]]
| [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]]
| align=right| 6248
| align=right| [[d:Q125465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 910
| [[]]
| [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q463223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 911
| [[Физика]]
| [[:ru:Физика|Физика]]
| align=right| 32075
| align=right| [[d:Q413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 912
| [[]]
| [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 913
| [[]]
| [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 914
| [[]]
| [[:ru:Осмос|Осмос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 915
| [[]]
| [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 916
| [[]]
| [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 917
| [[]]
| [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 918
| [[]]
| [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81182]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 919
| [[]]
| [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 920
| [[]]
| [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187536]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 921
| [[]]
| [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178036]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 922
| [[]]
| [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q306786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 923
| [[]]
| [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 924
| [[]]
| [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 925
| [[]]
| [[:ru:Плотность|Плотность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 926
| [[]]
| [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 927
| [[]]
| [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 928
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 929
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 930
| [[]]
| [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 931
| [[]]
| [[:ru:Гравитон|Гравитон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103585]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 932
| [[]]
| [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 933
| [[]]
| [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155890]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 934
| [[]]
| [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 935
| [[]]
| [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178150]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 936
| [[]]
| [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 937
| [[]]
| [[:ru:Число Маха|Число Маха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 938
| [[]]
| [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 939
| [[]]
| [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 940
| [[]]
| [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 941
| [[]]
| [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 942
| [[]]
| [[:ru:Насос|Насос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 943
| [[]]
| [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 944
| [[]]
| [[:ru:Прецессия|Прецессия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 945
| [[]]
| [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 946
| [[]]
| [[:ru:Преломление|Преломление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 947
| [[]]
| [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 948
| [[]]
| [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 949
| [[]]
| [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 950
| [[]]
| [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 951
| [[]]
| [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 952
| [[]]
| [[:ru:Длина волны|Длина волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 953
| [[]]
| [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 954
| [[]]
| [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 955
| [[]]
| [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 956
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 957
| [[]]
| [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2661322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 958
| [[]]
| [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 959
| [[]]
| [[:ru:Электролит|Электролит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162908]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 960
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 961
| [[]]
| [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 962
| [[]]
| [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 963
| [[Биофизика]]
| [[:ru:Биофизика|Биофизика]]
| align=right| 16198
| align=right| [[d:Q7100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 964
| [[]]
| [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 965
| [[]]
| [[:ru:Точка росы|Точка росы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 966
| [[]]
| [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 967
| [[]]
| [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 968
| [[]]
| [[:ru:Растворимость|Растворимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 969
| [[]]
| [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 970
| [[]]
| [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 971
| [[]]
| [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 972
| [[]]
| [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 973
| [[]]
| [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 974
| [[]]
| [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 975
| [[]]
| [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 976
| [[]]
| [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 977
| [[Геоцентризм]]
| [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]]
| align=right| 720
| align=right| [[d:Q165800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 978
| [[]]
| [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83481]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 979
| [[]]
| [[:ru:Метроном|Метроном]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 980
| [[]]
| [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 981
| [[]]
| [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178032]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 982
| [[]]
| [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 983
| [[]]
| [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 984
| [[]]
| [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 985
| [[]]
| [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179380]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 986
| [[]]
| [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 987
| [[]]
| [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 988
| [[]]
| [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 989
| [[]]
| [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 990
| [[Гелиоцентризм]]
| [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]]
| align=right| 2139
| align=right| [[d:Q103983]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 991
| [[]]
| [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 992
| [[]]
| [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 993
| [[]]
| [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 994
| [[]]
| [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 995
| [[]]
| [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 996
| [[]]
| [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 997
| [[]]
| [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 998
| [[]]
| [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3236003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 999
| [[]]
| [[:ru:Атомизм|Атомизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1000
| [[]]
| [[:ru:Спин|Спин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133673]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1001
| [[]]
| [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1002
| [[]]
| [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1003
| [[]]
| [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1004
| [[]]
| [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1005
| [[Атом]]
| [[:ru:Атом|Атом]]
| align=right| 29086
| align=right| [[d:Q9121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1006
| [[Энергия]]
| [[:ru:Энергия|Энергия]]
| align=right| 10394
| align=right| [[d:Q11379]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1007
| [[]]
| [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1008
| [[Энергия һаҡланыу законы]]
| [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]]
| align=right| 10056
| align=right| [[d:Q11382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1009
| [[]]
| [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1010
| [[Көс]]
| [[:ru:Сила|Сила]]
| align=right| 29614
| align=right| [[d:Q11402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1011
| [[Гравитация]]
| [[:ru:Гравитация|Гравитация]]
| align=right| 14208
| align=right| [[d:Q11412]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1012
| [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]]
| align=right| 18580
| align=right| [[d:Q11415]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1013
| [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]]
| align=right| 12502
| align=right| [[d:Q11418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1014
| [[]]
| [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1015
| [[]]
| [[:ru:Мощность|Мощность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25342]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1016
| [[]]
| [[:ru:Излучение|Излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1017
| [[]]
| [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186161]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1018
| [[]]
| [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1019
| [[]]
| [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1020
| [[Ваҡыт]]
| [[:ru:Время|Время]]
| align=right| 29518
| align=right| [[d:Q11471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1021
| [[]]
| [[:ru:Планковское время|Планковское время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1022
| [[]]
| [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q468999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1023
| [[Вакуум]]
| [[:ru:Вакуум|Вакуум]]
| align=right| 17791
| align=right| [[d:Q11475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1024
| [[]]
| [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1025
| [[]]
| [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1026
| [[]]
| [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1027
| [[]]
| [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1028
| [[]]
| [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q719512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1029
| [[]]
| [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q420754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1030
| [[]]
| [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1031
| [[]]
| [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q655904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1032
| [[]]
| [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53859]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1033
| [[]]
| [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1034
| [[]]
| [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1035
| [[]]
| [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2333783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1036
| [[]]
| [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1413102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1037
| [[]]
| [[:ru:Ион|Ион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1038
| [[]]
| [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1039
| [[]]
| [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q867448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1040
| [[]]
| [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q853656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1041
| [[]]
| [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725417]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1042
| [[]]
| [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1043
| [[]]
| [[:ru:Оптика|Оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14620]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1044
| [[]]
| [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q586386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1045
| [[]]
| [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q883038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1046
| [[]]
| [[:ru:Светимость|Светимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105902]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1047
| [[]]
| [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q756033]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1048
| [[]]
| [[:ru:Фотоника|Фотоника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q467054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1049
| [[]]
| [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q942347]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1050
| [[]]
| [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1051
| [[]]
| [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1052
| [[]]
| [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214781]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1053
| [[]]
| [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1054
| [[]]
| [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q715396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1055
| [[]]
| [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1056
| [[]]
| [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1057
| [[]]
| [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q895901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1058
| [[]]
| [[:ru:Сингония|Сингония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1059
| [[]]
| [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q284256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1060
| [[]]
| [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1061
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1062
| [[]]
| [[:ru:Кипение|Кипение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1063
| [[]]
| [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1003183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1064
| [[]]
| [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q111059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1065
| [[]]
| [[:ru:Конденсация|Конденсация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1066
| [[]]
| [[:ru:Испарение|Испарение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1067
| [[]]
| [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108000]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1068
| [[]]
| [[:ru:Ионизация|Ионизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1069
| [[]]
| [[:ru:Плавление|Плавление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1070
| [[]]
| [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1071
| [[]]
| [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1072
| [[]]
| [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1073
| [[Агрегат хәл]]
| [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]]
| align=right| 17768
| align=right| [[d:Q11430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1074
| [[]]
| [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1075
| [[]]
| [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1076
| [[Газ]]
| [[:ru:Газ|Газ]]
| align=right| 31571
| align=right| [[d:Q11432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1077
| [[Шыйыҡлыҡ]]
| [[:ru:Жидкость|Жидкость]]
| align=right| 27966
| align=right| [[d:Q11435]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1078
| [[Плазма]]
| [[:ru:Плазма|Плазма]]
| align=right| 17255
| align=right| [[d:Q10251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1079
| [[]]
| [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q733096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1080
| [[Ҡаты есем]]
| [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]]
| align=right| 10375
| align=right| [[d:Q11438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1081
| [[]]
| [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1082
| [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]]
| [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]]
| align=right| 11458
| align=right| [[d:Q849919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1083
| [[]]
| [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1084
| [[]]
| [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q649803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1085
| [[Электр]]
| [[:ru:Электричество|Электричество]]
| align=right| 10777
| align=right| [[d:Q12725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1086
| [[Магнит]]
| [[:ru:Магнит|Магнит]]
| align=right| 23435
| align=right| [[d:Q11421]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1087
| [[]]
| [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3294789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1088
| [[]]
| [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q497166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1089
| [[]]
| [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1090
| [[]]
| [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1091
| [[]]
| [[:ru:Электростатика|Электростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1092
| [[]]
| [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1093
| [[]]
| [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1094
| [[]]
| [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1095
| [[]]
| [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1096
| [[]]
| [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1097
| [[]]
| [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1098
| [[]]
| [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1099
| [[]]
| [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1266982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1100
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q988780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1101
| [[]]
| [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1102
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1103
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177625]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1104
| [[Электромагнит нурланыш]]
| [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]]
| align=right| 22868
| align=right| [[d:Q12969754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1105
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1106
| [[]]
| [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1107
| [[]]
| [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1108
| [[Инфраҡыҙыл нурланыш]]
| [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]]
| align=right| 30650
| align=right| [[d:Q11388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1109
| [[]]
| [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1110
| [[Ультрафиолет нурланыш]]
| [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]]
| align=right| 9322
| align=right| [[d:Q11391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1111
| [[]]
| [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1112
| [[]]
| [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1113
| [[]]
| [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1114
| [[]]
| [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q665093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1115
| [[Электр тогы]]
| [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]]
| align=right| 9788
| align=right| [[d:Q11651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1116
| [[]]
| [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1117
| [[Магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]]
| align=right| 10422
| align=right| [[d:Q11408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1118
| [[]]
| [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1119
| [[]]
| [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1120
| [[]]
| [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1121
| [[]]
| [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1122
| [[]]
| [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41591]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1123
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q854659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1124
| [[]]
| [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1125
| [[]]
| [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1126
| [[]]
| [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1127
| [[]]
| [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193972]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1128
| [[]]
| [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1129
| [[Механика]]
| [[:ru:Механика|Механика]]
| align=right| 8195
| align=right| [[d:Q41217]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1130
| [[]]
| [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1131
| [[]]
| [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1132
| [[]]
| [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1133
| [[]]
| [[:ru:Кинематика|Кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1134
| [[]]
| [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q471872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1135
| [[]]
| [[:ru:Статика|Статика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1136
| [[]]
| [[:ru:Реология|Реология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271707]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1137
| [[Тирбәлеү]]
| [[:ru:Колебания|Колебания]]
| align=right| 2915
| align=right| [[d:Q170475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1138
| [[]]
| [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1139
| [[Классик механика]]
| [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]]
| align=right| 28882
| align=right| [[d:Q11397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1140
| [[]]
| [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1141
| [[]]
| [[:ru:Трение|Трение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1142
| [[]]
| [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q837940]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1143
| [[]]
| [[:ru:Инерция|Инерция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1144
| [[]]
| [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1145
| [[Масса]]
| [[:ru:Масса|Масса]]
| align=right| 12503
| align=right| [[d:Q11423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1146
| [[]]
| [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1147
| [[]]
| [[:ru:Импульс|Импульс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1148
| [[]]
| [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1149
| [[Тиҙләнеш]]
| [[:ru:Ускорение|Ускорение]]
| align=right| 31469
| align=right| [[d:Q11376]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1150
| [[]]
| [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1151
| [[]]
| [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3711325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1152
| [[Тиҙлек]]
| [[:ru:Скорость|Скорость]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q11465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1153
| [[]]
| [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1154
| [[]]
| [[:ru:Вращение|Вращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1155
| [[]]
| [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1156
| [[]]
| [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1157
| [[]]
| [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1158
| [[]]
| [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169973]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1159
| [[]]
| [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1160
| [[]]
| [[:ru:Момент силы|Момент силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1161
| [[]]
| [[:ru:Вес|Вес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25288]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1162
| [[]]
| [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1163
| [[]]
| [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1080293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1164
| [[]]
| [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1165
| [[]]
| [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q507234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1166
| [[]]
| [[:ru:Упругость|Упругость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1167
| [[]]
| [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1168
| [[]]
| [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1169
| [[]]
| [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569057]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1170
| [[]]
| [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q240553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1171
| [[]]
| [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1172
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1173
| [[]]
| [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1174
| [[]]
| [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6497624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1175
| [[]]
| [[:ru:Конвекция|Конвекция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1176
| [[]]
| [[:ru:Диффузия|Диффузия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1177
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1178
| [[]]
| [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1179
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1180
| [[]]
| [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1181
| [[]]
| [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170749]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1182
| [[]]
| [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1183
| [[]]
| [[:ru:Вязкость|Вязкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128709]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1184
| [[Квант механикаһы]]
| [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]]
| align=right| 12026
| align=right| [[d:Q944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1185
| [[]]
| [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q238170]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1186
| [[]]
| [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1187
| [[]]
| [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1188
| [[]]
| [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1189
| [[]]
| [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1190
| [[]]
| [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1191
| [[]]
| [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1192
| [[]]
| [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2362761]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1193
| [[]]
| [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1194
| [[]]
| [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1195
| [[Ядро физикаһы]]
| [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]]
| align=right| 6276
| align=right| [[d:Q81197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1196
| [[]]
| [[:ru:Изотопы|Изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1197
| [[Ядро бүленеше]]
| [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]]
| align=right| 11306
| align=right| [[d:Q11429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1198
| [[]]
| [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1199
| [[Токамак]]
| [[:ru:Токамак|Токамак]]
| align=right| 13628
| align=right| [[d:Q188589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1200
| [[]]
| [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q641442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1201
| [[Радиоактив тарҡалыу]]
| [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]]
| align=right| 28737
| align=right| [[d:Q11448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1202
| [[]]
| [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1203
| [[]]
| [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1204
| [[]]
| [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1205
| [[]]
| [[:ru:Частица|Частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1621273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1206
| [[]]
| [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1207
| [[]]
| [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1208
| [[]]
| [[:ru:Теория струн|Теория струн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1209
| [[]]
| [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1210
| [[]]
| [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1211
| [[]]
| [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1212
| [[]]
| [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1213
| [[]]
| [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q689863]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1214
| [[]]
| [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1215
| [[]]
| [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q944533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1216
| [[]]
| [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1217
| [[]]
| [[:ru:Фермион|Фермион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1218
| [[]]
| [[:ru:Лептоны|Лептоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1219
| [[Электрон]]
| [[:ru:Электрон|Электрон]]
| align=right| 24924
| align=right| [[d:Q2225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1220
| [[]]
| [[:ru:Мюон|Мюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1221
| [[]]
| [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1222
| [[]]
| [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1223
| [[]]
| [[:ru:Кварк|Кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6718]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1224
| [[]]
| [[:ru:U-кварк|U-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6732]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1225
| [[]]
| [[:ru:D-кварк|D-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1226
| [[]]
| [[:ru:C-кварк|C-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1227
| [[]]
| [[:ru:S-кварк|S-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1228
| [[]]
| [[:ru:T-кварк|T-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1229
| [[]]
| [[:ru:B-кварк|B-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1230
| [[]]
| [[:ru:Адрон|Адрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1231
| [[]]
| [[:ru:Барион|Барион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1232
| [[]]
| [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1233
| [[]]
| [[:ru:Протон|Протон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1234
| [[]]
| [[:ru:Мезон|Мезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1235
| [[]]
| [[:ru:Бозон|Бозон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1236
| [[]]
| [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1237
| [[]]
| [[:ru:Глюон|Глюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1238
| [[]]
| [[:ru:Фотон|Фотон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1239
| [[]]
| [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1240
| [[]]
| [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1241
| [[]]
| [[:ru:Антивещество|Антивещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1242
| [[]]
| [[:ru:Античастицы|Античастицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1243
| [[]]
| [[:ru:Позитрон|Позитрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1244
| [[]]
| [[:ru:Антиводород|Антиводород]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1245
| [[]]
| [[:ru:Антипротон|Антипротон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1246
| [[]]
| [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1247
| [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]]
| align=right| 13329
| align=right| [[d:Q43514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1248
| [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]]
| align=right| 88152
| align=right| [[d:Q11452]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1249
| [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]]
| align=right| 30282
| align=right| [[d:Q11455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1250
| [[]]
| [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q836595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1251
| [[]]
| [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1252
| [[]]
| [[:ru:Теплота|Теплота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1253
| [[Температура]]
| [[:ru:Температура|Температура]]
| align=right| 29702
| align=right| [[d:Q11466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1254
| [[Термодинамика]]
| [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]]
| align=right| 33541
| align=right| [[d:Q11473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1255
| [[]]
| [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1256
| [[]]
| [[:ru:Энтропия|Энтропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1257
| [[]]
| [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1258
| [[]]
| [[:ru:Давление|Давление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1259
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1260
| [[]]
| [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q334631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1261
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1262
| [[]]
| [[:ru:Волна|Волна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1263
| [[]]
| [[:ru:Акустика|Акустика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1264
| [[Тауыш]]
| [[:ru:Звук|Звук]]
| align=right| 13391
| align=right| [[d:Q11461]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1265
| [[]]
| [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1266
| [[]]
| [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1267
| [[]]
| [[:ru:Дифракция|Дифракция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1268
| [[Йышлыҡ]]
| [[:ru:Частота|Частота]]
| align=right| 12596
| align=right| [[d:Q11652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1269
| [[]]
| [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q136980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1270
| [[Яҡтылыҡ]]
| [[:ru:Свет|Свет]]
| align=right| 32087
| align=right| [[d:Q9128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1271
| [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]]
| [[:ru:Скорость света|Скорость света]]
| align=right| 9417
| align=right| [[d:Q2111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1272
| [[]]
| [[:ru:Шум|Шум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1273
| [[]]
| [[:ru:Резонанс|Резонанс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1274
| [[]]
| [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1275
| [[Үлсәү]]
| [[:ru:Измерение|Измерение]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q12453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1276
| [[]]
| [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2041172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1277
| [[]]
| [[:ru:Высотомер|Высотомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1278
| [[]]
| [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1279
| [[]]
| [[:ru:Датчик|Датчик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167676]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1280
| [[]]
| [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1281
| [[]]
| [[:ru:Теодолит|Теодолит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1282
| [[]]
| [[:ru:Термометр|Термометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1283
| [[]]
| [[:ru:Весы|Весы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1284
| [[]]
| [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1285
| [[]]
| [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1286
| [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]
| [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]]
| align=right| 19525
| align=right| [[d:Q12457]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1287
| [[Метрология]]
| [[:ru:Метрология|Метрология]]
| align=right| 8715
| align=right| [[d:Q394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1288
| [[]]
| [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1289
| [[]]
| [[:ru:Радиан|Радиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1290
| [[]]
| [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177612]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1291
| [[]]
| [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1292
| [[]]
| [[:ru:Акр|Акр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1293
| [[]]
| [[:ru:Гектар|Гектар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1294
| [[]]
| [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81454]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1295
| [[]]
| [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1296
| [[]]
| [[:ru:Фут|Фут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1297
| [[Дюйм]]
| [[:ru:Дюйм|Дюйм]]
| align=right| 1489
| align=right| [[d:Q218593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1298
| [[]]
| [[:ru:Световой год|Световой год]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1299
| [[Метр]]
| [[:ru:Метр|Метр]]
| align=right| 36981
| align=right| [[d:Q11573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1300
| [[Миль]]
| [[:ru:Миля|Миля]]
| align=right| 1024
| align=right| [[d:Q253276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1301
| [[]]
| [[:ru:Морская миля|Морская миля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1302
| [[]]
| [[:ru:Парсек|Парсек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1303
| [[]]
| [[:ru:Ярд|Ярд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1304
| [[Секунд]]
| [[:ru:Секунда|Секунда]]
| align=right| 28876
| align=right| [[d:Q11574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1305
| [[Минут]]
| [[:ru:Минута|Минута]]
| align=right| 764
| align=right| [[d:Q7727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1306
| [[]]
| [[:ru:Час|Час]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1307
| [[Тәүлек]]
| [[:ru:Сутки|Сутки]]
| align=right| 34408
| align=right| [[d:Q573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1308
| [[Аҙна]]
| [[:ru:Неделя|Неделя]]
| align=right| 4471
| align=right| [[d:Q23387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1309
| [[Ай (ваҡыт)]]
| [[:ru:Месяц|Месяц]]
| align=right| 3985
| align=right| [[d:Q5151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1310
| [[Йыл]]
| [[:ru:Год|Год]]
| align=right| 38398
| align=right| [[d:Q577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1311
| [[]]
| [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1312
| [[Мең йыллыҡ]]
| [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]]
| align=right| 130
| align=right| [[d:Q36507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1313
| [[]]
| [[:ru:Галлон|Галлон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1314
| [[Литр]]
| [[:ru:Литр|Литр]]
| align=right| 10007
| align=right| [[d:Q11582]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1315
| [[]]
| [[:ru:Вольт|Вольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1316
| [[]]
| [[:ru:Ом|Ом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1317
| [[]]
| [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1318
| [[]]
| [[:ru:Фарад|Фарад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1319
| [[]]
| [[:ru:Кулон|Кулон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1320
| [[]]
| [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163354]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1321
| [[]]
| [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1322
| [[]]
| [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1323
| [[Ватт]]
| [[:ru:Ватт|Ватт]]
| align=right| 8548
| align=right| [[d:Q25236]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1324
| [[]]
| [[:ru:Ампер|Ампер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1325
| [[]]
| [[:ru:Кандела|Кандела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83216]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1326
| [[]]
| [[:ru:Люмен|Люмен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1327
| [[]]
| [[:ru:Люкс|Люкс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1328
| [[]]
| [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1329
| [[]]
| [[:ru:Джоуль|Джоуль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1330
| [[]]
| [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1331
| [[]]
| [[:ru:Калория|Калория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1332
| [[]]
| [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1333
| [[Килограмм]]
| [[:ru:Килограмм|Килограмм]]
| align=right| 16003
| align=right| [[d:Q11570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1334
| [[]]
| [[:ru:Тонна|Тонна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1335
| [[]]
| [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q100995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1336
| [[]]
| [[:ru:Унция|Унция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1337
| [[]]
| [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1338
| [[]]
| [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1339
| [[]]
| [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1340
| [[]]
| [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1341
| [[Байт]]
| [[:ru:Байт|Байт]]
| align=right| 758
| align=right| [[d:Q8799]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1342
| [[]]
| [[:ru:Бит|Бит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1343
| [[]]
| [[:ru:Бод|Бод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1344
| [[]]
| [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1345
| [[]]
| [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1346
| [[]]
| [[:ru:Зиверт|Зиверт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103246]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1347
| [[]]
| [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1348
| [[]]
| [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1349
| [[]]
| [[:ru:Кельвин|Кельвин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11579]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1350
| [[]]
| [[:ru:Децибел|Децибел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5329]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>eiwyvhwdgyqm7d9spytvcb8iufvullv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294802</id>
      <parentid>1294789</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T15:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәбиғи фәндәр */</comment>
      <origin>1294802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225899" sha1="572wgm89xzvo89otmjf0dagj4k2x5aj" xml:space="preserve">== Тәбиғи фәндәр ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943.

Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Фән]]
| [[:ru:Наука|Наука]]
| align=right| 34128
| align=right| [[d:Q336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 2
| [[Эксперимент]]
| [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 3
| [[Лаборатория]]
| [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]]
| align=right| 1729
| align=right| [[d:Q483242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Лаборатор йыһаз]]
| [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q834028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 5
| [[Тәбиғәт]]
| [[:ru:Природа|Природа]]
| align=right| 22105
| align=right| [[d:Q7860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193181]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[]]
| [[:ru:Исследование|Исследование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[Фәнни ысул]]
| [[:ru:Научный метод|Научный метод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 9
| [[Фәнни теория]]
| [[:ru:Научная теория|Научная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3239681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[Ғалим]]
| [[:ru:Учёный|Учёный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 11
| [[Астрономия]]
| [[:ru:Астрономия|Астрономия]]
| align=right| 44131
| align=right| [[d:Q333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[Астробиология]]
| [[:ru:Астробиология|Астробиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q411]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q943247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Ерҙән ситтәге тереклек]]
| [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]]
| align=right| 12117
| align=right| [[d:Q181508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2028919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[Астрометрия]]
| [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q740898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[]]
| [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[Параллакс]]
| [[:ru:Параллакс|Параллакс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[Фотометрия (астрономия)]]
| [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1073340]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 21
| [[Күк координаталар системаһы]]
| [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q86394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 22
| [[]]
| [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[]]
| [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 24
| [[Күк экваторы]]
| [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[Күк сфераһы]]
| [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 26
| [[Көн менән төн тигеҙләнеше]]
| [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]]
| align=right| 5285
| align=right| [[d:Q1315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[Эклиптика]]
| [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 28
| [[Офоҡ]]
| [[:ru:Горизонт|Горизонт]]
| align=right| 12754
| align=right| [[d:Q43261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 29
| [[Надир]]
| [[:ru:Надир|Надир]]
| align=right| 3375
| align=right| [[d:Q145825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Ҡояш торошо]]
| [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]]
| align=right| 10940
| align=right| [[d:Q123524]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 31
| [[Йондоҙҙар картаһы]]
| [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]]
| align=right| 17477
| align=right| [[d:Q842617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 32
| [[Зенит]]
| [[:ru:Зенит|Зенит]]
| align=right| 4404
| align=right| [[d:Q82806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 33
| [[Зодиак]]
| [[:ru:Зодиак|Зодиак]]
| align=right| 20292
| align=right| [[d:Q40540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Йондоҙлоҡ]]
| [[:ru:Созвездие|Созвездие]]
| align=right| 1624
| align=right| [[d:Q8928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 35
| [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q9256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 36
| [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]]
| align=right| 1491
| align=right| [[d:Q10576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 37
| [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 38
| [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]]
| align=right| 1559
| align=right| [[d:Q9253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 39
| [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]]
| align=right| 1500
| align=right| [[d:Q10584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 40
| [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Возничий|Возничий]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 41
| [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волопас|Волопас]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q8667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 42
| [[Жираф (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q8832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q8849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 44
| [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]]
| align=right| 1560
| align=right| [[d:Q10452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 45
| [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 46
| [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]]
| align=right| 1582
| align=right| [[d:Q9305]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 47
| [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q10535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Киль (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10470]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 49
| [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]]
| align=right| 1551
| align=right| [[d:Q10464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Центавр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 51
| [[Цефей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]]
| align=right| 1529
| align=right| [[d:Q10468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 52
| [[Кит (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]]
| align=right| 1433
| align=right| [[d:Q8839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]]
| align=right| 1576
| align=right| [[d:Q10425]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 54
| [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]]
| align=right| 1577
| align=right| [[d:Q9285]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]]
| align=right| 1602
| align=right| [[d:Q10413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 56
| [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]]
| align=right| 1581
| align=right| [[d:Q10406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 57
| [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q10517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]]
| align=right| 1512
| align=right| [[d:Q9282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 59
| [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q10542]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]]
| align=right| 1544
| align=right| [[d:Q8921]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q9302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 62
| [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 63
| [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]]
| align=right| 1557
| align=right| [[d:Q10438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 64
| [[Эридан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q8923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 66
| [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Гидра (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]]
| align=right| 1455
| align=right| [[d:Q10578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q10430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 70
| [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]]
| align=right| 1583
| align=right| [[d:Q10403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 71
| [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]]
| align=right| 1498
| align=right| [[d:Q10446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 72
| [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 73
| [[Бүре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]]
| align=right| 1486
| align=right| [[d:Q10571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]]
| align=right| 1507
| align=right| [[d:Q10443]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 75
| [[Лира (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10484]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 76
| [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 77
| [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змееносец|Змееносец]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q8906]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 78
| [[Орион (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 79
| [[Пегас (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]]
| align=right| 1526
| align=right| [[d:Q8864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 80
| [[Персей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q8679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 82
| [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]]
| align=right| 1612
| align=right| [[d:Q10409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Корма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]]
| align=right| 1504
| align=right| [[d:Q9251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 84
| [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 85
| [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]]
| align=right| 1492
| align=right| [[d:Q10513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 86
| [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q8866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Саян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]]
| align=right| 1513
| align=right| [[d:Q8865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]]
| align=right| 1503
| align=right| [[d:Q10529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 89
| [[Йылан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 90
| [[Секстант (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]]
| align=right| 3576
| align=right| [[d:Q10525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 91
| [[Буға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]]
| align=right| 1525
| align=right| [[d:Q10570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]]
| align=right| 1521
| align=right| [[d:Q10565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q10422]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 94
| [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]]
| align=right| 1543
| align=right| [[d:Q8918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 95
| [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]]
| align=right| 1598
| align=right| [[d:Q10478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 97
| [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]]
| align=right| 1427
| align=right| [[d:Q8842]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 98
| [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]]
| align=right| 1567
| align=right| [[d:Q10519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 99
| [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]]
| [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]]
| align=right| 19408
| align=right| [[d:Q1074076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Красная птица|Красная птица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1059392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1072455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q515882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Центавр A|Центавр A]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 108
| [[Галлей кометаһы]]
| [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]]
| align=right| 33332
| align=right| [[d:Q23054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Оло Магеллан Болото]]
| [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]]
| align=right| 22924
| align=right| [[d:Q49957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 115
| [[]]
| [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[]]
| [[:ru:Местная группа|Местная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 118
| [[]]
| [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 119
| [[Ҡош юлы]]
| [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]]
| align=right| 13949
| align=right| [[d:Q321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 120
| [[Андромеда галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]]
| align=right| 30070
| align=right| [[d:Q2469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 121
| [[Өсмөйөш галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]]
| align=right| 15335
| align=right| [[d:Q13724]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 122
| [[Ҡояш системаһы]]
| [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]]
| align=right| 90225
| align=right| [[d:Q544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 123
| [[Ҡояш]]
| [[:ru:Солнце|Солнце]]
| align=right| 15406
| align=right| [[d:Q525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 124
| [[Меркурий]]
| [[:ru:Меркурий|Меркурий]]
| align=right| 32822
| align=right| [[d:Q308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 125
| [[Сулпан]]
| [[:ru:Венера|Венера]]
| align=right| 12126
| align=right| [[d:Q313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 126
| [[Ер]]
| [[:ru:Земля|Земля]]
| align=right| 12997
| align=right| [[d:Q2]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 127
| [[Ай (юлдаш)]]
| [[:ru:Луна|Луна]]
| align=right| 9802
| align=right| [[d:Q405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 128
| [[Марс]]
| [[:ru:Марс|Марс]]
| align=right| 16684
| align=right| [[d:Q111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 129
| [[Деймос]]
| [[:ru:Деймос|Деймос]]
| align=right| 11931
| align=right| [[d:Q7548]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 130
| [[Фобос]]
| [[:ru:Фобос|Фобос]]
| align=right| 23478
| align=right| [[d:Q7547]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 131
| [[Астероидтар билбауы]]
| [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]]
| align=right| 121960
| align=right| [[d:Q2179]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 132
| [[Церера (кәрлә планета)]]
| [[:ru:Церера|Церера]]
| align=right| 41677
| align=right| [[d:Q596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 133
| [[Юпитер]]
| [[:ru:Юпитер|Юпитер]]
| align=right| 29548
| align=right| [[d:Q319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[Ио (юлдаш)]]
| [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 136
| [[Ганимед (юлдаш)]]
| [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]]
| align=right| 39858
| align=right| [[d:Q3169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[Каллисто(юлдаш)]]
| [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 138
| [[Сатурн (планета)]]
| [[:ru:Сатурн|Сатурн]]
| align=right| 39905
| align=right| [[d:Q193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 139
| [[Энцелад (юлдаш)]]
| [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]]
| align=right| 48608
| align=right| [[d:Q3303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Титан (юлдаш)]]
| [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]]
| align=right| 28007
| align=right| [[d:Q2565]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 141
| [[Уран (планета)]]
| [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]]
| align=right| 50512
| align=right| [[d:Q324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 142
| [[Нептун]]
| [[:ru:Нептун|Нептун]]
| align=right| 15790
| align=right| [[d:Q332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 143
| [[Тритон (юлдаш)]]
| [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]]
| align=right| 31353
| align=right| [[d:Q3359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 144
| [[Плутон]]
| [[:ru:Плутон|Плутон]]
| align=right| 11326
| align=right| [[d:Q339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Эрида|Эрида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Макемаке|Макемаке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 149
| [[Койпер билбауы]]
| [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]]
| align=right| 33177
| align=right| [[d:Q427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q73561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[Сириус]]
| [[:ru:Сириус|Сириус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Канопус|Канопус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Арктур|Арктур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Вега|Вега]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 158
| [[Ригель (йондоҙ)]]
| [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]]
| align=right| 7466
| align=right| [[d:Q12126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Процион|Процион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Ахернар|Ахернар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 161
| [[]]
| [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12124]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Альтаир|Альтаир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12975]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q88540091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 165
| [[]]
| [[:ru:Спика|Спика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 166
| [[]]
| [[:ru:Антарес|Антарес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 167
| [[]]
| [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 168
| [[]]
| [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Денеб (йондоҙ)]]
| [[:ru:Денеб|Денеб]]
| align=right| 4876
| align=right| [[d:Q12179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q370994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Акрукс|Акрукс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Хадар|Хадар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 173
| [[Алголь (йондоҙ)]]
| [[:ru:Алголь|Алголь]]
| align=right| 4928
| align=right| [[d:Q13080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:3C 273|3C 273]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q229318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[Күк механикаһы]]
| [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[Тотолоу (астрономия)]]
| [[:ru:Затмение|Затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 180
| [[Ай тотолоу]]
| [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]]
| align=right| 1810
| align=right| [[d:Q44235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[Ҡояш тотолоу]]
| [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 182
| [[Эфемерида]]
| [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[]]
| [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]
| [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[кеплер закондары]]
| [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[Лагранж нөктәһе]]
| [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[Тәбиғи юлдаш]]
| [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[Орбита]]
| [[:ru:Орбита|Орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4130]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q663611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 193
| [[]]
| [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[Астродинамика]]
| [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[]]
| [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232976]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Ҡара упҡын]]
| [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]]
| align=right| 49990
| align=right| [[d:Q589]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 200
| [[]]
| [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[Йыһан нурҙары]]
| [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 203
| [[Галактика]]
| [[:ru:Галактика|Галактика]]
| align=right| 11655
| align=right| [[d:Q318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Галактикалар тупланмаһы]]
| [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]]
| align=right| 2816
| align=right| [[d:Q204107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[Галактикалар төркөмө]]
| [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1491746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q656857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Область H II|Область H II]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Туманность|Туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[Ҡояш еле]]
| [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[Йондоҙҙар тупланмаһы]]
| [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[]]
| [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Блазар|Блазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Квазар|Квазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213930]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 229
| [[]]
| [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q726611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 231
| [[]]
| [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 232
| [[Обсерватория]]
| [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]]
| align=right| 2896
| align=right| [[d:Q62832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Космология|Космология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q500699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 235
| [[Ҙур шартлау]]
| [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]]
| align=right| 28821
| align=right| [[d:Q323]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1995140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 243
| [[]]
| [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13599969]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 245
| [[Ғаләм]]
| [[:ru:Вселенная|Вселенная]]
| align=right| 20440
| align=right| [[d:Q1]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 246
| [[]]
| [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 247
| [[Астероид]]
| [[:ru:Астероид|Астероид]]
| align=right| 15440
| align=right| [[d:Q3863]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 248
| [[Комета]]
| [[:ru:Комета|Комета]]
| align=right| 15157
| align=right| [[d:Q3559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 249
| [[]]
| [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Малая планета|Малая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1022867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 251
| [[Планета]]
| [[:ru:Планета|Планета]]
| align=right| 20679
| align=right| [[d:Q634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121750]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 255
| [[Йондоҙҙар]]
| [[:ru:Звезда|Звезда]]
| align=right| 20445
| align=right| [[d:Q523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[]]
| [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215913]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 259
| [[]]
| [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3270143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Металличность|Металличность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[Планета системаһы]]
| [[:ru:Планетная система|Планетная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13632]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 265
| [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]
| [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[]]
| [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q368442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1047034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6440]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1057093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q595871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3235978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Пульсар|Пульсар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3686031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101017]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q78974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425597]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 301
| [[Флогистон]]
| [[:ru:Флогистон|Флогистон]]
| align=right| 2003
| align=right| [[d:Q193353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[Стехиометрия]]
| [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Тритий|Тритий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Растворитель|Растворитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Геохимия|Геохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[]]
| [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 314
| [[]]
| [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21006887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Окислитель|Окислитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 323
| [[Валент электрондар]]
| [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]]
| align=right| 4414
| align=right| [[d:Q107414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Адгезия|Адгезия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 325
| [[]]
| [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Валентность|Валентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 327
| [[Космос саңы]]
| [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]]
| align=right| 2929
| align=right| [[d:Q193384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20826683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Изомер|Изомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 331
| [[Химия]]
| [[:ru:Химия|Химия]]
| align=right| 11099
| align=right| [[d:Q2329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q397334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 333
| [[Биохимия]]
| [[:ru:Биохимия|Биохимия]]
| align=right| 28932
| align=right| [[d:Q7094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Электролиз|Электролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q64403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q321355]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q495304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 339
| [[Органик булмаған химия]]
| [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]]
| align=right| 10010
| align=right| [[d:Q11165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 340
| [[Материалдар өйрәнеү]]
| [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]]
| align=right| 5529
| align=right| [[d:Q228736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}}
| [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Органик химия]]
| [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]]
| align=right| 10899
| align=right| [[d:Q11351]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 346
| [[Фотохимия]]
| [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]]
| align=right| 3526
| align=right| [[d:Q188651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 347
| [[Физик химия]]
| [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]]
| align=right| 9858
| align=right| [[d:Q11372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q750446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 350
| [[Алхимия]]
| [[:ru:Алхимия|Алхимия]]
| align=right| 1364
| align=right| [[d:Q39689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127920]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q245031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 357
| [[Молекула]]
| [[:ru:Молекула|Молекула]]
| align=right| 13165
| align=right| [[d:Q11369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q378751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Катализ|Катализ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82264]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 365
| [[]]
| [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Горение|Горение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 368
| [[Ут]]
| [[:ru:Огонь|Огонь]]
| align=right| 9682
| align=right| [[d:Q3196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[Алмашыу реакцияһы]]
| [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13533728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q373406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]]
| [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Коррозия|Коррозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q137056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[Алмаштырыу реакциялары]]
| [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q273499]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Химик|Химик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q593644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 380
| [[Аналитик химия]]
| [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]]
| align=right| 11866
| align=right| [[d:Q2346]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Хроматография|Хроматография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q865545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13553575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Материал|Материал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 387
| [[Балсыҡ]]
| [[:ru:Глина|Глина]]
| align=right| 4125
| align=right| [[d:Q42302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 388
| [[Быяла]]
| [[:ru:Стекло|Стекло]]
| align=right| 10303
| align=right| [[d:Q11469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Масло|Масло]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Полимеры|Полимеры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81163]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 391
| [[Минерал]]
| [[:ru:Минерал|Минерал]]
| align=right| 10145
| align=right| [[d:Q7946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 392
| [[Гипс]]
| [[:ru:Гипс|Гипс]]
| align=right| 4982
| align=right| [[d:Q82658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 393
| [[Аш тоҙо]]
| [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]]
| align=right| 3021
| align=right| [[d:Q11254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7130787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 395
| [[Алмас (минерал)]]
| [[:ru:Алмаз|Алмаз]]
| align=right| 49384
| align=right| [[d:Q5283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 396
| [[Графит]]
| [[:ru:Графит|Графит]]
| align=right| 17984
| align=right| [[d:Q5309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Кварц|Кварц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43010]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Оксиды|Оксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50690]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 399
| [[]]
| [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Озон|Озон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Хлориды|Хлориды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44791900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Нитраты|Нитраты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182168]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2182492]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Силиконы|Силиконы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 409
| [[]]
| [[:ru:Тиолы|Тиолы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101487]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 413
| [[Ароматик берләшмәләр]]
| [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]]
| align=right| 4859
| align=right| [[d:Q19834818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Алкины|Алкины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 415
| [[Химик элемент]]
| [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]]
| align=right| 18092
| align=right| [[d:Q11344]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 416
| [[Химик элементтар исемлеге]]
| [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]]
| align=right| 27290
| align=right| [[d:Q6102450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[Атом массаһы]]
| [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3840065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 419
| [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]
| [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]]
| align=right| 19913
| align=right| [[d:Q10693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 421
| [[Металдар]]
| [[:ru:Металлы|Металлы]]
| align=right| 16221
| align=right| [[d:Q11426]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19563]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 424
| [[Лантаноидтар]]
| [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]]
| align=right| 3302
| align=right| [[d:Q19569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[Затлы металдар]]
| [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q585302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 436
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Халькогены|Халькогены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 440
| [[Галогендар]]
| [[:ru:Галогены|Галогены]]
| align=right| 3921
| align=right| [[d:Q19605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[Периодик системаның беренсе периоды]]
| [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211331]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 445
| [[Водород]]
| [[:ru:Водород|Водород]]
| align=right| 14174
| align=right| [[d:Q556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 446
| [[Гелий]]
| [[:ru:Гелий|Гелий]]
| align=right| 6243
| align=right| [[d:Q560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 447
| [[Литий]]
| [[:ru:Литий|Литий]]
| align=right| 4137
| align=right| [[d:Q568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Бериллий|Бериллий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 450
| [[Углерод]]
| [[:ru:Углерод|Углерод]]
| align=right| 15084
| align=right| [[d:Q623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 451
| [[Азот]]
| [[:ru:Азот|Азот]]
| align=right| 9809
| align=right| [[d:Q627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 452
| [[Кислород]]
| [[:ru:Кислород|Кислород]]
| align=right| 16931
| align=right| [[d:Q629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 453
| [[Фтор]]
| [[:ru:Фтор|Фтор]]
| align=right| 3725
| align=right| [[d:Q650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 454
| [[Неон]]
| [[:ru:Неон|Неон]]
| align=right| 6613
| align=right| [[d:Q654]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Натрий|Натрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 456
| [[Магний]]
| [[:ru:Магний|Магний]]
| align=right| 3920
| align=right| [[d:Q660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Алюмин]]
| [[:ru:Алюминий|Алюминий]]
| align=right| 11592
| align=right| [[d:Q663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Кремний]]
| [[:ru:Кремний|Кремний]]
| align=right| 2725
| align=right| [[d:Q670]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 459
| [[Фосфор]]
| [[:ru:Фосфор|Фосфор]]
| align=right| 3780
| align=right| [[d:Q674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 460
| [[Көкөрт]]
| [[:ru:Сера|Сера]]
| align=right| 2907
| align=right| [[d:Q682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 461
| [[Хлор]]
| [[:ru:Хлор|Хлор]]
| align=right| 5171
| align=right| [[d:Q688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 462
| [[Аргон]]
| [[:ru:Аргон|Аргон]]
| align=right| 2902
| align=right| [[d:Q696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 463
| [[Калий]]
| [[:ru:Калий|Калий]]
| align=right| 915
| align=right| [[d:Q703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 464
| [[Кальций]]
| [[:ru:Кальций|Кальций]]
| align=right| 3658
| align=right| [[d:Q706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 465
| [[]]
| [[:ru:Скандий|Скандий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 466
| [[Титан (элемент)]]
| [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 467
| [[Ванадий]]
| [[:ru:Ванадий|Ванадий]]
| align=right| 858
| align=right| [[d:Q722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Хром|Хром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 469
| [[Марганец]]
| [[:ru:Марганец|Марганец]]
| align=right| 6458
| align=right| [[d:Q731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 470
| [[Тимер]]
| [[:ru:Железо|Железо]]
| align=right| 12420
| align=right| [[d:Q677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 471
| [[Кобальт]]
| [[:ru:Кобальт|Кобальт]]
| align=right| 4248
| align=right| [[d:Q740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Никель|Никель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 473
| [[Баҡыр]]
| [[:ru:Медь|Медь]]
| align=right| 12061
| align=right| [[d:Q753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 474
| [[Цинк]]
| [[:ru:Цинк|Цинк]]
| align=right| 1760
| align=right| [[d:Q758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 475
| [[Галлий]]
| [[:ru:Галлий|Галлий]]
| align=right| 7497
| align=right| [[d:Q861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 476
| [[Германий]]
| [[:ru:Германий|Германий]]
| align=right| 10859
| align=right| [[d:Q867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 478
| [[Селен]]
| [[:ru:Селен|Селен]]
| align=right| 6605
| align=right| [[d:Q876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Бром]]
| [[:ru:Бром|Бром]]
| align=right| 3137
| align=right| [[d:Q879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 480
| [[Криптон]]
| [[:ru:Криптон|Криптон]]
| align=right| 6631
| align=right| [[d:Q888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 481
| [[Рубидий]]
| [[:ru:Рубидий|Рубидий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 482
| [[Стронций]]
| [[:ru:Стронций|Стронций]]
| align=right| 8516
| align=right| [[d:Q938]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 483
| [[Иттрий]]
| [[:ru:Иттрий|Иттрий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q941]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Цирконий|Цирконий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Ниобий|Ниобий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Молибден|Молибден]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 487
| [[Технеций]]
| [[:ru:Технеций|Технеций]]
| align=right| 5106
| align=right| [[d:Q1054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 488
| [[Рутений]]
| [[:ru:Рутений|Рутений]]
| align=right| 9945
| align=right| [[d:Q1086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Родий|Родий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Палладий|Палладий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 491
| [[Көмөш]]
| [[:ru:Серебро|Серебро]]
| align=right| 11331
| align=right| [[d:Q1090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 492
| [[Кадмий]]
| [[:ru:Кадмий|Кадмий]]
| align=right| 7833
| align=right| [[d:Q1091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 493
| [[Индий]]
| [[:ru:Индий|Индий]]
| align=right| 6449
| align=right| [[d:Q1094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 494
| [[Аҡ ҡурғаш]]
| [[:ru:Олово|Олово]]
| align=right| 10486
| align=right| [[d:Q1096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 495
| [[Һөрмә]]
| [[:ru:Сурьма|Сурьма]]
| align=right| 5480
| align=right| [[d:Q1099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 496
| [[Теллур]]
| [[:ru:Теллур|Теллур]]
| align=right| 6336
| align=right| [[d:Q1100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 497
| [[Иод]]
| [[:ru:Иод|Иод]]
| align=right| 2076
| align=right| [[d:Q1103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Ксенон|Ксенон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 499
| [[Цезий]]
| [[:ru:Цезий|Цезий]]
| align=right| 8817
| align=right| [[d:Q1108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 500
| [[Барий]]
| [[:ru:Барий|Барий]]
| align=right| 3262
| align=right| [[d:Q1112]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Лантан|Лантан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 502
| [[Церий]]
| [[:ru:Церий|Церий]]
| align=right| 2638
| align=right| [[d:Q1385]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 503
| [[Празеодим]]
| [[:ru:Празеодим|Празеодим]]
| align=right| 3104
| align=right| [[d:Q1386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 504
| [[Неодим]]
| [[:ru:Неодим|Неодим]]
| align=right| 3426
| align=right| [[d:Q1388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 505
| [[Прометий]]
| [[:ru:Прометий|Прометий]]
| align=right| 3379
| align=right| [[d:Q1809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 506
| [[Самарий]]
| [[:ru:Самарий|Самарий]]
| align=right| 4627
| align=right| [[d:Q1819]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Европий]]
| [[:ru:Европий|Европий]]
| align=right| 4468
| align=right| [[d:Q1396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 508
| [[Гадолиний]]
| [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]]
| align=right| 1957
| align=right| [[d:Q1832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Тербий]]
| [[:ru:Тербий|Тербий]]
| align=right| 4131
| align=right| [[d:Q1838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 510
| [[Диспрозий]]
| [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]]
| align=right| 6397
| align=right| [[d:Q1843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 511
| [[]]
| [[:ru:Гольмий|Гольмий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1846]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 512
| [[Эрбий]]
| [[:ru:Эрбий|Эрбий]]
| align=right| 3881
| align=right| [[d:Q1849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Тулий|Тулий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Иттербий|Иттербий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1855]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Лютеций|Лютеций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 516
| [[Гафний]]
| [[:ru:Гафний|Гафний]]
| align=right| 2809
| align=right| [[d:Q1119]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 518
| [[Вольфрам]]
| [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]]
| align=right| 5993
| align=right| [[d:Q743]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 519
| [[Рений]]
| [[:ru:Рений|Рений]]
| align=right| 5459
| align=right| [[d:Q737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 520
| [[Осмий]]
| [[:ru:Осмий|Осмий]]
| align=right| 5766
| align=right| [[d:Q751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 521
| [[Иридий]]
| [[:ru:Иридий|Иридий]]
| align=right| 8572
| align=right| [[d:Q877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 522
| [[Аҡ алтын]]
| [[:ru:Платина|Платина]]
| align=right| 8255
| align=right| [[d:Q880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 523
| [[Алтын]]
| [[:ru:Золото|Золото]]
| align=right| 10348
| align=right| [[d:Q897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 524
| [[Терегөмөш]]
| [[:ru:Ртуть|Ртуть]]
| align=right| 7444
| align=right| [[d:Q925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 525
| [[Таллий]]
| [[:ru:Таллий|Таллий]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 526
| [[Ҡурғаш]]
| [[:ru:Свинец|Свинец]]
| align=right| 7547
| align=right| [[d:Q708]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 527
| [[Висмут]]
| [[:ru:Висмут|Висмут]]
| align=right| 5073
| align=right| [[d:Q942]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 528
| [[Полоний]]
| [[:ru:Полоний|Полоний]]
| align=right| 7488
| align=right| [[d:Q979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 529
| [[Астат]]
| [[:ru:Астат|Астат]]
| align=right| 2601
| align=right| [[d:Q999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 530
| [[Радон]]
| [[:ru:Радон|Радон]]
| align=right| 6895
| align=right| [[d:Q1133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Франций|Франций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 532
| [[Радий]]
| [[:ru:Радий|Радий]]
| align=right| 23851
| align=right| [[d:Q1128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Актиний|Актиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 534
| [[]]
| [[:ru:Торий|Торий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Протактиний|Протактиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 536
| [[Уран (элемент)]]
| [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]]
| align=right| 9019
| align=right| [[d:Q1098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 537
| [[Нептуний]]
| [[:ru:Нептуний|Нептуний]]
| align=right| 5078
| align=right| [[d:Q1105]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 538
| [[Плутоний]]
| [[:ru:Плутоний|Плутоний]]
| align=right| 11340
| align=right| [[d:Q1102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Америций|Америций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 540
| [[Кюрий]]
| [[:ru:Кюрий|Кюрий]]
| align=right| 3891
| align=right| [[d:Q1876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Берклий|Берклий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Калифорний]]
| [[:ru:Калифорний|Калифорний]]
| align=right| 4445
| align=right| [[d:Q1888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1892]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 544
| [[Фермий]]
| [[:ru:Фермий|Фермий]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q1896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 545
| [[]]
| [[:ru:Менделевий|Менделевий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 546
| [[Нобелий]]
| [[:ru:Нобелий|Нобелий]]
| align=right| 4645
| align=right| [[d:Q1901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 548
| [[Резерфордий]]
| [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]]
| align=right| 3736
| align=right| [[d:Q1226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 549
| [[Дубний]]
| [[:ru:Дубний|Дубний]]
| align=right| 7591
| align=right| [[d:Q1232]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 550
| [[Сиборгий]]
| [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]]
| align=right| 7450
| align=right| [[d:Q1234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 551
| [[Борий]]
| [[:ru:Борий|Борий]]
| align=right| 9221
| align=right| [[d:Q1249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Хассий|Хассий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 553
| [[Мейтнерий]]
| [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]]
| align=right| 4342
| align=right| [[d:Q1258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 554
| [[Дармштадтий]]
| [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]]
| align=right| 5944
| align=right| [[d:Q1266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 555
| [[Рентгений]]
| [[:ru:Рентгений|Рентгений]]
| align=right| 4230
| align=right| [[d:Q1272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 556
| [[Коперниций]]
| [[:ru:Коперниций|Коперниций]]
| align=right| 7821
| align=right| [[d:Q1278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 557
| [[Ниһоний]]
| [[:ru:Нихоний|Нихоний]]
| align=right| 8142
| align=right| [[d:Q1301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Флеровий|Флеровий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 559
| [[Московий]]
| [[:ru:Московий|Московий]]
| align=right| 5988
| align=right| [[d:Q1303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 561
| [[]]
| [[:ru:Теннессин|Теннессин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Оганесон|Оганесон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 563
| [[Химик ҡушылмалар]]
| [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]]
| align=right| 13663
| align=right| [[d:Q11173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 564
| [[Кислоталар]]
| [[:ru:Кислоты|Кислоты]]
| align=right| 29985
| align=right| [[d:Q11158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 570
| [[]]
| [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q427956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 576
| [[Нигеҙ (химия)]]
| [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]]
| align=right| 33938
| align=right| [[d:Q11193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 577
| [[]]
| [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 578
| [[]]
| [[:ru:Аммиак|Аммиак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1997]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 581
| [[Һыу]]
| [[:ru:Вода|Вода]]
| align=right| 16735
| align=right| [[d:Q283]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Ацетон|Ацетон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49546]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 584
| [[Спирт]]
| [[:ru:Спирты|Спирты]]
| align=right| 13426
| align=right| [[d:Q156]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[]]
| [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 586
| [[]]
| [[:ru:Алканы|Алканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41581]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Алкены|Алкены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Амиды|Амиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Амины|Амины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Бензол]]
| [[:ru:Бензол|Бензол]]
| align=right| 4423
| align=right| [[d:Q2270]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134192]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:Этан|Этан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Кофеин|Кофеин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q60235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q960800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Кокаин|Кокаин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 597
| [[Этанол]]
| [[:ru:Этанол|Этанол]]
| align=right| 18963
| align=right| [[d:Q153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Этилен|Этилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 599
| [[]]
| [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161210]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 601
| [[]]
| [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Кетоны|Кетоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[Метан]]
| [[:ru:Метан|Метан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Метанол|Метанол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 606
| [[Никотин]]
| [[:ru:Никотин|Никотин]]
| align=right| 7580
| align=right| [[d:Q28086552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 607
| [[Фенол]]
| [[:ru:Фенол|Фенол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Пропан|Пропан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Пропилен|Пропилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 610
| [[]]
| [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3273339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 611
| [[Тоҙҙар]]
| [[:ru:Соли|Соли]]
| align=right| 28649
| align=right| [[d:Q12370]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 612
| [[]]
| [[:ru:Квасцы|Квасцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 613
| [[]]
| [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 614
| [[]]
| [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 615
| [[Кальций карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[Кальций хлориды]]
| [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q288266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 619
| [[]]
| [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 621
| [[Натрий карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]]
| align=right| 35 321 
| align=right| [[d:Q190227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 629
| [[]]
| [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 631
| [[]]
| [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 632
| [[]]
| [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 633
| [[]]
| [[:ru:Пена|Пена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 634
| [[]]
| [[:ru:Гели|Гели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Раствор|Раствор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5447188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 636
| [[]]
| [[:ru:Суспензия|Суспензия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 637
| [[]]
| [[:ru:Пар|Пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q255722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Сплав|Сплав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 639
| [[]]
| [[:ru:Амальгама|Амальгама]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 640
| [[]]
| [[:ru:Латунь|Латунь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 641
| [[Бронза]]
| [[:ru:Бронза|Бронза]]
| align=right| 4696
| align=right| [[d:Q34095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Керамика|Керамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 643
| [[]]
| [[:ru:Чугун|Чугун]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 644
| [[]]
| [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 645
| [[Ҡорос]]
| [[:ru:Сталь|Сталь]]
| align=right| 32240
| align=right| [[d:Q11427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 646
| [[]]
| [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 647
| [[]]
| [[:ru:Таблетки|Таблетки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206077]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 648
| [[Плацебо]]
| [[:ru:Плацебо|Плацебо]]
| align=right| 15506
| align=right| [[d:Q269829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 649
| [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]]
| [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]]
| align=right| 5092
| align=right| [[d:Q8008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 650
| [[Картография]]
| [[:ru:Картография|Картография]]
| align=right| 659
| align=right| [[d:Q42515]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 651
| [[Географик карта]]
| [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]]
| align=right| 6516
| align=right| [[d:Q4006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 652
| [[Тәбиғәт һәләкәте]]
| [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]]
| align=right| 32419
| align=right| [[d:Q8065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 653
| [[Ҡар ишелмәһе]]
| [[:ru:Лавина|Лавина]]
| align=right| 10960
| align=right| [[d:Q7935]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 654
| [[Ҡоролоҡ]]
| [[:ru:Засуха|Засуха]]
| align=right| 4207
| align=right| [[d:Q43059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 655
| [[Һыу баҫыу]]
| [[:ru:Наводнение|Наводнение]]
| align=right| 10154
| align=right| [[d:Q8068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 656
| [[Ер тетрәү]]
| [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]]
| align=right| 20106
| align=right| [[d:Q7944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 657
| [[Цунами]]
| [[:ru:Цунами|Цунами]]
| align=right| 19521
| align=right| [[d:Q8070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[Ер төҙөлөшө]]
| [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1664027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736917]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 662
| [[Геология]]
| [[:ru:Геология|Геология]]
| align=right| 28314
| align=right| [[d:Q1069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 663
| [[]]
| [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 664
| [[Литосфера]]
| [[:ru:Литосфера|Литосфера]]
| align=right| 2301
| align=right| [[d:Q83296]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 665
| [[Ер ҡабығы]]
| [[:ru:Земная кора|Земная кора]]
| align=right| 3845
| align=right| [[d:Q15316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Разлом|Разлом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 667
| [[Тау тоҡомо]]
| [[:ru:Горная порода|Горная порода]]
| align=right| 27984
| align=right| [[d:Q8063]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 668
| [[Базальт]]
| [[:ru:Базальт|Базальт]]
| align=right| 3071
| align=right| [[d:Q43338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 669
| [[Саҡматаш]]
| [[:ru:Кремень|Кремень]]
| align=right| 4047
| align=right| [[d:Q83087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 670
| [[Магмалы тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]]
| align=right| 1964
| align=right| [[d:Q42045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 671
| [[Эзбизташ]]
| [[:ru:Известняк|Известняк]]
| align=right| 4757
| align=right| [[d:Q23757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 672
| [[Магма]]
| [[:ru:Магма|Магма]]
| align=right| 2950
| align=right| [[d:Q42278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 673
| [[Метаморфик тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]]
| align=right| 1047
| align=right| [[d:Q47069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 674
| [[Ултырма тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]]
| align=right| 1149
| align=right| [[d:Q82480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Минералогия|Минералогия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 676
| [[Плиталар тектоникаһы]]
| [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]]
| align=right| 12055
| align=right| [[d:Q7950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 677
| [[]]
| [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 678
| [[]]
| [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12758989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 679
| [[]]
| [[:ru:Надвиг|Надвиг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q496325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 680
| [[]]
| [[:ru:Пироксены|Пироксены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 682
| [[Ҡыр шпаты]]
| [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]]
| align=right| 12905
| align=right| [[d:Q170258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Каолинит|Каолинит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 684
| [[Тальк]]
| [[:ru:Тальк|Тальк]]
| align=right| 4326
| align=right| [[d:Q134583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Слюды|Слюды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q114675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Асбест|Асбест]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 687
| [[]]
| [[:ru:Берилл|Берилл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 688
| [[Зөбәржәт]]
| [[:ru:Изумруд|Изумруд]]
| align=right| 1723
| align=right| [[d:Q43513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 689
| [[Сапфир]]
| [[:ru:Сапфир|Сапфир]]
| align=right| 1048
| align=right| [[d:Q127583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 690
| [[]]
| [[:ru:Рубин|Рубин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 691
| [[]]
| [[:ru:Топаз|Топаз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 692
| [[Гәрәбә]]
| [[:ru:Янтарь|Янтарь]]
| align=right| 38796
| align=right| [[d:Q25381]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 693
| [[]]
| [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 695
| [[Петрология]]
| [[:ru:Петрология|Петрология]]
| align=right| 3515
| align=right| [[d:Q163082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 696
| [[]]
| [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191704]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 697
| [[]]
| [[:ru:Гравий|Гравий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Гранит|Гранит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484924]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 700
| [[]]
| [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Мрамор|Мрамор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 702
| [[Гнейс]]
| [[:ru:Гнейс|Гнейс]]
| align=right| 1825
| align=right| [[d:Q166409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 703
| [[Тупраҡ]]
| [[:ru:Почва|Почва]]
| align=right| 8576
| align=right| [[d:Q36133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 704
| [[Ҡом]]
| [[:ru:Песок|Песок]]
| align=right| 5299
| align=right| [[d:Q34679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Песчаник|Песчаник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Боксит|Боксит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 707
| [[Торф]]
| [[:ru:Торф|Торф]]
| align=right| 6022
| align=right| [[d:Q184624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 708
| [[]]
| [[:ru:Кварцит|Кварцит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237883]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207079]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 711
| [[Геодезия]]
| [[:ru:Геодезия|Геодезия]]
| align=right| 4540
| align=right| [[d:Q131089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 712
| [[]]
| [[:ru:Геофизика|Геофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6500960]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q394352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q857867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 716
| [[]]
| [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101949]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 718
| [[Геохронологик шкала]]
| [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]]
| align=right| 9090
| align=right| [[d:Q43521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 719
| [[Пангея]]
| [[:ru:Пангея|Пангея]]
| align=right| 2293
| align=right| [[d:Q4398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 720
| [[]]
| [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 723
| [[]]
| [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Докембрий|Докембрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Палеозой|Палеозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q75507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 728
| [[]]
| [[:ru:Пермский период|Пермский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 729
| [[Мезозой]]
| [[:ru:Мезозой|Мезозой]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q83222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Юрский период|Юрский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 732
| [[Аҡбур осоро]]
| [[:ru:Меловой период|Меловой период]]
| align=right| 5682
| align=right| [[d:Q44626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 733
| [[Кайнозой]]
| [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]]
| align=right| 2961
| align=right| [[d:Q102416]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 734
| [[Дүртенсел осор]]
| [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]]
| align=right| 3271
| align=right| [[d:Q26185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 735
| [[Голоцен]]
| [[:ru:Голоцен|Голоцен]]
| align=right| 1769
| align=right| [[d:Q25445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Эрозия|Эрозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 738
| [[]]
| [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q623319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 739
| [[]]
| [[:ru:Кекур|Кекур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q747957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 740
| [[]]
| [[:ru:Выветривание|Выветривание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 741
| [[Рельеф формаһы]]
| [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]]
| align=right| 2804
| align=right| [[d:Q271669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 742
| [[Тау]]
| [[:ru:Гора|Гора]]
| align=right| 12035
| align=right| [[d:Q8502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 743
| [[Тау һырты]]
| [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]]
| align=right| 686
| align=right| [[d:Q46831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 744
| [[Яйла]]
| [[:ru:Плато|Плато]]
| align=right| 5304
| align=right| [[d:Q75520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Холм|Холм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 746
| [[Үҙән]]
| [[:ru:Долина|Долина]]
| align=right| 3955
| align=right| [[d:Q39816]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 747
| [[Тигеҙлектәр]]
| [[:ru:Равнина|Равнина]]
| align=right| 4599
| align=right| [[d:Q160091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 748
| [[]]
| [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q465088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 749
| [[]]
| [[:ru:Пляж|Пляж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 750
| [[]]
| [[:ru:Каньон|Каньон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q150784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Клиф|Клиф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 752
| [[Һыубаҫар туғай]]
| [[:ru:Пойма|Пойма]]
| align=right| 4316
| align=right| [[d:Q193110]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Меандр|Меандр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 754
| [[]]
| [[:ru:Оазис|Оазис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 755
| [[Йылға һикәлтәһе]]
| [[:ru:Речной порог|Речной порог]]
| align=right| 4090
| align=right| [[d:Q695793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 756
| [[Шарлауыҡ]]
| [[:ru:Водопад|Водопад]]
| align=right| 2886
| align=right| [[d:Q34038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 757
| [[]]
| [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 758
| [[]]
| [[:ru:Озы|Озы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Фьорд|Фьорд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Спелеология|Спелеология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 761
| [[Мәмерйә]]
| [[:ru:Пещера|Пещера]]
| align=right| 1708
| align=right| [[d:Q35509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 762
| [[Карст]]
| [[:ru:Карст|Карст]]
| align=right| 13677
| align=right| [[d:Q16817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 763
| [[]]
| [[:ru:Атолл|Атолл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 764
| [[Ҡултыҡ]]
| [[:ru:Залив|Залив]]
| align=right| 1283
| align=right| [[d:Q39594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 765
| [[]]
| [[:ru:Побережье|Побережье]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Шельф|Шельф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134851]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 767
| [[Мәрйен рифтары]]
| [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]]
| align=right| 3091
| align=right| [[d:Q11292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 768
| [[Лагуна]]
| [[:ru:Лагуна|Лагуна]]
| align=right| 1446
| align=right| [[d:Q187223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q119253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 770
| [[Ярымутрау]]
| [[:ru:Полуостров|Полуостров]]
| align=right| 1096
| align=right| [[d:Q34763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 771
| [[]]
| [[:ru:Перешеек|Перешеек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 772
| [[Утрау]]
| [[:ru:Остров|Остров]]
| align=right| 6310
| align=right| [[d:Q23442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 774
| [[Вулкан]]
| [[:ru:Вулкан|Вулкан]]
| align=right| 19254
| align=right| [[d:Q8072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Кальдера|Кальдера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 776
| [[]]
| [[:ru:Гейзер|Гейзер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 777
| [[]]
| [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 778
| [[]]
| [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q109391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Некк|Некк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q534282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 782
| [[]]
| [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q674775]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Гайот|Гайот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 785
| [[]]
| [[:ru:Дюна|Дюна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 786
| [[Һыу каналы]]
| [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]]
| align=right| 10542
| align=right| [[d:Q12284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 787
| [[]]
| [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 788
| [[]]
| [[:ru:Польдер|Польдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106259]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 789
| [[]]
| [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Дамба|Дамба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 791
| [[]]
| [[:ru:Карьер|Карьер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Канава|Канава]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2048319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1130322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 794
| [[Сүл]]
| [[:ru:Пустыня|Пустыня]]
| align=right| 15496
| align=right| [[d:Q8514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[Тундра]] Kuzgaul
| [[:ru:Тундра|Тундра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 796
| [[]]
| [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 797
| [[Урман]]
| [[:ru:Лес|Лес]]
| align=right| 16546
| align=right| [[d:Q4421]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 798
| [[]]
| [[:ru:Джунгли|Джунгли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Мангры|Мангры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 800
| [[]]
| [[:ru:Тайга|Тайга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q69564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 801
| [[]]
| [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1048194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 802
| [[Ямғыр урманы]]
| [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]]
| align=right| 3670
| align=right| [[d:Q9444]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 803
| [[]]
| [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 804
| [[]]
| [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q622896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 805
| [[]]
| [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1006733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 806
| [[]]
| [[:ru:Серраду|Серраду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q278512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 807
| [[]]
| [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 808
| [[]]
| [[:ru:Льянос|Льянос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 809
| [[]]
| [[:ru:Луг|Луг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7777019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 810
| [[]]
| [[:ru:Пампа|Пампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 811
| [[]]
| [[:ru:Пастбище|Пастбище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 812
| [[]]
| [[:ru:Прерия|Прерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 813
| [[]]
| [[:ru:Сахель|Сахель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q66065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 814
| [[]]
| [[:ru:Саванна|Саванна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 815
| [[Дала]]
| [[:ru:Степь|Степь]]
| align=right| 6681
| align=right| [[d:Q123991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 816
| [[]]
| [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 817
| [[]]
| [[:ru:Болото|Болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 818
| [[Һаҙлыҡ]]
| [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]]
| align=right| 8338
| align=right| [[d:Q1681353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 819
| [[]]
| [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3240227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 820
| [[]]
| [[:ru:Педосфера|Педосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q941094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 821
| [[]]
| [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q282070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 822
| [[]]
| [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9161265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 823
| [[Ер атмосфераһы]]
| [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]]
| align=right| 10384
| align=right| [[d:Q3230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 824
| [[Атмосфера химияһы]]
| [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q287919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 825
| [[Һауа массаһы]]
| [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216823]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 826
| [[Атмосфера баҫымы]]
| [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]]
| align=right| 2423
| align=right| [[d:Q81809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 827
| [[Һаҙағай]]
| [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]]
| align=right| 2977
| align=right| [[d:Q40609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 828
| [[]]
| [[:ru:Гало|Гало]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186310]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 829
| [[]]
| [[:ru:Мираж|Мираж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q308762]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 830
| [[Йәйғор]]
| [[:ru:Радуга|Радуга]]
| align=right| 9000
| align=right| [[d:Q1052]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 831
| [[]]
| [[:ru:Небо|Небо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 832
| [[]]
| [[:ru:Климатология|Климатология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 833
| [[Климат]]
| [[:ru:Климат|Климат]]
| align=right| 27988
| align=right| [[d:Q7937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 834
| [[Эль-Ниньо]]
| [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]]
| align=right| 34583
| align=right| [[d:Q7939]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFDAB9
| 835
| [[Глобаль йылыныу]]
| [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]]
| align=right| 9562
| align=right| [[d:Q7942]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 836
| [[]]
| [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 837
| [[]]
| [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 838
| [[]]
| [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q135712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 839
| [[Метеорология]]
| [[:ru:Метеорология|Метеорология]]
| align=right| 33216
| align=right| [[d:Q25261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 840
| [[]]
| [[:ru:Барометр|Барометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 841
| [[Дымлылыҡ]]
| [[:ru:Влажность|Влажность]]
| align=right| 290
| align=right| [[d:Q180600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 842
| [[Атмосфера фронттары]]
| [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]]
| align=right| 1815
| align=right| [[d:Q189796]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 843
| [[Һауа торошо]]
| [[:ru:Погода|Погода]]
| align=right| 13265
| align=right| [[d:Q11663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 844
| [[Болот]]
| [[:ru:Облака|Облака]]
| align=right| 37379
| align=right| [[d:Q8074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 845
| [[]]
| [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 846
| [[]]
| [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 847
| [[]]
| [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 848
| [[]]
| [[:ru:Туман|Туман]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37477]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 849
| [[]]
| [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 850
| [[]]
| [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 851
| [[]]
| [[:ru:Гололедица|Гололедица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 852
| [[]]
| [[:ru:Роса|Роса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41097]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 853
| [[]]
| [[:ru:Иней|Иней]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4590598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 854
| [[Ер аҫты һыуҙары]]
| [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]]
| align=right| 6265
| align=right| [[d:Q161598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 855
| [[Боҙборсаҡ]]
| [[:ru:Град|Град]]
| align=right| 9295
| align=right| [[d:Q37602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 856
| [[Ямғыр]]
| [[:ru:Дождь|Дождь]]
| align=right| 36332
| align=right| [[d:Q7925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 857
| [[Ҡар]]
| [[:ru:Снег|Снег]]
| align=right| 32855
| align=right| [[d:Q7561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 858
| [[]]
| [[:ru:Времена года|Времена года]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q24384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 859
| [[Яҙ]]
| [[:ru:Весна|Весна]]
| align=right| 3894
| align=right| [[d:Q1312]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 860
| [[Йәй]]
| [[:ru:Лето|Лето]]
| align=right| 611
| align=right| [[d:Q1313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 861
| [[Көҙ]]
| [[:ru:Осень|Осень]]
| align=right| 4076
| align=right| [[d:Q1314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 862
| [[Ҡыш]]
| [[:ru:Зима|Зима]]
| align=right| 790
| align=right| [[d:Q1311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 863
| [[]]
| [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3117517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 864
| [[]]
| [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 865
| [[]]
| [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2615451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 866
| [[]]
| [[:ru:Антициклон|Антициклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 867
| [[]]
| [[:ru:Циклон|Циклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 868
| [[]]
| [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 869
| [[]]
| [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1197111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 870
| [[Дауыл]]
| [[:ru:Буря|Буря]]
| align=right| 3042
| align=right| [[d:Q81054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 871
| [[]]
| [[:ru:Метель|Метель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 872
| [[]]
| [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182878]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 873
| [[Йәшен һәм ялағай]]
| [[:ru:Молния|Молния]]
| align=right| 9692
| align=right| [[d:Q33741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 874
| [[]]
| [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 875
| [[Күк күкрәү]]
| [[:ru:Гроза|Гроза]]
| align=right| 8718
| align=right| [[d:Q2857578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 876
| [[Ҡойон]]
| [[:ru:Смерч|Смерч]]
| align=right| 10765
| align=right| [[d:Q8081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 877
| [[Тропик циклон]]
| [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]]
| align=right| 44231
| align=right| [[d:Q8092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 878
| [[Ел]]
| [[:ru:Ветер|Ветер]]
| align=right| 33506
| align=right| [[d:Q8094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 879
| [[]]
| [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 880
| [[]]
| [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 881
| [[]]
| [[:ru:Муссон|Муссон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42967]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 882
| [[Бриз]]
| [[:ru:Бриз|Бриз]]
| align=right| 2786
| align=right| [[d:Q81242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 883
| [[]]
| [[:ru:Пассат|Пассат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 884
| [[Гидросфера]]
| [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]]
| align=right| 3927
| align=right| [[d:Q83169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 885
| [[]]
| [[:ru:Криосфера|Криосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q493109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 886
| [[]]
| [[:ru:Гляциология|Гляциология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 887
| [[]]
| [[:ru:Фирн|Фирн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q828861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 888
| [[]]
| [[:ru:Ледник|Ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 889
| [[]]
| [[:ru:Лёд|Лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 890
| [[]]
| [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 891
| [[]]
| [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46966]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 892
| [[]]
| [[:ru:Айсберг|Айсберг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 893
| [[]]
| [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213926]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 894
| [[]]
| [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 895
| [[Гидрология]]
| [[:ru:Гидрология|Гидрология]]
| align=right| 3917
| align=right| [[d:Q42250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 896
| [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]]
| [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]]
| align=right| 13490
| align=right| [[d:Q81041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 897
| [[]]
| [[:ru:Гидрография|Гидрография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 898
| [[Йылға]]
| [[:ru:Река|Река]]
| align=right| 13508
| align=right| [[d:Q4022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 899
| [[]]
| [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 900
| [[]]
| [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 901
| [[Лимнология]]
| [[:ru:Лимнология|Лимнология]]
| align=right| 6209
| align=right| [[d:Q165838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 902
| [[Күл]]
| [[:ru:Озеро|Озеро]]
| align=right| 663
| align=right| [[d:Q23397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 903
| [[]]
| [[:ru:Пруд|Пруд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3253281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 904
| [[]]
| [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 905
| [[]]
| [[:ru:Океанография|Океанография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 906
| [[Океан]]
| [[:ru:Океан|Океан]]
| align=right| 28168
| align=right| [[d:Q9430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 907
| [[Диңгеҙ]]
| [[:ru:Море|Море]]
| align=right| 66879
| align=right| [[d:Q165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 908
| [[]]
| [[:ru:Морские течения|Морские течения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 909
| [[Диңгеҙ кимәле]]
| [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]]
| align=right| 6248
| align=right| [[d:Q125465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 910
| [[]]
| [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q463223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 911
| [[Физика]]
| [[:ru:Физика|Физика]]
| align=right| 32075
| align=right| [[d:Q413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 912
| [[]]
| [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 913
| [[]]
| [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 914
| [[]]
| [[:ru:Осмос|Осмос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 915
| [[]]
| [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 916
| [[]]
| [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 917
| [[]]
| [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 918
| [[]]
| [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81182]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 919
| [[]]
| [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 920
| [[]]
| [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187536]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 921
| [[]]
| [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178036]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 922
| [[]]
| [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q306786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 923
| [[]]
| [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 924
| [[]]
| [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 925
| [[]]
| [[:ru:Плотность|Плотность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 926
| [[]]
| [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 927
| [[]]
| [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 928
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 929
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 930
| [[]]
| [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 931
| [[]]
| [[:ru:Гравитон|Гравитон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103585]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 932
| [[]]
| [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 933
| [[]]
| [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155890]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 934
| [[]]
| [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 935
| [[]]
| [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178150]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 936
| [[]]
| [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 937
| [[]]
| [[:ru:Число Маха|Число Маха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 938
| [[]]
| [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 939
| [[]]
| [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 940
| [[]]
| [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 941
| [[]]
| [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 942
| [[]]
| [[:ru:Насос|Насос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 943
| [[]]
| [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 944
| [[]]
| [[:ru:Прецессия|Прецессия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 945
| [[]]
| [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 946
| [[]]
| [[:ru:Преломление|Преломление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 947
| [[]]
| [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 948
| [[]]
| [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 949
| [[]]
| [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 950
| [[]]
| [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 951
| [[]]
| [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 952
| [[]]
| [[:ru:Длина волны|Длина волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 953
| [[]]
| [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 954
| [[]]
| [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 955
| [[]]
| [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 956
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 957
| [[]]
| [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2661322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 958
| [[]]
| [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 959
| [[]]
| [[:ru:Электролит|Электролит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162908]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 960
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 961
| [[]]
| [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 962
| [[]]
| [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 963
| [[Биофизика]]
| [[:ru:Биофизика|Биофизика]]
| align=right| 16198
| align=right| [[d:Q7100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 964
| [[]]
| [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 965
| [[]]
| [[:ru:Точка росы|Точка росы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 966
| [[]]
| [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 967
| [[]]
| [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 968
| [[]]
| [[:ru:Растворимость|Растворимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 969
| [[]]
| [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 970
| [[]]
| [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 971
| [[]]
| [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 972
| [[]]
| [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 973
| [[]]
| [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 974
| [[]]
| [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 975
| [[]]
| [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 976
| [[]]
| [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 977
| [[Геоцентризм]]
| [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]]
| align=right| 720
| align=right| [[d:Q165800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 978
| [[]]
| [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83481]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 979
| [[]]
| [[:ru:Метроном|Метроном]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 980
| [[]]
| [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 981
| [[]]
| [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178032]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 982
| [[]]
| [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 983
| [[]]
| [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 984
| [[]]
| [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 985
| [[]]
| [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179380]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 986
| [[]]
| [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 987
| [[]]
| [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 988
| [[]]
| [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 989
| [[]]
| [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 990
| [[Гелиоцентризм]]
| [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]]
| align=right| 2139
| align=right| [[d:Q103983]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 991
| [[]]
| [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 992
| [[]]
| [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 993
| [[]]
| [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 994
| [[]]
| [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 995
| [[]]
| [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 996
| [[]]
| [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 997
| [[]]
| [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 998
| [[]]
| [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3236003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 999
| [[]]
| [[:ru:Атомизм|Атомизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1000
| [[]]
| [[:ru:Спин|Спин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133673]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1001
| [[]]
| [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1002
| [[]]
| [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1003
| [[]]
| [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1004
| [[]]
| [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1005
| [[Атом]]
| [[:ru:Атом|Атом]]
| align=right| 29086
| align=right| [[d:Q9121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1006
| [[Энергия]]
| [[:ru:Энергия|Энергия]]
| align=right| 10394
| align=right| [[d:Q11379]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1007
| [[]]
| [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1008
| [[Энергия һаҡланыу законы]]
| [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]]
| align=right| 10056
| align=right| [[d:Q11382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1009
| [[]]
| [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1010
| [[Көс]]
| [[:ru:Сила|Сила]]
| align=right| 29614
| align=right| [[d:Q11402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1011
| [[Гравитация]]
| [[:ru:Гравитация|Гравитация]]
| align=right| 14208
| align=right| [[d:Q11412]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1012
| [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]]
| align=right| 18580
| align=right| [[d:Q11415]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1013
| [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]]
| align=right| 12502
| align=right| [[d:Q11418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1014
| [[]]
| [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1015
| [[]]
| [[:ru:Мощность|Мощность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25342]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1016
| [[]]
| [[:ru:Излучение|Излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1017
| [[]]
| [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186161]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1018
| [[]]
| [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1019
| [[]]
| [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1020
| [[Ваҡыт]]
| [[:ru:Время|Время]]
| align=right| 29518
| align=right| [[d:Q11471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1021
| [[]]
| [[:ru:Планковское время|Планковское время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1022
| [[]]
| [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q468999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1023
| [[Вакуум]]
| [[:ru:Вакуум|Вакуум]]
| align=right| 17791
| align=right| [[d:Q11475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1024
| [[]]
| [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1025
| [[]]
| [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1026
| [[]]
| [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1027
| [[]]
| [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1028
| [[]]
| [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q719512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1029
| [[]]
| [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q420754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1030
| [[]]
| [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1031
| [[]]
| [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q655904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1032
| [[]]
| [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53859]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1033
| [[]]
| [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1034
| [[]]
| [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1035
| [[]]
| [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2333783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1036
| [[]]
| [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1413102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1037
| [[]]
| [[:ru:Ион|Ион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1038
| [[]]
| [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1039
| [[]]
| [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q867448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1040
| [[]]
| [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q853656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1041
| [[]]
| [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725417]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1042
| [[]]
| [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1043
| [[]]
| [[:ru:Оптика|Оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14620]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1044
| [[]]
| [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q586386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1045
| [[]]
| [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q883038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1046
| [[]]
| [[:ru:Светимость|Светимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105902]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1047
| [[]]
| [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q756033]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1048
| [[]]
| [[:ru:Фотоника|Фотоника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q467054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1049
| [[]]
| [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q942347]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1050
| [[]]
| [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1051
| [[]]
| [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1052
| [[]]
| [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214781]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1053
| [[]]
| [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1054
| [[]]
| [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q715396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1055
| [[]]
| [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1056
| [[]]
| [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1057
| [[]]
| [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q895901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1058
| [[]]
| [[:ru:Сингония|Сингония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1059
| [[]]
| [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q284256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1060
| [[]]
| [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1061
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1062
| [[]]
| [[:ru:Кипение|Кипение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1063
| [[]]
| [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1003183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1064
| [[]]
| [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q111059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1065
| [[]]
| [[:ru:Конденсация|Конденсация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1066
| [[]]
| [[:ru:Испарение|Испарение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1067
| [[]]
| [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108000]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1068
| [[]]
| [[:ru:Ионизация|Ионизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1069
| [[]]
| [[:ru:Плавление|Плавление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1070
| [[]]
| [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1071
| [[]]
| [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1072
| [[]]
| [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1073
| [[Агрегат хәл]]
| [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]]
| align=right| 17768
| align=right| [[d:Q11430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1074
| [[]]
| [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1075
| [[]]
| [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1076
| [[Газ]]
| [[:ru:Газ|Газ]]
| align=right| 31571
| align=right| [[d:Q11432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1077
| [[Шыйыҡлыҡ]]
| [[:ru:Жидкость|Жидкость]]
| align=right| 27966
| align=right| [[d:Q11435]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1078
| [[Плазма]]
| [[:ru:Плазма|Плазма]]
| align=right| 17255
| align=right| [[d:Q10251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1079
| [[]]
| [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q733096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1080
| [[Ҡаты есем]]
| [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]]
| align=right| 10375
| align=right| [[d:Q11438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1081
| [[]]
| [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1082
| [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]]
| [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]]
| align=right| 11458
| align=right| [[d:Q849919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1083
| [[]]
| [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1084
| [[]]
| [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q649803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1085
| [[Электр]]
| [[:ru:Электричество|Электричество]]
| align=right| 10777
| align=right| [[d:Q12725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1086
| [[Магнит]]
| [[:ru:Магнит|Магнит]]
| align=right| 23435
| align=right| [[d:Q11421]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1087
| [[]]
| [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3294789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1088
| [[]]
| [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q497166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1089
| [[]]
| [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1090
| [[]]
| [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1091
| [[]]
| [[:ru:Электростатика|Электростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1092
| [[]]
| [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1093
| [[]]
| [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1094
| [[]]
| [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1095
| [[]]
| [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1096
| [[]]
| [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1097
| [[]]
| [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1098
| [[]]
| [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1099
| [[]]
| [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1266982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1100
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q988780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1101
| [[]]
| [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1102
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1103
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177625]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1104
| [[Электромагнит нурланыш]]
| [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]]
| align=right| 22868
| align=right| [[d:Q12969754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1105
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1106
| [[]]
| [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1107
| [[]]
| [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1108
| [[Инфраҡыҙыл нурланыш]]
| [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]]
| align=right| 30650
| align=right| [[d:Q11388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1109
| [[]]
| [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1110
| [[Ультрафиолет нурланыш]]
| [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]]
| align=right| 9322
| align=right| [[d:Q11391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1111
| [[]]
| [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1112
| [[]]
| [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1113
| [[]]
| [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1114
| [[]]
| [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q665093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1115
| [[Электр тогы]]
| [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]]
| align=right| 9788
| align=right| [[d:Q11651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1116
| [[]]
| [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1117
| [[Магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]]
| align=right| 10422
| align=right| [[d:Q11408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1118
| [[]]
| [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1119
| [[]]
| [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1120
| [[]]
| [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1121
| [[]]
| [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1122
| [[]]
| [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41591]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1123
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q854659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1124
| [[]]
| [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1125
| [[]]
| [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1126
| [[]]
| [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1127
| [[]]
| [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193972]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1128
| [[]]
| [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1129
| [[Механика]]
| [[:ru:Механика|Механика]]
| align=right| 8195
| align=right| [[d:Q41217]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1130
| [[]]
| [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1131
| [[]]
| [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1132
| [[]]
| [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1133
| [[]]
| [[:ru:Кинематика|Кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1134
| [[]]
| [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q471872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1135
| [[]]
| [[:ru:Статика|Статика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1136
| [[]]
| [[:ru:Реология|Реология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271707]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1137
| [[Тирбәлеү]]
| [[:ru:Колебания|Колебания]]
| align=right| 2915
| align=right| [[d:Q170475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1138
| [[]]
| [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1139
| [[Классик механика]]
| [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]]
| align=right| 28882
| align=right| [[d:Q11397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1140
| [[]]
| [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1141
| [[]]
| [[:ru:Трение|Трение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1142
| [[]]
| [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q837940]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1143
| [[]]
| [[:ru:Инерция|Инерция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1144
| [[]]
| [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1145
| [[Масса]]
| [[:ru:Масса|Масса]]
| align=right| 12503
| align=right| [[d:Q11423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1146
| [[]]
| [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1147
| [[]]
| [[:ru:Импульс|Импульс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1148
| [[]]
| [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1149
| [[Тиҙләнеш]]
| [[:ru:Ускорение|Ускорение]]
| align=right| 31469
| align=right| [[d:Q11376]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1150
| [[]]
| [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1151
| [[]]
| [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3711325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1152
| [[Тиҙлек]]
| [[:ru:Скорость|Скорость]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q11465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1153
| [[]]
| [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1154
| [[]]
| [[:ru:Вращение|Вращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1155
| [[]]
| [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1156
| [[]]
| [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1157
| [[]]
| [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1158
| [[]]
| [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169973]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1159
| [[]]
| [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1160
| [[]]
| [[:ru:Момент силы|Момент силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1161
| [[]]
| [[:ru:Вес|Вес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25288]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1162
| [[]]
| [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1163
| [[]]
| [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1080293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1164
| [[]]
| [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1165
| [[]]
| [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q507234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1166
| [[]]
| [[:ru:Упругость|Упругость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1167
| [[]]
| [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1168
| [[]]
| [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1169
| [[]]
| [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569057]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1170
| [[]]
| [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q240553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1171
| [[]]
| [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1172
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1173
| [[]]
| [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1174
| [[]]
| [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6497624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1175
| [[]]
| [[:ru:Конвекция|Конвекция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1176
| [[]]
| [[:ru:Диффузия|Диффузия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1177
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1178
| [[]]
| [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1179
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1180
| [[]]
| [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1181
| [[]]
| [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170749]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1182
| [[]]
| [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1183
| [[]]
| [[:ru:Вязкость|Вязкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128709]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1184
| [[Квант механикаһы]]
| [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]]
| align=right| 12026
| align=right| [[d:Q944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1185
| [[]]
| [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q238170]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1186
| [[]]
| [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1187
| [[]]
| [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1188
| [[]]
| [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1189
| [[]]
| [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1190
| [[]]
| [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1191
| [[]]
| [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1192
| [[]]
| [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2362761]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1193
| [[]]
| [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1194
| [[]]
| [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1195
| [[Ядро физикаһы]]
| [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]]
| align=right| 6276
| align=right| [[d:Q81197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1196
| [[]]
| [[:ru:Изотопы|Изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1197
| [[Ядро бүленеше]]
| [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]]
| align=right| 11306
| align=right| [[d:Q11429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1198
| [[]]
| [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1199
| [[Токамак]]
| [[:ru:Токамак|Токамак]]
| align=right| 13628
| align=right| [[d:Q188589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1200
| [[]]
| [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q641442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1201
| [[Радиоактив тарҡалыу]]
| [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]]
| align=right| 28737
| align=right| [[d:Q11448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1202
| [[]]
| [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1203
| [[]]
| [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1204
| [[]]
| [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1205
| [[]]
| [[:ru:Частица|Частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1621273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1206
| [[]]
| [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1207
| [[]]
| [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1208
| [[]]
| [[:ru:Теория струн|Теория струн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1209
| [[]]
| [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1210
| [[]]
| [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1211
| [[]]
| [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1212
| [[]]
| [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1213
| [[]]
| [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q689863]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1214
| [[]]
| [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1215
| [[]]
| [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q944533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1216
| [[]]
| [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1217
| [[]]
| [[:ru:Фермион|Фермион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1218
| [[]]
| [[:ru:Лептоны|Лептоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1219
| [[Электрон]]
| [[:ru:Электрон|Электрон]]
| align=right| 24924
| align=right| [[d:Q2225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1220
| [[]]
| [[:ru:Мюон|Мюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1221
| [[]]
| [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1222
| [[]]
| [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1223
| [[]]
| [[:ru:Кварк|Кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6718]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1224
| [[]]
| [[:ru:U-кварк|U-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6732]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1225
| [[]]
| [[:ru:D-кварк|D-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1226
| [[]]
| [[:ru:C-кварк|C-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1227
| [[]]
| [[:ru:S-кварк|S-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1228
| [[]]
| [[:ru:T-кварк|T-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1229
| [[]]
| [[:ru:B-кварк|B-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1230
| [[]]
| [[:ru:Адрон|Адрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1231
| [[]]
| [[:ru:Барион|Барион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1232
| [[]]
| [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1233
| [[]]
| [[:ru:Протон|Протон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1234
| [[]]
| [[:ru:Мезон|Мезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1235
| [[]]
| [[:ru:Бозон|Бозон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1236
| [[]]
| [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1237
| [[]]
| [[:ru:Глюон|Глюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1238
| [[]]
| [[:ru:Фотон|Фотон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1239
| [[]]
| [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1240
| [[]]
| [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1241
| [[]]
| [[:ru:Антивещество|Антивещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1242
| [[]]
| [[:ru:Античастицы|Античастицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1243
| [[]]
| [[:ru:Позитрон|Позитрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1244
| [[]]
| [[:ru:Антиводород|Антиводород]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1245
| [[]]
| [[:ru:Антипротон|Антипротон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1246
| [[]]
| [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1247
| [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]]
| align=right| 13329
| align=right| [[d:Q43514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1248
| [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]]
| align=right| 88152
| align=right| [[d:Q11452]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1249
| [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]]
| align=right| 30282
| align=right| [[d:Q11455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1250
| [[]]
| [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q836595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1251
| [[]]
| [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1252
| [[]]
| [[:ru:Теплота|Теплота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1253
| [[Температура]]
| [[:ru:Температура|Температура]]
| align=right| 29702
| align=right| [[d:Q11466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1254
| [[Термодинамика]]
| [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]]
| align=right| 33541
| align=right| [[d:Q11473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1255
| [[]]
| [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1256
| [[]]
| [[:ru:Энтропия|Энтропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1257
| [[]]
| [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1258
| [[]]
| [[:ru:Давление|Давление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1259
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1260
| [[]]
| [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q334631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1261
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1262
| [[]]
| [[:ru:Волна|Волна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1263
| [[]]
| [[:ru:Акустика|Акустика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1264
| [[Тауыш]]
| [[:ru:Звук|Звук]]
| align=right| 13391
| align=right| [[d:Q11461]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1265
| [[]]
| [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1266
| [[]]
| [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1267
| [[]]
| [[:ru:Дифракция|Дифракция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1268
| [[Йышлыҡ]]
| [[:ru:Частота|Частота]]
| align=right| 12596
| align=right| [[d:Q11652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1269
| [[]]
| [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q136980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1270
| [[Яҡтылыҡ]]
| [[:ru:Свет|Свет]]
| align=right| 32087
| align=right| [[d:Q9128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1271
| [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]]
| [[:ru:Скорость света|Скорость света]]
| align=right| 9417
| align=right| [[d:Q2111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1272
| [[]]
| [[:ru:Шум|Шум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1273
| [[]]
| [[:ru:Резонанс|Резонанс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1274
| [[]]
| [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1275
| [[Үлсәү]]
| [[:ru:Измерение|Измерение]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q12453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1276
| [[]]
| [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2041172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1277
| [[]]
| [[:ru:Высотомер|Высотомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1278
| [[]]
| [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1279
| [[]]
| [[:ru:Датчик|Датчик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167676]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1280
| [[]]
| [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1281
| [[]]
| [[:ru:Теодолит|Теодолит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1282
| [[]]
| [[:ru:Термометр|Термометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1283
| [[]]
| [[:ru:Весы|Весы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1284
| [[]]
| [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1285
| [[]]
| [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1286
| [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]
| [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]]
| align=right| 19525
| align=right| [[d:Q12457]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1287
| [[Метрология]]
| [[:ru:Метрология|Метрология]]
| align=right| 8715
| align=right| [[d:Q394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1288
| [[]]
| [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1289
| [[]]
| [[:ru:Радиан|Радиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1290
| [[]]
| [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177612]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1291
| [[]]
| [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1292
| [[]]
| [[:ru:Акр|Акр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1293
| [[]]
| [[:ru:Гектар|Гектар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1294
| [[]]
| [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81454]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1295
| [[]]
| [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1296
| [[]]
| [[:ru:Фут|Фут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1297
| [[Дюйм]]
| [[:ru:Дюйм|Дюйм]]
| align=right| 1489
| align=right| [[d:Q218593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1298
| [[]]
| [[:ru:Световой год|Световой год]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1299
| [[Метр]]
| [[:ru:Метр|Метр]]
| align=right| 36981
| align=right| [[d:Q11573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1300
| [[Миль]]
| [[:ru:Миля|Миля]]
| align=right| 1024
| align=right| [[d:Q253276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1301
| [[]]
| [[:ru:Морская миля|Морская миля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1302
| [[]]
| [[:ru:Парсек|Парсек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1303
| [[]]
| [[:ru:Ярд|Ярд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1304
| [[Секунд]]
| [[:ru:Секунда|Секунда]]
| align=right| 28876
| align=right| [[d:Q11574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1305
| [[Минут]]
| [[:ru:Минута|Минута]]
| align=right| 764
| align=right| [[d:Q7727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1306
| [[]]
| [[:ru:Час|Час]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1307
| [[Тәүлек]]
| [[:ru:Сутки|Сутки]]
| align=right| 34408
| align=right| [[d:Q573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1308
| [[Аҙна]]
| [[:ru:Неделя|Неделя]]
| align=right| 4471
| align=right| [[d:Q23387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1309
| [[Ай (ваҡыт)]]
| [[:ru:Месяц|Месяц]]
| align=right| 3985
| align=right| [[d:Q5151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1310
| [[Йыл]]
| [[:ru:Год|Год]]
| align=right| 38398
| align=right| [[d:Q577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1311
| [[]]
| [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1312
| [[Мең йыллыҡ]]
| [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]]
| align=right| 130
| align=right| [[d:Q36507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1313
| [[]]
| [[:ru:Галлон|Галлон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1314
| [[Литр]]
| [[:ru:Литр|Литр]]
| align=right| 10007
| align=right| [[d:Q11582]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1315
| [[]]
| [[:ru:Вольт|Вольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1316
| [[]]
| [[:ru:Ом|Ом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1317
| [[]]
| [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1318
| [[]]
| [[:ru:Фарад|Фарад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1319
| [[]]
| [[:ru:Кулон|Кулон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1320
| [[]]
| [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163354]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1321
| [[]]
| [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1322
| [[]]
| [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1323
| [[Ватт]]
| [[:ru:Ватт|Ватт]]
| align=right| 8548
| align=right| [[d:Q25236]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1324
| [[]]
| [[:ru:Ампер|Ампер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1325
| [[]]
| [[:ru:Кандела|Кандела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83216]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1326
| [[]]
| [[:ru:Люмен|Люмен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1327
| [[]]
| [[:ru:Люкс|Люкс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1328
| [[]]
| [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1329
| [[]]
| [[:ru:Джоуль|Джоуль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1330
| [[]]
| [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1331
| [[]]
| [[:ru:Калория|Калория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1332
| [[]]
| [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1333
| [[Килограмм]]
| [[:ru:Килограмм|Килограмм]]
| align=right| 16003
| align=right| [[d:Q11570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1334
| [[]]
| [[:ru:Тонна|Тонна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1335
| [[]]
| [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q100995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1336
| [[]]
| [[:ru:Унция|Унция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1337
| [[]]
| [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1338
| [[]]
| [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1339
| [[]]
| [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1340
| [[]]
| [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1341
| [[Байт]]
| [[:ru:Байт|Байт]]
| align=right| 758
| align=right| [[d:Q8799]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1342
| [[]]
| [[:ru:Бит|Бит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1343
| [[]]
| [[:ru:Бод|Бод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1344
| [[]]
| [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1345
| [[]]
| [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1346
| [[]]
| [[:ru:Зиверт|Зиверт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103246]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1347
| [[]]
| [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1348
| [[]]
| [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1349
| [[]]
| [[:ru:Кельвин|Кельвин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11579]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1350
| [[]]
| [[:ru:Децибел|Децибел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5329]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>572wgm89xzvo89otmjf0dagj4k2x5aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәндәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154594</id>
    <revision>
      <id>1294868</id>
      <parentid>911976</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25805-47</username>
        <id>47666</id>
      </contributor>
      <comment>2023 йылда бөтә Ҡарабахты Әзербайжан яулап алғас, айырылып сыҡҡан Арцах дәүләте тарҡала һәм уның бөтә әрмән халҡы ҡаса.</comment>
      <origin>1294868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6969" sha1="9lg8c1gkyyhjsvduywk8iu8psoc8jkk" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Әрмәндәр''' ({{lang-ru|армяне}}, әрмәнсә ''Հայեր'', hayer [hɑˈjɛɾ]) — [[һинд]]-[[европа]] ғаиләһенең [[әрмән теле]]ндә һөйләшеүсе боронғо халыҡ. [[Әрмәнстан]]ың төп халҡы. Шулай уҡ күп әрмәндәр [[Ливан]], [[Абхазия]], [[Рәсәй]] илдәрендә йәшәй.

Әрмәндәрҙең дөйөм һаны яҡынса 10-12 млн. кеше.
[[Файл:Armenian Empire.png|300px|мини|слева|Бөйөк Тигран  (95–55 б.э.т.) идара иткән осорҙағы Әрмәнстан картаһы]]
==Тарих==


II б.э.т. мең йыллыҡ VI  б.э.т. быуатҡа тиклем  Әрмән таулығында әрмән халҡы формалашҡан тип һанала.

Үҙатамаһы  - һай (''Հայ''), бер фараз буйынса [[Урарту]] төбәге  '''Һати''' атамаһынан килеп сыҡҡан.

522 б.э.т. фарсы батшаһы [[Дарий I]] Беһистун яҙмаһында ''Арминия'' илен телгә ала. Атама '''Мелитена'''ға сиктәш төбәк ''Armi'', фарсыса ''Armina'' атамаһынан сыҡҡан.

Әрмәндәрҙең боронғо ҡанбабалары фригиялылар, мушки, хурриттар, урартуҙар ҡәбиләләре булған тип һанала.

== Әрмәндәрҙең генетикаһы ==
Сенгер институтының эҙләнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, әрмәндәрҙең генетик популяцияһы б.э.т.  3 меңенсе йылдарҙа барлыҡҡа килгән һәм әрмән популяцияһының генетик ҡатнашыуы б.э.т. 1200 йылдарҙа туҡтаған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2015/03/11/science/study-backs-5th-century-historians-date-for-founding-of-armenia.html?_r=0 Date of Armenia’s Birth, Given in 5th Century, Gains Credence]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Preprint_2015&quot;&gt;{{статья | автор= Marc Haber, Massimo Mezzavilla, Yali Xue, David Comas, Paolo Gasparini, Pierre Zalloua, Chris Tyler-Smith | заглавие= Genetic evidence for an origin of the Armenians from Bronze Age mixing of multiple populations | оригинал= | ссылка= http://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/18/015396 | автор издания= | издание= | тип= | место= | издательство= | год= 2015|выпуск= |volume= |номер= | pages= | issn= |doi=10.1101/015396 |pmid=}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+ Хәҙерге әрмәндәрҙе генетик тикшереүҙәр мәғлүмәттәре &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2015/03/11/science/study-backs-5th-century-historians-date-for-founding-of-armenia.html?_r=0 Date of Armenia’s Birth, Given in 5th Century, Gains Credence]&lt;/ref&gt;. 
| align=&quot;center&quot; width=&quot;40%&quot;|[[Файл:ArmenianHaplogroups.svg|center|200px]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:HaplogroupsCaucasus.svg|center|400px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|Әрмәндәрҙең гаплогруппаларында [[Y-хромосома|Y-хромосома]] төркөмдәренең йышлығы һәм төрлөлөгө.
| align=&quot;center&quot;|Әрмәндәрҙең  һәм күршеләренең [[Y-хромосома|Y-хромосомалы] гаплогруппаларында филогенетик бәйләнештәр.
|}
FTDNA-ның әрмән проекты мәғлүмәте буйынса, әрмәндәр араһында   Y-хромосом гаплогруппалары [[Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b1a2]] (26,5 %), [[Гаплогруппа J2 (Y-ДНК)|J2a]] (19,1 %), [[Гаплогруппа G2 (Y-ДНК)|G2a]] (9,5 %), [[Гаплогруппа J (Y-ДНК)|J1*]] (8,3 %), [[Гаплогруппа E1b1b1 (Y-ДНК)|E1b1b1]] (6,8 %), [[Гаплогруппа J1 (Y-ДНК)|J1c3d]] (5,5 %), [[Гаплогруппа T (Y-ДНК)|T1]] (5,5 %) таралған&lt;ref&gt;Family Tree DNA — Armenian DNA Project&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Antiochus I of Commagene.jpg|Антиох I — әрмән батшаһы, б.э.т. I быуат .
File:An Armenian Woman.jpg|Әрмән ҡатын-ҡыҙы,  19 быуат (авторы Шарль Ландель)
File:Armenian warrior; Source - F.Brockhaus, Bilder-Conversations-Lexikon, Leipzig 1837.jpg|Әрмән һуғышсыһы, [[Таулы Ҡарабах Республикаһы| Ҡарабах]], 1837 йыл
File:Armenian lady from Isfahan 1850.jpg| [[Исфахан]] әрмәндәре,  1850 йылғы картина
File:Армянская семья из села Ванк (Арцах-Карабах).jpeg|Әрмәндәр, [[Таулы Ҡарабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах]], XX быуат
Файл:Armenian-Americans-Boston-1908.jpg|300px|мини|уңда|Әрмән гаиләһе, Бостон, АҠШ
Файл:Hay pers.jpg|300px|мини|Әрмән кешеһе Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһына яһаҡ түләй, VI—V б.э.т., Персеполь
File:Jerusalem Armenian priest 1906.jpg|Иерусалимда әрмән руханиҙары, 1906 йыл
File:GETRONAGAN-VARJARAN classe1923 (mai 1921).jpeg|Истанбулда әрмән мәктәбе уҡыусылары, 1921 йыл
File:Armenian aviators group.jpg| 1930-сы йылдарҙа әрмән осоусылары
Файл:Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|[[Ереван]]дың үҙәк өлөшө  Арарат тауы фонында

&lt;/gallery&gt;


== Һылтанмалар ==

*    В. Я. Брюсов. Летопись исторических судеб армянского народа. — Ер., 1940.
*    Армяне // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
*    Армяне // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
*    Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 415

[[Категория:Әрмәнстан тарихы]]
[[Категория:Әрмәндәр]]
[[Категория:Кавказ халыҡтары]]</text>
      <sha1>9lg8c1gkyyhjsvduywk8iu8psoc8jkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамм Игорь Евгеньевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155628</id>
    <revision>
      <id>1294905</id>
      <parentid>1287536</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23787" sha1="oz8emkwjqvmm3t8ucans8611th75lxg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тамм Игорь Евгеньевич''' ([[8 июль]] [[1895 йыл]]— [[12 апрель]] [[1971 йыл]]) — совет физик-теоретигы, СССР фәндәр академияһы академигы (1953) физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (П. А. Черенков һәм И. М. Франк менән берлектә, 1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1954). Ике Сталин премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Игорь Евгеньевич Тамм 1895 йылдың 26 июнендә (8 июль) [[Владивосток]] ҡалаһында инженеры Евгений Федорович Таммдың (милләте буйынса немец&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/science/physics/tamm/ Игорь Евгеньевич Тамм / Igor Tamm]&lt;/ref&gt;) һәм Давыдова Ольга Михайловна ғаиләһендә тыуған. 1898 йылда ғаилә Елисавет ҡалаһына (хәҙер [[Кропивницкий|Кировоград]], [[Украина]]) күсенә, унда атаһы күп йылдар «ҡала инженеры» булып эшләй: ҡала электр станцияһын төҙөү һәм һыу менән тәьмин итеү менән етәкселек итә.

1901 йылда ҡустыһы Леонид тыуа, һуңынан ул СССР ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының азот сәнәғәте баш идаралығының баш инженеры урынбаҫары була (1937 йылдың 28 майында контрреволюцион троцкист-зиновьев террористик ойошмаһында ҡатнашҡан өсөн атып үлтерелә)&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d32/f44.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093952/http://lists.memo.ru/d32/f44.htm |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Кропивницкий|Елисаветградта]] гимназияны тамамлағандан һуң Игорь Тамм [[Эдинбург]] университетына уҡырға инә. [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан [[Мәскәү университеты|Мәскәү университетының]] физика-математика факультетына күсә, уны ул 1918 йылда физик дипломы менән тамамлай.

Фронтҡа ирекле рәүештә «мәрхәмәт браты» булараҡ китә. Бер аҙ сәйәсәт менән мауығып алғандан һуң (меньшевик-интернационалист, Елисаветградтан Советтарҙың 1-се съезы депутаты), академик карьераһын башлай. Төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта: Таврия университеты ([[Аҡмесджит|Симферополь]]) (1919—1920 йылдарҙа), 1920 йылдан алып Л. И. Мандельштам менән хеҙмәттәшлек итә, Одесса политехник институтында (1993 йылдан — милли Одесса политехник университеты) (1921—1922) эшләй, унда Л. И. Мандельштам кафедра мөдире була.

1922 йылдан башлап (ике ҡыҫҡа өҙлөктән тыш) һәм карьераһының аҙағына тиклем И. Е. Таммдың эшмәкәрлеге [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] үҙә. К үп йылдар дауамында МДУ-ның физика кафедраһы менән етәкселек итә, шунда ул доцент һәм профессор булып китә. Факультет кафедралары араһында әлеге кафедра иң мөһиме була, сөнки кафедрала дөйөм курстар уҡытыла: теоретик механика, электродинамика, [[квант механикаһы]], статистик физика&lt;ref name=&quot;Sardanashvily&quot; /&gt;.
1934 йылдаү өҫтәмә рәүештә П. Н. Лебедев исемендәге Физик институтында эшләй, унда ул теоретик бүлеген булдыра һәм уны етәкләй.

1933 йылдың 1 февралендә И. Е. Таммды математика һәм тәбииғи фәндәр бүлеге буйынса РФА ағза-корреспонденты итеп һайлайҙар.
Был Ифрат йылдам үҫешкән карьераһы 1939 йылда — уның ҡустыһы һәм яҡын дуҫы Б. М. Мессен атып үлтерелгәндән һуң — туҡтатыла. Физик институты етәкселеге яғынан баҫым башлана, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп В. С. Фурсов һайлана&lt;ref name=&quot;Sardanashvily&quot; /&gt;.

1943 йылда Мәскәү дәүләт университетының теоретик физика кафедраһы мөдире вазифаһына кандидат була. Уның оппоненты А. А. Власовты декан А. С. Предводителев һәм факультеттың Фәнни советы яҡлай. һөҙөмтәлә Тамм һайланмай, әммә фәнни йәмәғәтселек ҡаршы сыға, 14 академик тарафынан хат яҙыла. Партия етәкселеге кафедра мөдире итеп В. А. Фокты тәғәйенләй&lt;ref name=&quot;Sardanashvily&quot; /&gt;.

1946—1949 йылдарҙа — Мәсәкәү инженер-физика институтында теоретик ядро физикаһы кафедраһының тәүге мөдире&lt;ref&gt;[http://theor.mephi.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=67&amp;Itemid=216&amp;lang=ru Заведующие кафедрой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630125342/http://theor.mephi.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=67&amp;Itemid=216&amp;lang=ru |date=2017-06-30 }}&lt;/ref&gt;. 1946 йылда тамм Сталин премияһына лайыҡ була. Шул уҡ йылда ул тәүге совет атом бомбаһын булдырыу проектына йәлеп ителә һәм теоретик тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша.

1949 йылда Игорь Евгеньевич [[Мәскәү дәүләт университеты]]на әйләнеп ҡайта һәм квант теорияһы һәм электр-динамика кафедраһын етәкләй.

[[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатов]] тәҡдиме буйынса Тамм 1948 йылда термойәҙрә ҡоралын булдырыу мөмкинлеге мәсьәләһен өйрәнеү өсөн төркөм ойоштора. 1950 йылда ФИАН-дың бер төркөм хеҙмәткәре менән Тамм ФИАН а [[Саров|Арзамас-16-ға]] (Саров) КБ-11-гә күсерелә, унда ул бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә 1952 йылдың майында — сектор начальнигы. Таммдың төркөмө (төркөмгә А. Д. Махаров һәм В. Л. Гинзбург инә) тәүге термойәҙрә бомбаһын булдырырға мөмкинлек биргән бер нисә принцип эшкәртә, бомба 1953 йылдың 12 авгусында уңышлы һһынау үтә.

1953 йылдың 23 октябрендә И. Е. Тамм СССР фәндәр академияһының физика-математика дәре буйынса академик ите һайлана һәм тағы ла бер Сталин премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;«Отмечая, что создание водородной бомбы и новых конструкций атомных бомб является крупным успехом Советской науки и промышленности, Совет Министров Союза ССР ПОСТАНОВЛЯЕТ:  1. За разработку водородной бомбы с многослойным зарядом и создание основ теории этой бомбы: — присудить Сахарову Андрею Дмитриевичу, академику, и Тамму Игорю Евгеньевичу, академику, Сталинскую премию I степени в размере 1 млн руб. — по 500 тыс. руб. каждому; — премировать Сахарова А. Д. и Тамма И. Е. автомашинами ЗИМ. Построить за счет государства и передать в собственность Сахарову А. Д. и Тамму И. Е. дачи с обстановкой; — установить Сахарову А. Д. и Тамму И. Е. двойные оклады жалования на все время работы по специальным заданиям». (Постановление СМ СССР № 3044-1304сс «О присуждении Сталинских премий научным и инженерно-техническим работникам Министерства среднего машиностроения и других ведомств за создание водородной бомбы и новых конструкций атомных бомб». 31 декабря 1953 г. // Атомный проект СССР: документы и материалы. Т. 3. Кн. 2. — 2009. — С. 107—122.)&lt;/ref&gt;. СССР Юғары Советы Президиумының йәшерен указы менән 1954 йылдың 4 ғинуарында Таммға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1954 йыл башынан Тамм Мәскәүгә ҡайта һәм ФИАН-да эшен дауам итә. Ошо институтта ул ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй.

[[1955 йыл]]да &quot;Өс йөҙҙөң хат&quot;ына ҡул ҡуя. 1960-сы йылдарҙа Тамм Пагуош ғалимдар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1966 йылда Л. И. Брежневҡа Сталиндың реабилитацияһына ҡаршы 25 мәҙәниәт эшмәкәре яҙған хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=2012-11-16 }}&lt;/ref&gt;.

И. Е. Тамм1971 йылдың [[12 апрель|12 апрелендә]] Шарко ауырыуынан вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.nd.m-necropol.ru/tamm.html Могила И. Е. Тамма на Новодевичьем кладбище]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Igor_Tamm_1963.jpg|слева|мини|Тамм 1963 йылда]]
Фәнни ижадының төп йүнәлештәре — [[квант механикаһы]], ҡаты есемдәр физикаһы, нурланыш теорияһы, йәҙрә физикаһы, элементар өлөшсәләре физикаһы, шулай уҡ бер нисә ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү.

[[1932 йыл]]да теоретик рәүештә ҡаты есемдәрҙең өҫкө ҡатлам торошо булыуын күҙаллай (хәҙерге ваҡытта өҫкө ҡатлам торошоноң был төрө Тамм торошо тип исемләнә).

И. М. Франк менән берлектә 1937 йылда киҫәксәләрҙең яҡтылыҡ тиҙлеген арттырған тиҙлек менән хәрәкәт итеүен тасуирлай. Әлеге эш алдан алынған (Вавилов-Черенков эффекты) эксперименталь мәғлүмәттәрҙе аңлата һәм 1958 йылда Черенков, Франк һәм Тамм физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ булалар. 1945 йылдың квант теорияһы мәсьәләләрҙең сиселеше ысулы эшкәртә, ысул Тамм — Данков исемен йөрөт.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[В. П. Силин]], [[В. Я. Файнберг]]|заглавие=Метод Тамма — Данкова|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1955/8/d/|язык=ru|издание=[[УФН]]|год=1955|том=56|выпуск=5|страницы=569—639}}&lt;/ref&gt;

А. Д. Сахаров менән берлектә [[токамак]]та [[плазма]]ны тотоп ҡалыу принциптарын эшкәртә.

Уның уҡыусылары араһында — С. П. Шубин, Е. Л. Фейнберг, В. Л. Гинзбург, Л.. В. Келдыш, Д. И. Блохинцев, М.. А. Марков, А Д. Сахаров, В Г. Кадышевский, С А. Альтшулер, Д. А. Киржниц, А А. Власов.

== Ғаиләһе һәм хоббиҙары ==
* ҡыҙы Ирина (1921 йылғы), шарталауҙар буйынса белгес, физик- химик.
** ейәне Леонид Верещинский (Бабайлов), археолог, олатаһы мираҫын һаҡлаусы.
* улы Евгений (1926—2008), альпинист, СССР-ҙың спорт мастеры, СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, беренсе совет гималай экспедицияһы ([[Джомолунгма|Эверест]], [[1982 йыл|1982]]) етәксеһе, физика-математика фәндәре докторы (юғары энергия физикаһы).
** ейәнсәре Марина М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының химия факультетында органик булмаған химияны уҡыта.

И. Е. Таммдың физиканан тыш төп мауығыуы — альпинизм, спорттың был төрө менән ул 1926 йылда шөғөлләнә башлай. СССР-ҙың спорт мастеры, етмеш йәшкә тиклем альпинизм менән шөғөлләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (04.01.1954)
* 4 [[Ленин ордены]] (19.09.1953; 04.01.1954; 11.09.1956; 07.07.1965)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945)
* миҙал
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) —
* Сталин премияһы (1953)
* Физика буйынса Нобель премияһы ''(Черенков А. П. һәм Франк И. М. менән берлектә, 1958)''
* СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты(1933)
* СССР фәндәр академияһы академигы (1953)
* Швед Короле фәндәр академияһы ағзаһы (1959)
* Польша фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1959)
* Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил почетлы ағзаһы (1961)
* [[Леопольд Академияһы]] ағзаһы, (ГДР, 1964)
* М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙалы (1967)

== Хәтер ==

* Академик Тамм исемен Мәскәүҙәге майҙан йөрөтә.
* Владивостокта Алыҫ көнсығыш федераль университетының Физика һәм информацион технологиялар институты корпусы алдында Таммға һәйкәл ҡуйылған.
* И. Е. Таммдың исеме РФА П. Н. Лебедев исемендәге Физик институтының (ФИАН) Теоретик бүлегенә бирелгән.
* И. Е. Таммдың исемен РФА премияһы йөрөтә (1995 йылдан) .
* [[Кропивницкий|Кировоградта]] (элекке Елисаветград) «Радий» Фәнни-производство предприятиеһы алдында И. Е. Таммдың һәйкәле урынлашҡан (2012 йылдың 12 сентябрендә ҡуйылды)Шул уҡ көндө уға «Кировоград ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелде.
* Академик Тамм исеме менән Кировоградтың бер урамы атала (элекке Сталинград Ҡаһармандары урамы).
* Тамм хөрмәтенә A320 320 VP-BID самолетҡа исеме бирелгән&lt;ref&gt;[https://www.aeroflot.ru/ru-ru/new/23553 Аэрофлот ввел в эксплуатацию лайнер А320 «И.Тамм»]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Тамм плазмонына уның исеме бирелгән.
* 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың кире яғындағы бер кратерға уның исемен биргән.
*

== Ҡайһы бер хеҙмәттәре ==
* ''[[Мандельштам, Леонид Исаакович|Л. И. Мандельштам]], И. Е. Тамм'' «[http://daarb.narod.ru/mandtamm/index.html Соотношение неопределённости энергия-время в нерелятивистской квантовой механике]», Изв. Акад. Наук СССР (сер. физ.) '''9''', 122—128 (1945).
* {{книга
| автор          = И. Е. Тамм.
| заглавие       = Основы теории электричества
| ссылка         = 
| издание        = 10-е изд., испр
| место          = М.
| издательство   = Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит.
| год            = 1989
| том            = 
| страницы       = 
| страниц        = 504
| серия          = 
| isbn           = 5-02-014244-1
| тираж          = 25500
}}
* {{Книга|автор = И. Е. Тамм|заглавие = Собрание научных трудов в двух томах|ответственный = |издание = |место = Москва|издательство = Наука|год = 1975|страницы = |страниц = |isbn = }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|refs=&lt;ref name=&quot;Sardanashvily&quot;&gt;{{книга
 |автор=[[Сарданашвили, Геннадий Александрович|Г. А. Сарданашвили]]
 |часть=[http://www.g-sardanashvily.ru/d-ivanenko/Ivanenko-physfac.html Борьба за физфак МГУ]
 |заглавие=[http://phys.msu.ru/rus/about/history/PUBLICATIONS/ Дмитрий Иваненко — суперзвезда советской физики: Ненаписанные мемуары]
 |место=М.
 |издательство=[[ЛИБРОКОМ]]
 |год=2010
 |серия=Наука в СССР: Через тернии к звёздам
 |страниц=313
 |isbn=978-5-397-00868-6}}&lt;/ref&gt;}}

== Әҙәбиәт ==
* Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия / под ред. м. трудах позднего. — М. : советская энциклопедия, 1985. — С. 703. — 500 000 дана
* {{БСЭ3|заглавие=Тамм Игорь Евгеньевич|автор=В. Л. Гинзбург|том=25|страницы=246}}
* Храмов Ю. А. Таммай Игорь Евгеньевич // Физика: Биографик белешмә / под ред. и. а. Физики. — Изд. 2, добролюбов. һәм дополна. — М.: Наука, 1983. — С 257. — 400 с. — 200 000 дана &lt;span&gt;(в пер)&lt;/span&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|star=Labor|id=10158}}
* {{Сотрудник РАН|52317|}}
* [http://library.istu.edu/hoe/personalia/tamm.pdf О Тамме — Биография, автобиография, воспоминания]
* [http://www.n-t.ru/nl/fz/tamm.htm Тамм, Игорь Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127063236/http://n-t.ru/nl/fz/tamm.htm |date=2019-11-27 }} // Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tamm.html Игорь Евгеньевич Тамм] // Биография на сайте ХРОНОС
* [http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000497/1000497a1.htm Игорь Евгеньевич Тамм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223211241/http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000497/1000497a1.htm |date=2008-12-23 }} // Биография на сайте krugosvet.ru
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1958/tamm/ Информация на Нобелевском сайте]{{ref-en}}
* ''И. Тамм.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1959/7/c/ «Общие свойства излучения, испускаемого системами, движущимися со сверхсветовыми скоростями, и некоторые приложения к физике плазмы». Нобелевская лекция] // Успехи физических наук, том 68, выпуск 3, июль 1959
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1971 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>oz8emkwjqvmm3t8ucans8611th75lxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:MR973</title>
    <ns>2</ns>
    <id>158073</id>
    <revision>
      <id>1294805</id>
      <parentid>1283444</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T15:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1294805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="498" sha1="i27tpljovm3hw4qk8ld7268wheup4k1" xml:space="preserve">[[File:2024_Wikipedia_Asian_Month_Barnstar.png|100px|right|]]

{{Ҡалып:Стаж UserBox|year=2020|month=03|day=5}}
{{message box|id=Allert|backgroundcolor=#d9ffde;|image=Smiley.svg|image2=|size2=15px|heading=|message=&lt;p style=&quot;font-size: 160%; font-style: italic; text-align:center&quot;&gt;Рәхим итегеҙ!&lt;/p&gt;}}
{{Userbox/Йылнамә/ваҡыт}}
{{Ҡалып:Башҡортостан UserBox}}
{{#babel:ba-4|ru-4}}
{{Userbox/Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә 2021}}</text>
      <sha1>i27tpljovm3hw4qk8ld7268wheup4k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160523</id>
    <revision>
      <id>1294797</id>
      <parentid>1185324</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T14:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28770" sha1="b4lwequsghzdvsgzbujhdjvxe0nfcvy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау''' — совет немецтарын мәжбүри күсереү процесы: депортация бер нисә этапта бара һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] территорияһында [[Немец диаспораһы|немецтарҙың]] таралып ултырыу ареалының тамырынан үҙгәреүенә килтерә.

== 1936 йылда немецтар һәм поляктарҙы ҡыуыу депортация ==
1936 йылда 15 мең немец һәм поляк милләтле кешеләрҙе ғаиләләре менән (яҡынса 65 мең кеше) Украинанан — польша сигенә яҡын территорияларҙан (мәҫәлән [[Хмельницкий өлкәһе|Каменец-Подольск өлкәһенән]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.reabit.org.ua/nbr/?st=4&amp;region=&amp;ss=&amp;logic=or&amp;f1_type=begins&amp;f1_str=&amp;f2_type=begins&amp;f2_str=&amp;f3_type=begins&amp;f3_str=&amp;f4_from=&amp;f4_till=&amp;f7%5B%5D=22&amp;f14%5B%5D=all#list|title=Национальный банк репрессированных|author=http://www.reabit.org.ua|date=2013|publisher=Сайт}}&lt;/ref&gt;) — Төньяҡ-Ҡаҙағстанға һәм Караганда өлкәһенә ҡыуыу.

== 1939-40 йылдарҙа балтик буйы немецтарын Өсөнсө рейхҡа күсереү ==
Немецтарҙың тәүге ҙур миграция ағымы 1939—1940 йылдарҙа [[СССР]] составына ингән территорияларҙы биләй. Балтик буйын советлаштырмаҫ элек үк, Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре Германия менән балтик немецтарына [[Өсөнсө рейх|Рейхҡа]] китеү хоҡуғын биреү тураһында килешеү төҙөнө. Молотов-Риббентроп Пакты төҙөлөп, Совет власы урынлаштырылғандан һуң, был дәүләттәрҙә шул килешеү ғәмәлдәре Литва һәм шулай уҡ СССР составына ингән башҡа биләмәләрендә лә раҫлана һәм тарала.

Һөҙөмтәлә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанға тиклем Германияға 406 мең немец күсеп китә, шул иҫәптән:

* 131,2 мең — Балтия илдәренән,
* 137,2 мең — элекке польша ерҙәренән,
* 137,2 мең — Бессарабиянан һәм Төньяҡ Буковинанан&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Кабузан В. М.'' Немецкоязычное население в Российской империи и СССР в XVIII—XX веках (1719—1989): Ист.-стат. исслед. М., 2003, с. 183&lt;/ref&gt;.

Шулай итеп, күсеп китеүселәрҙең дөйөм һаны СССР-ға ҡушылған территорияларҙағы немецтарҙың һуғыш алды һаны иҫәп баһаһынан да артып китә хатта. Күрәһең, был артыҡ һан ҡатнаш ғаилә ағзалары, шулай уҡ ҡушылған биләмәләрҙәге автохтон халыҡтың германлашҡан вәкилдәре иҫәбенә өлгәшелгәндер. Шулай итеп, 1939—1940 йылдарҙағы ваҡиғалар СССР-ҙың көнбайыш райондарында йәшәүсе күп һанлы немец диаспораһының тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә.

Германияла немец репатрианттары башлыса [[Өсөнсө рейх|Рейх]] 1939 йылдың сентябрендә Польшаны яулау һәм оккупациялау һөҙөмтәһендә баҫып алған көнбайыш поляк ерҙәрендә урынлаштырылған. Шуның менән бергә был территорияларҙан поляк һәм йәһүд халҡын киң күләмле ҡыуып сығарыу башҡарыла.

== Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1941—1945) ==

=== 1941 йылда ҡыуыу депортация ===
СССР Юғары Советы Президиумының [[1941 йыл]]дың [[28 август|28 авгусында]] ҡабул ителгән «Иҙел буйы районында йәшәгән немецтарҙы күсереү тураһында» указы баҫылып сыҡҡандан һуң, [[Иҙел буйы немец Автономиялы Республикаһы]] бөтөрөлә һәм АССР-ҙан немецтарҙы тоталь депортациялау башҡарыла. Был маҡсат өсөн алдан (Иҙел буйы немецтары АССР-ы халҡы хәтирәләре буйынса, 26 августа уҡ) Иҙел буйы немецтары АССР-ы территорияһына НКВД ғәскәрҙәре индерелә. Немецтарға 24 сәғәт эсендә күсенергә әҙер булырға һәм, мөлкәттәрен сикле генә күләмдә алып, йыйылыу пункттарына килергә күрһәтмә бирелә. Республиканың немец халҡы Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азияның алыҫ төбәктәренә сығарыла. Был указға ярашлы, 1941 йылдың сентябре-октябрендә 446 480&lt;ref&gt;''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37&lt;/ref&gt;, совет немецы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 438 280&lt;ref&gt;''Бруль В. И.'' Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ // Наказанный народ: репрессии против российских немцев. — М., 1999. С. 101&lt;/ref&gt;) депортациялана.

Л. Д. Петров хәтирәләре буйынса, совет территорияһына фашист интервенцияһы башлағандан һуң, республикаға фашист формаһын кейеп килеп төшкән совет яугирҙәре десантын республика халҡы көтөп алынған үҙҙәренеке итеп ҡаршы алған&lt;ref&gt;{{Публикация|книга|автор=Феликс Чуев|заглавие=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина|место=Москва|издательство=Родина|год=2019|страницы=652|страниц=656|isbn=978-5-907149-23-6}}&lt;/ref&gt;.

Артабанғы айҙарҙа депортациялау Рәсәйҙең вермахт&lt;ref name=&quot;Полян2&quot;&gt;''Полян П. М.'' Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР. [http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Чебыкина&quot;&gt;''Чебыкина Т.'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm Депортация немецкого населения из европейской части СССР в Западную Сибирь (1941—1945 гг.)]&lt;/ref&gt; яулап өлгөрмәгән Европа һәм Кавказ аръяғы территорияһында йәшәгән бөтә немец халҡына тиерлек ҡағыла. Немецтарҙы күсереү яйлап башҡарыла һәм [[1942 йыл|1942 йылдың]] майына тамамлана. Һуғыш йылдарында бөтәһе 950 меңгә тиклем немец күсерелә&lt;ref&gt;''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94&lt;/ref&gt;.
367 000 немец көнсығышҡа (йыйынырға ике көн бирелә): Коми Республикаһына, [[Урал|Уралға]], [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]], [[Себер]] һәм [[Алтай Республикаһы|Алтайға]] депортациялана.

=== 1942 йылдағы хеҙмәт колонналарына мобилизация ===
[[1942 йыл]] башынан 15 йәштән 55 йәшкә тиклемге ир-аттар һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге, балалары 3 йәштән өлкән булған ҡатын-ҡыҙҙар, һуңғараҡ {{comment|хеҙмәт армияһы|трудармия}} тип аталған, хеҙмәт колонналарына мобилизациялана. Мобилизацияланған немецтар завод төҙөй, урман әҙерләй һәм рудникта эшләй. Ҡарар СССР {{comment|Оборона Дәүләт Комитеты|ГКО}}ның 1942 йылдың 10 ғинуары 1123сс һанлы Ҡарары&lt;ref&gt;[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1123.html Постановление ГКО СССР № 1123сс от 10.01.1942]&lt;/ref&gt; Оборона Халыҡ Комиссариатына Новосибирск һәм Омск өлкәһенә, Красноярский һәм Алтай крайына, Ҡаҙаҡ ССР-ына күсерелгән 17 йәштән алып 50 йәшкә тиклемге ир-егет-немец урман әҙерләүҙә, сәнәғәт һәм тимер юл төҙөлөшөндә эшләргә тейеш тигән бурыс йөкмәтә. СССР Дәүләт Оборона Комитеты, [[1942 йыл|1942 йылдың 14 февралендә]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1281.html|title=О мобилизации немцев мужчин призывного возраста от 17 до 50 лет, постоянно проживающих в областях, краях, автономных и союзных республиках|publisher=[[Государственный Комитет Обороны]]. Постановление № ГКО-1281сс от [[14 февраля]] [[1942]] г. [[Москва]] [[Кремль]].|accessdate=2009-08-28|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt; ҡабул иткән 1281сс һанлы ҡарары менән, мобилизацияланырға тейеш булған немецтарҙың исемлеген һиҙелерлек киңәйә. Ниһайәт, Дәүләт Оборона Комитетының 1942 йылдың 7 октябрендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.soldat.ru/doc/gko/text/2383.html|title=О дополнительной мобилизации немцев для народного хозяйства СССР|publisher=Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГОКО-2383сс от [[7 октября]] 1942 г. Москва Кремль. (РГАСПИ, фонд 644, опись 1, д.61, лл.138-140.)|accessdate=2009-08-28|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt; ҡабул иткән № 2383сс ҡарары буйынса, 15 һәм 16 йәшлектән алып 51, 55 йәшкә тиклемге немец ирҙәре һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге (йөклө һәм 3 йәшкә тиклемге балаһы булғандарҙан башҡалар) ҡатын-ҡыҙҙар, немкалар, мобилизациялана.

=== Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының немец милләтле хәрбиҙәре ===
1920—1930 йылдарҙа совет немецтары Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған, хатта немец соединениелары булдырырға маташҡандар. 1930 йылға Ҡыҙыл армияның ғәҙәти ғәскәрҙәре составында 1 эскадрон һәм 1 рота немец булған&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 175.&lt;/ref&gt;. 1934 йылдың июленә РККА-ла 157-се Энгельс немец уҡсылар полкы, 77-се уҡсылар полкында немец батальоны һәм ике немец батареяһы була&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 176—177.&lt;/ref&gt;. 1938 йылдың 6 апрелдә ҡабул ителгән 4//1/33791 һанлы бойороҡ менән Ҡыҙыл армияла барлыҡ милли частар тарҡатыла&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 191.&lt;/ref&gt;. 1938 йыл немецтарға ҡарата мөнәсәбәттәрҙә һынылыш була — уларҙың һәм башҡа ҡайһы бер милләт вәкилдәренең (финдәр, поляктар һәм башҡалар) Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итеүен сикләйҙәр. 1938 йылдың 24 июнендә Баш Хәрби Советтың постановлениеһы һәм СССР Оборона Халыҡ Комиссариатының № 200/ш һанлы бойороғо сик буйы хәрби округтарынан немец милләтенән булған комначсоставты эштән алырға, ә бөтә немец милләтле командирҙар буйынса мәғлүмәт (уларға компромат булһа) НКВД органдарына тапшырыла&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 277.&lt;/ref&gt;. 1938 йылдың 7 авгусындағы бойороғо менән СССР Оборона Халыҡ Комиссариаты немецтарҙы (һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәрен) Ҡыҙыл армияға хеҙмәткә саҡырыуҙың түбәндәге тәртибен урынлаштыра&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 277—278.&lt;/ref&gt;:

* көнбайыш һәм алыҫ көнсығыш төбәктәренән хеҙмәткә саҡырылыусы немецтар төҙөлөш частарына ебәрелә;
* СССР-ҙың эске округтарынан хеҙмәткә алыныусы немецтар эске округтар частарына, Кавказ аръяғы һәм Урта Азия хәрби округтарына билдәләнә.

Бер аҙҙан сикләүҙәргә төҙәтеүҙәр индерелә — немецтарҙы Ҡыҙыл армия сафтарына дөйөм нигеҙҙә саҡыра башлайҙар, ләкин уларҙы сик буйы хәрби округтарына ебәрмәйҙәр. Оборона Халыҡ Комиссариаты урынбаҫарының 1940 йылдың 3 сентябрендә сыҡҡан 182738-се һанлы Директиваһы Ҡыҙыл армияға немецтарҙы саҡырыуҙы күҙ уңында тота, ләкин уларҙы (СССР-ҙың яңы территорияларында тыуғандарҙан башҡа) эске, көньяҡ округтар частарына, шулай уҡ 1-се һәм 2-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡ орденлы армияларға ғына ебәрергә ҡуша&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 278.&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың башында Ҡыҙыл армияла немец хәрби хеҙмәткәрҙәре аҙ була — СССР-ҙың халыҡтары араһында биләгән өлөшөнән күпкә кәмерәк. 1941 йылдың 1 ғинуарынан Ҡыҙыл армияла 16576 немец була (Ҡыҙыл армияның шәхси составында 0,46-ға %), ә 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу&lt;ref&gt;После переписи 1939 года в состав СССР были включены территории Западной Украины, Западной Белоруссии, Северной Буковины, Бессарабии и Прибалтики, что изменило состав населения Советского Союза&lt;/ref&gt; исемлегендә немецтар СССР халыҡтарының 0,84 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;bezug592&quot;&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 592.&lt;/ref&gt;.

Һуғыш йылдарында Ҡыҙыл Армияла немец һаны&lt;ref name=&quot;bezug592&quot;/&gt;:

* 1942 йылдың 1 июленә, — 322 кеше;
* 1943 йылдың 1 ғинуарына — 1427 кеше;
* 1943 йылдың 1 июленә — 170 кеше;
* 1944 йылдың 1 ғинуарына — 294 кеше;
* 1944 йылдың 1 июленә — 169 кеше;
* 1945 йылдың 1 ғинуарына — 183 кеше тәшкил итә.

Был һандарҙан сығып, 1942 йылдың 1 июленә армияла немец һаны бер нисә йөҙгә кәмей, аҙаҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер аҙ күбәйә төшә, ә 1945 йылдың 1 ғинуарына 200-гә кешегә тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында ҡайһы бер немец милләтле офицерҙар һаҡланған. 1944 йылдың 1 майына РККА-ның (СССР Оборона Халыҡ комиссариатының үҙәк идаралыҡтарынан башҡа) идаралыҡтарында 2 полковник , 2 майор һәм 2 подполковник&lt;ref&gt;''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 597.&lt;/ref&gt;.

== 1947—1956 йылдарҙа күсерелгәндәрҙең хоҡуҡи статусы ==
[[1947 йыл]]да ғына Хеҙмәт армияһы тарҡатыла. Тере ҡалған немецтарға күсерелгән урындарына ғына: [[Урал|Уралға]], [[Себер|Себергә]], [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]], туғандары янына, ҡайтырға рөхсәт ителә. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 26 ноябрендә ҡабул ителгән 133/12, д.№ 111/45 Указына ярашлы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күсерелгәндәрҙең барыһы ла, мотлаҡ йәшәргә тәғәйенләнгән урынынан ҡасып киткән өсөн 20 йылға каторга язаһы менән янап, мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә.

1956 йылға тиклем немецтарҙың күпселеге йәшәгән урындарында махсус биләмә спецпоселение шарттарында булған һәм ай һайын комендатурала билдәләнеп торорға мәжбүр була. 1941 йылға саҡлы СССР-ҙың азия өлөшөндә йәшәгән (Кавказ аръяғынан башҡа) һәм күсерелеүгә дусар ителмәгән немецтар был исемлеккә инмәй. Был үҙе йәшәгән урыны буйынса иҫәпкә алыу 1946—1951 йылдарҙа был немецтар йәшәгән урындары буйынса (махсус биләмә статистикаһында улар «урындағы» тип аталған подконтингентты тәшкил итә) {{comment|махсус биләмә|спецпоселенческий}} исемлегендә иҫәпкә алына, әммә ысынбарлыҡта немецтарҙың күп өлөшө — Урал, Себер һәм Ҡаҙағстандың электән йәшәгән старожилы немецтары спецкомендатуралар исемлегенә иҫәпкә ҡуйылыуҙан ҡотола. Мәҫәлән, [[Омск өлкәһе|Омск өлкәһендә]] 46336 урындағы немецтың 1142-һе генә [[Алтай крайы]]нда —17567 кешенән 1130, [[Ырымбур өлкәһе|Чкаловский өлкәһендә]] — 399 14300 немецтан 399-ы&lt;ref&gt;''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 128&lt;/ref&gt;{{comment|махсус күсерелеүсе|спецпоселенец}} булып теркәлә.

== 1945 һуң ==
1945 йылдан, &quot;совет немец&quot;тарын һәм Европа илдәрендәге элекке совет граждандары булған башҡа немецтар менән бер рәттән, язаға тарттырыла торған спецконтингент сифатында, күпләп депортациялау үткәрелә.

1948 йылда совет немецтарының йәшәү шарттары тағы ла ҡәтғиләшә, һәм был яңы мәжбүри күсереүҙәргә килтергән. 1948 йылда [[Дүшәмбе (ҡала)|Сталинабадтан]] элек унда ебәрелгән совет немецтары Октябрьский районы «Акгазы» колхозына ауыл хужалығы эштәренә ҡыуылған&lt;ref&gt;''Николаева Л. Ю.'' Депортированные народы в Таджикистане // Восточный архив. — 2008. — № 18. — С. 64.&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* ''Вольтер Г. А.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_book1d59.html?id=84244&amp;aid=250 Зона полного покоя: Российские немцы в годы войны и после неё] / под ред. В. Ф. Дизендорфа. — {{М.}}, 1998. — 416 с.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* АССР немцев Поволжья
* Депортации народов в СССР
* Эвакуация Восточной Пруссии (1945)
* Немецкое население Калининградской области (1945—1951)
* Депортация немцев после Второй мировой войны
* Немецкие военнопленные в Советском Союзе
* Союз изгнанных
* Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение»

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=AhY_W_LuXPk «О судьбе российских немцев» (часть 2)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=AztI3eDNRCw Депортация. Немцы поволжья. Russlandeutsche]
* [http://www.bundesregierung.de/Content/DE/Rede/2011/08/2011-08-28-neumann-vertreibung-su,layoutVariant=Druckansicht.html 70 лет депортации — речь министра культуры Бернда Нойманна на сайте правительства ФРГ]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20140219142349/http://www.vira-ev.de/Gedenkjahr.htm VIRA e.V. — 70 лет депортации: Видео-документаци, говорят свидетели]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022721 Приказ министра внутренних дел СССР № 001067 «О переселении немцев из Калининградской области РСФСР в Советскую зону оккупации Германии» от 14.10.1947, ГАРФ. Ф. Р-9401. Оп. 1а. Д. 229. Л. 104—106. Заверенная копия на бланке.]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022739 Докладная записка министра внутренних дел С. Н. Круглова И. В. Сталину, В. М. Молотову и Л. П. Берии о завершении переселения немцев из Калининградской области в Советскую зону оккупации Германии от 30.11.1948, ГАРФ. Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 201. Л. 239—240. Заверенная копия.]

[[Категория:Депортацияланған халыҡтар]]
[[Категория:СССР-ҙа НКВД операциялары]]
[[Категория:СССР-ҙа күпләп депортациялау]]
[[Категория:Рәсәй немецтары]]
[[Категория:Волга буйы немецтары]]
[[Категория:Икенсе донья һуғышынан һуң немецтарҙы депортациялау]]</text>
      <sha1>b4lwequsghzdvsgzbujhdjvxe0nfcvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталин исемлектәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174980</id>
    <revision>
      <id>1294848</id>
      <parentid>1057468</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T03:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22567" sha1="mm76aodf9x1u30cfvhvugj6dwn1jwyo" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|349x349пкс| [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Каганович Лазарь Моисеевич|Каганович]], [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотовтың]] ҡул тамғалары 1937 йылдың апрелендәге «атып үлтереү исемлегенең» беренсе битендә.]]
'''Сталин атып үлтереү исемлектәре''' — Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан төрлө язалау (башлыса атып үлтереү) сараларына тәғәйенләнгән кешеләрҙең судҡа тиклемге исемлектәре, уларҙы Сталин үҙе һәм уның яҡын даирәһе алдан раҫлай.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Тәүге тапҡыр 2002 йылдың 5 мартына (И. В. Сталиндың вафатына 49 йыл) Рәсәй Федерацияһы Президенты Архивы һәм «Мемориал» йәмғиәте тарафынан күмәк кешене таныштырыу өсөн компакт-диск рәүешендә әҙерләнә. 2003 йылдың 5 мартына (50-йыллығы) исемлектәрҙең интернет-варианты нәшер ителә&lt;ref&gt;''Денис Крючков'' [http://www.ng.ru/internet/2003-03-07/10_stalin.html Списки Сталина] // [[Независимая газета]], 45 (2878), 7 марта 2003 г.&lt;/ref&gt;.

&lt;ref name=&quot;memo&quot;&gt;[http://www.memo.ru/d/149069.html «Сталинские расстрельные списки» в день смерти Сталина // Лента новостей на сайте Международного Мемориала, 5 марта 2013 г.]&lt;/ref&gt;.Икенсе сығарылыш 2013 йылдың 5 мартына башҡарыла (60-йыллығы). Уны Халыҡ-ара Мемориал Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарихы архивы, Рәсәй федерацияһы Президенты Архивы, «Яблоко» Рәсәй берләштерелгән демократик партияһы менән берлектә әҙерләй.

2021 йылдың 5 мартында Халыҡ-ара Мемориал үҙенең сайтында белешмәнең яңы версияһын урынлаштыра.

Бөтәһе 388 исемлек урынлаштырыла, улар 1936, 1937, 1938, 1940, 1942, 1950 йылдарға ҡарай һәм үҙ эсенә яҡынса 45 мең кешене индерә.

== Йөкмәткеһе ==
Йәкмәткеһе нигеҙендә 1936—1938 йылдарҙа Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары ҡараған репрессияға дусар ителгән кешеләрҙең исемлектәре ята, улар Рәсәй Федерацияһы Президенты Архивында һаҡлана, исемлектәрҙең һаны — 383. Исемлектәргә 44,5 мең кеше ингән. Исемлектәр 11 томға берләштерелгән һәм 1937 йылдың 27 февраленән алып 1938 йылдың 29 сентябренә тиклем хронология буйынса урынлаштырылған. Тик 1936 йылғы датаһыҙ ике исемлек хронологияға тап килтерелмәгән, уларҙы яңылыш 1937 йылдың аҙағындағы исемлектәргә беркетеп ҡуйғандар. Бынан тыш, тағы ла 1940 йылдың ғинуары һәм сентябре, 1942 йылдың ғинуары, 1950 йылдың марты һәм апрелендәге 5 исемлек бар, исемлектәрҙә 1125 исем теркәлгән.&lt;ref name=&quot;stalin&quot;&gt;[http://stalin.memo.ru/ Сталинские расстрельные списки // Сайт Stalin.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда әҙерләнгән CD дискыһы версияһына 33 фигурант буйынса биографик белешмәләр өҫтәлгән, ә шулай уҡ биографик белешмәләре урынлашырған дискыла дөйөм һандың яртыһында тәүге тапҡыр вафат булыу даталары дөрөҫләнгән&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;.

Күрһәтелгән исемлектәр башлыса төп нөсхә экземпляры булып торалар, улар баҫып яҙыу машинкаһында яҙылған, ҡағыҙҙарҙа ҡултамғалар, резолюциялар һәм төҙәтмәләр бар. Сталиндың һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаларының автографтары менән исемлек биттәре, шулай уҡ мөһим төҙәтмәләр булған биттәрҙең күпселеге текст рәүәшәндә генә түгел, ә һанлаштырылған рәүештә бирелә. Шулай уҡ архив делопроизвдствоһының оҙатыу документтары ла күрһәтелгән.

Бынан тыш, инеш өлөшө исемлектәрҙең барлыҡҡа килеүе тарихы, уларҙы НКВД һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһына әҙерләү тәртибе тураһында мәғлүмәттәр бирә.

== Исемлектәр технологияһы ==
[[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|331x331пкс|Үҙәк башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 1 декабрендәге «Союздаш республикаларының енәйәт-процесуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү» исемле Ҡарары.]]
1934 йылдың 1 декабрендәге Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарарына ярашлы ябайлаштырылған «исемлек» тәртибе барлыҡҡа килә, ҡарар [[Киров Сергей Миронович|С. М. Кировты]] үлтергәндән һуң ҡабул ителә. Ҡарар буйынса террористик ойошмалар һәм террористик акттар тураһындағы эштәр тиҙләтелгән тәртиптә (ун көнгә тиклем) алып барыла, суд тыңлауы ғәйепләнеүсеһеҙ, шаһитһыҙ үткәрелә, кассацион ялыуҙар, ярлыҡау буйынса үтенестәр ҡаралмай, үлеа хөкөмө шул уҡ көндә башҡарыла. «Ябайлаштырылған тәртиптә» эштәрҙе ҡарау ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының рөхсәте буйынса үткәрелә, уны махсус ҡарар менән нығыталар&lt;ref name=&quot;stalin&quot;/&gt;.

Башта 1934 йылдың 1 декабрендәге ҡарар эпизодик рәүештә ҡулланыла һәм башлыса айырым киң билдәлелек алған эштәр менән бәйле була. «Ябайлаштырылған тәртип» күләмен киңәйтеү 1936 йылдың көҙөндә СССР эске эштәр наркомы [[Ежов Николай Иванович|Н. Ежов]] тарафынан башлана. 4 октябрҙә Үҙәк Комитеты Политбюроһы (И. Сталин [[Сочи|Сочиҙа]] ял иткән саҡта) Ежов һәм А. Вышинскийҙың 585 кешене исемлек менән хөкөм итеү буйынса мөрәжәғәтен тикшерә һәм һораулама аша ҡарар ҡабул итә. Ғәҙәттәге практиканан айырмалы рәүештә бындай һораулама аша ҡарар ҡабул итеүе тәүге тапҡыр үткәрелә. Бынан тыш, тәүге тапҡыр һүҙ суд ҡарауының «ябайлаштырған тәртибе» тураһында түгел, ә туранан-тура «суд язалау саралары» тураһында бара, йәғни, хөкөм итеү тураһында&lt;ref name=&quot;stalin&quot;/&gt;.

1937 йылдың февралендә Үҙәк Комитеты Политбюроһында кешеләр исемлектәрен (башлыса атып үлтереү хөкөмдәре) һораулама аша раҫлау һуңынан СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан әҙерләү регуляр нигеҙҙә башлана. Алдан язалау саралары билдәләнгә исемлектәрҙе Сталин үҙе шәхсән һәм уның партия буйынса иң яҡын фекерҙәштәре раҫлайҙар. Үҙәк Комитеты Политбюроһы был хаҡта формаль ҡарарҙар ҡабул итмәй, уларҙың ролен исемлектәрҙең үҙендәге «за» резолюциялары һәм ҡултамғалары үтәй. Тәүге бындай документ 1937 йылдың 27 февралендә булдырыла. . Унда 479 кеше күрһәтелә һәм хөкөм язаһы итеп атып үлтереү билдәләнә. Шуныһы ҡыҙыҡ, был исемлектәге бер нисә кеше билдәһеҙ сәбәптәр буйынса артабанғы исемлектәргә индерелә. Шулай итеп, Схема эшләй башлай: НКВД (Н. Ежов, ә 1938 йылдың 22 авгусынан [[Берия Лаврентий Павлович|Л. Берия]]) исемлектәрҙе булдыра һәм тәҡдим ит, Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары уларҙы раҫлай, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы (В. В. Ульрих, һуңыраҡ А. Чепцов) уларҙы хөкөм итә. Мәғлүмәттәр буйынса бындай технология 1938 йылдың сентябренә тиклем өҫтөнлөклө була (һылтанма)

Әммә һуңғараҡ та был технологияны ҡулланыу осраҡтары була&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/spiski/tomi12.htm Список от 16.01.1940 // Сайт общества «Мемориал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616144712/http://stalin.memo.ru/spiski/tomi12.htm |date=2013-06-16 }}&lt;/ref&gt; , тик уның күләме һәм тәртибе үҙгәрә. НКВД-ның һәм Прокуратураның берлектәге ғаризаһы буйынса 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарарға ярашлы Үҙәк Комитеты Политбюроһы рәсми ҡарар сығара, ә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда бындай ҡарарҙы Дәүләт оборона комитеты ҡабул итә.

Л. Берияның эше ошондай ысул менән әҙерләнгән һуңғы эш булып тора (1953 йыл).

Үҙәк Башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарары 1956 йылдың 19 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән юҡҡа сығарыла&lt;ref&gt;Уголовный кодекс РСФСР 1926 года // Сборник законодательных и нормативных актов о репрессиях и реабилитации жертв политических репрессий / Сост. Е. А. Зайцев. — М., 1993.-С. 34&lt;/ref&gt;.

== Исемлектәр структураһы ==
[[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|344x344пкс|СССР НКВД ҡарамағындағы 46 ҡулға алынғандың исемлегенең беренсе бите, 1942 йылдың 29 ғинуары. И. Сталиндың резолюцияһы: «Исемлектәге бөтәһен дә атып үлтерергә. И. Ст.»]]
Ғәҙәттә, исемлектәрҙең беренсе битендә «СССР Юғары судының хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгә кешеләр исемлеге» тип яҙыла (ҡайһы берҙә ябай ғына — «Исемелек» йәки «Кешеләр исемлеге») тип яҙыла. Икенсе биттә исемлеккә ингән кешеләрҙең һаны тураһында белешмә бирелә. Ошо уҡ ваҡытта уларҙы территориаль бүленештәре һәм язалау категориялары буйынса бүләләр. 1-се категория атып үлтереүҙе аңлата (яҡынса 30 мең кеше), 2-се — 10 йылға хөкөм итеү (5 мең тирәһе кеше), 3-сө — 5-8 йылға хөкөм итеү (102 кеше). 1937 йылдың июленән һуң ([[Оло террор|Оло террорҙың]] башы) 3-сө категория исемлектәрҙә осрамай.

Артабан төбәк исемлектәре китә, һәр береһе яңы биттән һәм шулай уҡ категорияларға бүленә. 1937 йылдың яҙғы һәм йәй башы исемлектәрендә ҡайһы бер асыҡлауҙар ҡуйыла: «троцкист», «уңдар», «децистар», «брандлеровсылар», «меньшевиктар», «эсерҙар». Иң һуңғы исемлектәр «енәйәт» төрҙәре буйынса бүленмәйҙәр. Сит ил гражданжары ғәҙәттә төбәк исемлегенең эсендә үҙ аллы төркөмгә айырымлана. Күпселек осраҡта уларҙың һәр береһе өсөн айырым биттә белешмә бирелә, унда уның гражданлығы, тыуған урыны һәм йылы, СССР-ҙа ҡайҙа йәшәүе, һөнәре тураһында мәғлүмәттәр бирелә, шулай уҡ ғәйепләнеү статьяһы, ғәйебен таныу-танымауы күрһәтелә&lt;ref name=&quot;stalin&quot;/&gt;.
1937 йылдың 27 февралендәге һәм 19 мартындағы ике тәүге исемлеккә НКВД етәкселәре ҡултамға ҡуймаған. Һуңынан һәр исемлек һәм төбәктәр буйынса исемлектәргә һәм категорияларға наркоматтың яуаплы етәкселәре ҡул ҡуялар. Исемләп әйткәндә, В. М. Курский, С. Г. Гендин, Я. С. Агранов, М. И. Литвин, Л. Н. Бельский, В. Цесарский, И. И. Шапиро, М. П. Фриновскийҙарҙың ҡултамғалары бар. Украина буйынса ике исемлеккә СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫары Л. Н. Бельский, Киев хәрби округының хәрби прокуроры Калошин һәм УССР прокуроры вазифаһын ваҡытлыса башҡарған Л. И. Яченин ҡул ҡуйғандар.

== Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары тарафынан исемлектәрҙе раҫлау ==
Ҡултамғалар һәм исемлектәрҙе раҫлау датаһы беренсе биттәрҙә ҡуйыла. Башта, ҡағиҙә булараҡ, Сталин ҡултамғаһын ҡуя. Айырым осраҡтарҙа, Сталин ҡултамғаһы урынында Молотовтың ҡултамғаһы ора, һәм бик һирәк — Ждановтыҡы. [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]] — 372 исемлеккә ҡул ҡуйған. Сталиндың ҡултамғаһы һәм «за» резолюцияһы 357 исемлектә һаҡланған. [[Каганович Лазарь Моисеевич|Л. М. Каганович]] — 188, [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]] — 185, [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]] — 176, А. И. Микоян — 8, ә һуңыраҡ атып үлтерелгән В. С. Косиор — 5 исемлеккә ҡул ҡуйған. Ошо биттәр бөтәһе лә CD дискыһында скан рәүешендә күрһәтелгән. Ҡалған юғары ил етәкселәренең ҡултамғалары табылмаған&lt;ref name=&quot;stalin&quot;/&gt;.

1938 йылдың сентябренә тиклем Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырыштарының протоколдарында исемлектәр ҡаралыуы күҙәтелмәй. Ҡултамғалар ҡуйылғандан һуң исемлектәҙе НКВД-ға ҡайтаралар, шуға күрә улар делопроизводствоға теркәлмәй.

== Хөкөм ҡарарҙарын үтәү һәм теркәү ==
НКВД-ға ҡайтарылған исемлектәрҙе СССР Юғары судының Хәрби коллегияһына ебәрәләр. Унда эштәрҙе 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарарға ярашлы ҡарайҙар. Суд формаль рәүештә үтә. Эште тыңлау 5 — 10 минут ваҡытты ала. Ошо ваҡыт эсендә ғәйепләнеүсегә уның хоҡуҡтарын, ғәйепләнеү асылын аңлаталар, хөкөм ителеүсенең башҡарылған енәйәттәренә ҡарашын, уның күрһәтмәләрен һәм һуңғы һүҙен генә тыңлап өлгөрәләр, тип һанала&lt;ref name=&quot;Мур&quot;&gt;''[[Муранов, Анатолий Иванович|Муранов А. И.]], Звягинцев Р. Е.'' Суд над судьями (особая папка Ульриха). Казань, 1993. С. 68&lt;/ref&gt;. Хөкөм алдан билдәләнгән категория буйынса сығарыла. Тайпылыш осраҡтары булмай тиерлек. Хөкөм ҡарарын язалау алдынан иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Рог&quot;&gt;''[[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' Послесловие // Расстрельные списки. Москва, 1937—1941. «Коммунарка» — Бутово. Книга памяти жертв политических репрессий. М., Издательство Звенья, 2000. — 504 с. — 2000 экз. — ISBN 5-7870-0044-7, С. 494—496&lt;/ref&gt;.

НКВД-ның элекке хеҙмәткәрҙәре өсөн «махсус тәртип» булдырыла. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың исемлектәре Сталинға айырым «Исемлек» йәки «Кешеләр исемлеге» исеме аҫтында папкала бирелә, Юғары судының Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнеше күрһәтелмәй. НКВД хеҙмәткәрҙәре фамилиялары дөйөм исемлектә булған осраҡтарҙа, фамилия тапҡырына «НКВД-ның элекке хеҙмәткәре» тип яҙыла. Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары раҫлағандан һуң исемлектәр башҡа бер ерҙә лә ҡаралмай — кешеләрҙе атып үлтерәләр, йәғни, Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаларының ҡултамғалары ысынында хөкөм итеү булып сыға. НКВД аппараты эштәре буйынса CD документтарында «махсус тәртиптә» 254 чекист хөкөм ителә. Беренсе «махсус» исемлек 1937 йылдың 16 июнендә раҫлана, һуңғыһы — 1938 йылдың 10 июнендә&lt;ref name=&quot;stalin&quot;/&gt;.

== Хеҙмәт жаргоны ==
НКВД жаргонында исемлектәр буйынса атып үлтереүҙәр «альбом» йәки «альбом тәртибендәге» атып үлтереүҙәр тип атала&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/features-40597591 ''Артем Кречетников'' Кому не повезло с рождением: интернационализм по-сталински. Русская служба Би-би-си, Москва, 25.7.2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''{{Не переведено 4|Янсен, Марк (историк)|Marc Jansen|nl|Marc Jansen}}, [[Петр Никита Васильевич|Nikita Petrov]]'' [https://books.google.com/books?id=3IcnAgAAQBAJ&amp;pg=PA137 Stalin’s Loyal Executioner: People’s Commissar Nikolai Ezhov, 1895—1940, p. 137]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:en:Album procedure|Procedure Album]]{{Ref-en}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]
[[Категория:Сталин осоро]]
[[Категория:Иосиф Сталин]]</text>
      <sha1>mm76aodf9x1u30cfvhvugj6dwn1jwyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176802</id>
    <revision>
      <id>1294897</id>
      <parentid>1046438</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тутыйғош</username>
        <id>13835</id>
      </contributor>
      <origin>1294897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6578" sha1="ikx9r65k95rsdl27e7r57swj1q1kve9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы''' ([[1911 йыл]] — [[1942 йыл?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. 142-се кавалерия полкы эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәбәрһеҙ юғалған.
[[Файл:Двоюродные братья Буранов Гильметдин и Латыпов Мухаметша, пропавшие без вести в годы ВОВ.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалған ике туған ағалы-ҡустылы Буранов Ғилметдин (һулда) һәм Латыпов Мөхәмәтша. Һуғышҡа тиклемге фото]]

== Биографияһы ==
Ғилметдин Мостахетдин (документтарҙа атаһының исеме ҡыҫҡартылып алынған: Мостах, Мостафа&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях]&lt;/ref&gt;) улы Буранов 1911 йылда [[Башҡортостан]]дың хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] (ауылдың икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt; күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Мостахетдин Буранов итексе була. Балалар бәләкәй саҡтан эшкә әрһеҙ булып үҫәләр. Ғилметдин колхозда мал ҡараусы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. «Память народа» сайтындағы документтарҙан күренеүенсә, ул 142-се кавалерия полкында ҡылыссы&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt; булып хеҙмәт итә. Әлеге полк 34-се кавалерия дивизияһында булыуы мөмкин, сөнки уның составында ғына 142-се кавалерия полкы бар. 34-се кавдивизияның хәрби ғәмәлдәр осоро — 1941 йылдың 3 авгусынан алып 1942 йылдың 30 июленә тиклем Черкассы өлкәһенән Кременчуг, Полтава, Харьков, Краматорск, Северодонецк йүнәлешендә үтә. Буранов Ғилметдин туғандарына һуңғы хатын 1941 йылдың 15 октябрендә яҙа. Хәрби исемлектәрҙән хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле 1942 йылдың 1 ғинуарында төшөрөлә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Наградалары Һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (19.03.1942 г.) &lt;ref&gt;[poisk.re/awards/10328863]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&amp;page=10Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 32]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
— ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 977520; Дело ист. информации: 3340

— ВК г. Баймак, Баймакского и Зилаирского районов Республики Башкортостан

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
— [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях]

— [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074915047/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_za Дополнительные источники]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]

— [https://rkkawwii.ru/division/34kdf1 34-я кавалерийская дивизия— соединение РККА в Великой Отечественной войне]</text>
      <sha1>ikx9r65k95rsdl27e7r57swj1q1kve9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлаков Сергей Юрьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183027</id>
    <revision>
      <id>1294830</id>
      <parentid>1267134</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T19:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22266" sha1="dfs8g7ct0hm54n15dzfik15bib26iak" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Светлаков Сергей Юрьевич''' ([[12 декабрь]] [[1977 йыл]], [[Екатеринбург|Свердловск]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — Рәсәй  кино һәм телевидение актеры, телетапшырыуҙар алып барыусы, продюсер, сценарийҙар яҙыусы. «Уральские пельмени» КВН командаһы ҡатнашыусыһы (2000—2009).

== Биографияһы ==
Сергей Юрьевич Светлаков 1977 йылдың 12 декабрендә [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһында  тыуа.

[[Екатеринбург]]тағы 2-се  мәктәпте (хәҙер 155-се  гимназия) тамамлай. Уҡыуҙан тыш, мәктәп йылдарында Светлаков футбол һәм баскетбол менән дә шөғөлләнә, артабан гандбол буйынса спорт мастерлығына кандидат була. Сергейҙың ата-әсәһе улының һөнәри эшмәкәрлектә үҙҙәренең эйәреүсеһе  булыуын талап итә: атаһы машинист ярҙамсыһы була, ә әсәһе Свердловск тимер юлы  идараһында эшләй&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cosmo.ru/in_focus/stars_bio/922774/Sergei_Svetlakov/bio/|title=Биографии звёзд на Cosmo.ru: Сергей Светлаков|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511233616/http://www.cosmo.ru/in_focus/stars_bio/922774/Sergei_Svetlakov/bio/|archivedate=2012-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511233616/http://www.cosmo.ru/in_focus/stars_bio/922774/Sergei_Svetlakov/bio/ |date=2012-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

2000 йылда Екатеринбургта «Тимер юл транспортында иҡтисад» һөнәре буйынса [[Урал дәүләт тимер юлдары университеты]]н тамамлай. Вузда КВН командаһы ойошторолған була, Сергей унда «Институт рыцары» конкурсында еңеп, капитан була. Командала Сергей Светлаков ике йылға яҡын уйнай — КВН шул ваҡыт эсендә уның өсөн беренсе мөһим эш була. Шуның арҡаһында уның уҡыуы менән етди проблемалар барлыҡҡа килә. Светлаков университетта уҡыған ваҡытта автор сифатында популяр «Уральские пельмени» командаһы менән хеҙмәттәшлек итә.  Артабан ул уның составына керә, 2000 йылда уҡ команда Юғары КВН лигаһы чемпионы була&lt;ref name=&quot;multiple&quot;/&gt;. Сергей Светлаков жюрилыҡҡа  2004 йылдың Юғары КВН лигаһының икенсе 1/8 финалына саҡырыла. Һуңыраҡ билдәле булғанса, импровизация булараҡ күренгән был эш «Добрянка» сығышының алдан әҙерләнгән өлөшө була һәм алып барыусы Александр Масляков тарафынан хуплана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.amik.ru/Article/1/4381.html|title=Судьба Сергея Светлакова|archiveurl=https://www.webcitation.org/65hLBdPg1?url=http://www.amik.ru/Article/1/4381.html|archivedate=2012-02-24}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Светлаков_Сергей_2011.jpg|слева|мини|298x298пкс|Сергей Светлаков Сочиҙа үткән «Кинотавр» кинофестивалендә, 2011 йыл.]]
[[Мәскәү]]гә күскәс, Светлаков КВН менән хеҙмәттәшлеген дауам итә. Гарик Мартиросян, Семен Слепаков, Артур Тумасян һәм Сергей Ершов менән ул КВН командалары өсөн сценарийҙар яҙа. Был ижади коллектив Рәсәйҙә Comedy Club шоуына башланғыс һала&lt;ref name=&quot;multiple&quot;/&gt;.

2008 йылда «Прожекторперисхилтон» программаһында башҡа алып барыусылар — Иван Ургант, Александр Цекало һәм Гарик Мартиросян менән бергә алып барыу Светлаков өсөн оло уңыш була, программа [[Беренсе канал]]дың иң  уңышлы проекттарының береһе булып тора, «ТЭФИ»ның дүрт бүләген ала.
[[Файл:Встреча_с_участниками_Comedy_club_3.jpg|мини|300x300пкс|Сергей Светлаков һәм Comedy Club башҡа ҡатнашыусылары [[Рәсәй Президенты|Россия президенты]] [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] менән осрашыуҙа]]
2009 йылда «Уральские пельмени» командаһынан китә, сөнки үҙ проекттары өҫтөндә эш итергә теләй.

2009—2010 йылдарҙа Сергей «Көньяҡ Бутово» программаһының төп эш итеүсе  заттарҙың береһе була.

2012 йылдың ноябрендә Сергей Светлаков [[Латвия]]ла йәшәүгә рөхсәт ала һәм [[Юрмала]]ла ике ҡатлы йорт эйәһе була&lt;ref&gt;[https://realty.newsru.com/article/22jul2013/martirosyan Гарик Мартиросян хочет переехать в Латвию к Сергею Светлакову] // NEWSru.com, 22 июля 2013&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 22 ғинуарында «СТС Медиа» генераль директоры Вячеслав Муругов Сергейҙың ТНТ телеканалынан  китеп, СТС каналына күсеүен хәбәр итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2018/01/22/sts/ Светлаков и Незлобин уйдут с ТНТ на СТС]&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың ноябрь уртаһында Светлаков коронавирус менән ауырый. Уның юғары температура һәм көслө баш ауыртыуы билдәләнә&lt;ref&gt;[https://n4k.ru/culture/79825-zabolevshiy-koronavirusom-svetlakov-rasskazal-o-silnyh-bolyah.html Заболевший коронавирусом Светлаков рассказал о сильных болях]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Ғаиләһе ===

* Атаһы — Юрий Венедиктович Светлаков, машинист ярҙамсыһы, он тартыу заводында эшләй
* Әсәһе — Галина Григорьевна Светлакова (кейәүгә сыҡҡансы — Галушко&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/Svetlakov-Otkroyu-v-Kieve-svoy-restoran.html Светлаков: «Открою в Киеве свой ресторан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128200124/http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/Svetlakov-Otkroyu-v-Kieve-svoy-restoran.html |date=2012-11-28 }}&lt;/ref&gt;), Свердловск тимер юлында йөк ташыу буйынса инженер булып эшләй
* Өлкән ағаһы — Дмитрий Светлаков (1970 йылда тыуған), бүләктәр магазины етәксеһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zn.by/content/sergei-svetlakov-mama-pekla-nam-pirozhki-s-molitvoi.html|title=Сергей Светлаков: мама пекла нам пирожки с молитвой|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101015809/http://zn.by/content/sergei-svetlakov-mama-pekla-nam-pirozhki-s-molitvoi.html|archivedate=2011-11-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101015809/http://zn.by/content/sergei-svetlakov-mama-pekla-nam-pirozhki-s-molitvoi.html |date=2011-11-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Шәхси тормошо ===

* Беренсе  ҡатыны— Юлия Светлакова (Ворончихина) (университетта бергә уҡығандар, бергә Мәскәүгә күсенгәндәр, 2012 йылда айырылышалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25911.3/2865565/|title=Сергей Светлаков разводится|author=Мария Ремизова|date=2012-07-05|work=|publisher=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;)
** Ҡыҙы — Анастасия Сергеевна Светлакова (2008 йылдың 12 декабрендә тыуған)&lt;ref&gt;[http://www.pravda.ru/tv/15-12-2008/296036-svetlakov-0/ Сергей и Юля Светлаковы: Наша Nastia]&lt;/ref&gt;
* Икенсе ҡатыны  — Антонина Чеботарева. Краснодарҙа «Таш» кинофильмы премьераһында танышҡандар. 2011 йылда осрашалар, 2013 йылда Балтика буйында яҙылышалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wellnesso.ru/family/lichnaya-zhizn-sergeya-svetlakova.html|title=Сергей Светлаков: жены и личная жизнь актера|publisher=wellnesso.ru}}&lt;/ref&gt;
** Улы — Иван Сергеевич Светлаков (2013 йылдың 18 июлендә тыуған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dkvartal.ru/news/syna-sergeya-svetlakova-i-antoniny-chebotarevoj-zametili-paparacci-236751350|title=Сына Сергея Светлакова и Антонины Чеботарёвой заметили папарацци|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203003745/http://www.dkvartal.ru/news/syna-sergeya-svetlakova-i-antoniny-chebotarevoj-zametili-paparacci-236751350|archivedate=2013-12-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203003745/http://www.dkvartal.ru/news/syna-sergeya-svetlakova-i-antoniny-chebotarevoj-zametili-paparacci-236751350 |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://poslezavtra.com.ua/antonina-chebotareva-rodila-syna-sergeyu-svetlakovu-foto/print/|title=Антонина Чеботарёва родила сына Сергею Светлакову|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202232726/http://poslezavtra.com.ua/antonina-chebotareva-rodila-syna-sergeyu-svetlakovu-foto/print/|archivedate=2013-12-02}}&lt;/ref&gt;
** Улы — Максим Сергеевич Светлаков (2017 йылдың 16 июлендә тыуған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26897.7/3941461/|title=Сергей Светлаков о том, почему скрывал рождение сына: &quot;Никто не знал о Максиме? Значит друзья - друзья!&quot;}}&lt;/ref&gt;.

== Телевидениела ==

* «Уральские пельмени» КВН командаһы ҡатнашыусыһы (2000—2009).
* ТНТ телеканалында «Наша Russia» юмористик проектында ҡатнашыусы.
* «Беренсе канал» генераль директоры Хеҙмәте янындағы махсус проекттар бүлегендә  сценарий яҙыусыһы  (2004—2006)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.domkino.tv/persons/3314|title=Сергей Светлаков, актёр}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123072322/http://www.domkino.tv/persons/3314 |date=2018-01-23 }}&lt;/ref&gt;, «Иван Ургант менән яҙ» шоуының сценарисы һәм актёры (2006)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20180211110958/http://radiomayak.ru/shows/episode/id/1106551/|title=Актёр скетчкома «Наша Russia» Сергей Светлаков в гостях у шоу «Ранеты»}}&lt;/ref&gt;.
* «Беренсе канал»да «Прожекторперисхилтон» программаһын алып барыусы (2008—2012, 2017).
* «Беренсе канал»да «Көньяҡ Бутово» шоуында ҡатнашыусы  (2009—2010).
* СТС телеканалында «„Уральские пельмени“ шоуы» юмористик тамашаһында ҡатнашыусы (2009).
* ТНТ телеканалында ҡарт Митрич ролендә «Comedy Club» резиденты (2010—2011).
* «Страна в  ЅНОРе» юмористик сериалының продюсеры һәм ҡатнашыусыһы (2013).
* 2013 йылдың көҙөнән 2018 йылдың мартына тиклем «Билайн» мобиль операторы рекламаһында төшөрөлә.
* Глюкозаның «Танцуй, Россия» клибында ҡатнаша (2008).
* ТНТ каналында «Танцы» тамашасының жюри ағзаһы (2014-2017).
* ТНТ каналында «Comedy Баттл» тамашаһының  жюри ағзаһы (2012-2016).
* «Дан минуты» тамашаһының жюри ағзаһы (2017).
* «Аллаға шөкөр, һин килдең!» шоуҙың продюсеры һәм судьяһы (2018—2019).
* СТС телеканалында «Урыҫтар көлмәй» комедия тамашаһын алып барыусы (2019).
* 2019 йылда «Райффайзен» банкы рекламаһында төшә.
* СТС телеканалында «Форт Боярд» тамашаһында ҡатнаша (2019).
* СТС телеканалында «Асыҡ яңылыҡтар» үҙ-үҙеңде изоляциялаү режимында шоуҙың авторы һәм алып барыусыһы (2020).
* СТС телеканалында «Тулы Блэкаут» тамашаһын алып барыусы (2020 йылдан).

'''Концерттар алып барыусы'''

* 01.01.2010; 01.01-30.12.2018; 29.12.2019; 02.01.20021 — «Алтын граммофон» халыҡ премияһын тапшырыу тантанаһы («[[Беренсе канал]]&lt;nowiki/&gt;»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spb.kp.ru/daily/26756.5/3786422/|title=Золотой граммофон 2017: Лорак, Гагарина и Лобода порадовали гостей музпремии откровенными нарядами|publisher=[[Комсомольская правда]]|date=2017-11-12}}&lt;/ref&gt;
* 31.12.2008 — «Иҫке йылды оҙатыу» («Беренсе канал»)
* 01.01 һәм 31.12.2009 — «Беренсе каналдағы Яңы йыл төнө» («Беренсе канал»)
* 2010 — Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнөнә арналған байрам концерты («Беренсе канал»)
* 27.08.2011 — ҙур байрам концерты («Беренсе канал»)
* 2012 — «Украина гүзәле» (Интер)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inter.ua/ru/programs/entertaining/miss_ukraine_2012|title=Мисс Украина — 2012|publisher=Интер}}&lt;/ref&gt;
* 2013 — «Рәсәй гүзәле» ([[НТВ]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20130303/925530866.html|title=Мартиросян и Светлаков «пытали» красавиц вопросами о футболе на «Мисс Россия»|publisher=[[РИА Новости]]|date=2013-03-03}}&lt;/ref&gt;

== Фильмографияһы ==
{{ВФильмеВерх|ру}}
{{ВФильме|2010|[[Наша Russia. Яйца судьбы]]|Леонид, прораб; Снежана Денисовна, уҡытыусы; Славик, үҫмер; Сифон, бомж; Иван Дулин, металлург-гей; Николай Лаптев, ришүәт алмаусы ДПС хеҙмәткәре; телевизор менән һөйләшеүсе Сергей Юрьевич Беляков|5=ру}}
{{ВФильме|2010|[[Ёлки (фильм)|Ёлки]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильме|2010|[[Бриллиантовая рука 2]]|Семён Семёнович Горбунков|5=ру}}
{{ВФильме|2011|[[Ёлки 2]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильме|2011|[[Треск (фильм, 2011)|Треск]]|ҡыҙылармеец|5=ру}}
{{ВФильме|2011|[[Бедуин (фильм)|Бедуин]]|табип|5=ру}}
{{ВФильме|2012|[[Камень (фильм, 2012)|Камень]]|Пётр Найдёнов (Камень)|5=ру}}
{{ВФильме|2012|[[Джунгли (фильм, 2012)|Джунгли]]|Сергей|5=ру}}
{{Вфильме|2013|[[Страна в Shope]]|Шоу бизнесмен|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Горько! (фильм, 2013)|Горько!]]|[[камео]], туйҙа алып барыусы|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Ёлки 3]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Горько! 2]]|[[камео]]|5=ру}}
{{ВСериале|2013|2014|[[Незабываемый роман 2]]|Павел, Марияның ире|6=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Скорый «Москва-Россия»]]|Сергей|5=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Ёлки 1914]]|Евгений|5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Жених (фильм, 2016)|Жених]]|Толя, Алёнаның элекке ире|5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Ёлки 5]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Ёлки новые]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильме|2018|[[Ёлки последние]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Love (фильм, 2021)|Love]]|Борис|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Ёлки 8]]|Евгений Павлович|5=ру}}
{{ВФильмеНиз|ру}}
=== Дубляж ===

* 2009 — Юғалған донъя — Доктор Рик Маршалл (Уилл Фаррелл)

== Эшмәкәрлеге ==
Сергей Исаев һәм ҡустыһы Дмитрий Светлаков менән бергә Екатеринбургта ҡыҙыҡ һәм үҙенсәлекле бүләктәр менән сауҙа итеүсе кибеттәр селтәрен аса, бүләктәрҙе улар үҙҙәре яһайҙар. Магазиндар үҙен аҡлай алмаған, шуға күрә бер нисә айҙан һуң ябыла&lt;ref&gt;[https://fakty.ua/133401-yumorist-svetlakov-obankrotilsya Комик Светлаков обанкротился (фото)] — Газета «ФАКТЫ и комментарии»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lifenews.ru/news/59166 Светлаков свернул бизнес из-за банкротства]&lt;/ref&gt;.

[[Киев|Киевта]] «Ишәк» ресторанын&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://realty.mail.ru/news/14347/kievljane_opolchilis_protiv_restoranov_lepsa_i_cvetlakova/?&amp;r=msk|title=Киевляне ополчились против ресторанов Лепса и Светлакова — Недвижимость@Mail.Ru}}&lt;/ref&gt;, [[Алматы|Алматыла]] һәм [[Нур-Солтан|Астанала]] «Золото» ресторандарын аса.

«Цвет Диванов» мебель компанияһы, «Согаз» именлек  төркеме, «Кольцо Урала» банкы рекламаһында&lt;ref&gt;[http://www.sostav.ru/news/2012/06/06/ural_svetlakov/ Red Pepper снял Светлакова в рекламе банка «Кольцо Урала» ]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ «World of Tanks» компьютер уйыны рекламаһында төшөрөлә. «Билайн» кәрәҙле элемтә операторының, «Fix-Price» кибеттәре селтәренең реклама йөҙө. Модель Алена Крюкова менән берлектә Finn Flare өҫкө кейем кибеттәре йөҙө була.

2013 йылда Сергей Светлаков Санкт-Петербургта «Мой...Pizza» пиццерия селтәрен аса.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20120511233616/http://www.cosmo.ru/in_focus/stars_bio/922774/Sergei_Svetlakov/bio/ Сергей Светлаков биографияһы] Cosmo.ru
* [https://web.archive.org/web/20130904210222/http://comedyfiles.net/biography/369-sergej-svetlakov-biografiya.html Сергей Светлаков биографияһы]
* [https://web.archive.org/web/20120106102233/http://www.tele-show.ru/page4938.htm Светлый и Темный из «Нашей Russia»: Светлаков и Галустян]
* [http://interviewmg.ru/352/ Сергей Светлаков: Самый коммерсант смешной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701083512/https://interviewmg.ru/352/ |date=2022-07-01 }}. interviewmg.ru сайтында интервью
* [http://rusactors.ru/s/svetlakov/index.shtml Биография] RUSactors.ru сайтында
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1977 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:XXI быуат актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Телетапшырыуҙар алып барыусылар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>dfs8g7ct0hm54n15dzfik15bib26iak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стремовский Владимир Азарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183525</id>
    <revision>
      <id>1294851</id>
      <parentid>1232372</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T04:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9116" sha1="fphz855kaxf7qsd0vi5cfv9fjx8jcmg" xml:space="preserve">{{Учёный
| имя                  = Стремовский, Владимир Азарович
| оригинал имени       = 
| изображение          = СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ.jpg
| описание изображения = 
| имя при рождении     = 
| дата рождения        = 15.05.1917
| место рождения       = селе [[Цибулёво]], {{мр|Херсонская губерния|в Херсонской губернии}}, [[Россия]]
| дата смерти          = 1983
| место смерти         = {{мс|СССР|в СССР}}
| гражданство          = {{флагификация|Россия}}&lt;br&gt;{{флагификация|СССР}}
| научная сфера        = [[Юриспруденция]], [[криминалистика]]
| место работы         = [[Кубанский государственный университет]]
| альма-матер          = [[Харьковский юридический институт]]
| учёная степень       = [[Доктор наук|доктор юридических наук]]
| учёное звание        = [[профессор]]
| научный руководитель = 
| знаменитые ученики   = 
| известен как         = Специалист по советскому уголовному процессу и криминалистике
| награды и премии     = {{Орден Отечественной войны I степени}} {{Медаль За оборону Москвы}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}
| автограф             = 
| ширина автографа     = 
| сайт                 = 
| викицитатник         = 
}}
'''Стремовский Владимир Азарович''' ([[15 май]] [[1917 йыл]], Цибулёво, Херсон губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[1983 йыл]], [[СССР]]) — совет ғалим-юрисы, юридик фәндәр докторы, [[Кубань дәүләт университеты|Кубань университетының]] енәйәт процесы кафедра профессоры (1970—1980)&lt;ref&gt;[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=197/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны. Стремовский Владимир Азарович (1917—1983)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=197/ |date=2022-03-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1917 йылдың 15 майында (2 май) Рәсәйҙең Херсон губернаһы Цибулево ауылында тыуған.

1940 йылда Харьков юридик институтын тамамлай, аспирантурала ҡала.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армияға]] саҡырыла, Белоруссияла оборона алыштарында һәм Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша. Һуғышты [[Көнсығыш Пруссия]]ла тамамлай. Фронтта [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы|«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалдары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнә.

1945—1960 йылдарҙа [[Харьков өлкәһе]] прокуратураһында тәфтишсе һәм прокурор-криминалис булып эшләй, бер үк ваҡытта Харьков юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында, [[Рәсәйҙең Федераль именлек хеҙмәте академияһы|СССР КГБ юғары мәктәбендә]], СССР Генераль прокуратураһы тәфтишселәренең квалификацияһын күтәреү курстарында уҡыта.

1955 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереү (төп мәсьәләләр)» темаһына диссертация яҡлай. 1960 йылда тулыһынса ғилми һәм уҡытыу эшенә күсә, [[Ростов дәүләт университеты|Ростов дәүләт университетының]] енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында буласаҡ юристарҙы уҡыта. Бында ул 1970 йылға тиклем эшләй.

1967 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереүҙең асылы һәм ҡатнашыусылары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008450605/ Стремовский, Владимир Азарович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1970 йылда [[Кубань дәүләт университеты|Кубань дәүләт университетының]] ([[Краснодар]]) енәйәт процесы кафедраһы профессоры вазифаһында уҡыта башлай.

Енәйәт процесы, криминалистика, прокурор күҙәтеүе өлкәһендә 130-ға яҡын ғилми хеҙмәт (шул иҫәптән 14 монография һәм уҡыу әсбабы) яҙған.

1983 йылда вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалы&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/30967963/ СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Библиографияһы ==
* Предварительное расследование в советском уголовном процессе (1958)
* Участники предварительного следствия в советском уголовном процессе (1966)
* Сущность и участники предварительного следствия в советском уголовном процессе (1967)
* Вопросы дальнейшего совершенствования законодательства о защите на предварительном следствии, структуре и деятельности следственного аппарата в СССР&lt;ref&gt;[https://rusist.info/author/257980/ Стремовский, Владимир Азарович]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://library.lib.sfedu.ru/media/upload/images/show/Stan/45/45.pdf/ СТРЕМОВСКИЙ ВЛАДИМИР АЗАРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250127001507/https://library.lib.sfedu.ru/media/upload/images/show/Stan/45/45.pdf/ |date=2025-01-27 }}

[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Ростов дәүләт университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>fphz855kaxf7qsd0vi5cfv9fjx8jcmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185327</id>
    <revision>
      <id>1294798</id>
      <parentid>1218968</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T14:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75217" sha1="08inets8ynbuubs0sxpsbnizl4123le" xml:space="preserve">{{redirect|НКВД}}
{{Орган исполнительной власти
|название               = СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
|сокращение             = [[НКВД СССР]] – [[СССР НКВД-һы]]
|оригинальное название  = 
|оригинальное название1 = 
|оригинальное название2 = 
|страна                 = СССР
|текст_поля_страна      = [[СССР]]
|эмблема = NKVD Emblem (Solid Colors).svg
|ширина эмблемы =
|подпись эмблемы = «СССР НКВД-һының атҡаҙанған хеҙмәткәре» билдәһе
|печать =
|ширина печати =
|подпись печати =
|изображение =
|ширина изображения =
|подпись изображения =
|дата создания = [[10 июля]] [[1934]]
|предшественник1 = РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Милиция һәм уголовный розыктың баш идаралығы
|предшественник2 = [[СССР Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы]]|СССР ОГПУ-һы]]
|дата упразднения = [[15 марта]] [[1946]]
|преемник = СССР-ҙың Дәүләт именлеге министрлығы&lt;br&gt;СССР Эске эштәр министрлығы
|подчинение = СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы
|штаб-квартира = [[Мәскәү]], Дзержинский майҙаны (1991 йылдан Лубянка майҙаны), 2-се йорт.
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region_code =
|сотрудников =
|бюджет =
|имя министра1 =
|функция министра1 =
|имя министра2 =
|функция министра2 =
|имя главы1 = [[#Структура центрального аппарата|см. список]]
|должность главы1 = Халыҡ комиссары
|имя главы2 =
|должность главы2 =
|вышестоящее ведомство =
|подведомственный орган1 =
|подведомственный орган2 =
|документ1 =
|сайт =
|раздел примечаний =
|карта =
|ширина карты =
|подпись карты =
}}
[[Файл:2014 Moscow Lubyanka Building.JPG|thumb|240px|НКВД бинаһы. 1940-сы һәм 1980-се йылдарҙағы төҙәкләндереүҙәрҙән һуң хәҙерге күренеше. Бөгөн унда [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]] урынлашҡан.]]
'''Совет Социалистик Республикалар Союзының Эске эштәр халыҡ комиссариаты''' (НКВД СССР, СССР НКВД-һы, Наркомвнудел) — [[1934]]—[[1943 йыл]]дарҙа (1941 йылдың 3 февраленән 20 июленә тиклем өҙөклөк менән) СССР-ҙың енәйәтселек менән көрәш һәм йәмәғәт тәртибен һаҡлау һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү буйынса дәүләт идаралығының үҙәк органы.

СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың [[10 июль]] ҡарары менән ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/history/nkvd/stru/prikazy1.htm |title=Об образовании Общесоюзного Народного Комиссариата Внутренних Дел. Постановление Центрального Исполнительного Комитета Союза ССР. |access-date=2012-04-23 |archive-date=2010-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126045944/http://www.memo.ru/history/NKVD/STRU/prikazy1.htm |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. НКВД составына СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы элекке СССР-ҙың Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (ОГПУ при СНК СССР -Объединённое Государственное Политическое Управление СССР) инә, ул Дәүләт именлегенең баш идаралығы итеп үҙгәртелә (Главное управление государственной безопасности НКВД СССР-ГУГБ).

НКВД-ның яуаплылығы өлкәһенә коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөш, сәнәғәттең башҡа тармаҡтары, шулай сәйәси сыск һәм судтан тыш приговор сығарыу хоҡуғы, яза башҡарыу системаһы, тышҡы разведка, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр, армиялағы контрразведка инә.

1946 йылда СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы (рус. МВД СССР) итеп үҙгәртелә.

== НКВД-ның үҫеше ==
СССР эске эштәр халыҡ комиссары (наркомы) итеп [[Ягода Генрих Григорьевич]] тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;petrovsorokin&quot;&gt;Петров Н. В., Скоркин К. В. [http://www.memo.ru/history/nkvd/kto/index.htm Кто руководил НКВД, 1934—1941: Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm |date=2017-02-01 }} / Общество «Мемориал» и др.; Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского — М.: Звенья, 1999. — 504 с — ISBN 5-7870-0032-3&lt;/ref&gt;.

Яңы ойошторолған НКВД-ға түбәндәге бурыстар йөкмәтелә:
* йәмәғәт тәртибен һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү,
* социалистик милекте һаҡлау,
* гражданлыҡ торошо акттарын яҙыу,
* сик буйы һағы,
* төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарын тотоу һәм һаҡлау.

НКВД составында ойошторола:
* {{comment|Дәүләт именлегенең баш идаралығы| Главное управление государственной безопасности НКВД СССР (ГУГБ)}};
* {{comment|Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы|Главное управление рабоче-крестьянской милиции НКВД СССР (ГУ РКМ)}};
* {{comment|Сик буйы һағының һәм эске һаҡтың баш идаралығы| Главное управление пограничной и внутренней охраны (ГУ ПиВО)}}&lt;ref&gt;[http://bibliofond.ru/view.aspx?id=557205 История становления и развития правоохранительных органов в России]&lt;/ref&gt;;
* {{comment|Янғын һағының баш идаралығы|Главное управление пожарной охраны (ГУПО)}};
* {{comment|Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы|Главное управление исправительно-трудовых лагерей и трудовых поселений (ГУЛАГ)}};
* гражданлыҡ торошо актары бүлеге (ЗАГС);
* административ-хужалыҡ идаралығы;
* финанс бүлеге (ФИНО);
* кадрҙар бүлеге;
* секретариат;
* {{comment|махсус уполномоченный бүлек|особоуполномоченный отдел}}.
{{Викитека|:ru:Постановление ЦИК СССР от 10.07.1934 об образовании общесоюзного народного комиссариата внутренних дел|Постановление ЦИК СССР от 10 июля 1934 г. об образовании общесоюзного народного комиссариата внутренних дел}}
НКВД-ның үҙәк аппараты штатында 8 211 хеҙмәткәр була.

Дәүләт именлегенең баш идаралығы эшмәкәрлеге менән СССР эске эштәр халыҡ комиссары Ягода үҙе етәкселек итә. Был Баш идаралыҡ составына элекке ОГПУ-ның төп оператив подразделелары инә:
* {{comment|махсус бүлек| особый отдел}} (контрразведка)
* {{comment|йәшерен-сәйәси бүлек|секретно-политический отдел}} ({{comment|сәйәси дошмандар менән көрәш| борьба с политическими противниками}})
* иҡтисади бүлек ({{comment|диверсиялар һәм ҡоротҡослоҡ менән көрәш|борьба с диверсиями и вредительством}})
* сит ил бүлеге (сит илдәрҙәге разведка)
* оператив бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау, тентеүҙәр, ҡулға алыуҙар, {{comment| тышҡы күҙәтеү| наружное наблюдение}})
* махсус бүлек (шифрлау эше, {{comment| ведомстволарҙа йәшеренлек тәьмин итеү|обеспечение секретности в ведомствах}})
* транспорт бүлеге (транспортта ҡоротҡослоҡ һәм диверсиялар менән көрәш)
* иҫәп-статистика бүлеге (оператив иҫәп, статистика, архив)
Артабан идаралыҡтар һәм бүлектәр күп тапҡырҙар үҙгәртеп ойошторола, уларҙың атамалары үҙгәртелә.

[[Файл:USSR external passport 1929.jpg|thumb|240px|НКВД тарафынан бирелгән совет сит ил паспорты (1929 йыл)]]
[[Файл:Постановление СНК СССР N 1187-291сс от 5 ноября 1938 года &quot;О квартирах для работников Наркомвнудела СССР&quot;.jpg|thumb|Репрессияланғандарҙың күсемһеҙ милеген һәм мебелен СССР НКВД-һына биреү тураһындағы ҡарар.]]

[[1936 йыл]]дың сентябрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп [[Ежов Николай Иванович]] тәғәйенләнә.

1938 йылдың 20 апрелендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр хеҙмәткәрҙәренең һанын раҫлай&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/65666 Выписка из протокола № 60 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) о численности пограничных и внутренних войск НКВД СССР. 20 апреля 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209185859/http://istmat.info/node/65666 |date=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың 23 сентябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның яңы структураһын раҫлай&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/65668 Выписка из протокола № 82 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) об изменении постановления ЦК ВКП(б) от 13 сентября об изменении организационной структуры НКВД 23 сентября 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209182214/http://istmat.info/node/65668 |date=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/65667 Выписка из протокола № 64 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) об изменении организационной структуры НКВД. 13 сентября 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209185710/http://istmat.info/node/65667 |date=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың декабрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп [[Берия Лаврентий Павлович]] тәғәйенләнә.

[[1941 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]] СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән НКВД ике үҙ аллы органға бүленә: НКВД (нарком — [[Лаврентий Берия]]) һәм {{comment|СССР дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты|наркомат государственной безопасности (НКГБ СССР)}} (нарком — Меркулов Всеволод Николаевич)&lt;ref name=&quot;petrovsorokin&quot;/&gt;. НКВД-ның армиялағы контрразведка өсөн яуаплы булған Махсус бүлек ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм Хәрби-диңгеҙ флоты бүлектәренә айырыла.
Бер үк ваҡытта НКВД-ның Дәүләт именлеге баш идаралығының Махсус бүлеге таратыла, уның урынына Оборона халыҡ комиссариатының һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының 3-сө идаралыҡтары һәм НКВД-ның 3-сө бүлеге (НКВД ғәскәрҙәрендә оператив эш буйынса) ойошторола.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, [[1941 йыл]]дың [[20 июль|20 июлендә]] НКВД һәм НКГБ берҙәм наркомат структураһына — НКВД-ға кире ҡайтарыла. СССР-ҙың эске эштәр наркомы булып Берия ҡала, ә СССР-ҙың элекке дәүләт именлеге наркомы Меркулов уның беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге фронтағы немец разведкаһы менән көрәшкә, Советтар Союзының тыл райондарында дошмандың махсус хеҙмәттәре агенттарын эҙләп-табыу һәм юҡ итеүгә, фашист ғәскәрҙәре тылында разведкаға һәм диверсиялар ойоштороуға йүнәлтелә. НКВД бойһоноуында шулай уҡ тылды һаҡлау ғәскәрҙәре лә була.

[[1941 йыл]]дың 17 октябрендә Дәүләт Оборона Комитеты ҡарары менән {{comment|СССР НКВД-һы ҡарамағындағы Айырым кәңәшмәгә|Особому совещанию при НКВД СССР}} РСФСР-ҙың 1926 йылғы Енәйәт кодексының 58-се һәм 59-сы статьяларында ҡаралған СССР-ҙың идара итеү тәртибенә ҡаршы контрреволюцион енәйәттәр буйынса үлем язаһына тиклем приговорҙар сығарыу хоҡуғы бирелә. Айырым кәңәшмә ҡарарҙары һуңғы була, уларҙы бер кем дә үҙгәртә алмай. Дәүләт Оборона Комитетының был ҡарары [[1953 йыл]]дың 1 сентябрендә Айырым кәңәшмәләр бөтөрөлгәс кенә ғәмәлдән сыға.

1942 йылдың 11 ғинуарында НКВД һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының берлектәге приказы менән һуңғыһының 3-сө идаралығы НКВД-ның Махсус бүлектәре идаралығының (1941 йылдың 17 июлендә Оборона халыҡ комссариатының 3-сө идаралығы базаһында ойошторола) 9-сы бүлеге итеп үҙгәртелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 14 апрелендәге Указы менән оператив-чекист идаралыҡтарын һәм бүлектәрен НКВД составынан сығарыу юлы менән Меркулов етәкселегендә яңынан үҙ аллы СССР-ҙың Дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты ойошторола. 

СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының  1943 йылдың 18 апрель ҡарары менән хәрби контрразведка (Махсус бүлектәр идаралығы) Оборона һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматтарына бирелә, уларҙа Оборона наркоматының СМЕРШ баш контразведка идаралығы һәм һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматының СМЕРШ Контрразведка идаралыҡтары ойошторола.

1945 йылдың декабрендә СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары итеп Круглов Сергей Никифорович тәғәйенләнә.

[[Файл:1944 Ершово РУЖД Пропуск.jpg|thumb|240px|НКВД-ның юл бүлеге штампы һуғылған пропуск. [[1944]]]][[Файл:1944 Ершово РУЖД Печать НКВД.jpg|thumb|240px|НКВД-ның юл бүлеге мисәте [[1944]]]]

Төрлө йылдарҙа НКВД түбәндәге баш идаралыҡтарҙан тора:
* Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ); 
* Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ);  
* Сик һағы һәм эске һағ баш идаралығы (ГУПиВО;
* Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО);
* Шоссе юлдары баш идаралығы (ГУШосДор);
* Лагерҙар баш идаралығы (ГУЛАГ);
* Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ);
* Баш транспорт идаралығы (ГТУ);
* Хәрби әсирҙәр һәм интернированныйҙар эштәре буйынса баш идаралыҡ (ГУВПИ).

1946 йылда  НКВД  СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә (МВД СССР)&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие = Закон от 15 марта 1946 года. О преобразовании Совета Народных Комиссаров СССР в Совет Министров СССР и Советов Народных Комиссаров союзных и автономных республик — в Советы Министров союзных и автономных республик
 |язык     = ru
 |издание  = Ведомости Верховного Совета СССР
 |тип      = сб
 |год      = 1946
 |номер    = 10}}&lt;/ref&gt;.

== Үҙәк аппарат структураһы ==
Был бүлектә СССР НКВД-һың Үҙәк аппараты системаһында төрлө йылдарҙа булған подразделение һәм махсус вазифалар бирелә, уларҙы ойоштороу һәм бөтөрөү тураһындағы приказдарҙың номерҙары һәм даталары, етәкселәренең исемдәре һәм теге йәки был вазифаны биләү даталары күрһәтелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/nkvd/kto/index.htm|title=Кто руководил НКВД: 1934—1941|accessdate=2013-01-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙың эске эштәр наркомдары ===
* [[Ягода Генрих Григорьевич]] {{д|10|07|1934}}—{{д|26|09|1936}} (1938 йылда атыла)
* [[Ежов Николай Иванович]] {{д|26|09|1936}}—{{д|25|11|1938}} (1940 йылда атыла)
* [[Берия Лаврентий Павлович]] {{д|25|11|1938}}—{{д|29|12|1945}} (1953 йылда атыла)
* Круглов Сергей Никифорович {{д|29|12|1945}}—{{д|15|03|1946}}

==== СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫарҙары ====
* Агранов Яков Саулович (1-се урынбаҫар) {{д|10|07|1934}}—{{д|15|04|1937}} (1938 йылда атыла)
* Агранов Яков Саулович {{д|15|04|1937}}—{{д|17|05|1937}} ((1938 йылда атыла)
* Прокофьев  Георгий Евгеньевич {{д|10|07|1934}}—{{д|29|09|1936}} (1937 йылда атыла)
* Берман Матвей Давыдович {{д|29|09|1936}}—{{д|16|08|1937}} (1939 йылда атыла)
* Фриновский Михаил Петрович {{д|16|10|1936}}—{{д|15|04|1937}} (1940 йылда атыла)
* Фриновский Михаил Петрович (1-се урынбаҫар) {{д|15|04|1937}}—{{д|08|09|1938}} (1940 йылда атыла)
* Бельский Лев Николаевич {{д|03|11|1936}}—{{д|08|04|1938}} (1941 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович (вазифа башҡарыусы) {{д|15|04|1937}}—{{д|08|07|1937}}
* Чернышёв Василий Васильевич {{д|07|08|1937}}—{{д|22|04|1946}}
* Рыжов Михаил Иванович {{д|16|08|1937}}—{{д|29|12|1937}}
* Жуковский Семён Борисович {{д|08|01|1938}}—{{д|03|10|1938}} (1940 йылда атыла)
* Заковский Леонид Михайлович {{д|29|01|1938}}—{{д|16|04|1938}} (1938 йылда атыла)
* Берия Лаврентий Павлович (1-се урынбаҫар) {{д|22|08|1938}}—{{д|25|11|1938}} (1953 йылда атыла)
* Филаретов Глеб Васильевич {{д|04|10|1938}}—{{д|18|02|1939}}
* Меркулов Всеволод Николаевич] (1-се урынбаҫар) {{д|16|12|1938}}—{{д|03|02|1941}} (1953 йылда атыла) 
* Масленников Иван Иванович {{д|28|02|1939}}—{{д|03|07|1943}}
* Круглов Сергей Никифорович (кадрҙар буйынса) {{д|28|02|1939}}—{{д|25|02|1941}}

==== СССР эске эштәр наркомының оператив секретары ====
Вазифа булдырыла  {{д|28|03|1936}} НКВД приказы № 198; Бөтөрөлә {{д|28|11|1936}} НКВД приказы № 00383:
* Дейч Яков Абрамович {{д|28|03|1936}}—{{д|28|11|1936}}

==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещание ====
Вазифа НКВД-ның 2-се приказы менән булырылған {{д|11|07|1934}}; НКВД-ның  {{д|26|11|1938}}  00762–се  приказы менән СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым 
совещаниеның секретариаты ойошторолған һәм  СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещаниеның секретариаты начальнигы вазифаһы булдырылған:
* Буланов Павел Петрович {{д|11|07|1934}}—{{д|29|03|1937}} (1938 йылда атыла)
* Цесарский Владимир Ефимович {{д|01|04|1937}}—{{д|28|03|1938}} (1940 йылда атыла)
* Шапиро Исаак Ильич {{д|28|03|1938}}—{{д|13|11|1938}} (1940 йылда атыла)
* Петров Михаил Алексеевич {{д|07|12|1938}}—{{д|28|01|1939}}
* Маркеев Михаил Иванович {{д|28|01|1939}}—{{д|04|09|1939}}
* Иванов Владимир Васильевич {{д|04|09|1939}}—{{д|22|03|1946}}

==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым  бюро  ====
Шул уҡ бурыстары менән НКВД-ның {{д|02|08|1939}} 00888-се приказы менән ҡабаттан ойошторола:
* Шария Пётр Афанасьевич {{д|02|08|1939}}—{{д|26|02|1941}}

==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Махсус төркөм ====
1937 йылда Дәүләт именлеге Баш идаралығының Сит илдәр бүлегенә айырым подразделение итеп айырыла; төркөмгә сит илдәрҙә террор һәм диверсия ойоштороу йөкмәтелә; 1938 йылдың ноябрендә бөтөрөлә:
* Серебрянский Яков Исаакович 1937—{{д|10|11|1938}}

==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым уполномоченныйҙар ====
Вазифа {{д|27|12|1936}} НКВД-ның 00415-се приказы менән бөтөрөлә:
* Беленький Абрам Яковлевич {{д|10|07|1934}}—{{д|27|12|1936}} (1941 йылда атыла)
* Цесарский Владимир Ефимович {{д|08|10|1936}}—{{д|28|11|1936}} (1940 йылда атыла)

==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Баш инспекция ====
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының {{д|26|12|1934}} 2769-сы Ҡарары нигеҙендә {{д|29|12|1934}} НКВД-ның  00190-сы приказы менән сик һәм эске һаҡта һәм эшсе-крәҫтиән милицияһы органдарында  инспекция үткәреү өсөн ойошторола; упразднена {{д|28|11|1936}} НКВД-ның 00383-се приказы менән бөтөрөлә:
* Быстрых Николай Михайлович {{д|29|12|1934}}—{{д|28|11|1936}} (1939 йылда атыла)

=== СССР НКВД-һы Коллегияһы ===
ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының {{д|05|04|1938}}  П60/62–се ҡарары менән ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm|title=Кто руководил НКВД: 1934—1941|publisher=old.memo.ru|accessdate=2018-12-12}}&lt;/ref&gt;.
Уның составына инәләр:
* Ежов Николай Иванович (1940 йылда атыла))
* Фриновский Михаил Петрович (1940 йылда атыла)
* Бельский Лев Николаевич (1941 йылда атыла)
* Заковский Леонид Михайлович (1938 йылда атыла) 
* Жуковский Семён Борисович (1940 йылда атыла)
* Чернышёв Василий Васильевич
* Ковалёв Александр Антонович 
* Каруцкий Василий Абрамович

=== СССР НКВД-һы Секретары ===
Вазифа {{д|11|07|1934}}  НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла:
* Буланов Павел Петрович {{д|11|07|1934}}—{{д|28|11|1936}} (1938 йылда атыла)

=== СССР НКВД-һы Секретариаты ===
{{д|28|11|1936}} НКВД-ның 00383-сө приказы менән ойошторола:
* Дейч Яков Абрамович {{д|28|11|1936}}—{{д|16|08|1937}}
* Шапиро Исаак Ильич 08.1937—{{д|04|10|1938}} (1940 йылда атыла)
* Петров Михаил Алексеевич {{д|04|10|1938}}—{{д|08|11|1938}}
* Шария Пётр Афанасьевич {{д|08|11|1938}}—{{д|02|08|1939}}
* Мамулов Степан Соломонович {{д|16|08|1939}}—{{д|22|04|1946}}

==== СССР НКВД-һы Секретариаты ҡарамағындағы Айырым бюро ====
{{д|15|02|1937}} НКВД-ның 0064-се приказы менән разведка һәм контрразведка тәжрибәһен обобщения, капиталистик илдәр эшмәкәрҙәренә досье алып барыу һәм уҡыу әсбаптары әҙерләү өсөн ойошторола. НКВД-ның 0197-се  приказы менән {{д|05|10|1938}} бөтөрөлә:
* Горожанин Валерий Михайлович {{д|15|02|1937}}—{{д|27|05|1937}} (1938 йылда атыла)
* Рубинштейн Николай Леонидович {{д|27|05|1937}}—11.1937
* Буздес Абрам Моисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.1937—{{д|05|10|1938}}

=== СССР НКВД-һының Айырым уполномоченныйҙары ===
Вазифа {{д|11|07|1934}}  НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла:
* Фельдман Владимир Дмитриевич  {{д|11|07|1934}}—{{д|23|10|1937}} (1938 йылда атыла)
* Балябин Григорий Степанович {{д|27|11|1938}}—{{д|20|12|1938}}
* Круглов Сергей Никифорович {{д|20|12|1938}}—{{д|28|02|1939}}
* Стефанов Алексей Георгиевич{{д|28|02|1939}}—{{д|26|02|1941}}

=== СССР НКВД-һының кадрҙар секторы ===
Вазифа {{д|11|07|1934}}  НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла, {{д|16|10|1934}} НКВД-ның 192-се приказы менән СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге итеп үҙгәртелә:
* Вейншток Яков Маркович {{д|11|07|1934}}—{{д|16|10|1934}} (1939 йылда атыла)

=== СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге ===
Кадрҙар секторынан {{д|16|10|1934}} НКВД-ның 192-се приказы менән үҙгәртелә:
* Вейншток Яков Маркович {{д|16|10|1934}}—{{д|15|10|1936}} (1939 йылда атыла)
* Литвин Михаил Иосифович {{д|15|10|1936}}—{{д|17|05|1937}}
* Стацевич Георгий Михайлович{{д|14|08|1937}}—{{д|13|09|1937}}
* Давыдов Никанор Карпович {{д|14|08|1938}}—{{д|28|02|1939}}
* Круглов Сергей Никифорович {{д|28|02|1939}}—{{д|25|02|1941}}

=== СССР НКВД-һының тикшереү бүлеге ===
1938 йылдың 22 декабрендә НКВД-ның 00813-се приказы менән ойошторола; 1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән Дәүләт именлеге Баш идаралығының (ГУГБ)  һәм  Баш иҡтисад  идаралығының (ГЭУ) тикшереү бүлектәренә бүленә.  
* Кобулов Богдан Захарович {{д|22|12|1938}}—{{д|04|09|1939}} (1953 йылда атыла)

=== СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы (ГУЛАГ)  ===
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 27 октябрендә Ҡарары нигеҙендә НКВД-ның 1934 йылдың 29 октябрендәге 00122-се приказы менән союздаш республикаларҙың Юстиция Халыҡ Комиссариаттарының төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары СССР НКВД-һы составына бирелә, һәм СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы  СССР НКВД-һының лагерҙар,  хеҙмәт биләмәләре һәм ябып тотоу урындарының баш идаралығы итеп үҙгәртелә:
* Берман Матвей Давыдович 11.07.1934—16.08.1937 (1939 йылда атыла) 
* Плинер Израиль Израилевич 16.08.1937—14.11.1938 (1939 йылда атыла) 
* Филаретов Глеб Васильевич 16.11.1938—18.02.1939
* Чернышёв Василий Васильевич 18.02.1939—26.02.1941

=== СССР НКВД-һы Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ) ===
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына:
* Бельский Лев Николаевич 11.07.1934—07.08.1937 (1941 йылда атыла) 
* Чернышёв Василий Васильевич  07.08.1937—18.02.1939
* Серов Иван Александрович 18.02.1939—29.07.1939
* Зуев Павел Никитич 29.07.1939—14.03.1940
* Галкин Александр Григорьевич 14.03.1940—26.02.1941

=== СССР НКВД-һы ның Сик һағы һәм эске һаҡ баш идаралығы (ГУПиВО ===
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; НКВД-ның 1939 йылдың 8 мартындағы 00206-сы  приказы менән алты баш идаралыҡҡа бүленә: 
* {{comment|Сик буйы ғәскәрҙәренең баш идаралығы (ГУПВ)|Главное управление погранвойск (ГУПВ)}}

* {{comment|Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы|Главное управление войск НКВД по охране ж.-д. сооружений}}
* {{comment|Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы | Главное управление войск НКВД по охране особо важных предприятий промышленности }}
* {{comment|НКВД-ның һаҡсы (конвой) ғәскәрҙәре баш идаралығы | Главное управление конвойных войск НКВД}}
* {{comment| НКВД-ның хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС)| Главное управление военного снабжения (ГУВС) НКВД}}
* {{comment|НКВД ғәскәрҙәренең баш хәрби-төҙөлөш идаралығы| Главное военно-строительное управление войск НКВД}}:
* Фриновский Михаил Петрович 11.07.1934—15.04.1937 (1940 йылда атыла) 
* Кручинкин Николай Кузьмич 15.04.1937—29.01.1938 (1938 йылда атыла) 
* Ковалёв Александр Антонович 29.01.1938—03.02.1939
* Соколов Григорий Григорьевич (вазифа башҡарыусы)  03.02.1939—08.03.1939

=== СССР НКВД-һының Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО)  ===
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказы менән ойошторола:

* Хряпенков Михаил Елисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1934—15.08.1934 (1939 йылда атыла) 
* Хряпенков Михаил Елисеевич 15.08.1934—21.09.1938 (1939 йылда атыла) 
* Вершинин Сергей Яковлевич 29.09.1938—07.09.1939
* Истомин Николай Александрович  07.09.1939—26.02.1941
* Козик Емельян Васильевич 26.02.1941—31.07.1941

* {{comment|Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы|Главное управление войск НКВД по охране ж.-д. сооружений}}
* {{comment|Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы | Главное управление войск НКВД по охране особо важных предприятий промышленности }}
* {{comment|НКВД-ның һаҡсы (конвой) ғәскәрҙәре баш идаралығы | Главное управление конвойных войск НКВД}}
* {{comment| НКВД-ның хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС)| Главное управление военного снабжения (ГУВС) НКВД}}
* {{comment|НКВД ғәскәрҙәренең баш хәрби-төҙөлөш идаралығы| Главное военно-строительное управление войск НКВД}}:
* Фриновский Михаил Петрович 11.07.1934—15.04.1937 (1940 йылда атыла) 
* Кручинкин Николай Кузьмич 15.04.1937—29.01.1938 (1938 йылда атыла) 
* Ковалёв Александр Антонович 29.01.1938—03.02.1939
* Соколов Григорий Григорьевич (вазифа башҡарыусы)  03.02.1939—08.03.1939

=== СССР НКВД-һының Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО)  ===
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказы менән ойошторола:

* Хряпенков Михаил Елисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1934—15.08.1934 (1939 йылда атыла) 
* Хряпенков Михаил Елисеевич 15.08.1934—21.09.1938 (1939 йылда атыла) 
* Вершинин Сергей Яковлевич 29.09.1938—07.09.1939
* Истомин Николай Александрович  07.09.1939—26.02.1941
* Козик Емельян Васильевич 26.02.1941—31.07.1941

=== СССР НКВД-һының Дәүләт картаға төшөрөү һәм картография баш идаралығы ===
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1935 йылдың 15 июнендәге 1196-сы Ҡарары менән НКВД составына бирелә,  1938 йылдың 23 сентябрендәгә Ҡарары нигеҙендә НКВД-нан кире алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Геодезия һәм картография баш идаралығы итеп үҙгәртелә:
* Горянов-Горный Анатолий Георгиевич 20.06.1935—13.02.1937 (1937 йылда атыла) 
* Тиунов Виктор Фатеевич 12.03.1937—01.08.1937 (1938 йылда атыла) 
* Никитин Михаил Викторович 01.08.1937—23.09.1938

=== СССР НКВД-һының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР) ===
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 3 мартындағы «ДорТранс Үҙәк идаралығын үҙгәртеп ҡороу тураһында»ғы 424-се  Ҡарары нигеҙендә 1936 йылдың 4 мартында НКВД-ның 0086-сы приказы менән ойошторола. СССР Министрҙар Советының 1953 йылдың 18 мартындағы 832-370сс Ҡарары менән СССР Эске эштәр министрлығының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР) СССР-ҙың  Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығына бирелә, ә уның лагерҙары СССР Юстиция министрлығының ГУЛАГ-ы бойһоноуына
күсә&lt;ref name=memoshos&gt;[http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r1/r1-18.htm Главное управление шоссейных дорог НКВД–МВД СССР (ГУШОСДОР)]&lt;/ref&gt;:
* Благонравов Георгий Иванович 27.03.1936—25.05.1937 (1938 йылда атыла)
* Волков Михаил Александрович 25.01.1938—22.05.1938 (1939 йылда атыла)
* Дмитриев Дмитрий Матвеевич 22.05.1938—28.06.1938 (1939 йылда атыла)
* Малинин Николай Фёдорович (вазифа башҡарыусы) 09.1938—21.04.1939
* Фёдоров Всеволод Тихонович 21.04.1939—05.1942
* Павлов Карп Александрович 23.05.1942—9.07.1946
* Богданов Николай Кузьмич  9.07.1946— 12.03.1948 (ГУШОСДОР МВД)
* Любый Иван Семёнович 12.03.1948—14.04.1950 (ГУШОСДОР МВД)
* Литвин Николай Ильич 31.07.1950—18.03.1953 (ГУШОСДОР МВД)

=== СССР НКВД-һының үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы ===
1936 йылдың 26 июнендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ойошторолған үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы СССР НКВД-һы составына индерелә; Баш идаралыҡ штаты 1936 йылдың 16 сентябрендә НКВД-ның 00316-сы приказы менән иғлан ителә; 1936 йылдың 23 декабрендә НКВД-ның 517-се приказы менән НКВД-ның үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы итеп үҙгәртелә; 1938 йылдың 5 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән НКВД-нан алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы үлсәмдәр һәм үлсәү приборҙары эштәре буйынса комитет итеп үҙгәртелә:
* Шур Константин Владимирович 21.07.1936—19.05.1937 (1938 йылда атыла)
* Карманов Георгий Кириллович 19.05.1937—05.09.1938

=== СССР НКВД-һының Алыҫ Төньяҡтағы төҙөлөш баш идаралығы (ГУСДС НКВД СССР) ===
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 260-сы Ҡарары менән 1938 йылдың 4 мартында НКВД составына индерелә; НКВД-00641-се приказында 1939 йылдың 29 сентябрендә телгә алына:
* Павлов Карп Александрович 21.12.1937—11.10.1939
* Никишов Иван Фёдорович 11.10.1939—24.12.48

=== СССР НКВД-һының Баш архив идаралығы (ГАУ НКВД СССР) ===
СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 16 апрель Указы менән ойошторола, НКВД-ның 1938 йылдың 11 июнендәге 370-се приказы менән иғлан ителә. Үҙәк архив идаралығы НКВД составына бирелә, НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се приказы менән структураға НКВД-ның Баш архив идаралығы итеп индерелә:
* Мальцев Николай Владимирович (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—02.04.1939
* Никитинский Иосиф Илларионович 02.04.1939—31.07.1941

=== СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге Баш идаралығы (ГУГБ НКВД СССР) ===
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 1-се приказы менән ойошторола; ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 28 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән бөтөрөлә:
* Агранов Яков Саулович 29.12.1936—15.04.1937 (1938 йылда атыла)
* Фриновский Михаил Петрович 15.04.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

==== Дәүләт именлеге Баш идаралығының Оператив секретары ====
Вазифа НКВД-ның 1937 йылдың 16 апрелендәге 039-сы приказы менән булдырыла:
* Ульмер Вольдемар Августович 16.04.1937—08.09.1938

==== Дәүләт именлеге Баш идаралығының бүлектәре ====
НКВД-ның 00411-се приказына ярашлы 1936 йылдың 25 декабренән Дәүләт именлеге Баш идаралығы бүлектәренә түбәндәге исемдәр бирелә:
;Һаҡ бүлеге (1-се бүлек) (НКВД-ның 1936 йылдың 28 ноябрендәге 00383-се приказы менән оператив бүлектән айырымлана)
* Паукер Карл Викторович 28.11.1936—15.04.1936 (1937 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович 15.04.1937—14.06.1937
* Дагин Израиль Яковлевич 14.06.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Оператив бүлек (2-се бүлек)
* Паукер Карл Викторович 10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович 28.11.1936—14.06.1937 (1940 йылда атыла)
* Залпетер Анс Карлович 14.06.1937—24.01.1938 (1939 йылда атыла)

;Иҡтисад бүлеге (ЭКО) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-се приказы менән бөтөрөлә)
* Миронов Лев Григорьевич 10.07.1934—28.11.1936 (1938 йылда атыла)

;Контрразведка бүлеге (3-сө бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-се приказы менән Иҡтисад бүлегенән һәм Махсус блектең бер өлөшөнән ойошторола)
* Миронов Лев Григорьевич 28.11.1936—14.06.1937 (1938 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович 14.06.1937—08.07.1937
* Минаев-Цикановский Александр Матвеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1937—28.03.1938 (1939 йылда атыла)

;Йәшерен-сәйәси бүлек (4-се бүлек)
* Молчанов Георгий Андреевич 10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович 28.11.1936—15.04.1937
* Агранов Яков Саулович 15.04.1937—17.05.1937 (1938 йылда атыла)
* Литвин Михаил Иосифович 17.05.1937—20.01.1938

;{{comment| Махсус бүлек|Особый отдел}} (5-се бүлек)
* Гай Марк Исаевич10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла)
* Леплевский Израиль Моисеевич 28.11.1936—14.06.1937 (1938 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович 14.06.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Транспорт бүлеге (6-сы бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән транспорт һәм элемтә бүлеге итеп үҙгәртелә)
* Кишкин Владимир Александрович 10.07.1934—27.03.1935 (1938 йылда атыла)
* Шанин Александр Михайлович 27.03.1935—07.04.1937 (1937 йылда атыла)
* Волков Михаил Александрович 07.04.1937—25.01.1938 (1939 йылда атыла)
* Леплевский Израиль Моисеевич 25.01.1938—28.03.1938 (1938 йылда атыла)

;Сит ил бүлеге (7-се бүлек)
* [[Артузов Артур Христианович]] 10.07.1934—21.05.1935 (1937 йылда атыла)
* Слуцкий Абрам Аронович 21.05.1935—17.02.1938

;Иҫәп-статистика бүлеге (8-се бүлек) (1936 йылдың 3 майында НКВД-ның 00174-се приказы менән ГУГБ-ның иҫәп-архив бүлеге итеп үҙгәртелә; 1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән ГУГБ-ның иҫәп-теркәү бүлеге итеп үҙгәртелә)
* Генкин Яков Михайлович 10.07.1934—28.11.1936
* Цесарский Владимир Ефимович 28.11.1936—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Махсус бүлек (йәшерен-шифрлау бүлеге) (9-сы бүлек
* Бокий Глеб Иванович 10.07.1934—16.05.1937 (1937 йылда атыла)
* Шапиро Исаак Ильич 05.07.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Төрмә бүлеге (10-сы бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән Административ-хужалыҡ идаралығынан Дәүләт именлегенең баш идаралығына бирелә)
* Вейншток Яков Маркович 28.11.1936—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Һыу транспорты, шоссе юлдар һәм элемтә бүлеге (11-се бүлек) (ГУГБ-ның 6-сы бүлегенең бер өлөшөнән ойошторола, 1937 йылдың 31 майында НКВД-ның 00301-се приказы менән 11-се бүлектең ваҡытлыса штаты иғлан ителә). 
* Ярцев Виктор Владимирович 11.07.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Оператив-техник бүлек (12-се бүлек) (ГУГБ-ның  2-се һәм 9-сы бүлектәре өлөшөнән НКВД-ның 00464-се приказы менән 1937 йылдың 8 авгусында ойошторола)
* Жуковский Семён Борисович 27.07.1937—13.01.1938 (1940 йылда атыла)

;ГКГБ-ның кадрҙар бүлеге (НКВД-ның 2-се приказы менән 1934 йылдың 11 июлендә ойошторола; 1936 йылдың 8 декабрендә функциялары НКВД-ның кадрҙар бүлегенә бирелә)
* Вейншток Яков Маркович 11.07.1934—15.10.1936 (1940 йылда атыла)
* Литвин Михаил Иосифович 15.10.1936—08.12.1936

=== СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығы  (ГУГБ НКВД СССР) ===
НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә яңынан ойошторола.

ГУГБ начальниктары:
* Берия Лаврентий Павлович  29.09.1938—17.12.1938  (1953 йылда атыла)
* Меркулов Всеволод Николаевич 17.12.1938—03.02.1941 (1953 йылда атыла)

ГУГБ начальнигы урынбаҫарҙары:
* Меркулов Всеволод Николаевич 29.09.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла)
* Деканозов Владимир Георгиевич 17.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла)
* Кобулов Богдан Захарович  17.12.1938—04.09.1939 (1953 йылда атыла)
* Серов Иван Александрович 29.07.1939—02.09.1939

;1-се бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау)
* Дагин Израиль Яковлевич   29.09.1938—05.11.1938  (1940 йылда атыла)
* Власик Николай Сидорович 19.11.1938—26.02.1941

;2-се бүлек (йәшерен-сәйәси бүлек)
* Кобулов Богдан Захарович  29.09.1938—29.07.1939  (1953 йылда атыла)
* Серов Иван Александрович 29.07.1939—02.09.1939
* Федотов Пётр Васильевич 04.09.1939—26.02.1941

;3-сө бүлек (контрразведка бүлеге)
* Николаев-Журид Николай Галактионович 29.09.1938—25.10.1938 (1940 йылда атыла)
* Меркулов Всеволод Николаевич  26.10.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла)
* Деканозов Владимир Георгиевич 17.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) 
* Корниенко Трофим Николаевич 25.06.1939—26.09.1940
* Федотов Пётр Васильевич 26.09.1940—26.02.1941

;4-се бүлек  ({{comment|айырым бүлек|особый отдел}})
* Фёдоров  Николай Николаевич  29.09.1938—20.11.1938 (1940 йылда атыла) 
* Бочков Виктор Михайлович 28.12.1938—23.08.1940
* Михеев Анатолий Николаевич 23.08.1940—08.02.1941

;5-се бүлек (сит илдәр бүлеге)
* Пассов Зальман Исаевич 29.09.1938—22.10.1938 (1940 йылда атыла) 
* Деканозов Владимир Георгиевич  02.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) 
* Фитин Павел Михайлович 13.05.1939—26.02.1941

;6-сы бүлек (милиция, янғын һағы,  Осоавиахим, район хәрби комиссариаттары һәм спорт ойошмалары өҫтөнән чекист күҙәтеүе) (1938 йылдың 28 декабрендә,  функциялары ГУГБ-ның 2-се һәм 4-се бүлектәренә бирелеп, НКВД-ның  00834-се приказы менән бөтөрөлгән)
* Морозов Игнатий Дмитриевич 29.09.1938—28.12.1938 (1940 йылда атыла) 

;7-се бүлек (йәшерен-шифрлау бүлеге) 
* Баламутов Александр Дмитриевич 29.09.1938—08.04.1939
* Копытцев Алексей Иванович 08.04.1939—26.02.1941

;ГУГБ-ның {{comment|тикшереү бүлеге |следственная часть}}
(1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән ойошторола)
* Сергиенко Василий Тимофеевич 04.09.1939—26.02.1940
* Эсаулов Анатолий Александрович 26.02.1940—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ НКВД СССР) ===
НКВД-ның 1-се идаралығы 7-се, 8-се һәм 9-сы бүлектәренән 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД-ның 00641-се приказы менән ойошторола).

Начальник:
* Кобулов Богдан Захарович 04.09.1939—26.02.1941 (1953 йылда атыла)

Начальник урынбаҫарҙары:
* Андреев Григорий Петрович 16.02.1939—26.02.1941
* Наседкин Виктор Григорьевич 07.08.1939—26.02.1941

;1-се бүлек (оборона сәнәғәте; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: сәнәғәт һәм аҙыҡ халыҡ комиссариаттары)
* Рейхман Лев Иосифович 29.09.1938—24.10.1938 (1940 йылда атыла)
* Андреев Григорий Петрович 16.02.1939—04.03.1940
* Мешик Павел Яковлевич 04.03.1940—26.02.1941 (1953 йылда атыла)

;2-се бүлек (ауыр сәнәғәт һәм машиналар эшләү; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: оборона сәнәғәте)
* Григорьев Валентин Филатович 29.09.1938—09.03.1939 (1941 йылда атыла)
* Лерман Иосиф Рафаилович (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 12.1938—01.1939
* Даганский Александр Юльевич (вазифа башҡарыусы) 01.1939—06.1939
* Голубев Николай Алексеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 04.03.1940—20.04.1940
* Голубев Николай Алексеевич 20.04.1940—26.02.1941

;3-сө бүлек (еңел, аҙыҡ-түлек, урман сәнәғәте һәм урындағы сәнәғәт; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: ауыл хужалығы, финанс һәм сауҙа)
* Решетников Степан Георгиевич 04.03.1940—03.10.1940

;4-се бүлек (ауыл хужалығы һәм әҙерлүҙәр; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән бөтөрөлә; НКВД-ның 00697-се приказы менән 1939 йылдың 20 июненән яңынан ойошторола; функциялары: Гознак предприятиелары һәм аффинаж (ҡиммәтле металл) заводтары)
* Гатов Моисей Львович (вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—18.12.1938 (1939 йылда атыла)
* Андреев Григорий Петрович 20.06.1939—26.02.1941

;5-се бүлек (сауҙа, кооперация һәм финанс; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән бөтөрөлә; НКВД-ның 00890-сы приказы менән 1939 йылдың 3 авгусында яңынан ойошторола; функциялары: авиация сәнәғәте)
* Гатов Моисей Львович (вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—18.12.1938 (1939 йылда атыла)
* Шахов Александр Васильевич 03.08.39—26.02.1941

;6-сы бүлек. НКВД-ның 00911-се  приказы менән 1939 йылдың  7 авгусында ойошторола; функциялары: яғыулыҡ сәнәғәте)
* Наседкин Виктор Григорьевич 07.08.1939—26.02.1941

;Баш иҡтисад идаралығының Тикшереү бүлеге (часы). НКВД-ның 001050-се  приказы менән 1939 йылдың  4 сентябрендә ойошторола.
* Мешик Павел Яковлевич 04.09.1939—04.03.1940 (1953 йылда атыла)
* Влодзимирский Лев Емельянович 04.03.1940—22.07.1940 (1953 йылда атыла)
* Шварцман Лев Леонидович (вазифа башҡарыусы) 07.1940—26.02.1941 (1953 йылда атыла)

=== СССР НКВД-һының Баш транспорт идаралығы  (ГТУ НКВД СССР) ===
НКВД-ның 00641-се  приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә НКВД-ының 3-сө идаралығы бүлектәренән ойошторола:
* Мильштейн Соломон Рафаилович 31.03.1939—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Баш төрмә идаралығы  ===
НКВД-ның 00641-се  приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә төрмә бүлеге базаһында ойошторола:
* Бочков Виктор Михайлович 23.11.1938—28.12.1938
* Галкин Александр Григорьевич 13.01.1939—14.03.1940
* Зуев Павел Никитич 14.03.1940—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш  идаралығы  (ГУПВ НКВД СССР) ===
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Соколов Григорий Григорьевич 08.03.1939—26.08.1941

=== Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы ===
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Гульев Александр Иванович 08.03.1939—26.02.1941

=== Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы ===
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Козик Емельян Васильевич 8.03.1939—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Һаҡсы ғәскәрҙәре баш идаралығы ===
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Шарапов Владимир Максимович 08.03.1939—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС НКВД СССР ===
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Вургафт Александр Алексеевич 08.03.1939—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Баш Хәрби төҙөлөш идаралығы ===
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Любый Иван Семенович 08.03.1939—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының Тимер юл төҙөлөшө лагерҙарының баш идаралығы  (ГУЛЖДС НКВД СССР) ===
НКВД-ның 0014-се  приказы менән 1940 йылдың 4 ғинуарында ойошторола:
* Френкель Нафталий Аронович04.01.1940—28.04.47

=== СССР НКВД-һы ғәскәрҙәренең баш сәйәси пропаганда идаралығы  ===
НКВД-ның 001013-се  приказы менән 1940 йылдың 17 авгусында ойошторола:
* Мироненко Пётр Никифорович 17.08.1940—26.02.1941

=== СССР НКВД-һының айырым төҙөлөш идаралығы (Особстрой НКВД СССР) ===
Куйбышев өлкәһендә авиация заводтары төҙөлөшө менән етәкселек итеү өсөн НКВД-ның 001060-сы  приказы менән 1940 йылдың 28 авгусында  ойошторола:
* Лепилов Александр Павлович 28.08.1940—20.12.45

=== СССР НКВД-һының гидротехник төҙөлөш лагерҙары баш идаралығы  (Главгидрострой НКВД СССР) ===
НКВД-ның 001159-сы  приказы менән 1940 йылдың 13 сентябрендә  ойошторола:
* Рапопорт Яков Давыдович  13.09.1940—23.08.1941

=== СССР НКВД-һының һауа һөжүменән урында һаҡланыу баш идаралығы (ГУМПВО НКВД СССР) ===
НКВД-ның 001378-се  приказы менән 1940 йылдың 29 октябрендә   ойошторола:
* Осокин Василий Васильевич 29.10.1940—19.11.1949
* Шперов Михаил Никифорович 20.10.1943—10.08.1956 — хәрби әҙерлек штабы начальнигы — полковник, 27.08.1956—24.01.1958 —МПВО-ның штаб начальнигы  — НКГБ-МГБ генерал-майоры.

Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) бөтөрөлгәндән һуң СССР НКВД-һының яңы структураһы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 24 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән раҫлана һәм НКВД-ның 1938 йылдың 9 июнендәге 00362-сы  приказы менән иғлан ителә; ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 23 сентябрендәге П64/82-се Ҡарары менән ГУГБ тергеҙелеп,  структура ҡабаттан үҙгәртелә һәм НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се  приказы менән иғлан ителә.

=== 1-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының дәүләт именлеге идаралығы (УГБ НКВД СССР) ===
УГБ начальниктары:
* Фриновский Михаил Петрович 28.03.1938—08.09.1938 (1940 йылда атыла)
* Берия Лаврентий Павлович 08.09.1938—29.09.1938 (1953 йылда атыла)

УГБ начальнигы урынбаҫары:
* Николаев-Журид Николай Галактионович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;1-се бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау бүлеге)
* Дагин Израиль Яковлевич 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;2-се (оператив) бүлек
* Попашенко Иван Петрович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;3-сө (контрразведка) бүлеге
* Николаев-Журид Николай Галактионович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;4-се (йәшерен-сәйәси) бүлек
* Цесарский Владимир Ефимович.  28.03.1938—28.05.1938  (1940 йылда атыла)
*  Журбенко Александр Спиридонович. 28.05.1938—15.09.1938 (1940 йылда атыла)
* Кобулов Богдан Захарович.  15.09.1938—29.09.1938 (1953 йылда атыла)

;5-се бүлек: сит илдәр бүлеге
* Пассов Зальман Исаевич. 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;6-сы бүлек: хәрбиләштерелгән ойошмалар: милиция, Осоавиахим, янғын һағы, район хәрби комиссариаттары һәм спорт ойошмалары өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Морозов Игнатий Дмитриевич. 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;7-се бүлек: оборона сәнәғәте өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Рейхман Лев Иосифович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;8-се бүлек: бөтә сәнәғәт өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Минаев-Цикановский А. М. 28.03.1938—10.07.1938
* Григорьев Валентин Филатович. 10.07.1938—29.09.1938 (1941 йылда атыла)

;9-сы бүлек: сауҙа, әҙерләүҙәр һәм ауыл хужалығы өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Залин Лев Борисович. 28.03.1938—07.06.1938 (1940 йылда атыла)

=== 2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР) ===
Идаралыҡ начальниктары:
* Заковский Леонид Михайлович. 28.03.1938—20.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Фёдоров Николай Николаевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 20.04.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Фёдоров  Николай Николаевич. 28.05.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары:
* Фёдоров Николай Николаевич. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Шапиро-Дайховский Натан Евнович. 28.03.1938—14.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович. 20.04.1938—09.06.1938 (1940 йылда атыла)
* Шляхтенко Михаил Кондратьевич. 10.07.1938—29.09.1938

=== 2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР) ===
Идаралыҡ начальниктары:
* Заковский Леонид Михайлович. 28.03.1938—20.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Фёдоров Николай Николаевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 20.04.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Фёдоров Николай Николаевич. 28.05.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары:
* Фёдоров Николай Николаевич. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Шапиро-Дайховский Натан Евнович. 28.03.1938—14.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович. 20.04.1938—09.06.1938 (1940 йылда атыла)
* Шляхтенко Михаил Кондратьевич. 10.07.1938—29.09.1938

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Алексушин Г. В.'' История правоохранительных органов. — Самара: АНО «ИА ВВС»; АНО «Ретроспектива», 2005.
* ''Вознесенский Н. А.'' Военная экономика СССР в период отечественной войны. — М.: ОГИЗ, 1948. — С. 108—119.
* ''Дайнес В. О.'' Штрафбаты и заградотряды Красной Армии. — М.: Эксмо, 2008. — С. 55-57.
* {{книга
|автор          = Колпакиди А. И., Север А.
|заглавие       = КГБ
|место          = М.
|издательство   = Яуза; Эксмо
|год            = 2010
|страницы       = 235—341
|страниц        = 784
|серия          = Энциклопедия спецслужб
|isbn           = 978-5-699-37862-3
|тираж          = 3000
}}
* ''Мартиросян А. Б.'' К решающим битвам. — М.: Вече. 2008. — С. 71-73. — ISBN 978-5-9533-3436-5
* ''Наумов Л. А.'' Сталин и НКВД. — {{М.}}: Издательство «Алгоритм», 2013.
* ''Рыбников В. В., Алексушин Г. В.'' История правоохранительных органов Отечества. — {{М.}}: Щит-М, 2007.
* ''Север А.'' Великая миссия НКВД. — М.: Алгоритм. 2008. — С. 177, 200. — ISBM 978-5-9265-0587-7
* {{книга |автор=Тепляков А. Г. |часть=О коррупции в органах НКГБ — МГБ СССР 1940—1950-х гг. |ссылка часть=https://rusk.ru/st.php?idar=424673 |заглавие=Общество. Интеллигенция. Репрессии: Сб. статей к 60-летию профессора С. А. Красильникова |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=[[Новосибирский государственный университет]] |издание= |место=Новосибирск |издательство=Сова |год=2009 |том= |страницы=205−223 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Тепляков}}
* Федеральная архивная служба. Государственный архив Российской Федерации. Архив современной истории России. / Ред.: В. А. Козлов и Мироненко С. В.:
:* Т. 1: «Особая папка» И. В. Сталина: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР 1944—1953 гг. Каталог документов. — М., 1994.
:* Т. 2: «Особая папка» В. М. Молотова: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР 1944—1956 гг. Каталог документов. — М., 1994.
:* Т. 3: «Особая папка» Н. С. Хрущёва: Из материалов Секретариата МВД СССР 1954—1959 гг. Каталог документов. — М., 1995.
:* Т. 4: «Особая папка» Л. П. Берии: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР. Каталог документов: 1946—1949. — М., 1996.
* ''Шамбаров В. Е.'' Оккультные корни Октябрьской революции. — М.: Алгоритм, 2006. — С. 11.
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10443-20-let-vchk-ogpu-nkvd-m-1938#page/1/mode/grid/zoom/1 20 лет ВЧК — ОГПУ — НКВД.] — М.: Гос. изд-во полит. лит., 1938. — 64 с.
* ''Петров Н. В.'' [http://dare.uva.nl/document/106770 Сталин и органы НКВД-МГБ в советизации стран Центральной и Восточной Европы. 1945—1953 гг.], 2008.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20081101211410/http://www.mvdinform.ru/about/history Хронология МВД с 1801 по 1997 годы]
* [http://www.rkka.ru/iuniform.htm Униформа органов и войск НКВД и НКГБ СССР]

{{ВС}}

[[Категория:СССР НКВД-һы]]</text>
      <sha1>08inets8ynbuubs0sxpsbnizl4123le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суринамда ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191326</id>
    <revision>
      <id>1294871</id>
      <parentid>1259401</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T06:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7077" sha1="sr6kgxbea3woutivdf9vecvtocs81tq" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Moschee-Keizerstraat-Suriname.jpg|мини|250x250пкс|Кейзерстрат мәсете]]
'''Суринамда ислам '''динен ил халҡының яҡынса 13,9%-ы тота.
[[Файл:Tropenmuseum_Royal_Tropical_Institute_Objectnumber_20006983_Moskee_langs_het_Pad_van_Wanica.jpg|мини|251x251пкс|Суринамда беренсе мәсет]]

== Тарихы ==
Легенда буйынса [[Суринам|Суринамға]] [[XVI быуат]]та европа колонизаторҙары тарафынан килтерелгән [[Ҡоллоҡ|ҡол]]-африкалылар беренсе [[Мосолмандар|мосолман]] була, һуңынан улар [[христианлыҡ]].диненә әйләндерелгән. Әммә Суринамда мосолмандар тик [[1873 йыл]]да ғына барлыҡҡа килгән тигән раҫланған факт бар. Улар [[Һиндостан]], [[Пакистан]] һәм [[Афғанстан]]дан Суринамға эшкә саҡырылып килтерелгән ялланған эшселәр була. [[1890 йыл]]да [[Ява]] утрауынан индонезия мосолмандарының миграцияһы башлана. Шулай уҡ афро-мосолман общинаһы барлыҡҡа килә һәм үҫешә. [[XX быуат]]та Суринамға башлыса [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштан:]] [[Сүриә]], [[Ливан]] һәм Фәләстиндән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.guyana.org/features/afghanguyanese_muslim.html|title=The Afghan Muslims of Guyana and Suriname|publisher=www.guyana.org|accessdate=2017-08-10|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085443/http://www.guyana.org/features/afghanguyanese_muslim.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;аҙ һанлы иммигранттар килә.

== Халыҡ һаны һәм таралыуы ==
Мосолмандар Суринамда дин тотоусылар һаны буйынса өсөнсө урында тора. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса [[2012 йыл]]да Суринамдың мосолман халҡы ил халҡының 13,9 % -ын тәшкл итә, был [[Көньяҡ Америка|көньяҡ америка континентында]]&lt;nowiki/&gt;мосолмандарҙың иң юғары проценты булып тора. Ошондай уҡ һан Pew Research Center отчётында ла бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|title=The Future of the Global Muslim Population|author=|date=January 2011|work=|publisher=Pew Research Center|accessdate=2014-03-07|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140211123722/http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|archivedate=2014-02-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211123722/http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf |date=2014-02-11 }}&lt;/ref&gt;. Мосолмандарҙың күпселеге [[Азия]] — [[Хәнәфи мәҙһәб|Хәнәфи мәҙһәбе сөнниҙәре]], шулай уҡ аҙ һанлы [[шиғыйҙар]] һәм [[Әхмәдилек|ахмәдилек динлеләре]]. Суринамдың Әхмәҙи общинаһына Кейзерстрат мәсете ҡарай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Opening of Canjie Mosque in Guyana -- The Canefield Ahmadiyya Culture Centre Mosque Opens|url=http://www.aaiil.org/text/news/newsbr/openingcanjiemosqueguyanacanefieldahmadiyya.shtml|publisher=www.aaiil.org|accessdate=2017-08-10|archivedate=2011-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111115744/http://www.aaiil.org/text/news/newsbr/openingcanjiemosqueguyanacanefieldahmadiyya.shtml|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111115744/http://www.aaiil.org/text/news/newsbr/openingcanjiemosqueguyanacanefieldahmadiyya.shtml |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Moskee [X 1984], Keizerstraat 88|url=http://cityofparamaribo.nl/read/keizerstraat88|accessdate=2017-08-10|language=nl|archivedate=2017-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810210344/http://cityofparamaribo.nl/read/keizerstraat88}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810210344/http://cityofparamaribo.nl/read/keizerstraat88 |date=2017-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

Суринам мосолмандары әүҙем гражданлыҡ позицияһында тора, улар Суринамдың Ислам ассоциацияһын булдырған, шулай уҡ мосолмандар бер нисә сәйәси партияла, мәҫәлән, Суринамдың прогрессив реформа партияһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vhp-sn.eu/|title=VHP Nederland|publisher=www.vhp-sn.eu|accessdate=2017-08-10|deadlink=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911221601/http://vhp-sn.eu/|archive-date=2017-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911221601/http://vhp-sn.eu/ |date=2017-09-11 }}&lt;/ref&gt; күрһәтелгәндәр.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Тик Суринам ([[1996 йыл]]дан) һәм [[Гайана]] ([[1998 йыл]]дан), ике ил, [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм Көньяҡ Америка илдәренән [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oic-oci.org/states/?lan=en|title=Organisation of Islamic Cooperation|publisher=www.oic-oci.org|accessdate=2017-08-10|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609063319/http://www.oic-oci.org/states/?lan=en|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609063319/http://www.oic-oci.org/states/?lan=en |date=2017-06-09 }}&lt;/ref&gt; ағза-дәүләте булып тора.

Суринамда [[1946 йыл]]да ойошторолған беренсе партия — Мосолман партияһы. Башҡа ике партия менән берләшеп [[1949 йыл]] улар Суринамдың Прогрессив реформа партияһын ойоштора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=E.G. Gonesh, Jagernath Lachmon Verbroederingspolitiek in Suriname, 2015 LM Publishers, Utrecht|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Религия в Суринаме

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==
* [http://www.guyana.org/features/afghanguyanese_muslim.html The Afghan muslims of Guyana and Suriname]
* [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602000500350637 Мусульмане Суринама и Нидерландов]

[[Категория:Илдәр буйынса ислам]]
[[Категория:Суринам]]</text>
      <sha1>sr6kgxbea3woutivdf9vecvtocs81tq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1294795</id>
      <parentid>1294720</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17396" sha1="s12q1vphsq7f3n9665k6z4nz29n9fa3" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|9
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|20
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|31
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>s12q1vphsq7f3n9665k6z4nz29n9fa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294804</id>
      <parentid>1294795</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T15:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17433" sha1="590zh6j7tau54fdjdjw085n8ooj878x" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|9
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|21
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|31
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>590zh6j7tau54fdjdjw085n8ooj878x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294816</id>
      <parentid>1294804</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17470" sha1="agbj62oezliwhib746bjt9x2c8a3k7k" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|9
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|21
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|32
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>agbj62oezliwhib746bjt9x2c8a3k7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294841</id>
      <parentid>1294816</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T01:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17488" sha1="s7zw37y5z35vp5fal6l0vrg29xkf7dg" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|9
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|21
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>s7zw37y5z35vp5fal6l0vrg29xkf7dg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294876</id>
      <parentid>1294841</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T06:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17678" sha1="0lr5kpzkfu9zxe3cl3dpu20nl171sql" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|9
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|22
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>0lr5kpzkfu9zxe3cl3dpu20nl171sql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294910</id>
      <parentid>1294876</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1294910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17787" sha1="gsypz6m15sl6c42tkghxkrirh4gtw0o" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|25
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]
|9
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|22
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>gsypz6m15sl6c42tkghxkrirh4gtw0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырғыҙ (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200060</id>
    <revision>
      <id>1294873</id>
      <parentid>1294429</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T06:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Персонаждар */</comment>
      <origin>1294873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22655" sha1="0uz57radws7yje44o4pxcnstlm1isb9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ырғыҙ»''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ның [[1942 йыл|1942]]—[[1952 йыл]]дарҙа яҙылған романы. 1957 йылда әҫәр башҡорт телендә сыға, ә [[1961 йыл]]да, беренсе баҫмаға инмәгән айырым бүлектәрен һәм өҙөктәрен индереп, яңынан нәшер ителә. Шул уҡ йылда ул [[Мәскәү]]ҙә рус телендә сыға. [[1967 йыл]]да (үлгәндән һуң) яҙыусыға [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] бирелә. Романда яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Һәҙиә Дәүләтшина ижадының үҙенсәлеге шунда: һәр геройҙың тиерлек ысын тормоштағы прототиптары була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

«Ырғыҙ» романы — башҡорт халҡының XX быуаттың тәүге йылдарынан алып 20-се йылдар башына тиклемге ике тиҫтә йыл ваҡытты, өс революцияны, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Граждандар һуғышы]] ваҡиғаларын үҙ эсенә ала.

Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды яҙыу уйы (замысел) Һәҙиә Дәүләтшинала 30-сы йылдарҙың башында уҡ тыуа; егерме йылдан ашыу (1930—1952) әҙиптең күңелен биләп тора.
1932 йылда яҙыусы «Партизан» тигән хикәйәһен яҙа. Хикәйәлә «Ырҙыҙ»ҙың кульминацияһы булып торған ваҡиға — аҡ бандиттарҙың Гөлйөҙөмдө урлап китеүҙәре, Ныязғолдоң ҡыҙы Хаяттың күрһәтеүе буйынса Айбулатты тотоп алып язалап үлтереүҙәре тасуир ителә. «Партизан» хикәйәһенә 1932 йылғы баҫмала яҙыусы үҙе «Ялҡынлы йылдар» хикәйәһенә бер киҫәк тигән аңлатма бирә. «Ялҡынлы йылдар»ҙың төп уйы яҙыусы алдына яңынан-яңы ижади проблемалар ҡуя. 1937—1942 йылдарҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның ижад эше өҙөлөп тора. 1942 йылда ул Өфөгә ҡайта һәм «Ялҡынлы йылдар» өҫтөндә ныҡлап эшләй башлай. Әҫәрҙең бер нисә вариантын яҙа. Ул йөкмәткеһе яғынан киңәйә, повесть күп планлы романға әйләнә. «Ырғыҙ» романы (ул саҡта әле — «Ырғыҙ буйҙары») 1953 йылдың аҙағында [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның проза секцияһында тикшерелә, Һәҙиә Дәүләтшина унда әйтелгән иҫкәрмәләр буйынса эшләүен ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем дауам итә. Ҡулъяҙмала рецензенттар күрһәткән етешһеҙлектәрҙе төҙәтеү эшен, Һ. Дәүләтшина үлгәндән һуң, уның яҡташы, [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Рәшит Ниғмәти]] тамамлап ҡуя. Романдың беренсе баҫмаһы [[1957 йыл]]да нәшер ителә һәм әҫәр башҡорт әҙәбиәтендә ҙур ваҡиға тип ҡабул ителә. [[1961 йыл]]да, В. Василевский тарафынан рус теленә тәржемә ителеп, Мәскәүҙә баҫыла. [[1967 йыл]]да һәҙиә Дәүләтшинаның был әҫәре [[Салауат Юлаев премияһы|Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы]] менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Ваҡиғалар урыны һәм ваҡыты ===
Ваҡиғаларҙың урыны һәм ваҡыты мәсьәләһе мөһим идея-эстетик проблема булып күтәрелә.
Ырғыҙ буйҙарында барған ҡораллы көрәш Башҡортостан һәм Бәтә Рәсәй өсөн дә характерлы, типик булғанлыҡтан, яҙыусы ваҡиғаларҙың урыны итеп Ырғыҙ буйҙарын һайлай. Ваҡиғаларҙың урыны художество дөйөмләштереп алына. Ырғыҙ буйында Айҙаҡай исемле ауыл булмаған, ул ижади дөйөмләштереү булып әҫәргә ингән. Шул уҡ ваҡытта Ырғыҙ буйындағы [[Диңгеҙбай]], Бөрйән, Таллы, Никольский, Сергеевка, Ивановка ауылдары исемдәре үҙгәртелмәй алынған. Романдыың үҙәгенә Айҙаҡай ауылын ҡуйыу халыҡ тормошона яҡыныраҡ килергә, уның социаль, милли, көнкүреш үҙенсәлектәрен, ғөрөф-ғәҙәт һәм йолаларын да конкрет һүрәтләргә мөмкинлек бирә. Ваҡиғаларҙы яҙыусы башҡа ауылдарға, Имель волосына, [[Һамар]]ға, [[Петроград]]ҡа, Смольныйға күсереп, уларҙы киң ерлектә тасуирлай&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{китап |автор=Зиннәтуллинә Х. Ш.|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Ырғыҙ буйҙарында барған ҡанлы көрәштә төплөрәк аңлау өсөн, яҙыусыға ваҡиғаларҙың ваҡыт арауыҡтарын да киңәйтергә тура килә. Ырғыҙ романы ваҡиғаларға бай осорҙо, 1902—1922 йылдарҙы, эсенә ала: рус-япон һуғышы, беренсе рус революцияһы, унан һуң килгән ҡара реакцияның, беренсе империалистик һуғыш һәм бөтә Рәсәйҙә барған революцион күтәрелештең, Февраль буржуаз-демократик һәм Бөйөк Октябрь революцияһының Ырғыҙ буйҙары һәм Айҙаҡай ауылы тормошона килеп ҡағылыуын күрһәтә торған материалдар туплай&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Сюжет ==
Яҙыусы «Ырғыҙ» романында тарихи әһәмиәткә бай булған ҙур дәүерҙе ала. Автор [[1902 йыл|1902]]—[[1922 йыл]]дарҙағы башҡорт халҡының тормошон, революция йылдарында, Граждандар һуғышы осоронда иҙеүселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәшен, большевиктар партияһы етәкселегендә бәхетле тормошҡа сығыуын күрһәтә. Әҫәрҙең нигеҙендә — Айҙаҡай ауылы башҡорттарының ауыр тормошо һүрәтләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Сюжет үҙәгенә Айбулат ҡуйыла. Ваҡиғалар бүлектән бүлеккә уның тирәһенә туплана. Быны бүлекәрҙең исемдәре үк күрһәтеп тора: «Көтөүселәр», «Эш эҙләгәндә», «Йәш дуҫтар», «Дядя Гриша», «Гөлйөҙөм», «Тыуған ауылда», «Таныш булмаған дуҫтың бүләге», «Иҫтәлктәр», «Баш эйгәндә», «Барыбер яттарға ҡалдырмам», «Самарканан үткәндә», «Ялҡын йәйелә», «Яңынан байҙар тупһаһында». Һ. Дәүләтшина Айбулаттың донъя менән бәйләнештәрен киңәйтә бара, башҡа сюжет ептәрен дә үҫтерә. Әҫәрҙең төп сюжет һыҙығы тамамланмаҫ элек үк,-үҙәк герой — Айбулат үлеп ҡала. Ләкин был хәл романдың композицияһын тарҡатмай. Уның эшен көрәштәш дуҫы Зөфәр Мурзин һәм башҡалар дауам итә. Романдың композицияһы төп геройҙарҙың характры үҫеүен асыуға буйһондоролған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

;Сюжеттың ҡайһы бер үҙенсәлектәре

«Ырғыҙ» романында яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй. Уларҙың һәр береһенең тиерлек ысын тормоштағы прототибы булған. Быны Һәҙиә Дәүләтшина ижадының төп үҙенсәлеге тип әйтергә мөмкин: уның әҫәрҙәрен биографик, ҡайһы берҙә автобиографик тип атау яраҡлы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Персонаждар ==
Төп герой — Айбулат Айҙаров. Уның образы аша яҡты киләсәккә ышаныс, фиҙаҡәрлек, революция эшенә һәм халыҡ мәнфәғәттәренә тоғролоҡ бирелә. Айбулат образын яҙыусы үҫештә һүрәтләй, уның рухи эволюцияһын, эске биографияһын тасуирлауға баҫым яһай&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Гөлйөҙөм — матур, эшсән, ҡыйыу. Ул хеҙмәтсән халыҡтың яҡшы һыҙаттары, рухи юғарылығын сағылдырған образ. Айбулат менән Гөлйөҙөмдөң мәхәббәтен тасуирлауға романда киң урын бирелә. Мөхәббәт темаһы романдың идея-художество йөкмәткеһен асыуҙа мөһим урын тота. Гөлйөҙөмдө Айбулат ҡасырып алып китә. «Был ғүмерҙә ғөрөф-ғәҙәттә  булмаған, дингә лә, законга ла һыймай торған ғәжәп хәл бөтә ауылдың иҫен китәрә».
Айбулат менән Гөлйөҙөмдән тыш романда байтаҡ башҡа колоритлы характерҙар бирелгән. Айбулаттың ағаһы Ҡотлояр, еңгәһе Мәғфүрә, Тимерғәле ҡарт, Үмәр ҡарт, Әхмәҙи образдары бай социаль-психологик йөкмәткеле булыуҙары менән айырылып торалар.

Ныязғол — [[Һамар губернаһы]]ның иң эре алпауыты. Ныязғол — төптән фекер йөрөтөүсе, аҡыллы дошман. Ҡәрҙәш, ырыуҙаш, үҙ кеше тип, аптыраған саҡтарында аҙ-маҙ ярҙам итеп, ауылдаштарын аҡрынлап үҙенә буйһондора, юҡ ҡына хаҡ менән ерҙәрен ала. Ата-әсәһе үлеп, етем ҡалғас, Айбулаттың да опекуны булып алып, ерҙәрен биләй. Быларҙың барыһына ла ҡәрҙәшлек, яҡындарына ярҙам итеү төҫөн бирә. Ныязғол улус старшинаһы Йәнғол Йомағол улы Йомағоловтан күсерелгән йәки прототибы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Нызғолдоң өс ҡатыны бар; һәр ҡатынының ғаиләлә үҙ урыны һәм романда үҙ характеры бар. Бөтәһе лә Ныязғолға һүҙһеҙ буйһона. Яҙыусы уларҙың һәр береһен билдәле социаль-психологик һыҙаттар менән һүрәтләгән. Бай ошондай мөнәсәбәтте һаҡлау һәм нығытыу хәстәрен күрә. Уртансы бисәһе Ғәзимә тәү килеп төшкән йылдарҙа үҙенең йәш кәләш булыуы менән маһайып ҡарағанда, Ныязғол уны тиҙ өйрәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;: &lt;blockquote&gt;Сөйҙә элеүле торған бөҙөргәле ҡамсыға ҡырын ғына күҙ һалған да бик тыныс тауыш менән: «Ғәзимә, абай бул! Минең өйөм эсендә тауыш сығыр булмаһын. Мин һине Рәхимәнән артыҡ икән, һылыу икән, тип алғаным юҡ. Ирҙең быуыны һайын ҡатын тигән мәҡәл бар. Ләкин ирҙең һәр бер ҡатынының үҙ урыны бар, шуны белергә кәрәк!» — ти.&lt;/blockquote&gt;

''Имай ''— Ныязғолдоң улы. Ул патриархаль-феодаль ҡараштарҙан һәм йолаларҙан ситләшкән. Күберәк ваҡытын ҡалала үткәрә, бөтә ҡала эштәрен, иген эштәрен ул йөрөтә. Имай ул хужалыҡты хәҙерге заман талаптарына ярашлы алып барыу, игенде машина менән эшкәртеү, яҡшы сортлы орлоҡ сәсеп, ерҙән күберәк килем алыу юлын ҡыуа. Имайға буржуаз эшҡыуарлыҡ, сослоҡ хас&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

''Шаһиҙә әбей'' һәм ''Асҡар'' образдары романдың төп ваҡиғаларына оҫта үрелә. Романда Урал әбейе тигән махсус бүлек тә бирелгән. Шаһиҙә әбей улынан ҡалған изге яҙыуҙарҙы муҡсаһы менән һәр саҡ эргәһендә йөрөтә, һөйләгәндә, кешеләргә күрһәтә, уларҙы мираҫ итеп тапшырыу өсөн, улы кеүек батыр. ҡыйыу егетте көтә&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Ғәҙел һәм хаҡлы баһа ==
Рус яҙыусыһы Леонид Соболевтың Рәсәй Федерацияһы яҙыусыларының Беренсе съезында һөйләгән докладында (1958) ошо мәшһүр әҫәр хаҡында әйткән һүҙҙәре хәҙер ҙә актуаль яңғырай. «һәҙиә Дәүләтшинаның „Ырғыҙ“ романын белмәй тороп, — тине ул, — башҡорт халҡының тормошон аңлау мөмкин түгел».

Күренекле әҙәбиәт белгесе [[Әнүр Вәхитов|Әнүр Вахитов]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;: {{Цитата|«Ырғыҙ» романын «башҡорт тормошоноң егерме йыллыҡ хроникаһы» тип атай. Әҫәр «егерме йыл эсендә башҡорт халҡының эволюцияһын күрһәтә». Халыҡ бында тарихтың төп көсө, ысын ижадсыһы булып күҙ алдына баҫа. Роман ысын-ысынында тарихилыҡ принцибына ҡоролған, тарихи оптимизм тойғоһо менән һуғарылған. Әҫәр иң элек лексик байлығы, телмәр төҙөлөшөнөң камиллығы, музыкаллеге, һығылмалығы менән таң ҡалдыра. «Ырғыҙ»ҙың теле, халыҡсан, образлы һөйләү стиле беҙҙең әҙәбиәтебеҙҙә тел оҫталығының классик өлгөһө булып ҡала. «Ырғыҙ» романы милли әҙәбиәтебеҙҙә роман жанрында күп планлы һүрәтләүҙе нығытты, ваҡиға романынан характер романына булған үҫештә этап әҫәре ролен уйнаны.}}

Күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Баязит Бикбай]]: «Ырғыҙ» романының авторын, үҙенең оло йөрәкле ҡәләмдәшен, «прозала ысын шағир, тормошта оло йөрәкле кеше» тип атай, «һәҙиә Дәүләтшина, барыһынан элек, гүзәл тел оҫтаһы. Ул һүҙҙәрҙе туп кеүек уйната. Бай, ғәжәп һутлы тел. Яҙыусы китаптың һәр битендә тип әйтерлек, халыҡ араһында булып та, әлегә әҙәбиәттә ҡулланылмай килгән яңы һүҙҙәр ҡуллана. Шуның арҡаһында уның образдары, һүрәтләнгән ваҡиғалары ысын булып күҙ алдына баҫа, һине ышандыра».

[[Ҡаҙаҡтар|Ҡаҙаҡ]] яҙыусыһы, Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы академигы Сабит Моҡанов үҙ ваҡытында һәҙиә Дәүләтшинаны Совет Шәреғе ҡатын-ҡыҙҙары араһынан сыҡҡан беренсе талантлы романсы тип атаны һәм уның, үҙ яҙмышындағы ҙур ауырлыҡтарҙы еңеп сығып, халыҡ тормошо тураһында монументаль роман тыуҙырыуын ысын мәғәнәһендә ижад батырлығы тип баһаланы. Сабит Моҡанов әйтеүенсә, «шуның менән яҙыусы үҙенә мәңгелек һәйкәл ҡойоп ҡалдырҙы»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Театрҙа һәм операла ==
XX быуаттың 60-сы йылдарында [[Салауат драма театры]] романдағы ваҡиғаларға нигеҙләнеп, шул уҡ исемле спектакль сәхнәләштерә (реж. [[Вәлиев Лек Вәли улы|Л. В.Вәлиев]]). Был спектакль 1967 йылда Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй драма, музыкаль һәм балалар театрҙары спектаклдәрен ҡарау конкурсында лауреат исемен яулай; Романға нигеҙләнеп [[Рәүеф Мортазин]] һәм [[Рәғиҙә Янбулатова]] «Дауыл» тигән опера ижад итә һәм ул [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет  театры]]нда ҡуйыла&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{БЭ2013|101279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6  }}
* {{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}
* {{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|101279}}
* [https://belsk.ruspole.info/node/1900 РУсское поле. [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]] «Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары]
* {{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}}
*  [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3163  Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы]

[[Категория:Әҙәбиәт]]
[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Опералар ижад ителгән романдар]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>0uz57radws7yje44o4pxcnstlm1isb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словакия Олимпия уйындарында</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200082</id>
    <revision>
      <id>1294836</id>
      <parentid>1292971</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T00:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24537" sha1="6y2pzukbucf2scsctknaxn4od46eys0" xml:space="preserve">{{Словакия на Олимпийских играх}}
[[Словакия]], бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ, тәүге тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда 1994 йылда [[Лиллехаммер]]ҙа үткән [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ҡышҡы Олимпиада]]ла ҡатнаша һәм шунан алып һәр бер Олимпиадала ҡатнашып килә. 1896 йылдан 1912 йылға тиклем словак спортсылары [[Олимпия уйындары]]нда [[Мажарстан|Венгрия]] командаһы, ә 1920 йылдан 1992 йылға тиклем [[Чехословакия]] командаһы өсөн сығыш яһай.

Олимпия уйындарында Венгрия командаһы составында сығыш яһаған осорҙа словак спортсылары 12 миҙал яулай (3 алтын, 6 көмөш һәм 3 бронза, барыһы ла [[йәйге Олимпия уйындары]]нда).

Олимпия уйындарында Чехословакия командаһы составында сығыш яһаған ваҡытта словак спортсылары 36 миҙал яулай (8 алтын, 14 көмөш һәм 14 бронза), шуларҙың 26-һы (7 алтын, 9 көмөш һәм 10 бронза) — йәйге Олимпия уйындарында һәм 10 (1 алтын, 5 көмөш һәм 4 бронза) — ҡышҡы Олимпия уйындарында.

Словак спортсылары Олимпия уйындарында үҙаллы команда булып сығыш яһаған ваҡытта 43 олимпия миҙалы яулай: 14 алтын, 18 көмөш һәм 11 бронза, шуларҙың 33-ө (10 алтын, 14 көмөш һәм 9 бронза) — йәйге Олимпия уйындарында һәм 10-ы (4 алтын, 4 көмөш һәм 2 бронза) — ҡышҡы Олимпия уйындарында.

Иң күп олимпия миҙалдарын словак спортсылары байдарка һәм каноэла ишеү буйынса ярыштарҙа яулай.

Словакияның [[милли олимпия комитеты]] 1992 йылда ойошторола һәм [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]на 1993 йылда ҡабул ителә.

== Миҙал яулаусылар ==

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙал яулаусылар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!style=&quot;width:6em&quot;| Миҙал
!style=&quot;width:12em&quot;| Спортсы
!style=&quot;width:8em&quot;| Уйындар
!style=&quot;width:10em&quot;| Спорт төрө
!style=&quot;width:10em&quot;| Дисциплина
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Михал| Мартикан}} || {{флаг|США}} [[1996 йылғы йәйге Олимпия уйындары|1996 Атланта]] ||{{Спорт|Ишеү слаломы|1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, яңғыҙ, ирҙәр
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Славомир| Князовицкий}} || {{флаг|США}} [[1996 йылғы йәйге Олимпия уйындары|1996 Атланта]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, яңғыҙ, 500м
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Йозеф| Гёнци}} || {{флаг|США}} [[1996 йылғы йәйге Олимпия уйындары|1996 Атланта]] ||{{Спорт|Атыу|1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу}} || Винтовка, 50 м, ятып
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Павол| Гохшорнер}}&lt;br&gt;[[Петер Гохшорнер]] || {{флаг|Австралия}} [[2000 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2000 Сидней]] ||{{Спорт|Ишеү слаломы|2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, 2 кеше, ирҙәр
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Михал| Мартикан}} || {{флаг|Австралия}} [[2000 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2000 Сидней]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, яңғыҙ, ирҙәр
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Мартина| Моравцова}} || {{флаг|Австралия}} [[2000 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2000 Сидней]] ||{{Спорт|Йөҙөү|2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында йөҙөү}} || 100 м, баттерфляй, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Мартина| Моравцова}} || {{флаг|Австралия}} [[2000 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2000 Сидней]] ||{{Спорт|Йөҙөү|2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында йөҙөү}} || 200 м, ирекле стиль, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Юрай| Минчик}} || {{флаг|Австралия}} [[2000 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2000 Сидней]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, яңғыҙ, ирҙәр
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Павол| Гохшорнер}}&lt;br&gt;[[Петер Гохшорнер]] || {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, 2 кеше, ирҙәр
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Елена|Калиска}} || {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Байдарка, яңғыҙ, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Михал| Мартикан}} || {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, яңғыҙ, ирҙәр
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Йозеф| Крнач}} || {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] ||{{Спорт|Дзюдо|2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында дзюдо}} || 66 кг тиклем, ирҙәр
|-
| {{бронзовая медаль}} || &lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;{{sortname|Юрай| Бача}}&lt;br&gt; [[Михал Ришдорфер]]&lt;br&gt; [[Рихард Ришдорфер]]&lt;br&gt; [[Эрик Влчек]]&lt;/span&gt; || {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Байдарка, 4 кеше, 1000 м, ирҙәр
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Йозеф| Гёнци}} || {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] ||{{Спорт|Атыу|Йәйге Олимпия уйындарында атыу}} || Пневматик винтовка, 10 м
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Михал| Мартикан}} || {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, яңғыҙ, ирҙәр
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Елена| Калиска}} || {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Байдарка, яңғыҙ, ҡатын-ҡыҙҙар
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Павол| Гохшорнер}}&lt;br&gt;[[Петер Гохшорнер]] || {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, 2 кеше, ирҙәр
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Зузана| Штефечекова}} || {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] ||{{Спорт|Атыу|2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу}} || [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу — Трап (ҡатын-ҡыҙҙар)|Трап, ҡатын-ҡыҙҙар]]
|-
| {{серебряная медаль}} || &lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;{{sortname|Юрай| Тарр}}&lt;br&gt; [[Михал Ришдорфер]]&lt;br&gt; [[Рихард Ришдорфер]]&lt;br&gt; [[Эрик Влчек]]&lt;/span&gt; || {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Байдарка, 4 кеше, 1000 м, ирҙәр
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Давид| Мусульбес}} || {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] ||{{Спорт|Көрәш|2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында көрәш}} || [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында ирекле көрәш — 120 кг тиклем, ирҙәр)|120 кг тиклем, ирҙәр]]
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Зузана| Штефечекова}} || {{флаг|Великобритания}} [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2012 Лондон]] ||{{Спорт|Атыу|2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу}} || [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу — Трап (ҡатын-ҡыҙҙар)|Трап, ҡатын-ҡыҙҙар]]
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Данка| Бартекова}} || {{флаг|Великобритания}} [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2012 Лондон]] ||{{Спорт|Атыу|2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу}} || [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында атыу — скит (ҡатын-ҡыҙҙар)|Скит, ҡатын-ҡыҙҙар]]
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Павол| Гохшорнер}}&lt;br&gt;[[Петер Гохшорнер]] || {{флаг|Великобритания}} [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2012 Лондон]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында ишеү слаломы — каноэ, 2 кеше, ирҙәр)|Каноэ, 2 кеше, ирҙәр]]
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Михал| Мартикан}} || {{флаг|Великобритания}} [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2012 Лондон]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында ишеү слаломы — каноэ, яңғыҙ, ирҙәр)|Каноэ, яңғыҙ, ирҙәр]]
|-
| {{золотая медаль}} || [[Шкантар Ладислав|Ладислав Шкантар]] &lt;br&gt; [[Шкантар Петер|Петер Шкантар]] || {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] ||{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || Каноэ, 2 кешелек, слалом, ирҙәр
|-
| {{золотая медаль}} || [[Тот Матей|Матей Тот]] || {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] ||{{Спорт|Еңел атлетика|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетика}} || [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетик — спорт атлауы, 50 км (ирҙәр)|50 км, спорт атлауы, ирҙәр]]
|-
| {{серебряная медаль}} || [[Беньюш Матей|Матей Беньюш]] || {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || {{Спорт||Байдарка һәм каноэла ишеү|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында ишеү слаломы — каноэ, яңғыҙ (ирҙәр)|Каноэ, яңғыҙ слалом, ирҙәр]]
|-
| {{серебряная медаль}} || &lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;[[Мишак Денис|Денис Мишак]] &lt;br&gt; [[Влчек Эрик|Эрик Влчек]] &lt;br&gt; [[Тарр Юрай|Юрай Тарр]] &lt;br&gt; [[Линка Тибор|Тибор Линка]]&lt;/span&gt; || {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] ||{{Спорт||Байдарка һәм каноэла ишеү|2016 йылғы йәйге Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}}|| Байдарка, 4 кеше, 1000 м, ирҙәр
|-
|}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындарында миҙал яулаусылар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!style=&quot;width:6em&quot;| Миҙал
!style=&quot;width:12em&quot;| Спортсы
!style=&quot;width:10em&quot;| Уйындар
!style=&quot;width:10em&quot;| Спорт төрө
!style=&quot;width:10em&quot;| Дисциплина
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Радослав| Жидек}} || {{флаг|Италия}}[[2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2006 Турин]] ||{{Спорт|Сноубординг|2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында сноубординг}} || [[Сноубордкросс]]
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Анастасия|Кузьмина}} || {{флаг|Канада}}[[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2010 Ванкувер]] ||{{Спорт|Биатлон|2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Спринт (биатлон)|Спринт]]
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Анастасия|Кузьмина}} || {{флаг|Канада}}[[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2010 Ванкувер]] ||{{Спорт|Биатлон|2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Эҙәрлекләү уҙышы (биатлон)|Эҙәрлекләү уҙышы]]
|-
| {{бронзовая медаль}} || {{sortname|Павол|Гурайт}} || {{флаг|Канада}}[[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2010 Ванкувер]] ||{{Спорт|Биатлон|2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Масстарт]]
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Анастасия|Кузьмина}} || {{флаг|Россия}}[[2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2014 Сочи]] ||{{Спорт|Биатлон|2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Спринт (биатлон)|Спринт]]
|-
| {{золотая медаль}} || {{sortname|Анастасия|Кузьмина}} || {{флаг|Республика Корея}}[[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] ||{{Спорт|Биатлон|2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Масстарт]]
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Анастасия|Кузьмина}} || {{флаг|Республика Корея}}[[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] ||{{Спорт|Биатлон|2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Эҙәрлекләү уҙышы (биатлон)|Эҙәрлекләү уҙышы]]
|-
| {{серебряная медаль}} || {{sortname|Анастасия|Кузьмина}} || {{флаг|Республика Корея}}[[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] ||{{Спорт|Биатлон|2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон}} || [[Шәхси уҙыш]]
|}

== Миҙалдар иҫәбе ==

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Уйындар}}
|-
|align=left| {{флаг|США}} [[1996 йылғы йәйге Олимпия уйындары|1996 Атланта]] || 1 || 1 || 1 || 3
|-
|align=left| {{флаг|Австралия}} [[2000 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2000 Сидней]] || 1 || 3 || 1 || 5
|-
|align=left| {{флаг|Греция}} [[2004 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2004 Афина]] || 2 || 2 || 2 || 6
|-
|align=left| {{флаг|Китай}} [[2008 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2008 Пекин]] || 3 || 3 || 0 || 6
|-
|align=left| {{флаг|Великобритания}} [[2012 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2012 Лондон]] || 0 || 1 || 3 || 4
|-
|align=left| {{флаг|Бразилия}} [[2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2016 Рио-де-Жанейро]] || 2 || 2 || 0 || 4
|-
|align=left| {{флаг|Япония}} [[2020 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2020 Токио]] || 1 || 2 || 1 || 4
|-
|align=left| {{флаг|Франция}} [[2024 йылғы йәйге Олимпия уйындары|2024 Париж]] || 0 || 0 || 1 || 1
|-
! Бөтәһе || 10 || 14 || 9 || 33
|}

=== Йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Уйындар}}
|-
|align=left| {{флаг|Норвегия}}[[1994 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|1994 Лиллехаммер]] || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=left| {{флаг|Япония}}[[1998 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|1998 Нагано]] || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=left| {{флаг|США}}[[2002 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2002 Солт-Лейк-Сити]] || 0 || 0 || 0 || 0
|-
|align=left| {{флаг|Италия}}[[2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2006 Турин]] || 0 || 1 || 0 || 1
|-
|align=left| {{флаг|Канада}}[[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2010 Ванкувер]] || 1 || 1 || 1 || 3
|-
|align=left| {{флаг|Россия}}[[2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2014 Сочи]] || 1 || 0 || 0 || 1
|-
|align=left| {{флаг|Республика Корея}}[[2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2018 Пхёнчхан]] || 1 || 2 || 0 || 3
|-
|align=left| {{флаг|Китай}}[[2022 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары|2022 Пекин]] || 1 || 0 || 1 || 2
|-
! Бөтәһе || 4 || 4 || 2 || 10
|}

=== Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Спорт төрө}}
|-
|align=left|{{Спорт|Байдарка һәм каноэла ишеү|Олимпия уйындарында байдарка һәм каноэла ишеү}} || 8 || 7 || 6 || 21
|-
|align=left|{{Спорт|Атыу|Олимпия уйындарында атыу}} || 1 || 2 || 3 || 6
|-
|align=left|{{Спорт|Еңел атлетика|Олимпия уйындарында еңел атлетика}} || 1 || 0 || 0 || 1
|-
|align=left|{{Спорт|Йөҙөү|Олимпия уйындарында йөҙөү}} || 0 || 2 || 0 || 2
|-
|align=left|{{Спорт|Гольф|Олимпия уйындарында гольф}} || 0 || 1 || 0 || 1
|-
|align=left|{{Спорт|Дзюдо|Олимпия уйындарында дзюдо}} || 0 || 1 || 0 || 1
|-
|align=left|{{Спорт|Көрәш|Олимпия уйындарында көрәш}} || 0 || 1 || 0 || 1
|-
! Бөтәһе || 10 || 14 || 9 || 33
|}

=== Ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Спорт төрө}}
|-
|align=left|{{Спорт|Биатлон|Олимпия уйындарында биатлон}} || 3 || 3 || 1 || 7
|-
|align=left|{{Спорт|Тау саңғыһы спорты|Олимпия уйындарында тау саңғыһы спорты}} || 1 || 0 || 0|| 1
|-
|align=left|{{Спорт|Сноубординг|Олимпия уйындарында сноубординг}} || 0 || 1 || 0 || 1
|-
|align=left|{{Спорт|Шайбалы хоккей|Олимпия уйындарында шайбалы хоккей}} || 0 || 0 || 1 || 1
|-
! Бөтәһе || 4 || 4 || 2 || 10
|}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sports-reference.com/olympics/countries/SVK/ Статистика на Sports-reference.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007172150/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/SVK/ |date=2014-10-07 }}
* [http://www.olympic.org/en/content/National-Olympic-Committees/Slovakia/ Словакия на официальном сайте Олимпийского движения]
* {{cite web|title=Медалисты Олимпийских игр на сайте МОК|url=http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp|archive-url=https://www.webcitation.org/616BkwHcG?url=http://www.olympic.org/athletes#|archive-date=2011-08-21|access-date=2009-11-23|url-status=live}}
* {{cite web|title=Словацкий олимпийский комитет|url=http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SVK|access-date=2007-10-09|archive-url=https://www.webcitation.org/66qE4nB8V?url=http://www.olympic.org/content/error-pages/error404/?404%3Bhttp%3A%2F%2Fwww.olympic.org%3A80%2Fuk%2Forganisation%2Fnoc%2Fnoc_uk.asp%3Fnoc_initials=svk#|archive-date=2012-04-11|url-status=live}}

{{Страны на Олимпийских играх}}</text>
      <sha1>6y2pzukbucf2scsctknaxn4od46eys0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серенгети (милли парк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200207</id>
    <revision>
      <id>1294832</id>
      <parentid>1293502</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T21:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7751" sha1="6z27ytgx5scdk1k4il3m29i1dbqhs81" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
| Название = Серенгети милли паркы
|Национальное название     = 
 |Категория МСОП          = II
| Изображение = Serengeti-Landscape-2012.JPG
| Подпись = Парк ландшафты
| Страна = Танзания
| Регион = Серенгети
| Ближайший город = 
 |Координаты              = 2/19/51/S/34/50/0/E
| CoordScale = &lt;!-- по умолчанию 1:100 000 (1 cm : 1 km) --&gt;
| Площадь = 
| Средняя высота = 
| Дата основания = 
| Посещаемость = 
| Год посещаемости = 
| Управляющая организация = 
| Сайт = 
 |Вставка = {{ЮНЕСКО
  |Официальное название = Serengeti National Park
  |Название             = 
  |Тип                  = 
  |Критерии             = (vii)(x)
  |ID                   = 156
  |Регион               = Африка
  |Включение            = 1981
 }}
}}
[[Файл:Serengeti-Sign.jpg|справа|thumb|Паркка инеү урынында яҙыу]]

'''Серенге́ти милли паркы''' — [[Танзания]]ның Серенгети төбәгендә урынлашҡан милли парк, майҙанлы — 14 763 км².

Төньяҡта Серенгети паркы [[Кения]]ның [[Масаи-Мара]] ҡурсаулығы менән сиктәш, ул парктың дауамы булып тора. Парктың көньяҡ-көнсығышында [[Нгоронгоро]] биосфера ҡурсаулығы урынлашҡан.

== Тарихы ==
Борон Серенгети тигеҙлектәренең киң бушлыҡтарында кеше йәшәмәгән тиерлек, әммә яҡынса 100 йыл элек күсмә [[маасайҙар|масай]] ҡәбиләләре төньяҡтан малдары менән бергә килә. Бында килгән тәүге европалы — немец тикшеренеүсеһе һәм натуралисы доктор Оскар Бауман (1891 йыл). Европа профессиональ һунарсылары Серенгетиға 1913 йылда килә.

1921 йылда Серенгетиҙың бер өлөшөндә майҙаны 3,2 км² булған [[заказник]], ә 1929 йылда тулы заказник ойошторола, был милли парк өсөн нигеҙ булып тора. Ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау кәрәклеген аңлағас, заказник 1951 йылда киңәйтелә һәм милли паркҡа әйләндерелә. 1959 йылда Серенгетиҙан 8288 км² майҙанлы Нгоронгоро резерваты бүленеп сыға. Серенгети Танзанияның иң билдәле милли паркы һәм ҙурлығы буйынса [[Селус]] паркынан ҡала икенсе урында тора.

2009 йылдың йәйендә Серенгети үҙенең 50 йыллығын билдәләй. Юбилей ғалимдар өсөн паркты туристар ағымы артыуынан һәм төптән уйланмаған төҙөлөштәрҙән һаҡлау кәрәклеген тикшереү өсөн сәбәп була. Күптән түгел парктың көнсығышында, Олдувай тарлауығы (''Olduvai Gorge'') районында, уны «кешелек бишеге» тип тә атайҙар, боронғо кеше эҙҙәре табылған. Археологтар раҫлауынса, ҡаҙыныу урынына рөхсәтһеҙ инеү тикшеренеүҙәргә етди зыян килтереүе ихтимал. Ошоноң менән бәйле парктың был өлөшөн туристар өсөн билдәһеҙ ваҡытҡа ябырға ҡарар ителә.

== Тасуирлама ==
[[Файл:Fischer's Lovebirds with Zebra, Serengeti.jpg|слева|мини]]
Серенгети паркы хайуандар донъяһына бай булыуы менән дан тота. Парк тигеҙлектәрендә яҡынса 500 төр [[Ҡоштар|ҡош]] һәм 3 миллион эре [[хайуандар|хайуан]] йәшәй.

Парктың үҙенсәлектәренең береһе булып хайуандарҙың миграцияһы тора. Йыл һайын, октябрь һәм ноябрь айҙарындағы ҡоро осорҙа, миллиондан ашыу гну антилопаһы һәм 220 меңгә яҡын [[зебра]] төньяҡ убаларҙан ҡыҫҡа ваҡытлы тропик [[ямғыр]]ҙар яуған көньяҡ [[Тигеҙлектәр]]гә күсә. Һуңынан, апрель—июнь айҙарында ямғырҙар миҙгеле башланғас, хайуандар көнбайышҡа һәм төньяҡҡа күсә. Хайуандарҙың боронғо инстинктын хатта [[ҡоролоҡ]] та, йыртҡыстар ҙа, шул иҫәптән йылғалар тулы [[кәркәде|крокодил]]дар ҙа туҡтата алмай. Көтөүҙәр Серенгети сиктәрендә генә түгел, башҡа парктар һәм ҡурсаулыҡтар биләмәләре буйлап күсә. Был йыллыҡ оҙайлы сәйәхәт ваҡытында хайуандар 3000 км үтә. Ғалимдар иҫәпләүенсә, был гигант биомассаға көн һайын 4000 тонна үлән кәрәк. Юлда күп хайуандар һәләк була, әммә яҡынса сирек миллион бала тыуа.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Тасманийское Серенгети» — [[Австралия]]ла Нараунтапу милли паркы&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://parks.tas.gov.au/index.aspx?base=3665 |url-status = dead |title = Официальный сайт национального парка Нараунтапу |lang = en |access-date = 2019-12-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181209081319/https://www.parks.tas.gov.au/index.aspx?base=3665 |archive-date = 2018-12-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.heikeherrling.com/2014/02/16/travel-narawntapu-national-park/ Travel — Narawntapu National Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162602/http://www.heikeherrling.com/2014/02/16/travel-narawntapu-national-park/ |date=2015-09-24 }}{{ref|en}} на сайте ''heikeherrling.com'', 16 февраля 2014&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.serengeti.org/ Официальный сайт Национального парка Серенгети]
* {{cite web |title = Tanzania National Parks — Серенгети |url = http://tanzaniaparks.com/serengeti.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20120929180013/http://tanzaniaparks.com/serengeti.html |archive-date = 2012-09-29 |url-status = dead }}
* [http://www.safarimappers.com/area.aspx?lngareaid=27 Карта Национального парка Серенгети]
* [https://cheetahsafaris.co.ke/safari-adventures/wildebeest-migration/ More information about wildebeest migration in Serengeti National Park]

{{Всемирное наследие в Танзании}}
{{Национальные парки Танзании}}

{{ВС}}

[[Категория:Танзанияла бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>6z27ytgx5scdk1k4il3m29i1dbqhs81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солдатова Степанида</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200413</id>
    <revision>
      <id>1294838</id>
      <parentid>1294022</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T01:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1294838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5573" sha1="nqg8wu0251h5bu3q2ql3vwuh35525db" xml:space="preserve">{{Музыкант|Имя=Степанида Сидоровна Солдатова (Стеша)|Дата рождения=1784|Место рождения=|Дата смерти=1822|Место смерти={{МестоСмерти|Мәскәү}}|Страна={{Российская империя}}|Профессии={{певица|Российской империи|XIX века}}|Жанры=[[халыҡ йыры]], [[романс]]|Награды=}}

'''Солдатова Степанида Сидоровна''' ('''Стеша''' булараҡ та билдәле; [[1784 йыл|1784]]—[[1822 йыл|1822]], [[Мәскәү]]) урыҫ [[Сиғандар|сиғандарынан]] сыҡҡан йырсы.

== Биографияһы ==
Шәрифе Степаниданың һалдат ғаиләһенән ( урыҫ сиғандары тигән этник төркөмдән) сыҡҡанын күрһәтә &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Деметер, Надежда Георгиевна|Деметер Н. Г.]]|часть=[http://gypsy-life.net/history14.htm Этнические группы цыган] ({{Wayback|url=http://gypsy-life.net/history14.htm|date=20121113023010}})|заглавие=[http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд]|ответственный=под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Г. С. Деметера]] ; [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]]|место=Воронеж|год=2000|страниц=334 с.: ил.|isbn=5-89981-180-3|ref=Бессонов, Деметер. Этнические группы цыган}}&lt;/ref&gt; . Степанида Солдатованың ата-әсәһе, фараз итеүенсә , граф А.Г.Орловтың азат ителгән крепостнойҙары булған  . [[Соколов, Иван Трофимович|Соколовтың]] [[Соколов, Иван Трофимович|сиған]] хорында йырлай, артабан үҙенең труппаһы (3 йырсы, скрипкасы, гитарист) менән сығыш яһай  . Уның репертуарында урыҫ халыҡ йырҙары һәм ҡала романдары бар. 

Стешаның популярлығы бик юғары була; Уның йырлағанын ишетеү өсөн Мәскәүгә башҡа ҡалаларҙан күп кеше килә. Риүәйәттәр буйынса, 1812 йылда [[Наполеон I|Наполеон]] [[Мәскәү|Мәскәүҙе]] баҫып алғанда, ул да Стешаның йырлауын ишетергә теләй, әммә бойороҡ үтәлмәй, сөнки ул ваҡытта ул [[Ярославль|Ярославлдә]] була &lt;ref name=&quot;Москва&quot;&gt; Солдатова, Степанида Сидоровна (Стеша) / М. Е. // Москва: Энциклопедия / гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : Большая российская энциклопедия, 1997. — С. 752. — 976 с. : ил. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-277-3.&lt;/ref&gt; .

Стешаны «урыҫ Каталанийы» тип атағандар. Италияның билдәле йырсыһы Анджелика Каталани уны белә ине. Павел Свинин хәтерләүенсә, « ''Беҙҙең быуаттың берҙән-бер данлы йырсыһы ябай сиғандың йырынан шул тиклем тетрәнде, хатта күҙ йәштәрен дә түкте һәм уға 1000 һумлыҡ йөҙөк бүләк итте — уға биргән ләззәт өсөн рәхмәт билдәһе ине был.''&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;dq=цыганская+певица+Стеша+Наполеон&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI Писатель и жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814050117/https://books.google.ru/books?id=cetOAQAAIAAJ&amp;q=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;dq=%D1%86%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwil5YHtwcX5AhVnl4sKHdjuCCcQ6AF6BAgDEAI |date=2022-08-14 }}. 1974. — С. 152&lt;/ref&gt;

Стешаның ҡыҙы Ольга Андреевна И.О.Соколовтың сиған хорында йырлаған  .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:XIX быуат йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1822 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1784 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>nqg8wu0251h5bu3q2ql3vwuh35525db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Хакимдар һайлау/Il Nur</title>
    <ns>4</ns>
    <id>200488</id>
    <revision>
      <id>1294825</id>
      <parentid>1294494</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T18:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Риза */</comment>
      <origin>1294825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2471" sha1="cyfir0kt9x1n0xod2ukf6dsjeh5p4pl" xml:space="preserve">== Инеш һүҙ ==
Йәмәғәт, Ҡоролтайҙағы фекерләшеү барышында {{u|Il Nur}} ҡатнашыусыһына ярты йылға хаким һәм интерфейс хакимы статусын бирергә тигән тәҡдим яңғырағайны, үҙе лә ризалығын белдерҙе. Ғәмәлдәге ҡағиҙәнән айырым осраҡ тип һанап, ул ҡатнашыусыға хоҡуҡтарҙы бер айға түгел, алты айға биреүҙе хуп күрһәгеҙ, тауыш бирергә саҡырам. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 17:20, 23 апрель 2026 (UTC)

{{Тауыш биреү ваҡыты/table|start=23 апрель 2026 17:20:58|stop=7 май 2026 17:20:58|startU=1776964858|stopU={{#expr:1776964858+14*86400}}|||}}


{{ambox|text='''Һорау:''' {{u|Il Nur}} ҡатнашыусыһына хаким һәм интерфейс хакимы статусын алты айға бирергә ризаһығыҙмы?}}


=== Риза ===
# {{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу|фекер алышыу]]) 17:42, 23 апрель 2026 (UTC)
# {{Риза}} --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 22:14, 23 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Һәҙиә]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Һәҙиә|фекер алышыу]]) 01:56, 24 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}--[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таңһылыу|фекер алышыу]]) 09:30, 24 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}----[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|фекер алышыу]]) 10:38, 25 апрель 2026 (UTC)
#{{Риза}}----[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:58, 28 апрель 2026 (UTC)

=== Ҡаршы ===

=== Икеләнәм ===

=== Фекерҙәр, тәҡдимдәр, һорауҙар ===</text>
      <sha1>cyfir0kt9x1n0xod2ukf6dsjeh5p4pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приштина халыҡ-ара аэропорты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200511</id>
    <revision>
      <id>1294814</id>
      <parentid>1294575</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15483" sha1="1e89677d6q62o7ouwfiq8g2vbj4ssnk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Яшари Адем|Адема Яшари]] исемендәге Приштина халыҡ-ара аэропорты ''' ({{lang-sq|Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës Adem Jashari}}; {{lang-sr|Међународни аеродром Приштина}}, {{Airport codes|PRN|BKPR|p=n}}) — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]ның [[баш ҡала]]һы [[Приштина]]нан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан халыҡ-ара [[аэропорт]].

== Ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:Prishtina_International_Airport_&quot;Adem_Jashari&quot;_Limak_Kosovo.jpg|left|300px|[[Перрон (аэропорт)|Перрондан]] терминалға күренеш|thumb]]
Осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо — 2500 метр. Күп кенә боролоу юлдары, техник, ремонт, торлаҡ ҡоролмалары һәм ангарҙар бар. Аэропорт заманса [[самолёт]]тарҙың бөтә төрөн дә ҡабул итә ала.

Приштина халыҡ-ара аэропорты аша тиҫтәләрсә меңгә яҡын рейс башҡарыла. 2019 йылда аэропорт 2,37 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә. 2008 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың килеме 25 млн [[евро]] тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |title=Косово продает свой единственный международный аэропорт |access-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913130857/http://top.rbc.ru/economics/10/08/2009/321063.shtml |archive-date=2009-09-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Аэропорт менән 35 авиакомпания хеҙмәттәшлек итә, утыҙ төрлө йүнәлеш буйынса осоштар башҡарыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |title=Косово сложило крылья |access-date=2010-12-22 |archive-date=2011-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111141013/http://rg.ru/2009/08/12/kosovo.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Приштина халыҡ-ара аэропортының бер өлөшө [[KFOR]] ғәскәрҙәре тарафынан хәрби авиабаза ({{lang-en|Slatina Air Base}}) итеп ҡулланыла&lt;ref&gt;{{lang-en|Slatina Air Base}}&lt;/ref&gt;. Хәрби терминал аэропорттың граждан секторынан алыҫлыҡта һәм күпселек өлөшө аэропорттың аэродром комплексының көнсығыш секторының ер аҫты ҡоролмаларында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |title=Схема аэропорта «Слатина» |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718020151/http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |title=Авиабаза «Слатина» (YouTube.com) |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170604083029/https://www.youtube.com/watch?v=CyxEt0UQIOA |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Pristina International Airport &quot;Adem Jashari&quot;.jpg|слева|мини|Аэропорт бинаһы һәм фонтан]]
Аэропорт 1965 йылда төҙөлә һәм 1990 йылға тиклем урындағы авиалиниялар өсөн аэропорт статусына эйә булған, унан [[Белград]]ҡа авиарейстар башҡарылған. 1990 йылда аэропортҡа халыҡ-ара статус бирелә һәм Слатина аэропорты (тәүге атамаһы) [[Швейцария]]ға һәм [[Әлмәниә|Германия]]нан даими рейстар ҡабул итә һәм уларға оҙата башлай.

1999 йылдың мартынан 1999 йылдың 15 октябренә тиклем аэропорт хәрби аэродром булараҡ ҡулланыла. 1999 йылдың 15 октябренән пассажир авиарейстары тергеҙелә.

Сербия менән Косово араһындағы бәхәс дауам иткәнлектән, Приштина халыҡ-ара аэропортына осоштарға һәм унан Сербия эске эштәр идаралығынын, атап әйткәндә, SMATSA-ның Сербия һауа киңлеге аша осорға рөхсәт бирмәүе йоғонто яһай. Был, ахыр сиктә, осош траекторияһының Сербия территорияһын урап үтеүенә килтерә, ә Приштинаға Албания йәки Македония һауа киңлеге аша осорға тура килә.

2011—2013 йылдарҙа аэропорт итеп үҙгәртеп ҡорола. Майҙаны 42 мең квадрат метрлыҡ яңы терминал, диспетчер вышкаһы төҙөлә, шулай уҡ юл һәм парковка инфраструктураһы үҙгәртеп ҡорола. Яңы аэропорт йыллыҡ пассажирҙар ағымын 2 миллиондан 5 миллионға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ аэропорт бинаһына инеү урынында [[Яшари Адем|Адем Яшари]]ҙың йөҙөн һынландырыусы скульптура рәүешендәге фонтан эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.exyuaviation.com/2013/10/pristina-airport-opens-new-terminal.html|title=UPDATED Pristina Airport opens new terminal|website=EX-YU Aviation News|date=2013-10-23|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|title=Pristina Adem Jashari International Airport|website=Limak|archive-url=http://web.archive.org/web/20251116070904/https://www.limak.com.tr/sectors/infrastructure-investments/infrastructure-projects/pristina-adem-jashari-international-airport|archive-date=2025-11-16|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылда аэропорт 4,6 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә, 29962 рейс башҡара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seenews.com/news/pristina-airport-passenger-numbers-rise-12-percent-in-2025-1289329|title=Pristina airport passenger numbers rise 12% in 2025 {{!}} Kosovo News {{!}} SeeNews|lang=en|first=Genta|last=Hodo|website=seenews.com|date=2026-02-06|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Аэропорт НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында ==
[[Файл:Pristina Serbian Military Airfield 1999 Kosovo War.jpg|1999 йылдың апрелендә бомбаға тотолғандан һуң Слатина аэродромының хәрби ангарҙары|thumb|слева]]
[[Файл:Vladimir Putin in Serbia 16-17 June 2001-7.jpg|thumb|[[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] десантсылары оҙатыуында Слатина аэропорты майҙансығында, 2001 йылдың июне]]
[[НАТО]]-ның Югославияға ҡаршы һуғышы ваҡытында аэропортта Югославия Союздаш Республикаһының хәрби-һауа көстәренең 83-сө истребитель авиаполкы урынлаша. Ул бер генә хәрби осош та яһай алмай, ләкин НАТО авиацияһының һөжүменән ауыр юғалтыуҙар кисерә (полктың һуғыш аҙағына 37 МиГ-21 самолетының 12-һе генә ҡала) һәм шуның өсөн тарҡатыла&lt;ref&gt;Михаил Никольский. Военно-воздушные силы и войска ПВО Сербии. Авиация и космонавтика, № 9, 2007.&lt;/ref&gt;.

Слатина аэропорты стратегие яҡтан мөһим объект була, сөнки НАТО ғәскәрҙәре [[БМО-ның Именлек Советы]]ның 1244-се резолюцияһын үтәү өсөн Косовоға байтаҡ ғәскәрҙәр ебәрергә планлаштыра. Аэропортты контролдә тотоу 1999 йылдың 12 июнендә тамамланырға тейеш була. Әммә 1999 йылдың 11 июненән 12 июнгә ҡараған төндә Слатина аэропортын Рәсәй десантсылары батальоны биләй, Босниялағы Рәсәй базаһынан Косовоға тиклем марш-бросок яһай, 7,5 сәғәт эсендә 600 км-ҙан ашыу ара үтә&lt;ref&gt;[http://otvaga2004.narod.ru/publ_w2/brosok.htm Бросок на Косово] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004110032/http://otvaga2004.narod.ru/publ_w2/brosok.htm |date=2011-10-04 }}&lt;/ref&gt;. Был операцияның бөтә шарттары әлегә тиклем сер итеп һаҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=265963 |title=Интервью Президента Республики Ингушения Ю. Б. Евкурова телеканалу «Вести», июнь 2009 г. |access-date=2011-01-29 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205113328/http://www.vesti.ru/doc.html?id=265963 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/videos?vid=198164 |title=Видео версия интервью Президента Республики Ингушения Ю. Б. Евкурова телеканалу «Вести», июнь 2009 г. |access-date=2011-01-29 |archive-date=2012-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107163904/http://www.vesti.ru/videos?vid=198164 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Йүнәлештәр һәм авиакомпаниялар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Авиакомпаниялар
!Йүнәлештәр
|-
|{{Флаг|Словения}} [[Adria Airways]]
|[[Любляна (аэропорт)|Любляна]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт-на-Майне]]
|-
|{{Флаг|Австрия}} [[Austrian Airlines]]
|[[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]]
|-
|{{Флаг|Швейцария}} [[Chair Airlines]]
|[[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]]
|-
|{{Флаг|Турция}} [[Corendon Airlines]]
|[[Анталья (аэропорт)|Анталья]]
|-
|{{Флаг|Великобритания}} [[easyJet]]
|[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Берлин-Шёнефельд|Берлин]], [[Женева (аэропорт)|Женева]]
|-
|{{Флаг|Швейцария}} [[Edelweiss Airlines]]
|[[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]]
|-
|{{Флаг|Германия}} [[Eurowings]]
|[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Гамбург (аэропорт)|Гамбург]], [[Ганновер (аэропорт)|Ганновер]], [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]], [[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Кёльн/Бонн|Кёльн]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Штутгарт (аэропорт)|Штутгарт]]
|-
|{{Флаг|Турция}} [[Onur Air]]
|[[Анталья (аэропорт)|Анталья]]
|-
|{{Флаг|Греция}} [[Orange2fy]]
|[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Верона (аэропорт)|Верона]], [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]]
|-
|{{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air International]]
|[[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Осло (аэропорт)|Осло]], [[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]]
|-
|{{Флаг|Турция}} [[Pegasus Airlines]]
|[[Сабихи Гёкчен исемендәге Стамбул аэропорты|Стамбул]]
|-
|{{Флаг|Швейцария}} [[Swiss International Air Lines|Swiss]]
|[[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]]
|-
|{{Флаг|Германия}} [[TUIfly]]
|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]]
|-
|{{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]]
|[[Аэропорт Стамбул|Стамбул]]
|-
|{{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]]
|[[Базель-Мюлуз-Фрайбург|Базель]], [[Будапешт (аэропорт)|Будапешт]], [[Дортмунд (аэропорт)|Дортмунд]], [[Лутон (аэропорт)|Лондон-Лутон]], [[Мемминген (аэропорт)|Мемминген]]
|}

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; style=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Prishtina International Airport &quot;Adem Jashari&quot; Limak Kosovo.jpg|Перрондан терминалға күренеш
Файл:PIIAJ - Limak Kosovo.jpg|Аэропорттың яңы терминалы интерьеры
Файл:PIA &quot;Adem Jashari&quot; Limak Kosovo.jpg|Яңы терминалдың көтөү залы
Файл:Prishtina WikipediaWeekendTirana2015 Airport 737.JPG|Төп зал һәм теркәлеү үтеү урыны
Файл:Prishtinainternationalairport brightened.jpg|Иҫке терминал
Файл:PRISTINA INTL.AIRPORT - panoramio.jpg|Иҫке терминал. Перрондан терминалға күренеш. 2008 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://maps.google.ru/maps?q=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&amp;oe=utf-8&amp;client=firefox&amp;ie=UTF8&amp;hl=ru&amp;hq=&amp;hnear=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+Kosovo&amp;ll=42.569896,21.04208&amp;spn=0.055625,0.168056&amp;t=h&amp;z=13 Вид Международного аэропорта Слатина из космоса (Maps.Google)]
* [http://rides.webshots.com/photo/1080969760044904253pFvJMT Схема Аэропорта «Слатина»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zGdIscaqG5Q Одинокий батальон. Часть 1 (YouTube.com)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=wfjM454qDdg Одинокий батальон. Часть 2 (YouTube.com)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=dAwN9Ar00u8 Одинокий батальон. Часть 3 (YouTube.com)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=ba_26U5afWc «Та полоска земли, на которую русские „ИЛы“ приземлиться СМОГЛИ!!!»(YouTube.com)]
{{Аэропорты Республики Косово}}

[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]
[[Категория:Төр буйынса кеше исемдәре бирелгән объекттар]]</text>
      <sha1>1e89677d6q62o7ouwfiq8g2vbj4ssnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шуваев Дмитрий Савельевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200536</id>
    <revision>
      <id>1294796</id>
      <parentid>1294774</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1294796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14466" sha1="pte4htwql6vbkfz27w0tmq7ry44lhqy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры.

== Биографияһы ==
Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray Поляков В. Б. «Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край» ж. Личность и история ]&lt;/ref&gt;.

[[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө [[Александр хәрби училищеһы]]н тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән.

Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Львов Г. Е. башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә:
&lt;blockquote&gt;
«Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ».
&lt;/blockquote&gt;

[[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]]
1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла.

1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында хәрби министр вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була.

1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}&lt;/ref&gt;, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға.

1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары).

1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк:

{{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}}

Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң).

=== Ғәиләһе ===
* Ҡатыны — Елизавета Петровна.
* Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес .
* Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры [[Руденко Роман Андреевич]]ҡа атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа.

== Наградалары ==
{{Колонки}}
* 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874);
* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ;
* 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876);
* 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876);
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881);
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885);
* Монар рәхмәт (07.05.1887);
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890);
* 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903);
* 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906);
* 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909);
* Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912);
* Изге Александр Невский ордены (06.12.1914);
* Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916);
* «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916).
{{Конец кол}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}}
* Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне».

[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]]
[[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1854 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>pte4htwql6vbkfz27w0tmq7ry44lhqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294884</id>
      <parentid>1294796</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T09:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14694" sha1="6xtixsajr4sk30aj2f58ck99mi45ctm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры.

== Биографияһы ==
Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |автор= Поляков В. Б.|заглавие=Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray|тип=сетевой журнал |место=Липецк |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=151—157—282|язык=ru|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

[[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө [[Александр хәрби училищеһы]]н тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән.

Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Львов Г. Е. башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә:
&lt;blockquote&gt;
«Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ».
&lt;/blockquote&gt;

[[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]]
1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла.

1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында хәрби министр вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була.

1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}&lt;/ref&gt;, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға.

1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары).

1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк:

{{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}}

Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң).

=== Ғәиләһе ===
* Ҡатыны — Елизавета Петровна.
* Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес .
* Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры [[Руденко Роман Андреевич]]ҡа атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа.

== Наградалары ==
{{Колонки}}
* 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874);
* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ;
* 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876);
* 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876);
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881);
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885);
* Монар рәхмәт (07.05.1887);
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890);
* 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903);
* 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906);
* 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909);
* Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912);
* Изге Александр Невский ордены (06.12.1914);
* Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916);
* «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916).
{{Конец кол}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}}
* Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне».

[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]]
[[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1854 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6xtixsajr4sk30aj2f58ck99mi45ctm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294885</id>
      <parentid>1294884</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T09:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14694" sha1="t1no3ujfmuowr7bx0gwk1ncwnx1sy3c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дмитрий Савельевич Шуваев''' ([[12 октябрь]] [[1854 йыл]] , [[Өфө]] — [[19 декабрь]], [[1937 йыл]], [[Липецк]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] хәрби етәксеһе, инфантерия (пехота) генералы. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби министры.

== Биографияһы ==
Дмитрий Савельевич Шуваев [[1854 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябренд]]ә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Атаһы, Савелий Венедиктович, батша армияһы һалдаты, Өфөнөң нәҫелдән килгән почётлы гражданы була. Коллегия регистраторы титулына эйә була, Ырымбур ҡаҙна палатаһында писарь булып хеҙмәт итә. Әсәһе — Прасковья Федоровна — өй хужабикәһе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |автор= Поляков В. Б.|заглавие=Министр царской России Д. С. Шуваев и Липецкий край|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ministr-tsarskoy-rossii-d-s-shuvaev-i-lipetskiy-kray|тип=сетевой журнал |место=Самара |издательство=|год=2021 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=151—157—282|язык=ru|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

[[Ырымбур Неплюев кадет корпусы|Ырымбур Неплюев исемендәге хәрби гимназияһын]], 1872 йылда 3-сө [[Александр хәрби училищеһы]]н тамамлай. 2-се Төркөстан батареяһында хеҙмәт итә; 1873—1875 йылдарҙа [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] походтарҙа ҡатнаша. 1878 йылда Генераль штаб академияһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1878 йылдан — Ырымбур хәрби округы штабында. 1879 йылдан — уҡытыусы, [[1885 йыл]]дың 11 февраленән — Новочеркасск казак училищеһы, ә [[1899 йыл]]дың 23 майынан — Киев хәрби училищеһы начальнигы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1905 йылдың 10 ғинуарынан 5-се пехота дивизияһы командиры (1906 йылдың 6 декабренән начальник), 1908 йылдың 24 майынан 2-се Кавказ армияһы корпусы командиры. 1909 йылдың 8 авгусынан 1914 йылдың апреленә тиклем Хәрби министрлыҡтың Баш интендант идаралығын етәкләй. Үҙе намыҫлы, ришүәткә бирелмәгән кеше булараҡ, интендант хеҙмәтендәге коррупцияны юҡ итеүгә өлгәшә. Уның эшмәкәрлеге 1905—1912 йылдарҙағы хәрби реформа шарттарында бара. Интендант идаралығын үҙгәртеп ҡороу барышында граждандар ведомстволары (финанс, сауҙа, сәнәғәт министрлыҡтары һ.б.) вәкилдәрен, шулай уҡ бер нисә институт профессорҙарын индереп, техник комитетты нығытыуға айырым иғтибар бүленә. 1911 йылда интендант кадрҙарын әҙерләү өсөн, Генераль штаб академияһы ҡарамағында 1900 йылдан алып булған интендант курсы урынына Интендант академияһы булдырыла. Һуңыраҡ, 1913 йылда, ғәскәрҙәрҙең интендант органдары ла үҙгәртеп ҡоролған. 1911 йылдың 12 июлендә инфантерия (пехота) генералы дәрәжәһенә күтәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына интендантлыҡты әҙерләүгә һәм һуғыш ваҡытында ғәскәрҙәрҙе матди-техник яҡтан тәьмин итеүгә етәкселек иткән. 1915 йылдың 13 декабрендә ул Баш командующий ставкаһының баш полевой интенданты вазифаһына һәм ошо идаралыҡтың начальнигы итеп билдәләнгән.

Шуваев [[Львов Георгий Евгеньевич]] етәкселегендәге Земский союзына армияға һарыҡ тиреһенән тегелгән тун, кейеҙ итек һәм мундир-черкескалар менән тәьмин итеү тураһында бойороҡ бирә. Львов Г. Е. башланғысы менән Шуваевҡа телеграмма ебәрелә:
&lt;blockquote&gt;
«Мәскәүҙә Йәмәғәт союзының Интендант идаралығының яңы ҙур заказын үтәү мәсьәләләрен тикшереү өсөн йыйылған губерна земстволары вәкилдәре, һеҙҙе, интендант ведомствоһының энергиялы, тынғыһыҙ етәксеһе, армияға һәм Ватанға тоғро хеҙмәт итеүсе, илебеҙҙең бөтә йәмәғәт көстәрен армиябыҙҙы тәьмин итеү эшенә йәлеп итеп, уны кәрәкле нәмәләр менән тәьмин итә алған кеше булараҡ, сәләмләүҙе миңә йөкмәтте. Йәмәғәт союзына берләшкән земстволар, уларға йөкмәтелгән яуаплы бурысты үтәү өсөн бөтә көстәрен һаласаҡ».
&lt;/blockquote&gt;

[[Файл:Генерал_Д.С._Шуваев.jpg|слева|мини|218x218пкс|Генерал Д. С. Шуваевтың «Һуғыш йылъяҙмаһы» журналындағы фотоһы, 1916 йыл.]]
1916 йылдың 15 мартынан 1917 йылдың 3 ғинуарына тиклем хәрби министр вазифаһын башҡара. Был осорҙа 1916 йылдың 4 июненән сентябрь уртаһына тиклем дауам иткән «Брусиловский һөжүме» — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренең һөжүме тормошҡа ашырыла.

1916 йылдың 4 ноябрендә [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дума]] ултырышында сығыш яһай, унда армия тәьминәтен яҡшыртыу тураһында һөйләй һәм еңеүҙең ышанысын белдерә. 1917 йылдың 3 ғинуарында хәрби министр вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 10 мартынан Хәрби совет ағзаһы була.

1917 йылдың ноябрендәге [[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[ВЧК|ВЧК тарафынан]] элекке батша министры булараҡ ҡулға алына, ләкин һуңынан азат ителә. 1918 йылда үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] инә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кавтарадзе А. Г.|часть=Приложение 4|заглавие=Военные специалисты на службе Республики Советов: 1917–1920 годы|оригинал=|ссылка=https://www.e-reading.club/chapter.php/1017971/21/Kavtaradze_-_Voennye_specialisty_na_sluzhbe_Respubliki_Sovetov_1917-1920_gg..html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-02-008451-4|тираж=}}&lt;/ref&gt;, [[Санкт-Петербург|Петроградта]] баш хәрби интендант була. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияның]] хәрби уҡыу йорттарында уҡыта. 1920 йылдың 18 октябренән [[Революцион хәрби совет]] ихтыярында була. 1922 йылда Ҡыҙыл Армияның Петроград хәрби округы штабы начальнигы була. Һуңыраҡ ул «Вистрел» курстарында тактика уҡыта. 1926 йылда йәшенә бәйле эштән бушатыла, [[Липецк]]иҙа йәшәй, 1927 йылда персональ пенсияға сыға.

1937 йылдың 8 авгусында [[НКВД]] тарафынан советтарға ҡаршы агитацияла ғәйепләнеп ҡулға алына (РСФСР Енәйәт кодексының 58—10 һәм 58—8 статьялары).

1937 йылдың 19 октябрендә [[Воронеж өлкәһе]] буйынса [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты]]ның (УНКВД) өс ағзаһынан торған комиссия уға ҡарата эште «оло йәштәге һәм ауырыу арҡаһында» кире ҡаға. 1937 йылдың 9 декабрендә йәнә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 декабрендәге УНКВД тройкаһы йыйылышы протоколынан өҙөк:

{{Цитата|Контрреволюцион, еңелеү яҡлы агитация алып барғанлығы, БКП(б) етәксеһенә ҡаршы террор ниәттәрен белдергәнлеге, СССР халҡының хәле тураһында контрреволюцион уйҙырмалар таратҡанлығы һәм Совет власына яла яғыуҙа ғәйепләнә.}}

Дмитрий Савельевич үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 19 декабрендә үтәлә. 1956 йылдың 22 декабрендә [[Липецк өлкәһе|Липецк өлкә]] [[суд]]ы президиумы ҡарары менән реабилитациялана (үлгәндән һуң).

=== Ғәиләһе ===
* Ҡатыны — Елизавета Петровна.
* Улы — Александр (1886—1943), кадрҙағы офицер, Ҡыҙыл Армияла хәрби белгес .
* Икенсе улы Пётр (Беренсе донъя һуғышына тиклем отставкалағы штаб капитаны) 1914 йылда Санкт-Петербург дини академияһында икенсе курстан һуң үҙ ирке менән фронтҡа китә. 1956 йылда СССР Генераль прокуроры [[Руденко Роман Андреевич]]ҡа атаһын реабилитациялау тураһында һорап ғариза яҙа.

== Наградалары ==
{{Колонки}}
* 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Станислав ордены (09.01.1874);
* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (09.01.1874) ;
* 3-сө дәрәжә ҡылыс һәм бант менән Изге Анна ордены (08.11.1876);
* 2-се дәрәжә ҡылыс менән Изге Станислав ордены (08.11.1876);
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (01.11.1881);
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (16.12.1885);
* Монар рәхмәт (07.05.1887);
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены (27.12.1890);
* 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (01.08.1903);
* 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (11.02.1906);
* 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (05.09.1909);
* Аҡ Бөркөт ордены (25.03.1912);
* Изге Александр Невский ордены (06.12.1914);
* Изге Александр Невский орденына гәүһәр билдәләр (10.04.1916);
* «Намыҫлы хеҙмәтте айырымлау билдәһе» (XXL йыл өсөн) (22.08.1916).
{{Конец кол}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ширшов Г. М.'' Ҡыҙыл Армия командующийы Д. С. Шуваев // Хәрби тарих журналы . — 2005. — № 10.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|статья=Шуваев Дмитрий Савельевич}}
* Шуваев, Дмитрий Савельевич (рус.). // Проект «Русская армия в Великой войне».

[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]]
[[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1854 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>t1no3ujfmuowr7bx0gwk1ncwnx1sy3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трепча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200537</id>
    <revision>
      <id>1294808</id>
      <parentid>1294731</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8297" sha1="rfb6a0cvx7tcyvu17k9jvy1dnqp54nf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора.

[[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә.

== Ҡылыҡһырлама ==
Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора&lt;ref&gt;[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]]

Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр&lt;ref&gt;Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo&lt;/ref&gt;. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған.

Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot;&gt;http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== Урта быуаттарға тиклем ===
Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла&lt;ref&gt;Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуаттар ===
Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot; /&gt;.

1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. Етәкселектәге баш-баштаҡлыҡ һәм квалификациялы эшселәрҙең китеүе арҡаһында етештереү туҡтатыла, әммә 1455 йылдан рудниктар яңынан төрөк идаралығы аҫтына алына. Төрөктәр тау кодексын камиллаштыра һәм [[Бөйөк Төрөк һуғышы]]на (1685 йыл) тиклем тәңкәләр һәм ҡорал етештереүсе фабрикаларҙы сеймал менән тәьмин итеү өсөн Трепча һәм башҡа рудниктарҙы әүҙем файҙалана. Был ваҡыттан алып Сербия халҡының ситкә китеүе арҡаһында бөтә Балҡан рудниктары тиҙ арала бөлгөнлөккә төшә башлай һәм шулай уҡ Ново-Брдо рудниктарында алтын, көмөш һәм ҡурғаш сығарыу яйлай&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot; /&gt;.

=== Selection Trust компанияһы ===

[[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Косово Республикаһы]]
[[Категория:Косово тарихы]]</text>
      <sha1>rfb6a0cvx7tcyvu17k9jvy1dnqp54nf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294810</id>
      <parentid>1294808</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Selection Trust компанияһы */</comment>
      <origin>1294810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10823" sha1="e1gjbaxjnrmeuq7nlsgi3u3wxie14ip" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора.

[[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә.

== Ҡылыҡһырлама ==
Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора&lt;ref&gt;[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]]

Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр&lt;ref&gt;Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo&lt;/ref&gt;. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған.

Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot;&gt;http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== Урта быуаттарға тиклем ===
Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла&lt;ref&gt;Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуаттар ===
Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot; /&gt;.

1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. Етәкселектәге баш-баштаҡлыҡ һәм квалификациялы эшселәрҙең китеүе арҡаһында етештереү туҡтатыла, әммә 1455 йылдан рудниктар яңынан төрөк идаралығы аҫтына алына. Төрөктәр тау кодексын камиллаштыра һәм [[Бөйөк Төрөк һуғышы]]на (1685 йыл) тиклем тәңкәләр һәм ҡорал етештереүсе фабрикаларҙы сеймал менән тәьмин итеү өсөн Трепча һәм башҡа рудниктарҙы әүҙем файҙалана. Был ваҡыттан алып Сербия халҡының ситкә китеүе арҡаһында бөтә Балҡан рудниктары тиҙ арала бөлгөнлөккә төшә башлай һәм шулай уҡ Ново-Брдо рудниктарында алтын, көмөш һәм ҡурғаш сығарыу яйлай&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot; /&gt;.

=== Selection Trust компанияһы ===
1925 йылда Британияның ''Selection Trust'' компанияһы күләмле геологик разведка эштәре үткәрә, улар ҙур мәғдән ятҡылығы барлығын асыҡлай. 1927 йылда [[Лондон]]да ''Trepča Mines Limited'' бүлендек компанияһы асыла. 1930 йылда ''Stan Trg'' шахтаһы элекке рудниктар урынында асыла. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Югославия немец оккупацияһы ваҡытында был шахта нацист хәрби сәнәғәтен ҡурғаш (40 процент) менән тәьмин итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča Mining Complex- Paul Stuart, 28 June 2002- Retrieved 2/23/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Бөлгөнлөккә төшөүе ===
1980 йылдар аҙағына «Трепча» комплексында 20 000-дән ашыу кеше эшләй. Ул Косовоның [[эске тулайым продукт]]ының 70 процентын тәшкил итә. Косово һуғышы ваҡытында сербтар һәм албандар комплексты контролдә тотоу өсөн көрәшә. Хәҙер объекттарҙың бер өлөшө Косово Республикаһы властары, ә бер өлөшө Белград яҡлы Булған Косово Митровицаһының серб властары тарафынан контролдә тотола. Предприятие буйынса бәхәстәр арҡаһында уның объекттарының күпселеге эшләмәй. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, предприятие эшмәкәрлеген тергеҙеү өсөн 6 650 млн инвестиция талап ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rferl.org/content/kosovo-economy-struggling/24901946.html |title=&quot;Kosovo's Economy Still Struggling Five Years After Independence, Radio Free Europe Liberty- Retrieved 2/24/2013&quot; |access-date=2017-05-27 |archive-date=2016-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905031200/http://www.rferl.org/content/kosovo-economy-struggling/24901946.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.


[[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Косово Республикаһы]]
[[Категория:Косово тарихы]]</text>
      <sha1>e1gjbaxjnrmeuq7nlsgi3u3wxie14ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294811</id>
      <parentid>1294810</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлгөнлөккә төшөүе */</comment>
      <origin>1294811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12912" sha1="j47639t26k6knln9k19e68p2rm9s62j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Трепча»''' ({{Lang-sr|Рудник Трепча}}, {{Lang-sq|Miniera e Trepçës}}) — танылмаған [[Косово Республикаһы]]ның эре сәнәғәт комплексы. [[Косовска-Митровица|Митровица]] ҡалаһы янында урынлашҡан. Комбинаттың кемдеке милке булыуы мәсьәләһе [[Сербия]] һәм Косово властары араһында бәхәскә сәбәп булып тора.

[[Югославия]] ваҡытында илдең иң эре [[сәнәғәт]] предприятиеларының береһе була, Трепчала 23 000-гә тиклем хеҙмәткәр эшләй. 1930-сы йылдарҙа [[Бөйөк Британия|Британия]] компанияһы Митровица янындағы ''Стартнг'' руднигын файҙаланыу хоҡуғын һатып ала. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң [[социализм]] осоронда компания киңәйә.

== Ҡылыҡһырлама ==
Трепча предприятиеһы 40 шахта һәм заводты берләштергән конгломерат була, улар башлыса Косовола, шулай уҡ өлөшләтә [[Черногория]]ла урынлашҡан. Әммә предприятиеның үҙәге һәм сеймалдың күпселек өлөшө сығанағы булып Косовоның төньяғында Митровицанан көнсығышҡа табан урынлашҡан ҙур тау-байыҡтырыу комплексы тора&lt;ref&gt;[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf «Trepča: Making Sense of the Labyrinth-ICG Balkans Report N° 82, 26 November 1999- Retrieved 2/24/2013»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230621/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Kosovo%2015.pdf |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Inside_The_Trepca_Mine.JPG|мини|слева|Трепча руднигы]]

Әммә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа бер нисә шахта һәм завод ябылғандан һуң, Косоволағы Трепча тау-байыҡтырыу комплексында ете ҡурғаш һәм цинк шахтаһы, өс байыҡтырыу фабрикаһы, бер металлургия заводы һәм бер цинк заводы ғына иҫәпләнә. Шахталар географик урынлашыуына ҡарап бүленгән: Төньяҡ сылбыр, Урта сылбыр һәм Көньяҡ сылбыр&lt;ref&gt;Trepca Kosovo under UNMIK Administration, 2005, Summary Description of the Lead Zinc Silver Resources and the Trepča Mines in Kosovo&lt;/ref&gt;. Былар, 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 1980-се йылдарҙа 20 000 эшсе эшләгән һәм Югославияның минераль байлығының 70 процентын тәшкил иткән ҙур комплекстан ҡалған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča mining complex: How Kosovo’s spoils were distributed by Paul Stuart 28 June 2002» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Хәҙер рудниктарҙа эштәр туҡтатылған.

Рудниктарҙа 4,96 % [[ҡурғаш]], 3,3 % [[цинк]] һәм 74,4 г/т [[көмөш]] булған 60,5 млн тонна мәғдән запасы бар, был — өс миллион тонна ҡурғаш, ике миллион тонна цинк һәм 4500 тонна көмөш&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot;&gt;http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm {{Wayback|url=http://www.spathfluor.com/_open/open_us/us_op_mines/us_trepca_kosovo_mine.htm |date=20210328115912 }} «THE TREPCA MINE — by Jean Feraud- Retrieved 2/23/2013».&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== Урта быуаттарға тиклем ===
Римдар, был [[Иллирия]] территорияларын баҫып алғас, уларҙың төрлө файҙалы ҡаҙылмалар: алтын, көмөш, ҡурғаш, тимер һәм баҡыр сығарыу һәм эшкәртеү оҫталығына хайран ҡала. Был хаҡта белеп ҡалғас, рим императоры [[Траян]] Иллирия ҡәбиләләренең береһен, унда эшләй ҙә һәм бер үк ваҡытта башҡа эшселәрҙе мәғдән сығарыу сәнғәтенә өйрәтһен өсөн, Трансильвания рудниктарына күсерергә ҡарар итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |title=«The official Trepča Website — Retrieved 2/24/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802125941/http://www.trepca-akp.com/pages/posts/2/ |archive-date=2018-08-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Бындағы күп ҡоролмалар [[Рим империяһы]] осоронда уҡ төҙөлгән. Империяһы тарҡалғандан һуң рудниктарҙа сығарыу [[Урта быуаттар]]ға тиклем туҡталла&lt;ref&gt;Dushi, Minir: Trepča. Botime të veçanta XLI. Seksioni i shkencave të natyrës. Libri 9. Prishtina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2002.- Retrieved 2/23/2013&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуаттар ===
Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, Урта быуаттарҙа сығарыу тергеҙелә, һәм 1303 йылдан алып ярайһы уҡ яҡшы бара. Был эшмәкәрлек Сербия хакимдары һәм уларҙың королдәренең мәнфәғәттәренә яуап бирә, сөнки ул хәрби эшмәкәрлекте, атап әйткәндә, [[Ғосман империяһы]]нан һаҡланыу өсөн Ибар үҙәне буйлап ҡәлғәләр төҙөүҙе финанслай&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot; /&gt;.

1389 йылдың 15 июнендә рудниктарҙан бер нисә километр көньяҡтараҡ Косово яланындағы билдәле һуғыш була, әммә рудниктарҙа эш дауам итә, сөнки был рудниктарҙың хужалары үҙаллылығын һаҡлап ҡала ала. Рудниктарҙа төрөк күҙәтеүселәре серб хужаларының вәкилдәрен һанға һуҡмайҙар һәм көмөштө ситкә ебәрмәҫкә тырыша. Етәкселектәге баш-баштаҡлыҡ һәм квалификациялы эшселәрҙең китеүе арҡаһында етештереү туҡтатыла, әммә 1455 йылдан рудниктар яңынан төрөк идаралығы аҫтына алына. Төрөктәр тау кодексын камиллаштыра һәм [[Бөйөк Төрөк һуғышы]]на (1685 йыл) тиклем тәңкәләр һәм ҡорал етештереүсе фабрикаларҙы сеймал менән тәьмин итеү өсөн Трепча һәм башҡа рудниктарҙы әүҙем файҙалана. Был ваҡыттан алып Сербия халҡының ситкә китеүе арҡаһында бөтә Балҡан рудниктары тиҙ арала бөлгөнлөккә төшә башлай һәм шулай уҡ Ново-Брдо рудниктарында алтын, көмөш һәм ҡурғаш сығарыу яйлай&lt;ref name=&quot;THETREPCAMINES&quot; /&gt;.

=== Selection Trust компанияһы ===
1925 йылда Британияның ''Selection Trust'' компанияһы күләмле геологик разведка эштәре үткәрә, улар ҙур мәғдән ятҡылығы барлығын асыҡлай. 1927 йылда [[Лондон]]да ''Trepča Mines Limited'' бүлендек компанияһы асыла. 1930 йылда ''Stan Trg'' шахтаһы элекке рудниктар урынында асыла. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Югославия немец оккупацияһы ваҡытында был шахта нацист хәрби сәнәғәтен ҡурғаш (40 процент) менән тәьмин итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |title=«The Trepča Mining Complex- Paul Stuart, 28 June 2002- Retrieved 2/23/2013» |access-date=2017-04-26 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916015131/http://www.wsws.org/en/articles/2002/06/trep-j28.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Бөлгөнлөккә төшөүе ===
1980 йылдар аҙағына «Трепча» комплексында 20 000-дән ашыу кеше эшләй. Ул Косовоның [[эске тулайым продукт]]ының 70 процентын тәшкил итә. Косово һуғышы ваҡытында сербтар һәм албандар комплексты контролдә тотоу өсөн көрәшә. Хәҙер объекттарҙың бер өлөшө Косово Республикаһы властары, ә бер өлөшө Белград яҡлы Булған Косово Митровицаһының серб властары тарафынан контролдә тотола. Предприятие буйынса бәхәстәр арҡаһында уның объекттарының күпселеге эшләмәй. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, предприятие эшмәкәрлеген тергеҙеү өсөн 6 650 млн инвестиция талап ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rferl.org/content/kosovo-economy-struggling/24901946.html |title=&quot;Kosovo's Economy Still Struggling Five Years After Independence, Radio Free Europe Liberty- Retrieved 2/24/2013&quot; |access-date=2017-05-27 |archive-date=2016-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905031200/http://www.rferl.org/content/kosovo-economy-struggling/24901946.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Косово һуғышы тамамланғандан һуң БМО «Трепчи» территорияһында ҡасаҡтар өсөн «Житковац», «Кабларе» һәм «Чесмин Луг» лагерҙарын ойоштора&lt;ref&gt;{{Internetquelle|autor=|url=http://www.unhcr.org.uk/news-and-views/news-list/news-detail/article/un-closes-controversial-lead-contaminated-idp-site-in-kosovo.html|hrsg=UNHCR|titel=UN closes controversial lead-contaminated IDP site in Kosovo|datum=2010-10-08|zugriff=2014-11-12|sprache=en}} {{Wayback|url=http://www.unhcr.org.uk/news-and-views/news-list/news-detail/article/un-closes-controversial-lead-contaminated-idp-site-in-kosovo.html |date=20160314050327 }}&lt;/ref&gt;. Унда [[сиғандар|сиған]], ашкали һәм Балҡан мысырҙары ғаиләләре урынлаша. Һуңыраҡ [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] унда йәшәгән ҡасаҡтарҙың ҡанында ҡурғаш кимәленең артыҡ булыуын асыҡлай, шунан һуң лагерҙар ябыла (Житковац һәм Кабларе 2006 йылда, Ә Чесмин Луг 2010 йылда)&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=36386&amp;Cr=roma&amp;Cr1=|titel=Kosovo: UN shutters lead-contaminated camp for displaced persons|hrsg=UN News Centre|datum=2010-10-08|zugriff=2014-11-12|sprache=en}} {{Wayback|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=36386&amp;Cr=roma&amp;Cr1= |date=20101015190459 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle|autor=Nebi Qena|url=http://www.thetelegram.com/?controllerName=photo&amp;page=1&amp;contextId=1196605&amp;siteId=5&amp;action=changeRating&amp;bizClass=photo&amp;bizId=1196605&amp;rateValue=|titel=Amnesty: EU countries should stop deporting Roma, also known as Gypsies, to Kosovo|hrsg=The Canadian Press|datum=2010-09-28|zugriff=2014-11-12|sprache=en}} {{Wayback|url=http://www.thetelegram.com/?controllerName=photo&amp;page=1&amp;contextId=1196605&amp;siteId=5&amp;action=changeRating&amp;bizClass=photo&amp;bizId=1196605&amp;rateValue= |date=20160304073128 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Fabric and accumulators of Trepça mine.jpg|мини|центр|1000px|Трепча]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Косово Республикаһы]]
[[Категория:Косово тарихы]]</text>
      <sha1>j47639t26k6knln9k19e68p2rm9s62j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Шуваев Дмитрий Савельевич</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200539</id>
    <revision>
      <id>1294793</id>
      <parentid>1294715</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="htkfzbnukdx5smd4giyl4hprp8pmbtn" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич|27 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=шёхес |тема2=|тема3= |ил=Башҡортостан |ил2= Рәсәй|ил3= }}</text>
      <sha1>htkfzbnukdx5smd4giyl4hprp8pmbtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тотолоу (астрономия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200542</id>
    <revision>
      <id>1294776</id>
      <parentid>1294761</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19607" sha1="0idpoh9y1cytqc60f17yldlxqn1hu3h" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Diagram_of_eclipses_(1898).jpg|мини|Гимназиялар өсөн Географик атлас схемаһы (1898)]]
'''Тотолоу''' — бер күк есеме икенсе күк есеменән яҡтылыҡты ҡаплаған астрономик хәл.

Иң билдәлеләре — [[Ай тотолоу]] һәм [[Ҡояш тотолоу]]. Шулай уҡ [[Планета|планеталарҙың]] (Меркурий һәм Венера) [[Ҡояш]] дискыһы буйлап үтеүе кеүек күренештәр ҙә бар.

== Ай тотолоу ==
[[Файл:Lunar_eclipse-ru.svg|мини|Ай тотолоу схемаһы]]
[[Ай тотолоу]] Ай Ер ташлаған күләгә конусына ингәндә була. 363 000 км алыҫлыҡта Ер күләгәһенең диаметры (Айҙың Ерҙән иң яҡын алыҫлығы) яҡынса Ай диаметрынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә бөтә Ай тотола ала.

== Ҡояш тотолоу ==
[[Файл:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[1999 йыл]]да [[Франция]]ла Ҡояш тотолоу]]
[[Ҡояш тотолоу]] [[Ай (юлдаш)|Ай]] күҙәтеүсе менән [[Ҡояш]] араһында ҡалып, уны кәртәләгәндә була. Тотолоу алдынан Ай яҡтыртылмаған яғы менән беҙгә ҡарағанға күрә, тотолоу алдынан һәр ваҡыт яңы ай була, йәғни Ай күренмәй. Ҡояш ҡара диск менән ҡапланған кеүек тойола; Ерҙән күҙәтеүсе был күренеште Ҡояш тотолоуы кеүек күрә. Иң оҙайлы Ҡояш тотолоуы 2010 йылдың 15 ғинуарында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла була һәм 11 минуттан ашыу дауам итә&lt;ref name=&quot;Самое длинное солнечное затмение тысячелетия&quot;&gt;http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046 {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046|date=20220126182441}} Вести&lt;/ref&gt;.

== Ай һәм №ояш тотолоу йышлығы ==
Әлеге ваҡытта Ай, Ер һәм планеталар хәрәкәтен теүәл һүрәтләгән математик моделдәр бар. Компьютерҙар ярҙамында күктәге күҙәтелгән теләһә ниндәй есемдең урынын үткәнгә һәм киләсәккә меңәр йылдар дауамында юғары теүәллек менән иҫәпләргә мөмкин. Әммә заманса иҫәпләү саралары һәм математик моделдәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк ғалимдар Ҡояш һәм Ай тотолоуын алдан күҙаллай алған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, Яҡын Көнсығыш һәм [[Ҡытай]] ғалимдары быны бер нисә мең йыл элек эшләгән. [[Антиклыҡ|Антик]] осорҙа ла тотолоуҙарҙы уңышлы алдан әйткәндәр.

Әгәр Айҙың орбитаһы эклиптика яҫылығында ятһа, һәр ай (ҡәтғи әйткәндә, һәр 29,5 тәүлек) Ерҙә бер Ай (тулы айҙа) һәм бер Ҡояш (яңы айҙа) тотолоуы күҙәтелер ине. Әммә ай орбитаһының ауышлығы яҡынса 5 градус тәшкил итә, шуға күрә тотолоу өсөн Айҙың яңы Ай йәки тулы Ай ваҡытында орбитаның бер төйөнөнә яҡын (йәғни орбита һәм эклиптика киҫешкән урынға яҡын) үтеүе кәрәк. Бындай тап килеүҙәр һирәк була, әммә даими рәүештә, был тотолоуҙарҙың сағыштырмаса һирәк булыуына сәбәпсе була. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр һәм тотолоуҙарҙы теркәү Ай һәм Ҡояш тотолоуҙары 6585,3 тәүлек, йәки 18 йыл, 11 көн һәм 8 сәғәттән саҡ ҡына кәмерәк оҙонлоҡтағы цикл менән бара тип күрһәтә. Был период сарос тип атала. Бер сарос эсендә 28—29 Ай тотолоуы һәм 41—43 Ҡояш тотолоуы була (Ҡояш тотолоуҙарынан — 15—17 өлөшлө, 15 ҡулса формаһындағы һәм 13 тулы). Күпселек уйлағандан айырмалы, Ай тотолоуҙар Ҡояш тотолоуҙарға ҡарағанда һирәгерәк була. Ләкин Ай тотолоуҙы Ер шарының яртыһында, ә Ҡояш тотолоуҙың өлөшләтә күренешен Ер шарының сирек өлөшөндә, тулыһын иһә ни бары 250 км киңлегендәге һыҙатта ғына күҙәтеп була. Сарос тәүлеккә тапҡыр булмағанлыҡтанн, киләһе осорҙа тотолоу һыҙаты алдағы осорҙа булған урынынан башҡа ерҙә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә бер урында тулы Ҡояш тотолоуҙар ысынлап та һирәк ҡабатлана: уртаса алғанда, өс йөҙ йылға бер тапҡыр. Шуға күрә бер урында йәшәгән күҙәтеүсе үҙ ғүмерендә күп кенә Ай тотолоуҙарын күрергә һәм бер генә Ҡояш тотолоуын да күрә алмаҫҡа мөмкин. Мәҫәлән, [[Мәскәү]]ҙә тарихи осорҙа биш тулы №ояш тотолоуы теркәлгән: 1124 йылдың 11 авгусы (Мәскәүҙән көньяҡ-көнбайышта күҙәтелгән), 1140 йылдың 20 марты, 1415 йылдың 7 июне, 1476 йылдың 25 феврале һәм 1887 йылдың 19 авгусы (Мәскәүҙән төньяҡта күҙәтелгән), ә 4 минутлыҡ киләһе тотолоу 2126 йылдың 16 октябрендә күҙәтеләсәк.

Сарос [[боронғо Мысыр]] һәм [[Бәбел|Вавилон]] астрономдарына билдәле булған. Сарос арҡаһында боронғо астрономдар, күк йөҙө механикаһы тураһында аныҡ күҙаллауҙары ла, иҫәпләү ҡоралдары ла булмаһа ла, тотолоуҙарҙы етерлек аныҡлыҡ менән алдан әйтә алғандар. Ысынлап та, тотолоу көнөн һәм ваҡытын күҙаллау өсөн һуңғы ваҡытта булған тотолоуҙар исемлеге булыуы һәм һәр береһенең көнөнә һәм ваҡытына бөтөн һандағы саростарҙы өҫтәү етә. Ай тотолоуын алдан күҙаллау бөтөнләй ҡатмарлы түгел. Ҡояш тотолоуы менән бер аҙ ҡатмарлыраҡ, сөнки сарос аша тотолоу ҡабатланһа, уның һыҙаты икенсе урында үтәсәген иҫәпкә алырға кәрәк, һәм был урынды иҫәпләй белергә кәрәк. Ҡояш тотолоуын иҫәпләүҙе еңеләйтеү өсөн боронғо ғалимдар өсләтә сарос йәки [[:ru:Экселигмос|экселигмос]] ҡулланған, был период 19 755,9 тәүлеккә тиң, ул тәүлектең бөтөн һанынан аҙыраҡ айырыла.

Сарос буйынса тотолоуҙарҙы фаразлау 300 йыл эсендә дөрөҫ аныҡлыҡ бирә, алыҫ ваҡыттарҙа хаталар тупланыу арҡаһында өҙөклөктәр башлана.

== Ай төйөндәре һәм уларҙың Ҡояш һәм Ай тотолоуындағы роле ==
'''Ай төйөндәре''' — [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптика яҫылығы менән киҫешкән нөктәләр. Төньяҡ һәм Көньяҡ ай төйөнөн айыралар.

Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай төйөндәре менән туранан-тура бәйле һәм һәр ваҡыт төйөндәрҙең береһе янында була.

Тулы Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай үҙ орбитаһының төйөндәренең береһенә иң яҡын булғанда була. Ай күләгәһе (Ҡояш тулыһынса тотолған осраҡта) Ер экваторына иң яҡын төшә; йәки Ерҙең күләгәһе Айҙы тулыһынса ҡаплай (Ай тотолған осраҡта). Шулай итеп, тотош тотолоу — Ҡояш, Ер (экваторҙа) һәм Ай ни тиклем тигеҙ тура килгәнен (был билдәле бер тотолоу циклы барышында ни тиклем тигеҙ булғанын) күрһәтә. Ҡояштың өлөшләтә һәм ярым күләгәле Ай тотолоуҙары Ай төйөндәрҙең береһенән етерлек арауыҡта (градустарҙа) булғанда тотолоу барлыҡҡа килгәнен аңлата. Шулай итеп, Ай күләгәһе Ерҙе «үтеп» йәки Ер ҡотоптарының береһенә бик яҡын төшә (Ҡояш тотолоу өсөн); йәки Ер күләгәһе Айҙы ҡапламай тиерлек (ярым күләгәле Ай тотолоу өсөн).

Шулай уҡ тулы һәм ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуҙары төшөнсәләрен айырып ҡарарға кәрәк. Ҡояш тотолоуҙары һәр хәлдә төйөндәрҙең береһенә яҡын була, әммә тулы һәм ҡулса формаһындағы ҡояш тотолоуҙары тотолоу мәлендә Айҙың Ерҙән алыҫлығы менән айырыла һәм был факт төйөндәргә бәйле түгел. Тотолоу ваҡытында Ай Ергә иң яҡын булғанда, ул тулы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә; Ерҙән алыҫыраҡ булғанда ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә (Айҙан килгән максималь күләгә нөктәһе Ер өҫтөндә фокуслана).

Айҙың төйөндәргә яҡынлығы географик яҡтан тотолоу мәлендә күләгәнең Ер экваторына яҡынлығын күрһәтә (унда Ҡояш тотолғанда Айҙың максималь күләгәһе урынлаша) йәки Ай тотолоу ваҡытында Айҙың Ер күләгәһе менән тулыһынса ҡапланыу дәрәжәһен күрһәтә. Тулыһынса ҡапланмаған йәки Ерҙә максималь күләгә нөктәһе географик булмаған осраҡта был өлөшләтә тотолоу тураһында һөйләй һәм шул мәлдә Ай менән Ай төйөндәренең береһе араһындағы һиҙелерлек ҙур арауыҡты күрһәтә. Был тотолоу булғанлыҡтан, Ай, ысынлап та, төйөндәрҙең береһенә яҡын, әммә етерлек кимәлдә яҡын түгел. Тулы йәки ҡулса формаһындағы тотолоу ваҡытында, йәғни Ер өҫтөндә максималь күләгә нөктәһенең географик координатаһын барлыҡҡа килтергәндә, Ай төйөндәрҙең береһенә иң яҡын буласаҡ.

Ерҙә тотолоуҙың тулылыҡ дәрәжәһе (тулы йәки ҡулса формаһында) тотолоу ваҡытында Айҙың Ерҙән алыҫлығына ҡарап билдәләнә һәм Айҙың Ай төйөндәренә яҡынлығына бәйле түгел. Ҡояш тотолоу ваҡытында Айҙың үҙенең орбита төйөндәренең береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе Айҙың максималь күләгәһенең Ер экваторына географик яҡынлығын күрһәтәсәк.

== Тотолоуҙың башҡа төрҙәре ==
Ай һәм Ҡояш тотолоуҙан тыш, күктә башҡа есемдәрҙең дә тотолоуы була. Мәҫәлән, планеталар йондоҙҙарҙы томалай ала. Бындай күренештәр «ышыҡланыу» тип аталалар.

== Ай тотолоуҙың кешелек мәҙәниәтендә һәм фәнендәге роле ==
[[Файл:Solar_eclipse_under_frontal_line_from_Niva_Magazine.jpg|слева|мини|559x559пкс|1914 йылдың 8 авгусында [[Рәсәй империяһы]]нда тотолоу, ул [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] буласаҡ хәрби хәрәкәттәре урындары аша үткән]]
[[Файл:Лунное_затмение_над_Токио,_8_октября_2014.jpg|мини|230x230пкс|2014 йылдың 8 октябрендә [[Токио]] өҫтөндә Ай тотолоу]]
Борон-борондан Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары, башҡа һирәк осрай торған астрономик күренештәр кеүек үк, мәҫәлән, [[комета]]лар барлыҡҡа килеүе, кире ваҡиғалар итеп ҡабул ителә. Кешеләр тотолоуҙарҙан бик ҡурҡҡан, сөнки улар һирәк осрай һәм ғәҙәти булмаған һәм ҡурҡыныс тәбиғәт күренештәре булып торалар. Күп мәҙәниәттәрҙә тотолоуҙар бәхетһеҙлек һәм катастрофа хәбәрсеһе тип һаналған (был бигерәк тә Ай тотолоуына ҡағыла, күрәһең, ҡан менән бәйле күләгәле Айҙың ҡыҙыл төҫө арҡаһында). Мифологияла Ай тотолоу юғары көстәр араһындағы көрәш менән бәйле булған, уларҙың береһе донъяла нығынған тәртипте боҙорға теләгән (Ҡояшты «һүндерергә» йәки «ашарға», Айҙы «үлтерергә» йәки «ҡанға батырырға»), икенсеһе уны һаҡлап ҡалырға теләгән. Ҡайһы бер халыҡтарҙың ышаныуҙары тотолоуҙар ваҡытында тулыһынса тынлыҡ һәм эшһеҙлек талап итә, икенселәре, киреһенсә, «яҡты көстәргә» ярҙам итеү өсөн әүҙем сихырсылыҡ ғәмәлдәрен талап итә. Тотолоу механизмы күптән өйрәнелеүенә һәм дөйөм билдәле булыуына ҡарамаҫтан, тотолоуға ҡарата был ҡараш ниндәйҙер кимәлдә хәҙерге заманға тиклем һаҡланған.

Тотолоуҙар фән өсөн бай материал биргән. Боронғо замандарҙа тотолоуҙарҙы күҙәтеү күк механикаһын өйрәнеүҙә һәм Ҡояш системаһының төҙөлөшөн аңлауҙа ярҙам иткән. Айҙа Ер күләгәһен күҙәтеү беҙҙең планетаның шар формаһында булыуына тәүге «йыһан» дәлилен бирә. Аристотель беренсе булып Ай тотолған ваҡытта Ер күләгәһе формаһының һәр ваҡыт түңәрәк булыуын билдәләй, был Ерҙең шар формаһында булыуын күрһәтә. Ҡояш тотолоуҙары ғәҙәти ваҡытта күҙәтеү мөмкин булмаған Ҡояш тажын өйрәнеү мөмкинлеген биргән. Ҡояш тотолоу ваҡытында әһәмиәтле ҙур масса янында яҡтылыҡ нурҙарының [[Гравитация|гравитацион]] кәкреләнеү күренештәре теркәлгән, был [[Сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] һығымталарына тәүге эксперименталь дәлилдәрҙең береһе булып тора. Ҡояш системаһының эске планеталарын өйрәнеүҙә уларҙың Ҡояш дискыһы буйлап үткәнен күҙәтеү ҙур роль уйнай. Шулай, [[Ломоносов Михаил Васильевич|Ломоносов]], 1761 йылда Венераның Ҡояш дискы аша үткәнен күҙәтеп һәм Венера Ҡояш дискына ингәндә һәм сыҡҡанда ҡояш нурҙарының һыныуын асыҡлап, беренсе булып (Шретер һәм Гершельгә тиклем 30 йыл элек) Венера атмосфераһын аса.

== Кинола тотолоуҙар ==
[[Файл:Saturn_eclipse.jpg|мини|380x380пкс|2006 йылдың 15 сентябрендә Ҡояштың [[Сатурн (планета)|Сатурндан]] тотолоуы. Фото Кассини планета-ара станциянан 2,2 миллион километр алыҫлыҡтан төшөрөлгән]]

* [http://www.secl.ru/ «Тотолоу көндәре».]
* Икенсе планеталағы тотолоуға арналған «Pitch Black» («Кромешная тьма») фильмы, ул Рәсәй прокатында «Ҡара упҡын» («[[:ru:Чёрная дыра (фильм, 2000)|Чёрная дыра]]».) тип атала.
* Тулы Ҡояш тотолоуы арҡаһында Ацтек пирамидаһының ҡорбан ташында Мэль Гибсондың «Апокалипсис» фильмы геройы үлемдән ҡотола.
* Стивен Кингтың «Долорес Клейборн» китабында тулы Ҡояш тотолоу ваҡытында үлтереш һүрәтләнә. Китап буйынса шул уҡ исемле фильм ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Из КНЭ|2|385|Затмения}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация| Тема = Фото и Видео}}

* [http://www.secl.ru/ Солнечные затмения]
[[Категория:Астрономия күренештәре]]</text>
      <sha1>0idpoh9y1cytqc60f17yldlxqn1hu3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294783</id>
      <parentid>1294776</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ай һәм №ояш тотолоу йышлығы */</comment>
      <origin>1294783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19606" sha1="r8dqpkc6iu8wetgfbefl9dkav2ldbb5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Diagram_of_eclipses_(1898).jpg|мини|Гимназиялар өсөн Географик атлас схемаһы (1898)]]
'''Тотолоу''' — бер күк есеме икенсе күк есеменән яҡтылыҡты ҡаплаған астрономик хәл.

Иң билдәлеләре — [[Ай тотолоу]] һәм [[Ҡояш тотолоу]]. Шулай уҡ [[Планета|планеталарҙың]] (Меркурий һәм Венера) [[Ҡояш]] дискыһы буйлап үтеүе кеүек күренештәр ҙә бар.

== Ай тотолоу ==
[[Файл:Lunar_eclipse-ru.svg|мини|Ай тотолоу схемаһы]]
[[Ай тотолоу]] Ай Ер ташлаған күләгә конусына ингәндә була. 363 000 км алыҫлыҡта Ер күләгәһенең диаметры (Айҙың Ерҙән иң яҡын алыҫлығы) яҡынса Ай диаметрынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә бөтә Ай тотола ала.

== Ҡояш тотолоу ==
[[Файл:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[1999 йыл]]да [[Франция]]ла Ҡояш тотолоу]]
[[Ҡояш тотолоу]] [[Ай (юлдаш)|Ай]] күҙәтеүсе менән [[Ҡояш]] араһында ҡалып, уны кәртәләгәндә була. Тотолоу алдынан Ай яҡтыртылмаған яғы менән беҙгә ҡарағанға күрә, тотолоу алдынан һәр ваҡыт яңы ай була, йәғни Ай күренмәй. Ҡояш ҡара диск менән ҡапланған кеүек тойола; Ерҙән күҙәтеүсе был күренеште Ҡояш тотолоуы кеүек күрә. Иң оҙайлы Ҡояш тотолоуы 2010 йылдың 15 ғинуарында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла була һәм 11 минуттан ашыу дауам итә&lt;ref name=&quot;Самое длинное солнечное затмение тысячелетия&quot;&gt;http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046 {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046|date=20220126182441}} Вести&lt;/ref&gt;.

== Ай һәм Ҡояш тотолоу йышлығы ==
Әлеге ваҡытта Ай, Ер һәм планеталар хәрәкәтен теүәл һүрәтләгән математик моделдәр бар. Компьютерҙар ярҙамында күктәге күҙәтелгән теләһә ниндәй есемдең урынын үткәнгә һәм киләсәккә меңәр йылдар дауамында юғары теүәллек менән иҫәпләргә мөмкин. Әммә заманса иҫәпләү саралары һәм математик моделдәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк ғалимдар Ҡояш һәм Ай тотолоуын алдан күҙаллай алған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, Яҡын Көнсығыш һәм [[Ҡытай]] ғалимдары быны бер нисә мең йыл элек эшләгән. [[Антиклыҡ|Антик]] осорҙа ла тотолоуҙарҙы уңышлы алдан әйткәндәр.

Әгәр Айҙың орбитаһы эклиптика яҫылығында ятһа, һәр ай (ҡәтғи әйткәндә, һәр 29,5 тәүлек) Ерҙә бер Ай (тулы айҙа) һәм бер Ҡояш (яңы айҙа) тотолоуы күҙәтелер ине. Әммә ай орбитаһының ауышлығы яҡынса 5 градус тәшкил итә, шуға күрә тотолоу өсөн Айҙың яңы Ай йәки тулы Ай ваҡытында орбитаның бер төйөнөнә яҡын (йәғни орбита һәм эклиптика киҫешкән урынға яҡын) үтеүе кәрәк. Бындай тап килеүҙәр һирәк була, әммә даими рәүештә, был тотолоуҙарҙың сағыштырмаса һирәк булыуына сәбәпсе була. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр һәм тотолоуҙарҙы теркәү Ай һәм Ҡояш тотолоуҙары 6585,3 тәүлек, йәки 18 йыл, 11 көн һәм 8 сәғәттән саҡ ҡына кәмерәк оҙонлоҡтағы цикл менән бара тип күрһәтә. Был период сарос тип атала. Бер сарос эсендә 28—29 Ай тотолоуы һәм 41—43 Ҡояш тотолоуы була (Ҡояш тотолоуҙарынан — 15—17 өлөшлө, 15 ҡулса формаһындағы һәм 13 тулы). Күпселек уйлағандан айырмалы, Ай тотолоуҙар Ҡояш тотолоуҙарға ҡарағанда һирәгерәк була. Ләкин Ай тотолоуҙы Ер шарының яртыһында, ә Ҡояш тотолоуҙың өлөшләтә күренешен Ер шарының сирек өлөшөндә, тулыһын иһә ни бары 250 км киңлегендәге һыҙатта ғына күҙәтеп була. Сарос тәүлеккә тапҡыр булмағанлыҡтанн, киләһе осорҙа тотолоу һыҙаты алдағы осорҙа булған урынынан башҡа ерҙә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә бер урында тулы Ҡояш тотолоуҙар ысынлап та һирәк ҡабатлана: уртаса алғанда, өс йөҙ йылға бер тапҡыр. Шуға күрә бер урында йәшәгән күҙәтеүсе үҙ ғүмерендә күп кенә Ай тотолоуҙарын күрергә һәм бер генә Ҡояш тотолоуын да күрә алмаҫҡа мөмкин. Мәҫәлән, [[Мәскәү]]ҙә тарихи осорҙа биш тулы №ояш тотолоуы теркәлгән: 1124 йылдың 11 авгусы (Мәскәүҙән көньяҡ-көнбайышта күҙәтелгән), 1140 йылдың 20 марты, 1415 йылдың 7 июне, 1476 йылдың 25 феврале һәм 1887 йылдың 19 авгусы (Мәскәүҙән төньяҡта күҙәтелгән), ә 4 минутлыҡ киләһе тотолоу 2126 йылдың 16 октябрендә күҙәтеләсәк.

Сарос [[боронғо Мысыр]] һәм [[Бәбел|Вавилон]] астрономдарына билдәле булған. Сарос арҡаһында боронғо астрономдар, күк йөҙө механикаһы тураһында аныҡ күҙаллауҙары ла, иҫәпләү ҡоралдары ла булмаһа ла, тотолоуҙарҙы етерлек аныҡлыҡ менән алдан әйтә алғандар. Ысынлап та, тотолоу көнөн һәм ваҡытын күҙаллау өсөн һуңғы ваҡытта булған тотолоуҙар исемлеге булыуы һәм һәр береһенең көнөнә һәм ваҡытына бөтөн һандағы саростарҙы өҫтәү етә. Ай тотолоуын алдан күҙаллау бөтөнләй ҡатмарлы түгел. Ҡояш тотолоуы менән бер аҙ ҡатмарлыраҡ, сөнки сарос аша тотолоу ҡабатланһа, уның һыҙаты икенсе урында үтәсәген иҫәпкә алырға кәрәк, һәм был урынды иҫәпләй белергә кәрәк. Ҡояш тотолоуын иҫәпләүҙе еңеләйтеү өсөн боронғо ғалимдар өсләтә сарос йәки [[:ru:Экселигмос|экселигмос]] ҡулланған, был период 19 755,9 тәүлеккә тиң, ул тәүлектең бөтөн һанынан аҙыраҡ айырыла.

Сарос буйынса тотолоуҙарҙы фаразлау 300 йыл эсендә дөрөҫ аныҡлыҡ бирә, алыҫ ваҡыттарҙа хаталар тупланыу арҡаһында өҙөклөктәр башлана.

== Ай төйөндәре һәм уларҙың Ҡояш һәм Ай тотолоуындағы роле ==
'''Ай төйөндәре''' — [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптика яҫылығы менән киҫешкән нөктәләр. Төньяҡ һәм Көньяҡ ай төйөнөн айыралар.

Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай төйөндәре менән туранан-тура бәйле һәм һәр ваҡыт төйөндәрҙең береһе янында була.

Тулы Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай үҙ орбитаһының төйөндәренең береһенә иң яҡын булғанда була. Ай күләгәһе (Ҡояш тулыһынса тотолған осраҡта) Ер экваторына иң яҡын төшә; йәки Ерҙең күләгәһе Айҙы тулыһынса ҡаплай (Ай тотолған осраҡта). Шулай итеп, тотош тотолоу — Ҡояш, Ер (экваторҙа) һәм Ай ни тиклем тигеҙ тура килгәнен (был билдәле бер тотолоу циклы барышында ни тиклем тигеҙ булғанын) күрһәтә. Ҡояштың өлөшләтә һәм ярым күләгәле Ай тотолоуҙары Ай төйөндәрҙең береһенән етерлек арауыҡта (градустарҙа) булғанда тотолоу барлыҡҡа килгәнен аңлата. Шулай итеп, Ай күләгәһе Ерҙе «үтеп» йәки Ер ҡотоптарының береһенә бик яҡын төшә (Ҡояш тотолоу өсөн); йәки Ер күләгәһе Айҙы ҡапламай тиерлек (ярым күләгәле Ай тотолоу өсөн).

Шулай уҡ тулы һәм ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуҙары төшөнсәләрен айырып ҡарарға кәрәк. Ҡояш тотолоуҙары һәр хәлдә төйөндәрҙең береһенә яҡын була, әммә тулы һәм ҡулса формаһындағы ҡояш тотолоуҙары тотолоу мәлендә Айҙың Ерҙән алыҫлығы менән айырыла һәм был факт төйөндәргә бәйле түгел. Тотолоу ваҡытында Ай Ергә иң яҡын булғанда, ул тулы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә; Ерҙән алыҫыраҡ булғанда ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә (Айҙан килгән максималь күләгә нөктәһе Ер өҫтөндә фокуслана).

Айҙың төйөндәргә яҡынлығы географик яҡтан тотолоу мәлендә күләгәнең Ер экваторына яҡынлығын күрһәтә (унда Ҡояш тотолғанда Айҙың максималь күләгәһе урынлаша) йәки Ай тотолоу ваҡытында Айҙың Ер күләгәһе менән тулыһынса ҡапланыу дәрәжәһен күрһәтә. Тулыһынса ҡапланмаған йәки Ерҙә максималь күләгә нөктәһе географик булмаған осраҡта был өлөшләтә тотолоу тураһында һөйләй һәм шул мәлдә Ай менән Ай төйөндәренең береһе араһындағы һиҙелерлек ҙур арауыҡты күрһәтә. Был тотолоу булғанлыҡтан, Ай, ысынлап та, төйөндәрҙең береһенә яҡын, әммә етерлек кимәлдә яҡын түгел. Тулы йәки ҡулса формаһындағы тотолоу ваҡытында, йәғни Ер өҫтөндә максималь күләгә нөктәһенең географик координатаһын барлыҡҡа килтергәндә, Ай төйөндәрҙең береһенә иң яҡын буласаҡ.

Ерҙә тотолоуҙың тулылыҡ дәрәжәһе (тулы йәки ҡулса формаһында) тотолоу ваҡытында Айҙың Ерҙән алыҫлығына ҡарап билдәләнә һәм Айҙың Ай төйөндәренә яҡынлығына бәйле түгел. Ҡояш тотолоу ваҡытында Айҙың үҙенең орбита төйөндәренең береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе Айҙың максималь күләгәһенең Ер экваторына географик яҡынлығын күрһәтәсәк.

== Тотолоуҙың башҡа төрҙәре ==
Ай һәм Ҡояш тотолоуҙан тыш, күктә башҡа есемдәрҙең дә тотолоуы була. Мәҫәлән, планеталар йондоҙҙарҙы томалай ала. Бындай күренештәр «ышыҡланыу» тип аталалар.

== Ай тотолоуҙың кешелек мәҙәниәтендә һәм фәнендәге роле ==
[[Файл:Solar_eclipse_under_frontal_line_from_Niva_Magazine.jpg|слева|мини|559x559пкс|1914 йылдың 8 авгусында [[Рәсәй империяһы]]нда тотолоу, ул [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] буласаҡ хәрби хәрәкәттәре урындары аша үткән]]
[[Файл:Лунное_затмение_над_Токио,_8_октября_2014.jpg|мини|230x230пкс|2014 йылдың 8 октябрендә [[Токио]] өҫтөндә Ай тотолоу]]
Борон-борондан Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары, башҡа һирәк осрай торған астрономик күренештәр кеүек үк, мәҫәлән, [[комета]]лар барлыҡҡа килеүе, кире ваҡиғалар итеп ҡабул ителә. Кешеләр тотолоуҙарҙан бик ҡурҡҡан, сөнки улар һирәк осрай һәм ғәҙәти булмаған һәм ҡурҡыныс тәбиғәт күренештәре булып торалар. Күп мәҙәниәттәрҙә тотолоуҙар бәхетһеҙлек һәм катастрофа хәбәрсеһе тип һаналған (был бигерәк тә Ай тотолоуына ҡағыла, күрәһең, ҡан менән бәйле күләгәле Айҙың ҡыҙыл төҫө арҡаһында). Мифологияла Ай тотолоу юғары көстәр араһындағы көрәш менән бәйле булған, уларҙың береһе донъяла нығынған тәртипте боҙорға теләгән (Ҡояшты «һүндерергә» йәки «ашарға», Айҙы «үлтерергә» йәки «ҡанға батырырға»), икенсеһе уны һаҡлап ҡалырға теләгән. Ҡайһы бер халыҡтарҙың ышаныуҙары тотолоуҙар ваҡытында тулыһынса тынлыҡ һәм эшһеҙлек талап итә, икенселәре, киреһенсә, «яҡты көстәргә» ярҙам итеү өсөн әүҙем сихырсылыҡ ғәмәлдәрен талап итә. Тотолоу механизмы күптән өйрәнелеүенә һәм дөйөм билдәле булыуына ҡарамаҫтан, тотолоуға ҡарата был ҡараш ниндәйҙер кимәлдә хәҙерге заманға тиклем һаҡланған.

Тотолоуҙар фән өсөн бай материал биргән. Боронғо замандарҙа тотолоуҙарҙы күҙәтеү күк механикаһын өйрәнеүҙә һәм Ҡояш системаһының төҙөлөшөн аңлауҙа ярҙам иткән. Айҙа Ер күләгәһен күҙәтеү беҙҙең планетаның шар формаһында булыуына тәүге «йыһан» дәлилен бирә. Аристотель беренсе булып Ай тотолған ваҡытта Ер күләгәһе формаһының һәр ваҡыт түңәрәк булыуын билдәләй, был Ерҙең шар формаһында булыуын күрһәтә. Ҡояш тотолоуҙары ғәҙәти ваҡытта күҙәтеү мөмкин булмаған Ҡояш тажын өйрәнеү мөмкинлеген биргән. Ҡояш тотолоу ваҡытында әһәмиәтле ҙур масса янында яҡтылыҡ нурҙарының [[Гравитация|гравитацион]] кәкреләнеү күренештәре теркәлгән, был [[Сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] һығымталарына тәүге эксперименталь дәлилдәрҙең береһе булып тора. Ҡояш системаһының эске планеталарын өйрәнеүҙә уларҙың Ҡояш дискыһы буйлап үткәнен күҙәтеү ҙур роль уйнай. Шулай, [[Ломоносов Михаил Васильевич|Ломоносов]], 1761 йылда Венераның Ҡояш дискы аша үткәнен күҙәтеп һәм Венера Ҡояш дискына ингәндә һәм сыҡҡанда ҡояш нурҙарының һыныуын асыҡлап, беренсе булып (Шретер һәм Гершельгә тиклем 30 йыл элек) Венера атмосфераһын аса.

== Кинола тотолоуҙар ==
[[Файл:Saturn_eclipse.jpg|мини|380x380пкс|2006 йылдың 15 сентябрендә Ҡояштың [[Сатурн (планета)|Сатурндан]] тотолоуы. Фото Кассини планета-ара станциянан 2,2 миллион километр алыҫлыҡтан төшөрөлгән]]

* [http://www.secl.ru/ «Тотолоу көндәре».]
* Икенсе планеталағы тотолоуға арналған «Pitch Black» («Кромешная тьма») фильмы, ул Рәсәй прокатында «Ҡара упҡын» («[[:ru:Чёрная дыра (фильм, 2000)|Чёрная дыра]]».) тип атала.
* Тулы Ҡояш тотолоуы арҡаһында Ацтек пирамидаһының ҡорбан ташында Мэль Гибсондың «Апокалипсис» фильмы геройы үлемдән ҡотола.
* Стивен Кингтың «Долорес Клейборн» китабында тулы Ҡояш тотолоу ваҡытында үлтереш һүрәтләнә. Китап буйынса шул уҡ исемле фильм ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Из КНЭ|2|385|Затмения}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация| Тема = Фото и Видео}}

* [http://www.secl.ru/ Солнечные затмения]
[[Категория:Астрономия күренештәре]]</text>
      <sha1>r8dqpkc6iu8wetgfbefl9dkav2ldbb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294799</id>
      <parentid>1294783</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T15:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Күк есемдәре тотолоу]] битенең исемен [[Тотолоу (астрономия)]] тип Таңһылыу алыштырҙы</comment>
      <origin>1294783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19606" sha1="r8dqpkc6iu8wetgfbefl9dkav2ldbb5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Diagram_of_eclipses_(1898).jpg|мини|Гимназиялар өсөн Географик атлас схемаһы (1898)]]
'''Тотолоу''' — бер күк есеме икенсе күк есеменән яҡтылыҡты ҡаплаған астрономик хәл.

Иң билдәлеләре — [[Ай тотолоу]] һәм [[Ҡояш тотолоу]]. Шулай уҡ [[Планета|планеталарҙың]] (Меркурий һәм Венера) [[Ҡояш]] дискыһы буйлап үтеүе кеүек күренештәр ҙә бар.

== Ай тотолоу ==
[[Файл:Lunar_eclipse-ru.svg|мини|Ай тотолоу схемаһы]]
[[Ай тотолоу]] Ай Ер ташлаған күләгә конусына ингәндә була. 363 000 км алыҫлыҡта Ер күләгәһенең диаметры (Айҙың Ерҙән иң яҡын алыҫлығы) яҡынса Ай диаметрынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә бөтә Ай тотола ала.

== Ҡояш тотолоу ==
[[Файл:Solar_eclipse_1999_4.jpg|мини|[[1999 йыл]]да [[Франция]]ла Ҡояш тотолоу]]
[[Ҡояш тотолоу]] [[Ай (юлдаш)|Ай]] күҙәтеүсе менән [[Ҡояш]] араһында ҡалып, уны кәртәләгәндә була. Тотолоу алдынан Ай яҡтыртылмаған яғы менән беҙгә ҡарағанға күрә, тотолоу алдынан һәр ваҡыт яңы ай була, йәғни Ай күренмәй. Ҡояш ҡара диск менән ҡапланған кеүек тойола; Ерҙән күҙәтеүсе был күренеште Ҡояш тотолоуы кеүек күрә. Иң оҙайлы Ҡояш тотолоуы 2010 йылдың 15 ғинуарында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла була һәм 11 минуттан ашыу дауам итә&lt;ref name=&quot;Самое длинное солнечное затмение тысячелетия&quot;&gt;http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046 {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=336046|date=20220126182441}} Вести&lt;/ref&gt;.

== Ай һәм Ҡояш тотолоу йышлығы ==
Әлеге ваҡытта Ай, Ер һәм планеталар хәрәкәтен теүәл һүрәтләгән математик моделдәр бар. Компьютерҙар ярҙамында күктәге күҙәтелгән теләһә ниндәй есемдең урынын үткәнгә һәм киләсәккә меңәр йылдар дауамында юғары теүәллек менән иҫәпләргә мөмкин. Әммә заманса иҫәпләү саралары һәм математик моделдәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк ғалимдар Ҡояш һәм Ай тотолоуын алдан күҙаллай алған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, Яҡын Көнсығыш һәм [[Ҡытай]] ғалимдары быны бер нисә мең йыл элек эшләгән. [[Антиклыҡ|Антик]] осорҙа ла тотолоуҙарҙы уңышлы алдан әйткәндәр.

Әгәр Айҙың орбитаһы эклиптика яҫылығында ятһа, һәр ай (ҡәтғи әйткәндә, һәр 29,5 тәүлек) Ерҙә бер Ай (тулы айҙа) һәм бер Ҡояш (яңы айҙа) тотолоуы күҙәтелер ине. Әммә ай орбитаһының ауышлығы яҡынса 5 градус тәшкил итә, шуға күрә тотолоу өсөн Айҙың яңы Ай йәки тулы Ай ваҡытында орбитаның бер төйөнөнә яҡын (йәғни орбита һәм эклиптика киҫешкән урынға яҡын) үтеүе кәрәк. Бындай тап килеүҙәр һирәк була, әммә даими рәүештә, был тотолоуҙарҙың сағыштырмаса һирәк булыуына сәбәпсе була. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр һәм тотолоуҙарҙы теркәү Ай һәм Ҡояш тотолоуҙары 6585,3 тәүлек, йәки 18 йыл, 11 көн һәм 8 сәғәттән саҡ ҡына кәмерәк оҙонлоҡтағы цикл менән бара тип күрһәтә. Был период сарос тип атала. Бер сарос эсендә 28—29 Ай тотолоуы һәм 41—43 Ҡояш тотолоуы була (Ҡояш тотолоуҙарынан — 15—17 өлөшлө, 15 ҡулса формаһындағы һәм 13 тулы). Күпселек уйлағандан айырмалы, Ай тотолоуҙар Ҡояш тотолоуҙарға ҡарағанда һирәгерәк була. Ләкин Ай тотолоуҙы Ер шарының яртыһында, ә Ҡояш тотолоуҙың өлөшләтә күренешен Ер шарының сирек өлөшөндә, тулыһын иһә ни бары 250 км киңлегендәге һыҙатта ғына күҙәтеп була. Сарос тәүлеккә тапҡыр булмағанлыҡтанн, киләһе осорҙа тотолоу һыҙаты алдағы осорҙа булған урынынан башҡа ерҙә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә бер урында тулы Ҡояш тотолоуҙар ысынлап та һирәк ҡабатлана: уртаса алғанда, өс йөҙ йылға бер тапҡыр. Шуға күрә бер урында йәшәгән күҙәтеүсе үҙ ғүмерендә күп кенә Ай тотолоуҙарын күрергә һәм бер генә Ҡояш тотолоуын да күрә алмаҫҡа мөмкин. Мәҫәлән, [[Мәскәү]]ҙә тарихи осорҙа биш тулы №ояш тотолоуы теркәлгән: 1124 йылдың 11 авгусы (Мәскәүҙән көньяҡ-көнбайышта күҙәтелгән), 1140 йылдың 20 марты, 1415 йылдың 7 июне, 1476 йылдың 25 феврале һәм 1887 йылдың 19 авгусы (Мәскәүҙән төньяҡта күҙәтелгән), ә 4 минутлыҡ киләһе тотолоу 2126 йылдың 16 октябрендә күҙәтеләсәк.

Сарос [[боронғо Мысыр]] һәм [[Бәбел|Вавилон]] астрономдарына билдәле булған. Сарос арҡаһында боронғо астрономдар, күк йөҙө механикаһы тураһында аныҡ күҙаллауҙары ла, иҫәпләү ҡоралдары ла булмаһа ла, тотолоуҙарҙы етерлек аныҡлыҡ менән алдан әйтә алғандар. Ысынлап та, тотолоу көнөн һәм ваҡытын күҙаллау өсөн һуңғы ваҡытта булған тотолоуҙар исемлеге булыуы һәм һәр береһенең көнөнә һәм ваҡытына бөтөн һандағы саростарҙы өҫтәү етә. Ай тотолоуын алдан күҙаллау бөтөнләй ҡатмарлы түгел. Ҡояш тотолоуы менән бер аҙ ҡатмарлыраҡ, сөнки сарос аша тотолоу ҡабатланһа, уның һыҙаты икенсе урында үтәсәген иҫәпкә алырға кәрәк, һәм был урынды иҫәпләй белергә кәрәк. Ҡояш тотолоуын иҫәпләүҙе еңеләйтеү өсөн боронғо ғалимдар өсләтә сарос йәки [[:ru:Экселигмос|экселигмос]] ҡулланған, был период 19 755,9 тәүлеккә тиң, ул тәүлектең бөтөн һанынан аҙыраҡ айырыла.

Сарос буйынса тотолоуҙарҙы фаразлау 300 йыл эсендә дөрөҫ аныҡлыҡ бирә, алыҫ ваҡыттарҙа хаталар тупланыу арҡаһында өҙөклөктәр башлана.

== Ай төйөндәре һәм уларҙың Ҡояш һәм Ай тотолоуындағы роле ==
'''Ай төйөндәре''' — [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһы эклиптика яҫылығы менән киҫешкән нөктәләр. Төньяҡ һәм Көньяҡ ай төйөнөн айыралар.

Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай төйөндәре менән туранан-тура бәйле һәм һәр ваҡыт төйөндәрҙең береһе янында була.

Тулы Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары Ай үҙ орбитаһының төйөндәренең береһенә иң яҡын булғанда була. Ай күләгәһе (Ҡояш тулыһынса тотолған осраҡта) Ер экваторына иң яҡын төшә; йәки Ерҙең күләгәһе Айҙы тулыһынса ҡаплай (Ай тотолған осраҡта). Шулай итеп, тотош тотолоу — Ҡояш, Ер (экваторҙа) һәм Ай ни тиклем тигеҙ тура килгәнен (был билдәле бер тотолоу циклы барышында ни тиклем тигеҙ булғанын) күрһәтә. Ҡояштың өлөшләтә һәм ярым күләгәле Ай тотолоуҙары Ай төйөндәрҙең береһенән етерлек арауыҡта (градустарҙа) булғанда тотолоу барлыҡҡа килгәнен аңлата. Шулай итеп, Ай күләгәһе Ерҙе «үтеп» йәки Ер ҡотоптарының береһенә бик яҡын төшә (Ҡояш тотолоу өсөн); йәки Ер күләгәһе Айҙы ҡапламай тиерлек (ярым күләгәле Ай тотолоу өсөн).

Шулай уҡ тулы һәм ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуҙары төшөнсәләрен айырып ҡарарға кәрәк. Ҡояш тотолоуҙары һәр хәлдә төйөндәрҙең береһенә яҡын була, әммә тулы һәм ҡулса формаһындағы ҡояш тотолоуҙары тотолоу мәлендә Айҙың Ерҙән алыҫлығы менән айырыла һәм был факт төйөндәргә бәйле түгел. Тотолоу ваҡытында Ай Ергә иң яҡын булғанда, ул тулы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә; Ерҙән алыҫыраҡ булғанда ҡулса формаһындағы Ҡояш тотолоуын барлыҡҡа килтерә (Айҙан килгән максималь күләгә нөктәһе Ер өҫтөндә фокуслана).

Айҙың төйөндәргә яҡынлығы географик яҡтан тотолоу мәлендә күләгәнең Ер экваторына яҡынлығын күрһәтә (унда Ҡояш тотолғанда Айҙың максималь күләгәһе урынлаша) йәки Ай тотолоу ваҡытында Айҙың Ер күләгәһе менән тулыһынса ҡапланыу дәрәжәһен күрһәтә. Тулыһынса ҡапланмаған йәки Ерҙә максималь күләгә нөктәһе географик булмаған осраҡта был өлөшләтә тотолоу тураһында һөйләй һәм шул мәлдә Ай менән Ай төйөндәренең береһе араһындағы һиҙелерлек ҙур арауыҡты күрһәтә. Был тотолоу булғанлыҡтан, Ай, ысынлап та, төйөндәрҙең береһенә яҡын, әммә етерлек кимәлдә яҡын түгел. Тулы йәки ҡулса формаһындағы тотолоу ваҡытында, йәғни Ер өҫтөндә максималь күләгә нөктәһенең географик координатаһын барлыҡҡа килтергәндә, Ай төйөндәрҙең береһенә иң яҡын буласаҡ.

Ерҙә тотолоуҙың тулылыҡ дәрәжәһе (тулы йәки ҡулса формаһында) тотолоу ваҡытында Айҙың Ерҙән алыҫлығына ҡарап билдәләнә һәм Айҙың Ай төйөндәренә яҡынлығына бәйле түгел. Ҡояш тотолоу ваҡытында Айҙың үҙенең орбита төйөндәренең береһенә яҡынлыҡ дәрәжәһе Айҙың максималь күләгәһенең Ер экваторына географик яҡынлығын күрһәтәсәк.

== Тотолоуҙың башҡа төрҙәре ==
Ай һәм Ҡояш тотолоуҙан тыш, күктә башҡа есемдәрҙең дә тотолоуы була. Мәҫәлән, планеталар йондоҙҙарҙы томалай ала. Бындай күренештәр «ышыҡланыу» тип аталалар.

== Ай тотолоуҙың кешелек мәҙәниәтендә һәм фәнендәге роле ==
[[Файл:Solar_eclipse_under_frontal_line_from_Niva_Magazine.jpg|слева|мини|559x559пкс|1914 йылдың 8 авгусында [[Рәсәй империяһы]]нда тотолоу, ул [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышының]] буласаҡ хәрби хәрәкәттәре урындары аша үткән]]
[[Файл:Лунное_затмение_над_Токио,_8_октября_2014.jpg|мини|230x230пкс|2014 йылдың 8 октябрендә [[Токио]] өҫтөндә Ай тотолоу]]
Борон-борондан Ҡояш һәм Ай тотолоуҙары, башҡа һирәк осрай торған астрономик күренештәр кеүек үк, мәҫәлән, [[комета]]лар барлыҡҡа килеүе, кире ваҡиғалар итеп ҡабул ителә. Кешеләр тотолоуҙарҙан бик ҡурҡҡан, сөнки улар һирәк осрай һәм ғәҙәти булмаған һәм ҡурҡыныс тәбиғәт күренештәре булып торалар. Күп мәҙәниәттәрҙә тотолоуҙар бәхетһеҙлек һәм катастрофа хәбәрсеһе тип һаналған (был бигерәк тә Ай тотолоуына ҡағыла, күрәһең, ҡан менән бәйле күләгәле Айҙың ҡыҙыл төҫө арҡаһында). Мифологияла Ай тотолоу юғары көстәр араһындағы көрәш менән бәйле булған, уларҙың береһе донъяла нығынған тәртипте боҙорға теләгән (Ҡояшты «һүндерергә» йәки «ашарға», Айҙы «үлтерергә» йәки «ҡанға батырырға»), икенсеһе уны һаҡлап ҡалырға теләгән. Ҡайһы бер халыҡтарҙың ышаныуҙары тотолоуҙар ваҡытында тулыһынса тынлыҡ һәм эшһеҙлек талап итә, икенселәре, киреһенсә, «яҡты көстәргә» ярҙам итеү өсөн әүҙем сихырсылыҡ ғәмәлдәрен талап итә. Тотолоу механизмы күптән өйрәнелеүенә һәм дөйөм билдәле булыуына ҡарамаҫтан, тотолоуға ҡарата был ҡараш ниндәйҙер кимәлдә хәҙерге заманға тиклем һаҡланған.

Тотолоуҙар фән өсөн бай материал биргән. Боронғо замандарҙа тотолоуҙарҙы күҙәтеү күк механикаһын өйрәнеүҙә һәм Ҡояш системаһының төҙөлөшөн аңлауҙа ярҙам иткән. Айҙа Ер күләгәһен күҙәтеү беҙҙең планетаның шар формаһында булыуына тәүге «йыһан» дәлилен бирә. Аристотель беренсе булып Ай тотолған ваҡытта Ер күләгәһе формаһының һәр ваҡыт түңәрәк булыуын билдәләй, был Ерҙең шар формаһында булыуын күрһәтә. Ҡояш тотолоуҙары ғәҙәти ваҡытта күҙәтеү мөмкин булмаған Ҡояш тажын өйрәнеү мөмкинлеген биргән. Ҡояш тотолоу ваҡытында әһәмиәтле ҙур масса янында яҡтылыҡ нурҙарының [[Гравитация|гравитацион]] кәкреләнеү күренештәре теркәлгән, был [[Сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] һығымталарына тәүге эксперименталь дәлилдәрҙең береһе булып тора. Ҡояш системаһының эске планеталарын өйрәнеүҙә уларҙың Ҡояш дискыһы буйлап үткәнен күҙәтеү ҙур роль уйнай. Шулай, [[Ломоносов Михаил Васильевич|Ломоносов]], 1761 йылда Венераның Ҡояш дискы аша үткәнен күҙәтеп һәм Венера Ҡояш дискына ингәндә һәм сыҡҡанда ҡояш нурҙарының һыныуын асыҡлап, беренсе булып (Шретер һәм Гершельгә тиклем 30 йыл элек) Венера атмосфераһын аса.

== Кинола тотолоуҙар ==
[[Файл:Saturn_eclipse.jpg|мини|380x380пкс|2006 йылдың 15 сентябрендә Ҡояштың [[Сатурн (планета)|Сатурндан]] тотолоуы. Фото Кассини планета-ара станциянан 2,2 миллион километр алыҫлыҡтан төшөрөлгән]]

* [http://www.secl.ru/ «Тотолоу көндәре».]
* Икенсе планеталағы тотолоуға арналған «Pitch Black» («Кромешная тьма») фильмы, ул Рәсәй прокатында «Ҡара упҡын» («[[:ru:Чёрная дыра (фильм, 2000)|Чёрная дыра]]».) тип атала.
* Тулы Ҡояш тотолоуы арҡаһында Ацтек пирамидаһының ҡорбан ташында Мэль Гибсондың «Апокалипсис» фильмы геройы үлемдән ҡотола.
* Стивен Кингтың «Долорес Клейборн» китабында тулы Ҡояш тотолоу ваҡытында үлтереш һүрәтләнә. Китап буйынса шул уҡ исемле фильм ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Из КНЭ|2|385|Затмения}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация| Тема = Фото и Видео}}

* [http://www.secl.ru/ Солнечные затмения]
[[Категория:Астрономия күренештәре]]</text>
      <sha1>r8dqpkc6iu8wetgfbefl9dkav2ldbb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр хәрби училищеһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200543</id>
    <revision>
      <id>1294775</id>
      <timestamp>2026-04-28T13:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/149072768|Александровское военное училище]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1294775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29238" sha1="a168twxeu159chn64ysumiax0uwdq9v" xml:space="preserve">
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары .
&lt;/gallery&gt;'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто .  Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның  ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.


1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола &lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була ; батальон командиры -  Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға   күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға  ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә —  бөтә ҡатлам кешеләре лә  ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә &lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан   императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]]  уҡыу йорто меценаттары була.

Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А.И. Куприн үҙенең « Курсанттар » романында телгә ала.

1894 йылдан  уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы'' .

1908—1917 йылдарҙа училищеның  һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П.К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище  дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора.Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә &lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй  : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр  хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер ), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] ( Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]] ), З. Свирчевская ( Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә &lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий  Остапович, Чупров  Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан,  училищеның  традициялары һаҡлана. 

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға  дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела  ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе  армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға  яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул  ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18 &lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt; ) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]]  ҡушыла. Ун биш кеше « Боҙ маршында » ҡатнашты &lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була  . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата &lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә  большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела  урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға  яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела  туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң,  һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище  бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Мәктәп китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында мәктәпте элекке сығарылыш уҡыусылары .
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]]  тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби  ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр  генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище  изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының  төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела  157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище  [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның  башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище  тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
[[Файл:Russian_General_Staff_building.jpg|слева|мини|Училище бинаһының хәҙерге күренеше. Хәҙер Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы бинаһы.]]
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19 ) М.В.Посохин һәм А.А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==

* Шванебах Борис Антонович  26.09.1863 - 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) , 
* 27.04.1874 – 11.05.1886 – полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл – 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл – 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 – 19.11.1908 – генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 - 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2011-01-21|accessdate=2015-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр   училищеһы  уны тамамлаусы Александр Куприндың  «[[:ru:Юнкера_(роман)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;»  романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи»  (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың « Себер цирюльнигы » фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера_(телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;»   телесериалында;
* « Батальон » фильмында,  сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==

* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863-1901] - Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // &quot;Хәрби тарих журналы&quot;. — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. - М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. - М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|&quot;Александровец&quot;]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А.С.Работин, « [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] », Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>a168twxeu159chn64ysumiax0uwdq9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294777</id>
      <parentid>1294775</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27750" sha1="p2eb57ffbmsr8hjq1kev7lt3h8ql872" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''.

1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
[[Файл:Russian_General_Staff_building.jpg|слева|мини|Училище бинаһының хәҙерге күренеше. Хәҙер Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы бинаһы.]]
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* Шванебах Борис Антонович 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) ,
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2011-01-21|accessdate=2015-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>p2eb57ffbmsr8hjq1kev7lt3h8ql872</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294778</id>
      <parentid>1294777</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Училище бинаһы */</comment>
      <origin>1294778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27492" sha1="jbm7tkbpgvzhi8r47d11xph9obkqgfs" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''.

1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* Шванебах Борис Антонович 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) ,
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2011-01-21|accessdate=2015-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>jbm7tkbpgvzhi8r47d11xph9obkqgfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294779</id>
      <parentid>1294778</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Училище етәкселәре */</comment>
      <origin>1294779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27491" sha1="5fxt5ksa40yek8hinafwr9ijknkblvo" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''.

1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2011-01-21|accessdate=2015-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>5fxt5ksa40yek8hinafwr9ijknkblvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294781</id>
      <parentid>1294779</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Училищеның ойошторолоуы */</comment>
      <origin>1294781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27612" sha1="cjsuesgtgp0p68wbvm91j2j1wss0ww3" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2021-02-26|accessdate=2021-04-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2011-01-21|accessdate=2015-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>cjsuesgtgp0p68wbvm91j2j1wss0ww3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294782</id>
      <parentid>1294781</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27387" sha1="h94avzw2ruxm96378pzb3gbeolbnxrh" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2011-01-21|accessdate=2015-05-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>h94avzw2ruxm96378pzb3gbeolbnxrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294784</id>
      <parentid>1294782</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27294" sha1="oupcak2m6ns1tkq298wvs0dxnd7lf8g" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Борис Акунин]]|subtitle=2012-10-17|work=Блог|access-date=2012-11-16|accessdate=2012-10-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>oupcak2m6ns1tkq298wvs0dxnd7lf8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294785</id>
      <parentid>1294784</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27523" sha1="ah1fcnc2h787ymu2kpnli8y0g1sqqhg" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>ah1fcnc2h787ymu2kpnli8y0g1sqqhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294786</id>
      <parentid>1294785</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1294786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27441" sha1="lsh8aq5nvijxakfv71uwygv0avjc3z4" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* &quot; Батальон &quot; фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.

Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар мәктәпкә арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>lsh8aq5nvijxakfv71uwygv0avjc3z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294787</id>
      <parentid>1294786</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәниәттә */</comment>
      <origin>1294787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27442" sha1="rh6m9b1fag83d18l6soxa0xd8dywyle" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн '''Александрин етемдәр кадет корпусы''' ойошторола&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt; . Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский,.]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла.

Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.

1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.

1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә,училище бөтөрөлә.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович 
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>rh6m9b1fag83d18l6soxa0xd8dywyle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294788</id>
      <parentid>1294787</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27563" sha1="670hik43w5on9y3jjnqal2y5wmcuhp5" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше &quot; Боҙ маршында &quot; ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була . Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>670hik43w5on9y3jjnqal2y5wmcuhp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294790</id>
      <parentid>1294788</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уҡыу */</comment>
      <origin>1294790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27562" sha1="7wuqp7681kryx3ruf2try6hl9k8zp2e" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай.&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.&lt;/blockquote&gt;А. И. Куприн училищелағы тормошто түбәндәгесә һүрәтләй : .
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше «Боҙ маршында» ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була. Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>7wuqp7681kryx3ruf2try6hl9k8zp2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294791</id>
      <parentid>1294790</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уҡыу */</comment>
      <origin>1294791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27459" sha1="1p84po784eyksfgyc8lobxqnzxzxhtn" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто . Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай:
&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.
&lt;/blockquote&gt;.
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше «Боҙ маршында» ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була. Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>1p84po784eyksfgyc8lobxqnzxzxhtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294792</id>
      <parentid>1294791</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27458" sha1="pkgaf4e3dqv7ohfchmr0gi1wkq86h7o" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто. Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай:
&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.
&lt;/blockquote&gt;.
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше «Боҙ маршында» ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була. Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александровск хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александровск хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александровский генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александровск хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>pkgaf4e3dqv7ohfchmr0gi1wkq86h7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294801</id>
      <parentid>1294792</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T15:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1294801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27562" sha1="7pd2kway00trltmhr9qn38ltegx7lpb" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто. Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник Борис Антонович Шванебах (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай:
&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.
&lt;/blockquote&gt;.
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше «Боҙ маршында» ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була. Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александр хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александр хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александр генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александр хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Рәсәй империяһының уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә мәғариф]]</text>
      <sha1>7pd2kway00trltmhr9qn38ltegx7lpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294813</id>
      <parentid>1294801</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Училищеның ойошторолоуы */</comment>
      <origin>1294813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27615" sha1="5ekfu7wqrvh5hha18z6wtp5ebc6cl14" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто. Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник [[Шванебах  Борис  Антонович|Борис Антонович Шванебах]] (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай:
&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.
&lt;/blockquote&gt;.
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше «Боҙ маршында» ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була. Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александр хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александр хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александр генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александр хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Рәсәй империяһының уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә мәғариф]]</text>
      <sha1>5ekfu7wqrvh5hha18z6wtp5ebc6cl14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Александр хәрби училищеһы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200544</id>
    <revision>
      <id>1294780</id>
      <timestamp>2026-04-28T13:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Александровское военное училище|28 апрель 2026 йыл}}</comment>
      <origin>1294780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="kkd4xl39e20emw01nnley2mtzoq1sgm" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Александровское военное училище|28 апрель 2026 йыл}}</text>
      <sha1>kkd4xl39e20emw01nnley2mtzoq1sgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294794</id>
      <parentid>1294780</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T13:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="lbt82ndmlu6olkgn71mdbbh58jfju2w" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Александровское военное училище|28 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Баныу|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Рәсәй империяһы |ил2=Рәсәй |ил3= }}</text>
      <sha1>lbt82ndmlu6olkgn71mdbbh58jfju2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күк есемдәре тотолоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200545</id>
    <redirect title="Тотолоу (астрономия)" />
    <revision>
      <id>1294800</id>
      <timestamp>2026-04-28T15:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>[[Күк есемдәре тотолоу]] битенең исемен [[Тотолоу (астрономия)]] тип Таңһылыу алыштырҙы</comment>
      <origin>1294800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="jlu00tsfmqz9z9byyampmsjhbhrp8jr" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тотолоу (астрономия)]]</text>
      <sha1>jlu00tsfmqz9z9byyampmsjhbhrp8jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Тотолоу (астрономия)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200546</id>
    <revision>
      <id>1294803</id>
      <timestamp>2026-04-28T15:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Затмение|24 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3=космонавтика Рәсәй|ил=|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="5ykj5v3awniwd4mdg26323ac91gtfwu" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Затмение|24 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3=космонавтика Рәсәй|ил=|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>5ykj5v3awniwd4mdg26323ac91gtfwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:GeoTemplate</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200547</id>
    <revision>
      <id>1294806</id>
      <timestamp>2026-04-28T15:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;div id=&quot;content&quot; class=&quot;mw-body&quot; role=&quot;main&quot; style=&quot;margin-left: 0; padding-left: 2em; padding-right: 2em;&quot;&gt; &lt;h1 id=&quot;firstHeading&quot; class=&quot;firstHeading&quot; lang=&quot;ba&quot;&gt;Географик карталар һәм инструменттар&lt;/h1&gt; &lt;div id=&quot;bodyContent&quot; class=&quot;mw-body-content&quot;&gt; &lt;div id=&quot;mw-content-text&quot; lang=&quot;ba&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;  Был бит файҙаланыусыларға бер нисә ресурста урынды (уның координат...</comment>
      <origin>1294806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2587" sha1="ej66ohmfwgfd10e9nke54wf0gesaxoq" xml:space="preserve">&lt;div id=&quot;content&quot; class=&quot;mw-body&quot; role=&quot;main&quot; style=&quot;margin-left: 0; padding-left: 2em; padding-right: 2em;&quot;&gt;
&lt;h1 id=&quot;firstHeading&quot; class=&quot;firstHeading&quot; lang=&quot;ba&quot;&gt;Географик карталар һәм инструменттар&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&quot;bodyContent&quot; class=&quot;mw-body-content&quot;&gt;
&lt;div id=&quot;mw-content-text&quot; lang=&quot;ba&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

Был бит файҙаланыусыларға бер нисә ресурста урынды (уның координаттары буйынса билдәләнгән) эҙләргә мөмкинлек бирә.
&lt;br&gt;'''Координаттар:''' {latdegabs}° {latminint}′ {latsecdec}″ {latdirection} {londegabs}° {lonminint}′ {lonsecdec}″ {londirection}

== Глобаль карта ресурстары ==
* [https://maps.google.com/maps?ll={latdegdec},{londegdec}&amp;spn={span},{span}&amp;q={latdegdec},{londegdec}&amp;hl=ba Google Maps] — спутниктан күренеш, карта, рельеф.
* [https://www.openstreetmap.org/?mlat={latdegdec}&amp;mlon={londegdec}&amp;zoom={zoom} OpenStreetMap] — ирекле донъя картаһы.
* [https://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp={latdegdec}~{londegdec}&amp;style=h&amp;lvl={zoom}&amp;sp=Point.{latdegdec}_{londegdec}_урын Bing Maps] — спутниктан күренеш һәм карта.
* [https://www.yandex.ru/maps/?ll={londegdec},{latdegdec}&amp;pt={londegdec},{latdegdec}&amp;l=sat,skl&amp;z={zoom} Яндекс.Карталар] — спутник, карта, панорамалар.

== Топографик карталар һәм рельеф ==
* [http://www.floodmap.net/?ll={latdegdec},{londegdec}&amp;z={zoom} FloodMap] — һыу баҫыу кимәлен моделләштереү картаһы.
* [https://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?center={londegdec},{latdegdec}&amp;level={zoom} ArcGIS] — профессиональ ГИС-карталар.
* [http://www.vlasenko.net/100k/?lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec} Власенко картаһы] — СССР Генштабының топографик карталары.

== Башҡа инструменттар ==
* [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?params={utme}_{utmn}_{utmzone}_N_{latdegdec}_{londegdec} GeoHack-та башҡа сервистар]
* [https://earth.google.com/web/@{latdegdec},{londegdec},{elevation}m,{eyez}d,35y,0h,0t,0r Google Earth] — Ер шарының 3D-моделе.

&lt;div style=&quot;margin-top: 2em; padding: 1em; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #ddd;&quot;&gt;
'''Киңлек:''' {latdegdec}°, '''Оҙонлоҡ:''' {londegdec}°
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ej66ohmfwgfd10e9nke54wf0gesaxoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294809</id>
      <parentid>1294806</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1294809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5630" sha1="37p9qojeb6wd8npvphlcph7vk01w683" xml:space="preserve">&lt;div id=&quot;content&quot; class=&quot;mw-body&quot; role=&quot;main&quot; style=&quot;margin-left: 0; padding-left: 2em; padding-right: 2em; border: 1px solid #aaa; background: #fff; font-family: sans-serif;&quot;&gt;

&lt;h1 id=&quot;firstHeading&quot; class=&quot;firstHeading&quot; lang=&quot;ba&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.5em;&quot;&gt;Географик карталар һәм инструменттар&lt;/h1&gt;

&lt;div id=&quot;bodyContent&quot; class=&quot;mw-body-content&quot;&gt;

&lt;!-- Объект тураһында мәғлүмәт --&gt;
&lt;div style=&quot;background: #f8f9fa; border: 1px solid #eaecf0; padding: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; border-left: 5px solid #3366cc;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 1.2em; font-weight: bold; margin-bottom: 0.5em;&quot;&gt;Объект: {title}&lt;/div&gt;
&lt;table style=&quot;background: transparent; width: 100%;&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style=&quot;width: 50%; vertical-align: top;&quot;&gt;
'''WGS84 координаттары:'''&lt;br&gt;
{latdegabs}° {latminint}′ {latsecdec}″ {latdirection}, {londegabs}° {lonminint}′ {lonsecdec}″ {londirection}&lt;br&gt;
Тиҫтәле форматта: '''{latdegdec}°, {londegdec}°'''
&lt;/td&gt;
&lt;td style=&quot;width: 50%; vertical-align: top;&quot;&gt;
'''Антиподтар:'''&lt;br&gt;
{antilatdegdec}°, {antilondegdec}°&lt;br&gt;
'''Масштаб:''' ± 1:{scale}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;/div&gt;

== Халыҡ-ара карта сервистары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align: center;&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Сервис !! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Карта !! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Спутник !! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Башҡалар
|-
| '''Google Maps''' || [https://maps.google.com/maps?ll={latdegdec},{londegdec}&amp;z={zoom}&amp;q={latdegdec},{londegdec}&amp;hl=ba Карта] || [https://maps.google.com/maps?ll={latdegdec},{londegdec}&amp;t=k&amp;q={latdegdec},{londegdec}&amp;hl=ba Спутник] || [https://maps.google.com/maps?ll={latdegdec},{londegdec}&amp;t=p&amp;q={latdegdec},{londegdec}&amp;hl=ba Рельеф]
|-
| '''Яндекс.Карталар''' || [https://yandex.ru/maps/?ll={londegdec},{latdegdec}&amp;z={zoom}&amp;l=map Карта] || [https://yandex.ru/maps/?ll={londegdec},{latdegdec}&amp;z={zoom}&amp;l=sat,skl Спутник] || [https://yandex.ru/maps/?ll={londegdec},{latdegdec}&amp;z={zoom}&amp;l=map,stv Панорамалар]
|-
| '''OpenStreetMap''' || [https://www.openstreetmap.org/?mlat={latdegdec}&amp;mlon={londegdec}&amp;zoom={zoom} Карта] || [https://piste-maps.org/?zoom={zoom}&amp;lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec} Саңғы трассалары] || [https://www.openstreetmap.org/query?lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec} Адрес/Инфо]
|-
| '''Bing Maps''' || [https://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp={latdegdec}~{londegdec}&amp;style=r&amp;lvl={zoom} Карта] || [https://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp={latdegdec}~{londegdec}&amp;style=h&amp;lvl={zoom} Аэрокүренеш] || [https://www.bing.com/maps/default.aspx?v=2&amp;cp={latdegdec}~{londegdec}&amp;style=o&amp;lvl={zoom} Bird's Eye]
|-
| '''WikiMapia''' || [http://wikimapia.org/#lang=ba&amp;lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec}&amp;z={zoom}&amp;m=b Карта] || [http://wikimapia.org/#lang=ba&amp;lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec}&amp;z={zoom}&amp;m=s Спутник] || [http://wikimapia.org/#lang=ba&amp;lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec}&amp;z={zoom}&amp;m=w Ер аҫты]
|}

== Википедия һәм Викимилек ресурстары ==
* [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ba&amp;params={latdegdec}_N_{londegdec}_E_type:landmark&amp;pagename={title} Башҡорт Википедияһындағы яҡын объекттар]
* [https://wikishootme.toolforge.org/#lat={latdegdec}&amp;lng={londegdec}&amp;zoom={zoom} WikiShootMe] — картала мәҡәләләр һәм фотолар.
* [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Nearby#/coord/{latdegdec},{londegdec} Викимилектәге яҡын фотолар] — ошо урын эргәһендә төшөрөлгән бөтә һүрәттәр.

== Фотографиялар һәм панорамалар ==
* [https://www.flickr.com/map/?fLat={latdegdec}&amp;fLon={londegdec}&amp;zl={zoom} Flickr] — яҡын-тирәләге фотолар.
* [https://www.mapillary.com/app/?lat={latdegdec}&amp;lng={londegdec}&amp;z={zoom} Mapillary] — урамдар һәм юлдар панорамаһы.

== Файҙалы инструменттар ==
* '''Астрономия:''' [https://www.sunrisesunset.com/search/results.asp?lat={latdegdec}&amp;lng={londegdec}&amp;precision=1 Көн сығышы һәм байышы], [https://heavens-above.com/main.aspx?lat={latdegdec}&amp;lng={londegdec} Спутниктарҙы күҙәтеү (МКС һ.б.)].
* '''Һауа торошы:''' [https://openweathermap.org/graphical?lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec}&amp;zoom={zoom} OpenWeatherMap], [https://www.windy.com/?{latdegdec},{londegdec},{zoom} Windy.com (ел һәм һауа торошы)].
* '''Топография:''' [http://www.vlasenko.net/100k/?lat={latdegdec}&amp;lon={londegdec} Власенко топокартаһы], [https://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?center={londegdec},{latdegdec}&amp;level={zoom} ArcGIS ГИС-сервисы].

== Техник мәғлүмәт (Разметка) ==
Был мәғлүмәт башҡа веб-сайттарҙа йәки техник программаларҙа ҡулланыу өсөн:
&lt;div style=&quot;font-family: monospace; background: #f1f1f1; padding: 1em; border: 1px dashed #999;&quot;&gt;
Микроформат geo (latitude, longitude): &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;{latdegdec}&lt;/span&gt;; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;{londegdec}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
KML экспорт: [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?params={latdegdec}_N_{londegdec}_E&amp;pagename={title}&amp;format=kml Ошо урын өсөн файл]
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>37p9qojeb6wd8npvphlcph7vk01w683</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Internetquelle</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200548</id>
    <revision>
      <id>1294812</id>
      <timestamp>2026-04-28T16:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: &lt;includeonly&gt;{{cite web |title={{{titel|}}} &lt;!--|trans_title={{{trans_title|}}} |chapter={{{titelerg|}}} |periodical={{{werk|}}}--&gt; |work={{{hrsg|}}} |url={{{url|}}} |deadlink={{{offline|}}}{{{deadurl|}}} |format={{{format|}}} |accessdate={{{zugriff|{{{zugriff-jahr|}}}}}} |archiveurl={{{archiv-url|}}} |archivedate={{{archiv-datum|}}} |last={{{autor|}}} |date={{{datum|}}} &lt;!--|year={{{datum-jahr|}}} |month={{{datum-monat|}}} |day={{{datum-tag|}}}--&gt; |language={{#if:{{{sprache|...</comment>
      <origin>1294812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="646" sha1="mza0r7eiau9xay5dvsuoh557chahl2n" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{cite web
|title={{{titel|}}}
&lt;!--|trans_title={{{trans_title|}}}
|chapter={{{titelerg|}}}
|periodical={{{werk|}}}--&gt;
|work={{{hrsg|}}}
|url={{{url|}}}
|deadlink={{{offline|}}}{{{deadurl|}}}
|format={{{format|}}}
|accessdate={{{zugriff|{{{zugriff-jahr|}}}}}}
|archiveurl={{{archiv-url|}}}
|archivedate={{{archiv-datum|}}}
|last={{{autor|}}}
|date={{{datum|}}}
&lt;!--|year={{{datum-jahr|}}}
|month={{{datum-monat|}}}
|day={{{datum-tag|}}}--&gt;
|language={{#if:{{{sprache|}}}|{{{sprache|}}}|de}}
|pages={{{seiten|}}}
|quote={{{zitat|}}}
}}{{#if:{{{kommentar|}}}|&amp;#32;{{{kommentar}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mza0r7eiau9xay5dvsuoh557chahl2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джяковица (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200549</id>
    <revision>
      <id>1294815</id>
      <timestamp>2026-04-28T16:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Карточка аэропорта|название=Аеропорт Джяковица|изображение=Gjakova Airfield RWY 17 with an ongoing NATO touch and go helicopter practice.JPG|ИАТА=DJA|ИКАО=LY90|тип=военный|location={{Coord|42|26|07|N|20|25|39|E|}}|эксплуатант=Министерство транспорта и промышленности Косово|высота над уровнем моря=418|ВПП1-номер=18L/36R|ВП...</comment>
      <origin>1294815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1616" sha1="mzwcu0ua4mksh7kjwh75qjsqxitihtw" xml:space="preserve">{{Карточка аэропорта|название=Аеропорт Джяковица|изображение=Gjakova Airfield RWY 17 with an ongoing NATO touch and go helicopter practice.JPG|ИАТА=DJA|ИКАО=LY90|тип=военный|location={{Coord|42|26|07|N|20|25|39|E|}}|эксплуатант=Министерство транспорта и промышленности Косово|высота над уровнем моря=418|ВПП1-номер=18L/36R|ВПП1-покрытие=[[Асфальт]]|r1-length-m=1 800|сноски=Источник: [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90]}}
[[Файл:Memorial_of_first_flight_to_land_at_Gjakova_Airfield_on_23_September_1999,_an_Italian_Airforce_G_222.JPG|мини|300x300пкс|Памятник первому полету в аэропорту Джяковица 23 сентября 1999 года самолётом [[Военно-воздушные силы Италии|итальянских ВВС]] [[G 222]]]]
[[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Взлетно-посадочная полоса аэропорта Джяковица]]
'''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге Джяковица ҡалаһынан алыҫ булмаған аэропорт. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана.</text>
      <sha1>mzwcu0ua4mksh7kjwh75qjsqxitihtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294817</id>
      <parentid>1294815</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T16:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Дьяконица (аэропорт)]] битенең исемен [[Джяковица (аэропорт)]] тип Вәхит алыштырҙы</comment>
      <origin>1294815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1616" sha1="mzwcu0ua4mksh7kjwh75qjsqxitihtw" xml:space="preserve">{{Карточка аэропорта|название=Аеропорт Джяковица|изображение=Gjakova Airfield RWY 17 with an ongoing NATO touch and go helicopter practice.JPG|ИАТА=DJA|ИКАО=LY90|тип=военный|location={{Coord|42|26|07|N|20|25|39|E|}}|эксплуатант=Министерство транспорта и промышленности Косово|высота над уровнем моря=418|ВПП1-номер=18L/36R|ВПП1-покрытие=[[Асфальт]]|r1-length-m=1 800|сноски=Источник: [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90]}}
[[Файл:Memorial_of_first_flight_to_land_at_Gjakova_Airfield_on_23_September_1999,_an_Italian_Airforce_G_222.JPG|мини|300x300пкс|Памятник первому полету в аэропорту Джяковица 23 сентября 1999 года самолётом [[Военно-воздушные силы Италии|итальянских ВВС]] [[G 222]]]]
[[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Взлетно-посадочная полоса аэропорта Джяковица]]
'''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге Джяковица ҡалаһынан алыҫ булмаған аэропорт. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана.</text>
      <sha1>mzwcu0ua4mksh7kjwh75qjsqxitihtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294819</id>
      <parentid>1294817</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T17:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="et6lh7hf0crgr2u2x8mu617uve9j9uo" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Джяковица аэропортының осоу-төшөү һыҙаты]]
'''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге Джяковица ҡалаһынан алыҫ булмаған [[аэропорт]]. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti i Kosovës në Gjakovë për cargo, çmime të lira dhe trajnime për pilotë|url=http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|publisher=Zëri.info|access-date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117181427/http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|archive-date=2015-01-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti Gjakovë, news report|url=https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|publisher=ABC News|access-date=2014-12-19|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307072828/https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Урынлашҡан ере ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 Аэропорт Джяковица] {{Wayback|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 |date=20160304060208 }}
* [http://www.nato.int/kfor/chronicle/2002/chronicle_13/03.htm The Italian Air Force in Kosovo]
{{Аэропорты Республики Косово}}

[[Категория:Косово аэропорттары]]
[[Категория:Сербия аэропорттары]]</text>
      <sha1>et6lh7hf0crgr2u2x8mu617uve9j9uo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294821</id>
      <parentid>1294819</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T17:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса аэропорттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="1dirydax2gjazw2pbvncouu28glnzn0" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Джяковица аэропортының осоу-төшөү һыҙаты]]
'''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге Джяковица ҡалаһынан алыҫ булмаған [[аэропорт]]. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti i Kosovës në Gjakovë për cargo, çmime të lira dhe trajnime për pilotë|url=http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|publisher=Zëri.info|access-date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117181427/http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|archive-date=2015-01-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti Gjakovë, news report|url=https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|publisher=ABC News|access-date=2014-12-19|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307072828/https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Урынлашҡан ере ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 Аэропорт Джяковица] {{Wayback|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 |date=20160304060208 }}
* [http://www.nato.int/kfor/chronicle/2002/chronicle_13/03.htm The Italian Air Force in Kosovo]
{{Аэропорты Республики Косово}}

[[Категория:Косово аэропорттары]]
[[Категория:Сербия аэропорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]</text>
      <sha1>1dirydax2gjazw2pbvncouu28glnzn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294837</id>
      <parentid>1294821</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T01:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="ikh6y3fbbq1g9r7xvf10f21a6nunazd" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Джяковица аэропортының осоу-төшөү һыҙаты]]
'''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге [[Джяковица]] [[ҡала]]һынан алыҫ булмаған [[аэропорт]]. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti i Kosovës në Gjakovë për cargo, çmime të lira dhe trajnime për pilotë|url=http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|publisher=Zëri.info|access-date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117181427/http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|archive-date=2015-01-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti Gjakovë, news report|url=https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|publisher=ABC News|access-date=2014-12-19|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307072828/https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Урынлашҡан ере ==
Джяковица аэропорты Радонич күленән дүрт километр көньяҡтағы Джяковица ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.

== Тарихы ==
Аэропорт 1999 йылда ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн ҡулланылған аэродром янында Косово һуғышынан һуң [[KFOR]] өсөн төҙөлә. Хәҙерге аэропорт башлыса хәрби һәм гуманитар рейстар өсөн ҡулланылған. [[Италия]]ның яуаплылыҡ зонаһында була. Аэропортҡа төшкән иң ҙур самолет — Боинг 737.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 Аэропорт Джяковица] {{Wayback|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 |date=20160304060208 }}
* [http://www.nato.int/kfor/chronicle/2002/chronicle_13/03.htm The Italian Air Force in Kosovo]
{{Аэропорты Республики Косово}}

[[Категория:Косово аэропорттары]]
[[Категория:Сербия аэропорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]</text>
      <sha1>ikh6y3fbbq1g9r7xvf10f21a6nunazd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294839</id>
      <parentid>1294837</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T01:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1294839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5588" sha1="j77dhte6bimsftq9vs4t1esuelw8qnx" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Джяковица аэропортының осоу-төшөү һыҙаты]]
'''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге [[Джяковица]] [[ҡала]]һынан алыҫ булмаған [[аэропорт]]. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti i Kosovës në Gjakovë për cargo, çmime të lira dhe trajnime për pilotë|url=http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|publisher=Zëri.info|access-date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117181427/http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|archive-date=2015-01-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aeroporti Gjakovë, news report|url=https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|publisher=ABC News|access-date=2014-12-19|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307072828/https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Урынлашҡан ере ==
Джяковица аэропорты Радонич күленән дүрт километр көньяҡтағы Джяковица ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.

== Тарихы ==
Аэропорт 1999 йылда ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн ҡулланылған аэродром янында Косово һуғышынан һуң [[KFOR]] өсөн төҙөлә. Хәҙерге аэропорт башлыса хәрби һәм гуманитар рейстар өсөн ҡулланылған. [[Италия]]ның яуаплылыҡ зонаһында була. Аэропортҡа төшкән иң ҙур самолет — Боинг 737.

2013 йылдың 18 декабрендә аэропорт Италия хәрби-һауа көстәренн Косово Республикаһы хөкүмәтенә тапшырыла. Италия ҡулланған осорҙа Джяковица аэропорты аша 27000-дән ашыу самолет, 220000 пассажир һәм 40000 тоннанан ашыу йөк үтә&lt;ref name=&quot;Aeroporto AMIKO&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aeronautica.difesa.it/News/Pagine/Passaggiodiresponsabilit%C3%A0Autorit%C3%A0kosovareaeroportoAMIKO_191213.aspx |title=Aeroporto AMIKO: passaggio di responsabilità |publisher=Ministry of Defense, Republic of Italy |access-date=2014-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101022700/http://www.aeronautica.difesa.it/News/Pagine/Passaggiodiresponsabilit%C3%A0Autorit%C3%A0kosovareaeroportoAMIKO_191213.aspx |archive-date=2014-01-01 }}&lt;/ref&gt;.

Урындағы һәм милли хөкүмәт Джяковица аэропортынан граждан һәм коммерция аэропорты төҙөргә ниәтләйт&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aktivitetet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë: Themelohet Ndërmarrja Publike &quot;Aeroporti i Gjakovës&quot;|url=http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|publisher=Ministria e Tregtisë dhe Industrisë|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227170445/http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|archive-date=2015-02-27}}&lt;/ref&gt;. Ул [[Приштина халыҡ-ара аэропорты|Приштина аэропорты]]на конкурент була алыр ине. Бынан тыш, Джяковица аэропорты өҫтөнлөккә эйә була, сөнки ҡышҡы осорҙа томан Приштина аэропортындағы кеүек йыш булмай&lt;ref name=&quot;Ramosaj&quot;&gt;Xhevat Ramosaj, kosovarisches Ministerium für Verkehr und Kommunikation: [http://www.esiweb.org/pdf/bridges/kosovo/7/5.ppt Civil Aviation (2004)] {{Wayback|url=http://www.esiweb.org/pdf/bridges/kosovo/7/5.ppt |date=20160304121352 }} (PPT, 2 MB)&lt;/ref&gt;. 

Аэропортты реконструкциялау проекты осоу-ултырыу һыҙатын хәҙерге 1800 метрҙан 2400 метрға тиклем оҙайтыуҙы һәм уны 30 метрҙан 45 метрға тиклем киңәйтеүҙе күҙ уңында тота. Шул саҡта [[Халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһы|ИКАО]] стандарттарына тап киләсәк.

 2015 йылдың декабрендә аэропорт Косово властары тарафынан ябыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 Аэропорт Джяковица] {{Wayback|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&amp;sch=LY90 |date=20160304060208 }}
* [http://www.nato.int/kfor/chronicle/2002/chronicle_13/03.htm The Italian Air Force in Kosovo]
{{Аэропорты Республики Косово}}

[[Категория:Косово аэропорттары]]
[[Категория:Сербия аэропорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]</text>
      <sha1>j77dhte6bimsftq9vs4t1esuelw8qnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дьяконица (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200550</id>
    <redirect title="Джяковица (аэропорт)" />
    <revision>
      <id>1294818</id>
      <timestamp>2026-04-28T16:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Дьяконица (аэропорт)]] битенең исемен [[Джяковица (аэропорт)]] тип Вәхит алыштырҙы</comment>
      <origin>1294818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="3wiwf6part6612t78rxa8opk8h9bb69" xml:space="preserve">#перенаправление [[Джяковица (аэропорт)]]</text>
      <sha1>3wiwf6part6612t78rxa8opk8h9bb69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Косово аэропорттары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200551</id>
    <revision>
      <id>1294820</id>
      <timestamp>2026-04-28T17:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Родственные проекты}}  [[Категория:Илдәр буйынса аэропорттар|Косово]] [[Категория:Косово]]</comment>
      <origin>1294820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="9tv8n0np9lbeb7dxl09oo0rb7h1whz4" xml:space="preserve">{{Родственные проекты}}

[[Категория:Илдәр буйынса аэропорттар|Косово]]
[[Категория:Косово]]</text>
      <sha1>9tv8n0np9lbeb7dxl09oo0rb7h1whz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тереклек булыу зонаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200552</id>
    <revision>
      <id>1294826</id>
      <timestamp>2026-04-28T18:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/150069540|Зона обитаемости]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1294826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22469" sha1="87b5q04iwauah5fftlu8jb3j6et8qvj" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы''' &lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}  ), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[Астрономия|астрономияла]] ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын буласаҡ һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ]] [[һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары ) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы[[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ( {{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}} ) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ тирәһендәге]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}} ) иң ҙур.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаның тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙға тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, где:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),.

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2012-08-12}}&lt;/ref&gt;
|Оптик үтә күренмәле атмосфера һәм билдәләнгән альбедо фаразында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
|Budyko 1969, Sellers 1969, North 1975
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970
|…и океаны не сконденсируются. (по результатам НАСА на 1967 год, без учёта изменения напряжённости магнитного поля)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991
|
|}

== Галактиканың тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактик тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан, {{Тәржемәһеҙ|Гонсалес, Гиллермо|Гиллермо Гонсалес||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}  &lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;/ref&gt; үҫтерә&lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья}}.&lt;/ref&gt; .

Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный_Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йыллыҡ йондоҙҙар бар.. Был йондоҙҙарҙың 75% -ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59|язык=en|издание=[[Science (журнал)|Science]]|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]|год=2004|том=303|номер=5654|страницы=59—62|doi=10.1126/science.1092322|issn=0036-8075|arxiv=astro-ph/0401024|архив дата=2015-09-14|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59|язык=en|издание=[[Science (журнал)|Science]]|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]|год=2004|том=303|номер=5654|страницы=59—62|doi=10.1126/science.1092322|issn=0036-8075|arxiv=astro-ph/0401024|архив дата=2015-09-14|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59}}&lt;/ref&gt; .

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара &lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам Ҡош юлы кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә &lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2008-09-15|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2024-08-06}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Stephen Battersby.|subtitle=2011-12-05|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2024-04-18}}&lt;/ref&gt; .

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Joe Palca|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2024-07-29}}&lt;/ref&gt; .

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе ( ''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'' ) инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|уникаль-Ер гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки  планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер_(телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{Cite web|author=David Koch; Alan Gould|subtitle=2009-03|access-date=2009-04-02|url-status=dead|accessdate=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mike Wall|subtitle=2011-04|access-date=2024-08-06|url-status=dead|accessdate=2012-11-02}}&lt;/ref&gt; .

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета - &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Kepler-22_b&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Kepler-22 b&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;143&quot;&gt;Kepler-22 b&lt;/a&gt;  асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Иван Терехов|subtitle=2011-07-12|access-date=2012-01-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; . 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{Cite web|author=M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos|dead-url=|description=2011-09-12|authorlink=|work=|access-date=2013-03-07|pages=|accessdate=2012-09-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле &lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2012-02-02|access-date=2024-08-06|url-status=dead|accessdate=2012-07-01}}&lt;/ref&gt; .

2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Kepler-452_b&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Kepler-452 b&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;149&quot;&gt;Kepler-452 b&lt;/a&gt; экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60%-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Дарья Желнина|subtitle=2015-07-23|access-date=2024-08-06|url-status=dead|accessdate=2016-03-10|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt; .

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Ashley Strickland CNN|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2017-02-22}}&lt;/ref&gt; .

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар   .

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты_земной_группы|Ер төркөмө]]  экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысулы менән асылған &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2020-01-08}}&lt;/ref&gt; .

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек|ерҙән ситтәге тормош  тирә-яҡ мөхит шарттарына ерҙәге]] кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (« углерод шовинизмы » тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеген күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life|автор=Jack Cohen, Ian Stewart|издание=1st edition}}&lt;/ref&gt; . Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар, тип иҫәпләнә,  уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә.. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]&lt;nowiki/&gt;да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, .һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре  планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта ) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, уға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>87b5q04iwauah5fftlu8jb3j6et8qvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294850</id>
      <parentid>1294826</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T04:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23509" sha1="0pk2268q2j345ut77o3ci9jjo77jxs7" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактиканың тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактик тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан, {{Тәржемәһеҙ|Гонсалес, Гиллермо|Гиллермо Гонсалес||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}&lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;/ref&gt; үҫтерә&lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья}}.&lt;/ref&gt; .

Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йыллыҡ йондоҙҙар бар.. Был йондоҙҙарҙың 75 % -ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59|язык=en|издание=[[Science (журнал)|Science]]|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]|год=2004|том=303|номер=5654|страницы=59—62|doi=10.1126/science.1092322|issn=0036-8075|arxiv=astro-ph/0401024|архив дата=2015-09-14|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59|язык=en|издание=[[Science (журнал)|Science]]|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]|год=2004|том=303|номер=5654|страницы=59—62|doi=10.1126/science.1092322|issn=0036-8075|arxiv=astro-ph/0401024|архив дата=2015-09-14|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59}}&lt;/ref&gt; .

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам Ҡош юлы кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2008-09-15|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2024-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Stephen Battersby.|subtitle=2011-12-05|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2024-04-18}}&lt;/ref&gt; .

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Joe Palca|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2024-07-29}}&lt;/ref&gt; .

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|уникаль-Ер гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{Cite web|author=David Koch; Alan Gould|subtitle=2009-03|access-date=2009-04-02|url-status=dead|accessdate=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mike Wall|subtitle=2011-04|access-date=2024-08-06|url-status=dead|accessdate=2012-11-02}}&lt;/ref&gt; .

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Kepler-22_b&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Kepler-22 b&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;143&quot;&gt;Kepler-22 b&lt;/a&gt; асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Иван Терехов|subtitle=2011-07-12|access-date=2012-01-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; . 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{Cite web|author=M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos|dead-url=|description=2011-09-12|authorlink=|work=|access-date=2013-03-07|pages=|accessdate=2012-09-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2012-02-02|access-date=2024-08-06|url-status=dead|accessdate=2012-07-01}}&lt;/ref&gt; .

2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Kepler-452_b&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Kepler-452 b&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;149&quot;&gt;Kepler-452 b&lt;/a&gt; экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Дарья Желнина|subtitle=2015-07-23|access-date=2024-08-06|url-status=dead|accessdate=2016-03-10|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt; .

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Ashley Strickland CNN|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2017-02-22}}&lt;/ref&gt; .

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар .

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысулы менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2024-08-06|url-status=live|accessdate=2020-01-08}}&lt;/ref&gt; .

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек|ерҙән ситтәге тормош тирә-яҡ мөхит шарттарына ерҙәге]] кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеген күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life|автор=Jack Cohen, Ian Stewart|издание=1st edition}}&lt;/ref&gt; . Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар, тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә.. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]&lt;nowiki/&gt;да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, .һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, уға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>0pk2268q2j345ut77o3ci9jjo77jxs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294855</id>
      <parentid>1294850</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28784" sha1="pionsbh58dssmc5ycbzu9svxcifyup5" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, {{Тәржемәһеҙ|Гонсалес, Гиллермо|Гиллермо Гонсалес||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул [[TESS]] телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)</text>
      <sha1>pionsbh58dssmc5ycbzu9svxcifyup5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294856</id>
      <parentid>1294855</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галактика тереклек булыу зонаһы */</comment>
      <origin>1294856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28712" sha1="s7kk2eofshmomtq97xjfpw7nigfo0dh" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул [[TESS]] телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)</text>
      <sha1>s7kk2eofshmomtq97xjfpw7nigfo0dh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294857</id>
      <parentid>1294856</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү */</comment>
      <origin>1294857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28728" sha1="rs15g16005j5tzvv18mjaqmazawg0k0" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул [[TESS]] телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)</text>
      <sha1>rs15g16005j5tzvv18mjaqmazawg0k0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294858</id>
      <parentid>1294857</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү */</comment>
      <origin>1294858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28724" sha1="6eybt2xncwieo0fhme9ib4tbwxlbtdf" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)</text>
      <sha1>6eybt2xncwieo0fhme9ib4tbwxlbtdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294859</id>
      <parentid>1294858</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28978" sha1="pbtsqr2l9o1c1yjtit7mhnasv0t9gdg" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
{{Внешние ссылки}}
{{Экзопланеты}}
{{Внеземная жизнь}}

[[Категория:Экзопланеты]]
[[Категория:Астробиология]]
[[Категория:Поиск внеземной жизни]]</text>
      <sha1>pbtsqr2l9o1c1yjtit7mhnasv0t9gdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294860</id>
      <parentid>1294859</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1294860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28918" sha1="qqj03jedt21y9f4wqfkgyei3somozk3" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Экзопланеты]]
[[Категория:Астробиология]]
[[Категория:Поиск внеземной жизни]]</text>
      <sha1>qqj03jedt21y9f4wqfkgyei3somozk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294862</id>
      <parentid>1294860</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T05:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1294862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28937" sha1="d3je0u4jf7wcz6nue35m0u5abpx0h99" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=…села в креслище большого-здоровенного медведища, но оно показалось ей чересчур жёстким. Она пересела в кресло среднего медведя, но оно показалось ей чересчур мягким. Наконец плюхнулась в креслице маленького-малюсенького крошки медвежонка, и оно показалось ей не жёстким, не мягким, а в самый раз.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Экзопланеталар]]
[[Категория:Астробиология]]
[[Категория:Ерҙән ситтәге тереклек эҙләү]]</text>
      <sha1>d3je0u4jf7wcz6nue35m0u5abpx0h99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294872</id>
      <parentid>1294862</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T06:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28867" sha1="nqkcvpid7h8y7ug5cych0m4e0igk7qx" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=… ҙур-мөһәбәт айыу креслоһына ултырҙы, ләкин ул уға бик ҡаты тойолдо. Ул уртансы айыу креслоһына күсте, әммә ул уға артыҡ йомшаҡ булып күренде. Ниһәйәт ул бәләкәй генә айыу балаһының креслоһына ултырҙы, ул уға ҡаты ла, йомшаҡ та түгел, ә тап-таман булып тойолдо.|Подпись=Английская народная сказка «Три медведя» в переводе М. Клягиной-Кондратьевой}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Экзопланеталар]]
[[Категория:Астробиология]]
[[Категория:Ерҙән ситтәге тереклек эҙләү]]</text>
      <sha1>nqkcvpid7h8y7ug5cych0m4e0igk7qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294874</id>
      <parentid>1294872</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T06:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1294874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28844" sha1="d7sr273qzyilr2f6o0mnpguhhhhv30z" xml:space="preserve">[[Файл:Habitable_zone_-_HZ.png|мини|400x400пкс|Йондоҙҙарҙың төрөнә ҡарап, тереклек булыу зонаһын табыу системаһы миҫалы]]
'''Тереклек булыу зонаһы''', '''йәшәүгә яраҡлы зона''', '''йәшәү зонаһы'''&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Владимир Сурдин]]
|заглавие=Зона жизни
|ссылка=http://elementy.ru/lib/432211
|издание=Троицкий вариант
|год=2014
|номер=2 (146)
|архив дата=2014-07-02
|архив=https://web.archive.org/web/20140702014049/http://elementy.ru/lib/432211
}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|habitable zone, HZ}}), шулай уҡ '''Златовла́ски зо́наһы''' ({{Lang-en2|Goldilocks Zone}}) тип атала, [[астрономия]]ла ундағы [[Планета|планеталарҙың]] ер өҫтө шарттары [[Ер|Ерҙәге]] шарттарға яҡын була һәм [[Шыйыҡса|шыйыҡ һыу]] барлығын тәьмин итә тигән фараз менән билдәләнгән төбәк. Шуға ярашлы, бындай планеталар (йәки уларҙы юлдаштары) Ерҙәгегә оҡшаш тормош барлыҡҡа килтерер өсөн уңайлы буласаҡ. Йәшәүҙең барлыҡҡа килеү ихтималлығы [[Галактика|галактиканың]] тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|galactic habitable zone, GHZ}}) урынлашҡан [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәһендәге тереклек булыу зонаһында ({{Lang-en2|circumstellar habitable zone, CHZ}}) иң ҙуры.

Планетаның тереклек булыу зонаһында урынлашыуы һәм уның йәшәү өсөн яраҡлылығы бер-береһе менән мотлаҡ бәйле түгел: тәүгеһе тотош [[Планета системаһы|планета системаһындағы]] шарттарҙы һүрәтләй, икенсеһе туранан-тура күк есеме өҫтөндәге шарттарҙы һүрәтләй.
{{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=33%|Содержание=… ҙур-мөһәбәт айыу креслоһына ултырҙы, ләкин ул уға бик ҡаты тойолдо. Ул уртансы айыу креслоһына күсте, әммә ул уға артыҡ йомшаҡ булып күренде. Ниһәйәт ул бәләкәй генә айыу балаһының креслоһына ултырҙы, ул уға ҡаты ла, йомшаҡ та түгел, ә тап-таман булып тойолдо.|Подпись=Инглиз халыҡ әкиәте &quot;Өс айыу&quot; М. Клягина-Кондратьева тәржемәһендә}}
Инглиз телендәге әҙәбиәттә тереклек булыу зонаһы шулай уҡ ''Златовласки зонаһы'' ({{Lang-en|Goldilocks Zone}}) тип атала, был рус телендә «Өс айыу» исеме аҫтында билдәле ''Goldilocks and the Three Bears'' инглиз әкиәтенә һылтанма булып тора. Әкиәттә Златовласка өс оҡшаш әйберҙән торған бер нисә йыйылманы файҙаланырға тырыша, уларҙың һәр береһендә предметтарҙың береһе ниндәйҙер параметр буйынса артыҡ (ҙур, ҡаты, эҫе һ.б.), икенсеһе етешһеҙ (бәләкәй, йомшаҡ, һыуыҡ һ.б.), ә өсөнсөһө, арауыҡтағы әйбер — «тап үҙе», алтын урталыҡ. Шуның кеүек үк, йәшәүгә яраҡлы зонала булыу өсөн планета йондоҙҙан бик йыраҡ та, уға бик яҡын да булырға тейеш түгел.

== Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһы ==
Тереклек булыу зонаһының сиктәре уның эсендә урынлашҡан планеталарҙа шыйыҡ [[һыу]] булыуы талабы нигеҙендә билдәләнә, сөнки ул күп биохимик реакцияларҙа кәрәкле иреткес булып тора.

Тереклек булыу зонаһының тышҡы сигенән ситтә планета үҙенең үҙәк йондоҙонан нурланыш юғалтыуҙарын компенсациялау өсөн етерлек радиация ала алмай, һәм уның температураһы һыу туңыу нөктәһенән түбәнерәк төшә. Йондоҙҙоң тереклек булыу зонаһының эске сигенән яҡыныраҡ урынлашҡан планета уның нурланышы арҡаһында артыҡ йылынасаҡ, һыуы парға әйләнәсәк.

Был күренеш мөмкин булған йондоҙҙан алыҫлыҡ йондоҙҙоң ҙурлығына һәм яҡтылығына ҡарап иҫәпләнә. Билдәле бер йондоҙ өсөн йәшәүгә яраҡлы зонаның үҙәге түбәндәге тигеҙләмә менән һүрәтләнә:

:: &lt;math&gt;d_{AU} = \sqrt {L_{star}/L_{sun}}&lt;/math&gt;, бында:
:: &lt;math&gt;d_{AU}&lt;/math&gt; — астрономик берәмектәрҙә тереклек булыу зонаһының уртаса радиусы,
:: &lt;math&gt;L_{star}&lt;/math&gt; — йондоҙҙоң болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы),
:: &lt;math&gt;L_{sun}&lt;/math&gt; — [[Ҡояш|Ҡояштың]] болометрик күрһәткесе (яҡтыртылышы).

=== Ҡояш системаһында тереклек булыу зонаһы ===
[[Ҡояш системаһы]]нда тереклек булыу зонаһының ҡайҙа һуҙылыуы тураһында төрлө баһалар бар:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;align:center; background:#90B0F0&quot;
!Эске сик, а. б.
!Тышҡы сик, а. б.
!Сығанағы
!Иҫкәрмәләр
|-
|0,725
|1,24
|Dole 1964&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
|title=Planets for Man, Dole &amp; Asimov 1964
|lang=en
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2012-08-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812230238/http://www.rand.org/pubs/commercial_books/2007/RAND_CB183-1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
|Оптик рәүештә үтә күренеүсе атмосфера һәм үҙгәрешһеҙ альбедо шарттарында баһалау.
|-
|0,95
|1,01
|Hart et al. 1978, 1979&lt;ref&gt;Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35&lt;/ref&gt;
|K0 йондоҙҙары артабан да тереклек булыу зонаһына эйә була алмай
|-
|0,95
|3,0
|Fogg 1992&lt;ref&gt;Fogg 1992&lt;/ref&gt;
|Углерод циклдарын ҡулланып баһалау
|-
|0,95
|1,37
|Kasting et al. 1993&lt;ref&gt;Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|1 — 2 % ары…
| Budyko 1969&lt;ref&gt;Budyko 1969&lt;/ref&gt;, Sellers 1969&lt;ref&gt;Sellers 1969&lt;/ref&gt;, North 1975&lt;ref&gt;North 1975&lt;/ref&gt;
|…глобаль боҙланыуға килтерә.
|-
|0.93 — 0.96
|—
|Rasool &amp; DeBergh 1970&lt;ref&gt;Rasool &amp; DeBurgh 1970&lt;/ref&gt;
|…һәм океандар конденсацияланмай. (НАСА-ның 1967 йылға һөҙөмтәләре буйынса, магнит ҡыры көсөргәнешлегенең үҙгәреүен иҫәпкә алмайынса)
|-
|—
|—
|Schneider and Thompson 1980&lt;ref&gt;Schneider and Thompson 1980&lt;/ref&gt;
|Критика Hart.
|-
|—
|—
|Kasting 1991&lt;ref&gt;Kasting 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Kasting 1988&lt;ref&gt;Kasting 1988&lt;/ref&gt;
|Һыу болоттары тереклек зонаһын тарайта ала, сөнки улар альбедоны арттыра, һәм шуның менән парник эффектына ҡаршы тора.
|-
|—
|—
|Ramanathan and Collins 1991&lt;ref&gt;Ramanathan and Collins 1991&lt;/ref&gt;
|Инфраҡыҙыл нурланыш өсөн парник эффекты болоттар арҡаһында күтәрелгән альбедоға ҡарағанда көслөрәк йоғонто яһай, Һәм Венера ҡоро булырға тейеш була.
|-
|—
|—
|Lovelock 1991&lt;ref&gt;Lovelock 1991&lt;/ref&gt;
|
|-
|—
|—
|Whitemire et al. 1991&lt;ref&gt;Whitemire et al 1991&lt;/ref&gt;
|
|}

== Галактика тереклек булыу зонаһы ==
[[Галактика]] сиктәрендә урынлашҡан [[Планета системаһы|планета системаһының]] урыны тормош үҫеше мөмкилегенә йоғонто яһарға тейеш тигән фекер «галактика тереклек булыу зонаһы» концепцияһына килтерә ({{Lang-en|'''GHZ''', galactic habitable zone}}). 1995 йылда был концепцияны, уның бәхәсле булыуына ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Nikos Prantzos.
|заглавие=On the “Galactic Habitable Zone”
|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
|язык=en
|издание=[[Space Science Reviews]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=135
|номер=1—4
|страницы=313—332
|doi=10.1007/s11214-007-9236-9
|issn=1572-9672
|arxiv=astro-ph/0612316
|архив дата=2018-06-17
|архив=https://web.archive.org/web/20180617032707/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-007-9236-9
}}&lt;/ref&gt;, Гиллермо Гонсалес (Guillermo Gonzalez)&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор={{не переведено 5|Гонсалес, Гиллермо|Guillermo Gonzalez||Guillermo Gonzalez (astronomer)}}, Donald Brownlee, Peter Ward.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution
|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
|язык=en
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2001
|том=152
|номер=1
|страницы=185—200
|doi=10.1006/icar.2001.6617
|bibcode=2004Sci...303...59L
|pmid=14704421
|issn=0019-1035
|arxiv=astro-ph/0103165
|архив дата=2012-05-23
|архив=https://web.archive.org/web/20120523110707/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103501966175
}}&lt;/ref&gt; үҫтерә.
Галактик тереклек булыу зонаһы, хәҙерге аңлау буйынса, галактика дискы яҫылығында урынлашҡан ҡулса формаһындағы төбәк. [[:ru:Млечный Путь|Ҡош Юлындағы]] тереклек булыу зонаһы галактика үҙәгенән 7-9 кпк алыҫлыҡта урынлашҡан, ваҡыт үтеү менән киңәйә һәм унда 4-8 миллиард йәшлек йондоҙҙар бар. Был йондоҙҙарҙың 75 %-ы Ҡояштан олораҡ&lt;ref&gt;{{Публикация
|1=статья
|автор=Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
|заглавие=The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way
|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
|язык=en
|издание=[[Science (журнал)|Science]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2004
|том=303
|номер=5654
|страницы=59—62
|doi=10.1126/science.1092322
|issn=0036-8075
|arxiv=astro-ph/0401024
|архив дата=2015-09-14
|архив=https://web.archive.org/web/20150914020900/http://www.sciencemag.org/content/303/5654/59
}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда бер төркөм ғалимдар башҡарылған киң компьютер моделләштереүҙәрен баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Публикация|статья
|автор=Rok Roškar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.
|заглавие=Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks
|ссылка=https://iopscience.iop.org/1538-4357/684/2/L79/
|язык=en
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]
|год=2008
|том=684
|номер=2
|страницы=L79—L82
|doi=10.1086/527546
|issn=0004-637X
|arxiv=0808.0206
}}.&lt;/ref&gt;, уларға ярашлы, исмаһам [[Ҡош юлы]] кеүек галактикаларҙа Ҡояш кеүек йондоҙҙар ҙур арауыҡҡа күсә алалар. Был галактиканың ҡайһы бер төбәктәре башҡа төбәктәргә ҡарағанда йәшәү барлыҡҡа килтерергә нығыраҡ яраҡлы тигән төшөнсәгә ҡаршы килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |title       = Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way
 |date        = 2008-09-15
 |publisher   = Newswise.com
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240806091755/https://d.newswise.com/articles/view/544325/
 |archive-date = 2024-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |title       = Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way
 |author      = Stephen Battersby.
 |date        = 2011-12-05
 |publisher   = [[New Scientist]]
 |lang        = en
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240418151638/https://www.newscientist.com/article/mg21228411-500-earths-wild-ride-our-voyage-through-the-milky-way/
 |archive-date = 2024-04-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Тереклек булыу зонаһында планеталар эҙләү ==
Тереклек булыу зоналарындағы планеталар ерҙән ситтәге тормошто һәм кешелек өсөн буласаҡ йорттарҙы эҙләгән ғалимдар өсөн бик ҡыҙыҡлы&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |title       = 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life
 |lang        = en
 |author      = Joe Palca
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = live
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240729044043/https://www.npr.org/2010/09/29/130215192/goldilocks-planets-temperature-just-right-for-life
 |archive-date = 2024-07-29
}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙән ситтәге аҡыллы тормош ихтималлығын билдәләргә тырышҡан Дрейк тигеҙләмәһенә, планеталы йондоҙ системаларында йәшәүгә яраҡлы планеталар һанын күрһәткән үҙгәртеүсе (''n &lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;'') инә. Тереклек булыу зонаһы экзопланеталарын (Ҡояш системаһына инмәгән планеталар) табыу был үҙгәреүсән өсөн ҡиммәттәрҙе аныҡларға ярҙам итә. Ғәҙәттән тыш түбән ҡиммәттәр [[Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы|Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһын]] раҫлай ала, ул Ерҙәге тормоштоң барлыҡҡа килеүенә бик үк ихтимал булмаған осраҡтар һәм ваҡиғалар серияһы килтергән тип раҫлай. Юғары ҡиммәттәр Коперниктың уртасалыҡ принцибын нығытыуы мөмкин: Златовласки планеталарының (тереклек булыу зонаһы планеталары) күп булыуы Ерҙең уникаль булмауын аңлата.

Йондоҙҙарҙың тереклек булыу зоналарында Ер ҙурлығындағы планеталарҙы эҙләү [[:ru:Кеплер (телескоп)|«Кеплер»]] миссияһының төп өлөшө булып тора, унда [[Телескоп|йыһан телескобы]] (2009 йылдың 7 мартында осоролған, UTC) йәшәү өсөн яраҡлы зоналарҙағы планеталарҙы тикшерергә һәм характеристика йыйырға ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Koch-Gould&quot;&gt;{{cite web
 |author      = David Koch; Alan Gould
 |title       = Overview of the Kepler Mission
 |url         = http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |publisher   = NASA
 |date        = 2009-03
 |access-date = 2009-04-02
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011150914/http://www.kepler.arc.nasa.gov/about
 |archive-date = 2007-10-11
 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апреленә ҡарата 1235 мөмкин булған планета табылған, уларҙан 54-е йәшәүгә яраҡлы зоналарҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Mike Wall
 |title       = Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds
 |url         = http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |publisher   = FOX News
 |date        = 2011-04
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |lang        = en
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121102183842/http://www.foxnews.com/scitech/2011/04/03/image-shows-1235-potential-alien-homeworlds/
 |archive-date = 2012-11-02
}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда тереклек булыу зонаһында раҫланған тәүге экзопланета — [[:ru:Kepler-22 b|Kepler-22 b]] асыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Иван Терехов
|title=Kepler-22b — первая в истории подтвержденная экзопланета в обитаемой зоне
|url=https://3dnews.ru/news/620949homeworlds/
|publisher=3dnews.ru
|date=2011-07-12
|access-date=2012-01-05
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда һары карлик HD 31527 тирәһендә йәшәү өсөн яраҡлы зонала планета табыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = M. Mayor, M. Marmier, C. Lovis, S. Udry, D. Ségransan, F. Pepe, W. Benz, J.-L. Bertaux, F. Bouchy, X. Dumusque, G. Lo Curto, C. Mordasini, D. Queloz, N. C. Santos
 |author-link    = 
 |datepublished = 2011-09-12
 |url           = http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |title         = The HARPS search for southern extra-solar planets XXXIV. Occurrence, mass distribution and orbital properties of super-Earths and Neptune-mass planets
 |format        = 
 |work          = 
 |publisher     = [[Arxiv.org]]
 |access-date    = 2013-03-07
 |lang          = en
 |description   = 
 |archive-date  = 2012-09-01
 |archive-url   = https://www.webcitation.org/6AMFH1KSP?url=http://arxiv.org/abs/1109.2497
 |url-status      = live
}}&lt;/ref&gt;.
2012 йылдың 3 февраленә ҡарата үҙ йондоҙҙарының йәшәүгә яраҡлы зоналарында булған дүрт ышаныслы раҫланған планета билдәле була&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons
 |url         = http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |lang        = en
 |publisher   = Planetary Habitability Laboratory
 |date        = 2012-02-02
 |access-date = 2024-08-06
 |url-status  = dead
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120701213049/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data
 |archive-date = 2012-07-01
}}&lt;/ref&gt;.


2015 йылдың 23 июлендә [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош йондоҙлоғонда]] Kepler-452 b экзопланетаһы табыла. Уның диаметры Ерҙекенән ни бары 60 %-ҡа ҙурыраҡ, шуға күрә ул беҙҙең планетаға элек асылған планеталар менән сағыштырғанда нығыраҡ оҡшаш. Планетаның йондоҙ тирәләй әйләнеш периоды 385 көн тәшкил итә, был шулай уҡ Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеш периодына бик яҡын&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|title=Новая Земля: обнаружена первая экзопланета, похожая на нашу
|lang=ru
|author=Дарья Желнина
|date=2015-07-23
|publisher=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]]
|access-date=2024-08-06
|url-status=dead
|archive-date=2016-03-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310232755/http://www.nat-geo.ru/universe/476151-novaya-zemlya-nasa-obnaruzhilo-pervuyu-ekzoplanetu-pokhozhuyu-na-nashu/
|deadlink=no
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 февралендә НАСА [[:ru:TRAPPIST-1|TRAPPIST-1]] ультраһыуыҡ карлик йондоҙо тирәләй әйләнгән ете экзопланета табыуы тураһында иғлан итә, уларҙан өсәүһе Ер ҙурлығында һәм шыйыҡ һыу булыу мөмкинлеге булған «йәшәү өсөн яраҡлы зонала» урынлашҡандар&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
|title=Astronomers discover 7 Earth-sized planets orbiting nearby star
|lang=en
|author=Ashley Strickland CNN
|publisher=CNN
|access-date=2024-08-06
|url-status=live
|archive-date=2017-02-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222181409/http://www.cnn.com/2017/02/22/world/new-exoplanets-discovery-nasa/index.html
}}&lt;/ref&gt;.

[[:ru:Gaia|Gaia]] йыһан телескобы 130 миллион йондоҙға тиклемге алыҫлыҡ һәм уларҙың яҡтыртылышы тураһында мәғлүмәттәрҙе аныҡлағандан һуң, [[:ru:Kepler|Kepler]] телескобы тапҡан 30 Ергә оҡшаш һәм йәшәүгә яраҡлы экзопланеталарҙан 12 планета (оптимистик баһалар буйынса) йәки 2 планета (улары иң пессимистик баһалар буйынса) 2018 йылда йәшәү өсөн яраҡлы зонала урынлашҡан Ергә оҡшаш донъя статусын һаҡлайҙар&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ Rocky? Habitable? Sizing up a Galaxy of Planets] {{Wayback|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/rocky-habitable-sizing-up-a-galaxy-of-planets/ |date=20181031000316 }}, Oct. 25, 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 Большинство «землеподобных и потенциально обитаемых планет» лишили этого статуса] {{Wayback|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3078089&amp;cid=2161 |date=20181110235957 }}, 31 октября 2018&lt;/ref&gt;.

TOI-700 d — үҙ йондоҙоноң йәшәүгә яраҡлы зонаһында урынлашҡан тәүге табылған [[:ru:Планеты земной группы|Ер төркөмө]] экзопланетаһы. Ул TESS телескобы ярҙамында транзит ысул менән асылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti |title=Телескоп TESS нашел первую планету размером с Землю в зоне обитаемости |lang=ru|access-date=2024-08-06|url-status=live|archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108161127/https://meduza.io/news/2020/01/07/teleskop-tess-nashel-pervuyu-planetu-razmerom-s-zemlyu-v-zone-obitaemosti}}&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
Йәшәү өсөн яраҡлы зона төшөнсәһен Ян Стюарт һәм Джек Коэн ''«Evolving the Alien»'' (''«Сит ил кешеһенең үҫеше»)'' китабында тәнҡитләйҙәр. Ике төп ҡаршылыҡ: бер яҡтан, [[Ерҙән ситтәге тереклек]] тирә-яҡ мөхит шарттарына Ерҙәге кеүек үк талаптарға эйә тип фараз ителә (&quot; углерод шовинизмы &quot; тип атала), икенсе яҡтан, йондоҙға яҡынлыҡтың планетала етерлек температура булдырыу өсөн берҙән-бер мөмкин булған ысул түгеллеге күҙ уңынан ысҡындырыла&lt;ref&gt;{{Публикация|книга
|заглавие=Evolving the Alien: The Science of Extraterrestrial Life
|автор=Jack Cohen, Ian Stewart
|allpages=388
|издательство=Ebury &amp; Vermilion
|издание=1st edition
|language=English
|isbn=978-0091879273
}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Юпитер юлдашы Европала ҙур, ярайһы уҡ эҫе ер аҫты һыулы океан бар тип иҫәпләнә, уның тәрәнлеге ер океандары тәрәнлеген хәтерләтә. Ерҙә экстремофилдар (тирә-яҡ мөхиттең айырыуса ҡаты шарттарында йәшәй һәм үрсей алған тере йән эйәләре, шул иҫәптән бактериялар һәм микроорганизмдар), мәҫәлән, [[аҡрын йөрөүсөләр]], булыуы, Европа иҫәпләнгән йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситтә булыуына ҡарамаҫтан, Европала тормош булыу мөмкинлеген бирә. Сатурндың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титан]]да тормош кислород-водород (һыу) түгел, ә метан нигеҙендә булыуы ихтимал. Астроном Карл Саган фекеренсә, Юпитер кеүек газ гиганттарында ла һыуһыҙ тормош булыуы мөмкин.

Вулкан әүҙемлегенең, һыу ташыу эффектының, планета массаһының һәм хатта радиоактив тарҡалыуҙың төрлө дәүмәлдәре планетаның йылылыҡ һәм нурланыш кимәленә йоғонто яһай һәм йәшәү зонаһы планеталарында йәшәү шарттарын насарайта. Ерҙәгегә оҡшаш тормош, бәлки, Европа шарттарына яраҡлаша алыр ине, әммә Европа дусар булған Юпитерҙың ҡөҙрәтле магнит ҡырынан килгән көслө нурланыш арҡаһында унда тормош булыуы ихтимал түгел. Шулай уҡ ваҡыт үткән һайын йәшәү өсөн яраҡлы зонанан ситкә сыҡҡан күк есемендә (мәҫәлән, газ гиганттарында, Титанда йәки Сатурндың икенсе юлдашы Энцеладта) тормош, иҫәпләүҙәр буйынса, был зонаға ингән есемдәрҙәгегә ҡарағанда, ихтималлыраҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html Изображение орбит планет относительно обитаемой зоны звезды]{{ref|en}}[https://web.archive.org/web/20120618085327/http://web.ipac.caltech.edu/staff/skane/hzgallery/gallery.html е] (англ.)
* [https://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog Каталог потенциально обитаемых экзопланет] (ингл.)
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Экзопланеталар]]
[[Категория:Астробиология]]
[[Категория:Ерҙән ситтәге тереклек эҙләү]]</text>
      <sha1>d7sr273qzyilr2f6o0mnpguhhhhv30z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флегрей яландары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200553</id>
    <revision>
      <id>1294827</id>
      <timestamp>2026-04-28T18:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Вулкан  |Исеме                   = Флегрей яландары   |Милли атамаһы          = it/Campi Flegrei  |Изображение             = Pozzuoli NASA ISS004-E-5376 added names.jpg   |Рәсем аңлатмаһы        = [[НАСА]]-ның юлдаштан төшөрөлгән һүрәте.  |Координаттар            = 40.8167/14.1333   |CoordScale             = 500000  |Тау системаһы           =    |Төпкө...</comment>
      <origin>1294827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20096" sha1="4jrml5chbmgfeom1xhkoglql2iiuq8e" xml:space="preserve">{{Вулкан
 |Исеме                   = Флегрей яландары
  |Милли атамаһы          = it/Campi Flegrei
 |Изображение             = Pozzuoli NASA ISS004-E-5376 added names.jpg
  |Рәсем аңлатмаһы        = [[НАСА]]-ның юлдаштан төшөрөлгән һүрәте.
 |Координаттар            = 40.8167/14.1333
  |CoordScale             = 500000
 |Тау системаһы           = 
  |Төпкөл йәки массив     = 
 |Вулкан формаһы          = [[Кальдера]]
  |Кратер диаметры        = 
  |Кратер тәрәнлеге       = 
  |Барлыҡҡа килеү осоро    = Урта [[плейстоцен]]
  |Һуңғы атылыуы          = 1538 йылдың сентябре
 |Бейеклеге               = 
  |Бейеклек сығанағы      = 
  |Сағыштырма бейеклеге   = 
  |Беренсе менгән кеше    = 
 |Ил                      = Италия
}}
'''Флегрей яландары''' ({{lang-it|Campi Flegrei}}, {{lang-grc|φλέγω}} — ''яныу'' һүҙенән&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=flegreo |title = flegreo |publisher = Garzantilinguistica |date = |access-date = 2016-09-20 |archive-date = 2017-12-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171231051457/http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=flegreo |url-status = live }}&lt;/ref&gt;) — [[Италия]]ла [[Неаполь]] ҡалаһынан көнбайыштараҡ, Поццуоли ҡултығы ({{lang-it|Golfo di Pozzuoli}}, [[Неаполь ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан ҙур вулкан районы. Ул көнбайыштан Мизено мороно ({{lang-it|Capo Miseno}}), ә көнсығыштан [[Посиллипо]] мороно ({{lang-it|Capo Posillipo}}) менән сикләнгән. Шулай уҡ бында [[Кума]] янындағы [[Тиррен диңгеҙе]] яр буйы һыҙаты, шулай уҡ [[Низида]], [[Прочида]], [[Вивара]] һәм [[Искья]] утрауҙары инә. 2003 йылда [[Милли парк|милли парк]] тип иғлан ителгән.
Әлеге ваҡытта Флегрей яландары диаметры 15 км булған кальдеранан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;Aprodov&quot;&gt;
{{книга
|автор = Апродов В.А.
|заглавие = Вулканы
|ссылка =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Мысль
|год = 1982
|страницы = 236—237
|страниц = 367
}}
&lt;/ref&gt;. Вулкан [[кальдера]]һы башлыса һыу аҫтында урынлашҡан; ул 24 кратерҙан һәм вулкан ҡалҡыулыҡтарынан тора. [[Гидротермаль процестар|Гидротермаль активлыҡ]] Lucrino, Agnano райондарында һәм [[Поццуоли]] ҡалаһы тирә-яғында күҙәтелә.
[[Сольфатара (вулкан)|Сольфатара]] вулканы районында вулкан газдары сығыуы күҙәтелә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Боронғо Рим мифологияһында Сольфатара ут аллаһы [[Вулкан (мифология)|Вулкан]]дың йорто тип һаналған.&lt;/ref&gt;.
Бында [[брадисейсм]] — [[магма камераһы]]ндағы процестар йоғонтоһонда ер ҡатламының яйлап күтәрелеүе һәм түбән төшөүе күренештәре күҙәтелә.

== Геология ==
[[Кальдера]] яҡынса 12 мең йыл элек боронғо [[стратовулкан]] урынында барлыҡҡа килгән. [[Вулканизм]]дың артабанғы үҫеше өс фазала үткән. Беренсе фазала кальдера сиктәренән тыш киң таралған [[трахит]] составындағы һоро [[туф]]тар тупланған. Икенсеһендә — һары, «неаполитан» тип йөрөтөлгән туфтар хасил булған. Өсөнсө фазала кальдера эсендә атылыуҙар булған, улар бөгөнгө көндә лә дауам итә&lt;ref name=&quot;Aprodov&quot;/&gt;.
{{iw|Поццуоли (залив)|Поццуоли|it|Golfo di Pozzuoli}} ҡултығының төньяҡ-көнбайыш ярында диаметры 3 км булған Аверно кратеры урынлашҡан, уның үҙәгендә, шартлау воронкаһында, [[Аверно]] күле ята. Был кратерҙың көньяҡ-көнсығыш ситендә 1538 йылда барлыҡҡа килгән {{iw|Монте-Нуово|Нуово|it|Monte Nuovo}} (133 м) вулкан конусы урынлашҡан. Авернонан төньяҡта диаметры 1,5 км булған Рушелло кратеры ята. Унан төньяҡ-көнсығышҡа табан диаметры 3–5 км булған ҡатмарлы Кварто кратеры урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта диаметры 2–3 км булған Пианура һәм Аньано кратерҙары бар. Уларҙан көнбайыштараҡ киң билдәле [[Сольфатара (вулкан)|Сольфатара]] кратеры урынлашҡан.
Был кратерҙар Флегрей яландарының ситтәре буйлап урынлашып, диаметры 12 км булған түңәрәк яһай. Эстә сағыштырмаса йәш һәм бәләкәй кратерҙар: Гауро, Спакката, Писани, Астрони, Чиглиани һәм башҡалар бар. Уларҙың диаметры 2 километрҙан артмай. Кальдеранан тыш, төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш ярыҡтар буйлап боронғо бәләкәй кратерҙар теҙелгән. Шулай, Поццуоли ҡултығының көнбайыш ярында Капона, Порто-Мисена, Баколл, Мофета кратерҙары бар. Был һыҙаттан көнбайыштараҡ, [[Тиррен диңгеҙе]] яры буйлап үткән ярыҡтарҙа кратерҙар сылбыры урынлашҡан: Торре-Фумо, Торре-Гавата, Фузара, Кума. Ошо уҡ ярыҡтар зонаһына емерелгән вулкан-утрау {{iw|Сан-Мартино (вулкан)|Сан-Мартино|it|Isolotto di San Martino}} ҡарай. Ҡултыҡтың көнсығыш ярында кратерҙар сылбыры һуҙыла: [[Низида]], Короглие, Санта-Тереза, Фуори-Гетта-Киайя&lt;ref name=&quot;Aprodov&quot;/&gt;.
Был урын халыҡ тығыҙ ултырған райондарҙағы һирәк территорияларҙың береһе булып тора, бында [[магма]] [[Географик ҡатлаам|ер өҫтөнә]] шул тиклем яҡын килә, хатта ер ҡатламы даими рәүештә яй вертикаль хәрәкәттәр — брадисейсмдар яһай&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;Регион Кампания. Изд-во Electa Napoli. 2005&lt;/ref&gt;. Шулай, [[Поццуоли]] ҡалаһының [[вулканик туф]]тан торған бейек ҡаяла урынлашҡан иҫке үҙәге — ''Рионе Терре'' 1970 һәм 1983 йылдарҙа ҡапыл күтәрелә, ә һуңынан яйлап һәм тигеҙ булмаған рәүештә түбән төшә башлай. Һөҙөмтәлә 10 мең кеше эвакуациялана һәм үҙ өйҙәренә кире ҡайтмай; был районға барыу тыйыла.

== Атылыуҙар тарихы ==
Яҡынса 40 мең йыл элек булған [[Флегрей яландарының супер-атылыуы]], геологик үлсәүҙәр буйынса Кавказдағы [[Казбек]] һәм Көньяҡ Карпаттағы [[Святая Анна (вулкан)|Святая Анна]] вулкандары атылыуы менән бер үк ваҡытта тиерлек булған, һәм ул «[[Вулкан ҡышы]]» башланыуына килтереп, [[Неандерталец|неандерталецтарҙың]] юҡҡа сығыуының бер сәбәбе булыуы ихтимал&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://antropogenez.ru/interview/159/ |title = Ни о каких контактах неандертальцев и сапиенсов в Европе говорить не приходится |lang = ru |website = antropogenez.ru |date = |access-date = 2016-02-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160221050935/http://antropogenez.ru/interview/159/ |archive-date = 2016-02-21 |url-status = live}} — [[Антропогенез.ру]]&lt;/ref&gt;. Яңы мәғлүмәттәргә ярашлы, 39 мең йыл элек Кампаниялағы атылыуҙан һуң Европа өҫтөндәге атмосферала көкөрт миҡдары артҡан, ул ҡояш яҡтылығын йотҡан һәм сәсрәткән, һөҙөмтәлә һауа температураһы 5—10° С-ҡа төшкән&lt;ref&gt;[[Наука и жизнь]], {{cite web |author = |url = https://www.nkj.ru/news/25628/ |title = Гибель неандертальцев: вулкан не виноват? |lang = ru |website = www.nkj.ru |date = |access-date = 2015-01-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150112225050/https://www.nkj.ru/news/25628/ |archive-date = 2015-01-12 |url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Атылыу ике стадиялы булған — беренсе атылыуҙан атмосфераға 50 км³ ҡаты киҫәксәләр ташланған, ә бөтә атылыуҙар серияһы 500 км³-ҙан ашыу ҡаты киҫәксә биргән. Вулкан тоҡомдары Көньяҡ Италиянан Көньяҡ Уралға тиклем төньяҡ-көнсығышҡа табан шына һымаҡ таралған. Улар Көньяҡ Италиянан алып Ҡара диңгеҙ буйына һәм Каспий диңгеҙенә тиклем 1,1 миллион км²-ҙан ашыу майҙанды көл менән ҡаплаған. Румынияға тиклем көл ҡатламының ҡалынлығы бер метрға тиерлек еткән. Көлдән үҫемлектәр тулыһынса һәләк булмаған ерҙәрҙә лә уларҙың үҫеүе ныҡ тотҡарланған. Унан һуң килгән һалҡын йылдарҙа хатта уртаса йәйге йылылыҡ та булмау сәбәпле, үҫемлектәрҙең йәшел массаһы үҫеүҙән туҡтаған, ә яҡтылыҡ етешмәүе фотосинтезға ҡамасаулаған. Көл яуған ваҡытта иҫән ҡалған хайуандар Италиянан алып Урал алдына тиклемге ҙур территорияны ташлап киткән. Флегрей яландарындағы атылыу һуңғы 200 мең йыл эсендә [[Европа тарихы|Европалағы]] иң ҡеүәтлеһе булған&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://thekievtimes.ua/tech/468799-uchenye-raskryli-kartinu-izverzheniya-sluchivshegosya-39-tys-let-nazad.html |url-status = dead |title = Учёные раскрыли картину извержения, случившегося 39 тыс. лет назад |access-date = 2017-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170326052126/http://thekievtimes.ua/tech/468799-uchenye-raskryli-kartinu-izverzheniya-sluchivshegosya-39-tys-let-nazad.html |archive-date = 2017-03-26 }}, 11 март 2016 йыл&lt;/ref&gt;.
Флегрей яландарында һуңғы атылыу 1538 йылдың 29 сентябрендә булған. Ул 6 октябргә тиклем дауам иткән һәм [[Шлак конусы|шлак конусы]] Монте-Нуовоның барлыҡҡа килеүенә килтереп.

== Туризм объекттары ==
Ер ҡатламы кимәле тирбәлеүе һөҙөмтәһендә, беҙҙең эраның I быуатында уҡ [[Луций Анней Сенека|Сенека]] тарафынан «диңгеҙҙәге ҡала» тип аталған ҡаланың яр буйы өлөшө 10 метрға тиклем тәрәнлеккә батҡан. Әлеге ваҡытта ул [[Туризм|туризм]] объектына әүерелгән, уны төбөнә иллюминаторҙар ҡуйылған махсус караптарҙан күҙәтергә мөмкин. Был — «һыу аҫты [[Помпеи|Помпеиҙары]]» тип йөрөтөлгән урын.
Поццуолиҙа шулай уҡ «Серапис ғибәҙәтханаһы» (беҙҙең эраның I—II быуаттарында төҙөлгән) тип аталған объект бар. Ул исемен бында табылған [[Эллинизм|эллинистик]] [[Серапис|алла]] һынынан алған, әммә ғәмәлдә был ҡаланың аҙыҡ-түлек баҙары булған, уның колонналарын диңгеҙ моллюскалары кимергән.
Беҙҙең эраға тиклем 520 йылда [[Греция колониялаштырыуы|грек колонистары]] тарафынан нигеҙләнгән һәм «ғәҙел идара итеү» тигәнде аңлатҡан Дикеархия ҡалаһы хәҙерге Поццуоли исемен римлыларҙан алған. Был атама бындағы һаҫыҡ парҙар сығарып торған ҡоҙоҡтар менән бәйле.
Ҡаланан алыҫ түгел ''Сольфатара'' (һуңғы рим осорондағы Sulpha Terra — «көкөртлө ер» һүҙенән) урынлашҡан — ул ғәмәлдә бер нисә [[фумарола]]нан торған һәм кешеләр йөрөй алған вулкан. Уларҙың иң ҙурыһы — 4000 йыл элек барлыҡҡа килгән ''Бокка гранде''. Ул температураһы 160 °C булған үтә ныҡ йылытылған пар сығанағы булып тора, пар составында [[сероводород]] еҫе сыҡҡан [[вулкан газдары]] бар. 2012 йыл аҙағында был кратерҙа ерҙең ныҡ деформацияланыуы башланған — ғалимдар асыҡлауынса, был беҙҙең планеталағы һирәк [[супервулкан]]дарҙың береһе&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://earth-chronicles.ru/news/2013-01-09-37577 |title = Проснулся известный итальянский Супервулкан |lang = ru |website = earth-chronicles.ru |date = |access-date = 2014-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201161520/https://earth-chronicles.ru/news/2013-01-09-37577 |archive-date = 2014-02-01 |url-status = live}} // earth-chronicles.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://news1tech.ru/kak-ustroena-zemlya-interesnoe-video/kak-ustroena-zemlya-sgorit-li-evropa-v-adu.html |url-status = dead |title = Как устроена Земля. Сгорит ли Европа в аду? |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201150614/http://news1tech.ru/kak-ustroena-zemlya-interesnoe-video/kak-ustroena-zemlya-sgorit-li-evropa-v-adu.html |archive-date = 2014-02-01 }} // [[Science Channel|Discovery Science]]&lt;/ref&gt;.

== Мифология ==
[[Файл:Флегрейские поля с текстом.jpg|460 px|мини|Неаполдең төньяҡ-көнбайыш районы һәм Флегрей яландары]]
'''Флегрей яландары''' (''Phlegraei Campi'', τά Φлеграία πεδία, ή Φλέгра, һүҙмә-һүҙ — «янған ер») — [[Боронғо грек мифологияһы]]нда вулканлы төбәк, бында [[гигантомахия]] — [[Зевс]] етәкселегендәге аллаларҙың (уларға [[Геракл]] ярҙам иткән) гиганттар менән алышы булған&lt;ref&gt;Ҡарағыҙ: Аполлоний Родосский. Аргонавтика III 232, 1222.&lt;/ref&gt;. Диодор аллаларҙың Геракл яғында һуғышыуына ышанмаған инде&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680001#006 |title = Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 6, 1 |lang = ru |website = ancientrome.ru |date = |access-date = 2014-04-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140401223901/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680001#006 |archive-date = 2014-04-01 |url-status = live}}; {{cite web |author = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680002#007 |title = II 7, 1 |lang = ru |website = ancientrome.ru |date = |access-date = 2014-06-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140629065250/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680002#007 |archive-date = 2014-06-29 |url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1454004000#sel=66:1,66:1 |title = Диодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 21, 5—7; V 71, 4 |access-date = 2018-12-16 |archive-date = 2020-03-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200301085225/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1454004000#sel=66:1,66:1 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.
Күрәһең, башта боронғо кешеләр был урынды [[Македония (өлкә)|Македония]]ның ҡайһылыр ерендә тип иҫәпләгән. Әммә [[Страбон]] Флегрей яландары тип [[Кума]] тирәһендәге, Везувий янындағы 13 километрлыҡ [[кальдера]]ны атаған&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1267762669#4-006 |title = Страбон. География V 4, 6 (C. 245) |access-date = 2013-04-12 |archive-date = 2013-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130426071941/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1267762669#4-006 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;. Был тигеҙлек [[Тиррен диңгеҙе]] яры буйлап Куманан [[Капуя]]ға тиклем һуҙыла. Неаполитан [[Кампания (өлкә)|Кампанияһының]] был һыҙаты шулай уҡ Laborinus Campus, Laborini Campi, Laboriae исемдәре менән дә билдәле булған — бәлки, был уның тупрағының ғәйәт уңдырышлы булыуына бәйлелер.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
'''Комментарийҙар'''
&lt;references group=&quot;прим.&quot;/&gt;
== Әҙәбиәт ==
{{ВТ-ЭСБЕ|Флегрейские поля}}
{{ВС}}
[[Категория:Италия вулкандары]]
[[Категория:Боронғо грек мифологияһында Италия]]
[[Категория:Супервулкандар]]
[[Категория:VEI-7 шкалаһы буйынса вулкандар]]
[[Категория:Йоҡлап ятҡан вулкандар]]</text>
      <sha1>4jrml5chbmgfeom1xhkoglql2iiuq8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Аэропорты Республики Косово</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200554</id>
    <revision>
      <id>1294840</id>
      <timestamp>2026-04-29T01:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Navbox |name   = Аэропорты Республики Косово |state  = {{{state|}}} |title  = {{Косово}} [[Косово Республикаһы]] [[Косово Республикһы аэропорттары исемлеге|аэропорттары]] |listclass = hlist  |group1 = Халыҡ-ара |list1  = *[[Приштина халыҡ-ара аэропорты|Приштина]]  |group2 = Неиспользуемые |list2  =  *Подуево-Бат...</comment>
      <origin>1294840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="965" sha1="0ze0zreap06cwcue6ts05fcco2djeaq" xml:space="preserve">{{Navbox
|name   = Аэропорты Республики Косово
|state  = {{{state|}}}
|title  = {{Косово}} [[Косово Республикаһы]] [[Косово Республикһы аэропорттары исемлеге|аэропорттары]]
|listclass = hlist

|group1 = Халыҡ-ара
|list1  =
*[[Приштина халыҡ-ара аэропорты|Приштина]]

|group2 = Неиспользуемые
|list2  = 
*[[Подуево-Батлава (аэродром)|Подуево-Батлава]]
*[[Джяковица (аэропорт)|Джяковица]]
*[[Приштина халыҡ-ара аэропорты|Приштина-Слатина]]

|belowstyle = padding:0.2em; line-height:1.3em;
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса аэропорттар|Косово]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Косово]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0ze0zreap06cwcue6ts05fcco2djeaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джяковица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200555</id>
    <revision>
      <id>1294842</id>
      <timestamp>2026-04-29T01:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{НП  |статус                  = Город  |русское название        = Джяковица  |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}  |подчинение              =   |территория в таблице    = {{НП в Косово}}  |странакарта             = Сербия   |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg  |флаг...</comment>
      <origin>1294842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5037" sha1="silymqsfqyjivwxaai83293rndcp79z" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Город
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Панорама Джяковицы
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономный край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;согласно [[административное деление Сербии|административно-территориальному делению Сербии]]&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Автономный край Косово и Метохия|Косово и Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Административно-территориальное деление Косова{{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковицкий округ|Джяковицкий]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;согласно [[Административно-территориальное деление Республики Косово|административно-территориальному делению Республики Косово]]&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Административно-территориальное деление Косова{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова, Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның административ үҙәге. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.</text>
      <sha1>silymqsfqyjivwxaai83293rndcp79z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294844</id>
      <parentid>1294842</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T02:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5038" sha1="h28e47bpvu08l8u025g2y0ddq3nr5zw" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Джяковица
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономный край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Косово һәм Метохия автономиялы крайы|Косово һәм Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Косовоның административ-территориаль бүленеше {{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковица округы|Джяковица]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Косовоның административ-территориаль бүленеше{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның административ үҙәге. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Свято-Троицкий собор (Джяковица)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>h28e47bpvu08l8u025g2y0ddq3nr5zw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294845</id>
      <parentid>1294844</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T02:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Косово ҡалалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1294845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5092" sha1="sun98b9pll3t3zvkpxbeft6ennkpt3f" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Джяковица
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономный край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Косово һәм Метохия автономиялы крайы|Косово һәм Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Косовоның административ-территориаль бүленеше {{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковица округы|Джяковица]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Косовоның административ-территориаль бүленеше{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның административ үҙәге. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Свято-Троицкий собор (Джяковица)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}
{{ВС}}

[[Категория:Косово ҡалалары]]</text>
      <sha1>sun98b9pll3t3zvkpxbeft6ennkpt3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294846</id>
      <parentid>1294845</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T02:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай уҡ ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1294846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="db6xc0xff4j8e6y4p9l5r1ndvhhiqti" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Джяковица
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономный край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Косово һәм Метохия автономиялы крайы|Косово һәм Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Косовоның административ-территориаль бүленеше {{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковица округы|Джяковица]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Косовоның административ-территориаль бүленеше{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның административ үҙәге. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Свято-Троицкий соборы (Джяковица)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}
{{ВС}}

[[Категория:Косово ҡалалары]]</text>
      <sha1>db6xc0xff4j8e6y4p9l5r1ndvhhiqti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294902</id>
      <parentid>1294846</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7483" sha1="931bpgihf9o54znxtkalcs3rlst35c9" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Джяковица
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономлы край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Косово һәм Метохия автономиялы крайы|Косово һәм Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Косовоның административ-территориаль бүленеше {{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковица округы|Джяковица]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Косовоның административ-территориаль бүленеше{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.

== Халҡы ==
1981 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 42 031 кеше йәшәгән: 38 116 [[албандар|албан]], 1731 [[сербтар|серб]], 1563 черногор, 247 [[мосолмандар|мосолман]], 132 [[сиғандар|сиған]], 84 югослав, 38 [[хорваттар|хорват]], 29 [[македондар|македон]], 28 [[словендар|словен]] һәм 5 [[венгрҙар|венгр]]&lt;ref&gt;{{публикация|заглавие=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije|издательство=Savezni zavod za statistiku|год=1981|ссылка=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf|том=1|страницы=399|страниц=441|архив дата=2016-03-04|архив=https://web.archive.org/web/20160304040602/http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 827 кеше йәшәгән: 20 233 [[рр|ир-ат]] һәм 20 594 [[ҡатын-ҡыҙ]]; 36 932 албан, 2897 «балҡан мысырҙары» (сиғандар), 435 сиған, 274 ашкали (сиғандар), 60 босний, 16 төрөк, 14 серб, 13 горан һәм 84 башҡа [[милләт]] вәкиле. 50 кеше үҙ милләтен күрһәтмәй, ә тағы 52 кешенең милләте билдәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://askdata.rks-gov.net/PXWeb/pxweb/en/askdata/askdata__14%20Census%20population__Census%202011__3%20By%20Settlements__2%20Popullsia%20e%20komunës%20së%20Gjakovës%20sipas%20vendbanimit/censusetn02.px/?rxid=b4d2f88b-5bb3-4b70-b925-4c390a128e7b|title=The population of the municipality of Gjakova according to settlement, gender and ethnicity 2011|website=Agjencia e Statistikave të Kosovës|access-date=2018-02-10|lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{| class='standard' align=&quot;center&quot; style=&quot;width:35%; height:50px&quot; border=&quot;1&quot;
! colspan=7 | Халҡы иҫәбе
|- class='bright'
! 1948
! 1953
! 1961
! 1971
! 1981
! 1991
! 2011
|-
| 15 190
| 17 065
| 21 368
| 31 281
| 42 031
| 59 008
| 40 827
|}

== Мәҙәниәте ==
{{Основная статья|Джяковица мәҙәниәте}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Свято-Троицкий соборы (Джяковица)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}
{{ВС}}

[[Категория:Косово ҡалалары]]</text>
      <sha1>931bpgihf9o54znxtkalcs3rlst35c9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294904</id>
      <parentid>1294902</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәниәте */</comment>
      <origin>1294904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="o4vhlhiic1r1bhodqnxqxcqdx9owxgn" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Джяковица
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономлы край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Косово һәм Метохия автономиялы крайы|Косово һәм Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Косовоның административ-территориаль бүленеше {{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковица округы|Джяковица]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Косовоның административ-территориаль бүленеше{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.

== Халҡы ==
1981 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 42 031 кеше йәшәгән: 38 116 [[албандар|албан]], 1731 [[сербтар|серб]], 1563 черногор, 247 [[мосолмандар|мосолман]], 132 [[сиғандар|сиған]], 84 югослав, 38 [[хорваттар|хорват]], 29 [[македондар|македон]], 28 [[словендар|словен]] һәм 5 [[венгрҙар|венгр]]&lt;ref&gt;{{публикация|заглавие=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije|издательство=Savezni zavod za statistiku|год=1981|ссылка=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf|том=1|страницы=399|страниц=441|архив дата=2016-03-04|архив=https://web.archive.org/web/20160304040602/http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 827 кеше йәшәгән: 20 233 [[рр|ир-ат]] һәм 20 594 [[ҡатын-ҡыҙ]]; 36 932 албан, 2897 «балҡан мысырҙары» (сиғандар), 435 сиған, 274 ашкали (сиғандар), 60 босний, 16 төрөк, 14 серб, 13 горан һәм 84 башҡа [[милләт]] вәкиле. 50 кеше үҙ милләтен күрһәтмәй, ә тағы 52 кешенең милләте билдәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://askdata.rks-gov.net/PXWeb/pxweb/en/askdata/askdata__14%20Census%20population__Census%202011__3%20By%20Settlements__2%20Popullsia%20e%20komunës%20së%20Gjakovës%20sipas%20vendbanimit/censusetn02.px/?rxid=b4d2f88b-5bb3-4b70-b925-4c390a128e7b|title=The population of the municipality of Gjakova according to settlement, gender and ethnicity 2011|website=Agjencia e Statistikave të Kosovës|access-date=2018-02-10|lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{| class='standard' align=&quot;center&quot; style=&quot;width:35%; height:50px&quot; border=&quot;1&quot;
! colspan=7 | Халҡы иҫәбе
|- class='bright'
! 1948
! 1953
! 1961
! 1971
! 1981
! 1991
! 2011
|-
| 15 190
| 17 065
| 21 368
| 31 281
| 42 031
| 59 008
| 40 827
|}

== Мәҙәниәте ==
{{Основная статья|Джяковица мәҙәниәте}}

== Транспорты ==
[[Джяковица (аэропорт)|Джяковица]] аэропорты бар.

== Туғандаш ҡалалары ==
Джяковица түбәндәге ҡалалар менән туғанлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған:
* {{флаг|США}} [[Форт-Додж (Айова)|Форт-Додж]], США&lt;ref name=kcrg&gt;{{cite web|title=TV9 travels to Iowa's Sister State Kosovo|url=https://www.kcrg.com/content/news/TV9-travels-to-Iowas-Sister-State-Kosovo-561756301.html|website=kcrg.com|publisher=KCRG|date=2019-10-04|access-date=2021-03-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109121316/https://www.kcrg.com/content/news/TV9-travels-to-Iowas-Sister-State-Kosovo-561756301.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{флаг|США}} [[Джеймстаун (Нью-Йорк)|Джеймстаун]], АҠШ
* {{флаг|Франция}} [[Лодев]], Франция&lt;ref&gt;{{cite web|title=Binjakëzohen Komuna Lodéve në Francë dhe Komuna e Gjakovës|url=http://www.ambasada-ks.net/fr/?page=1,8,89|website=ambasada-ks.net|publisher=Ambasada e Republikës së Kosovës në Paris|language=sq|date=2013-05-12|access-date=2021-03-09|archive-date=2020-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703103216/http://www.ambasada-ks.net/fr/?page=1,8,89|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{флаг|Албания}} [[Саранда]], Албания&lt;ref&gt;{{cite web|title=BINIAKËZIME {{!}} Miresevini ne faqen zyrtare te Bashkise Sarande|url=https://bashkiasarande.gov.al/biniakezime/|access-date=2021-09-13|language=sq|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610103415/https://bashkiasarande.gov.al/biniakezime/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Свято-Троицкий соборы (Джяковица)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}
{{ВС}}

[[Категория:Косово ҡалалары]]</text>
      <sha1>o4vhlhiic1r1bhodqnxqxcqdx9owxgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294906</id>
      <parentid>1294904</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәниәте */</comment>
      <origin>1294906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10026" sha1="36nlwb6n8omgpd7poityigws2fzmrnp" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Джяковица
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}&lt;br&gt;{{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}
 |подчинение              = 
 |территория в таблице    = {{НП в Косово}}
 |странакарта             = Сербия 
 |герб                    = Stema e Komunës Gjakovë.svg
 |флаг                    = Flag of Gjakova.png
 |изображение             = Gjakova 01.jpg
 |описание изображения    = Джяковица
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =23 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =26 |lon_sec = 00
  |CoordScale             = 
 |вид административной единицы = Автономлы край&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;
 |административная единица = [[Косово һәм Метохия автономиялы крайы|Косово һәм Метохия]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид региона             = 
 |регионкарта             = Косово
 |регион в таблице        = 
 | вид района = Косовоның административ-территориаль бүленеше {{!}} Округ
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |отображаемый район      = [[Джяковица округы|Джяковица]]&lt;ref name=&quot;KosAdm&quot;&gt;Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы&lt;/ref&gt;/[[Печский округ (Сербия)|Печский]]&lt;ref name=&quot;SerbAdm&quot; /&gt;
 |вид общины              = Косовоның административ-территориаль бүленеше{{!}}Община
 |община                  = Джяковица (община){{!}}Джяковица
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Адриан Гджини
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 521 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =360
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
|официальный язык-ref    = 
  |население              = 40 827
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 181 
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            =
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+381) 0390
 |почтовый индекс         = 50000
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = KS
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://kk.rks-gov.net/gjakove
}}
'''Джяко́вица'''&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-А}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|K-34-XV}}&lt;/ref&gt; (Гьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Иванова Юлия Владимировна
 |заглавие      = Северная Албания в XIX - начале XX в. : Общественная жизнь
 |ответственный = АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 253
 |страниц       = 256
}}&lt;/ref&gt;, Дьякова&lt;ref name=&quot;iva&quot; /&gt;; {{lang-sr|Ђаковица / Ðakovica}}; {{lang-sq|Gjakovë, Gjakova}}) — Метохия тарихи өлкәһендәге [[ҡала]]&lt;ref&gt;Сербияның административ-территориаль бүленеше буйынса Джяковица ҡала тибындағы тораҡ пункт булып тора ({{lang-sr|градско насеље}})&lt;/ref&gt; Шул уҡ исемле общинаның [[административ үҙәк|административ үҙәге]]. 2008 йылдан өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында тора.

== Халҡы ==
1981 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 42 031 кеше йәшәгән: 38 116 [[албандар|албан]], 1731 [[сербтар|серб]], 1563 черногор, 247 [[мосолмандар|мосолман]], 132 [[сиғандар|сиған]], 84 югослав, 38 [[хорваттар|хорват]], 29 [[македондар|македон]], 28 [[словендар|словен]] һәм 5 [[венгрҙар|венгр]]&lt;ref&gt;{{публикация|заглавие=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije|издательство=Savezni zavod za statistiku|год=1981|ссылка=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf|том=1|страницы=399|страниц=441|архив дата=2016-03-04|архив=https://web.archive.org/web/20160304040602/http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 827 кеше йәшәгән: 20 233 [[рр|ир-ат]] һәм 20 594 [[ҡатын-ҡыҙ]]; 36 932 албан, 2897 «балҡан мысырҙары» (сиғандар), 435 сиған, 274 ашкали (сиғандар), 60 босний, 16 төрөк, 14 серб, 13 горан һәм 84 башҡа [[милләт]] вәкиле. 50 кеше үҙ милләтен күрһәтмәй, ә тағы 52 кешенең милләте билдәһеҙ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://askdata.rks-gov.net/PXWeb/pxweb/en/askdata/askdata__14%20Census%20population__Census%202011__3%20By%20Settlements__2%20Popullsia%20e%20komunës%20së%20Gjakovës%20sipas%20vendbanimit/censusetn02.px/?rxid=b4d2f88b-5bb3-4b70-b925-4c390a128e7b|title=The population of the municipality of Gjakova according to settlement, gender and ethnicity 2011|website=Agjencia e Statistikave të Kosovës|access-date=2018-02-10|lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{| class='standard' align=&quot;center&quot; style=&quot;width:35%; height:50px&quot; border=&quot;1&quot;
! colspan=7 | Халҡы иҫәбе
|- class='bright'
! 1948
! 1953
! 1961
! 1971
! 1981
! 1991
! 2011
|-
| 15 190
| 17 065
| 21 368
| 31 281
| 42 031
| 59 008
| 40 827
|}

== Мәҙәниәте ==
{{Основная статья|Джяковица мәҙәниәте}}
Джяковицаның, тарихи ҡомартҡылары [[мәҙәниәт|мәҙәни]], [[дин|дини]] һәм социаль контексына ҡарап, өс төп категорияға бүленә. Ҡаланың үҙәк өлөшө көнсығышта Крена йылғаһы һәм көнбайышта Кабрати убаһы араһында барлыҡҡа килгән. Уның төп өлөшө тирәләй [[сауҙа]] һәм оҫталыҡ үҙәге — Иҫке баҙар булдырыла. 1900 йылға баҙарҙа 1000-гә яҡын предприятие урынлаша. Сауҙа каравандары күрше йылғаларҙы киҫеп үтерлек итеп күп һанлы [[күпер]]ҙәр төҙөлгән.

== Транспорты ==
[[Джяковица (аэропорт)|Джяковица]] аэропорты бар.

== Туғандаш ҡалалары ==
Джяковица түбәндәге ҡалалар менән туғанлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған:
* {{флаг|США}} [[Форт-Додж (Айова)|Форт-Додж]], США&lt;ref name=kcrg&gt;{{cite web|title=TV9 travels to Iowa's Sister State Kosovo|url=https://www.kcrg.com/content/news/TV9-travels-to-Iowas-Sister-State-Kosovo-561756301.html|website=kcrg.com|publisher=KCRG|date=2019-10-04|access-date=2021-03-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109121316/https://www.kcrg.com/content/news/TV9-travels-to-Iowas-Sister-State-Kosovo-561756301.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{флаг|США}} [[Джеймстаун (Нью-Йорк)|Джеймстаун]], АҠШ
* {{флаг|Франция}} [[Лодев]], Франция&lt;ref&gt;{{cite web|title=Binjakëzohen Komuna Lodéve në Francë dhe Komuna e Gjakovës|url=http://www.ambasada-ks.net/fr/?page=1,8,89|website=ambasada-ks.net|publisher=Ambasada e Republikës së Kosovës në Paris|language=sq|date=2013-05-12|access-date=2021-03-09|archive-date=2020-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703103216/http://www.ambasada-ks.net/fr/?page=1,8,89|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{флаг|Албания}} [[Саранда]], Албания&lt;ref&gt;{{cite web|title=BINIAKËZIME {{!}} Miresevini ne faqen zyrtare te Bashkise Sarande|url=https://bashkiasarande.gov.al/biniakezime/|access-date=2021-09-13|language=sq|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610103415/https://bashkiasarande.gov.al/biniakezime/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Свято-Троицкий соборы (Джяковица)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}
{{ВС}}

[[Категория:Косово ҡалалары]]</text>
      <sha1>36nlwb6n8omgpd7poityigws2fzmrnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Джяковица</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200556</id>
    <revision>
      <id>1294843</id>
      <timestamp>2026-04-29T02:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Джяковица|29 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="ddpm0vtmebrk2q30uqgsndeqe9f9l31" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Джяковица|29 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>ddpm0vtmebrk2q30uqgsndeqe9f9l31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Экзопланеты</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200557</id>
    <revision>
      <id>1294861</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Планеталар]] [[Категория:Экзопланетология]]</comment>
      <origin>1294861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="fd5a8hrc9306hdbfyjdzfhhq8b9ogie" xml:space="preserve">[[Категория:Планеталар]]
[[Категория:Экзопланетология]]</text>
      <sha1>fd5a8hrc9306hdbfyjdzfhhq8b9ogie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Экзопланеталар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200558</id>
    <revision>
      <id>1294863</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Планеталар]] [[Категория:Экзопланетология]]</comment>
      <origin>1294863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="fd5a8hrc9306hdbfyjdzfhhq8b9ogie" xml:space="preserve">[[Категория:Планеталар]]
[[Категория:Экзопланетология]]</text>
      <sha1>fd5a8hrc9306hdbfyjdzfhhq8b9ogie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Экзопланетология</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200559</id>
    <revision>
      <id>1294864</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Астрофизика]]</comment>
      <origin>1294864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="cxpumw3dwl46m86wzfhokxbzzeuh3ds" xml:space="preserve">[[Категория:Астрофизика]]</text>
      <sha1>cxpumw3dwl46m86wzfhokxbzzeuh3ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Астробиология</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200560</id>
    <revision>
      <id>1294865</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Биология бүлектәре]] [[Категория:Астрофизика һәм йәмғиәт]] [[Категория:Ерҙән ситтәге цивилизация]]</comment>
      <origin>1294865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="91s0migr4ql1q6bh7i7lbk5p2fstouh" xml:space="preserve">[[Категория:Биология бүлектәре]]
[[Категория:Астрофизика һәм йәмғиәт]]
[[Категория:Ерҙән ситтәге цивилизация]]</text>
      <sha1>91s0migr4ql1q6bh7i7lbk5p2fstouh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Астрофизика һәм йәмғиәт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200561</id>
    <revision>
      <id>1294866</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Астрономия һәм йәмғиәт]] [[Категория:Физика һәм йәмғиәт]] [[Категория:Астрофизика|йәмғиәт]]</comment>
      <origin>1294866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="5myby97dvbhf40x2fwrm0zvjsmr7ioi" xml:space="preserve">[[Категория:Астрономия һәм йәмғиәт]]
[[Категория:Физика һәм йәмғиәт]]
[[Категория:Астрофизика|йәмғиәт]]</text>
      <sha1>5myby97dvbhf40x2fwrm0zvjsmr7ioi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Физика һәм йәмғиәт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200562</id>
    <revision>
      <id>1294867</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Фән һәм йәмғиәт]] [[Категория:Физика|йәмғиәт]]</comment>
      <origin>1294867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="tdknb2icczdzdvwk6rfjcknttb9m4bd" xml:space="preserve">[[Категория:Фән һәм йәмғиәт]]
[[Категория:Физика|йәмғиәт]]</text>
      <sha1>tdknb2icczdzdvwk6rfjcknttb9m4bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ерҙән ситтәге тереклек эҙләү</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200563</id>
    <revision>
      <id>1294869</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ерҙән ситтәге цивилизация]] [[Категория:Эҙләү]]</comment>
      <origin>1294869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="2dpi2wp0ezavfn3yk1cpusb4a9wmp3z" xml:space="preserve">[[Категория:Ерҙән ситтәге цивилизация]]
[[Категория:Эҙләү]]</text>
      <sha1>2dpi2wp0ezavfn3yk1cpusb4a9wmp3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Эҙләү</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200564</id>
    <revision>
      <id>1294870</id>
      <timestamp>2026-04-29T05:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Методология]]</comment>
      <origin>1294870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="qt29o3kwnrt105koptbk0earc7ae6ki" xml:space="preserve">[[Категория:Методология]]</text>
      <sha1>qt29o3kwnrt105koptbk0earc7ae6ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Тереклек булыу зонаһы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200565</id>
    <revision>
      <id>1294875</id>
      <timestamp>2026-04-29T06:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Зона обитаемости|24 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3=космонавтика |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="lcuvjlbr03s63bjln38xgojcfupek0u" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Зона обитаемости|24 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3=космонавтика |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>lcuvjlbr03s63bjln38xgojcfupek0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтхи һалдат (хикәйә)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200566</id>
    <revision>
      <id>1294877</id>
      <timestamp>2026-04-29T07:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: '''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы Сәғит Агиштың 1957 яҙған хикәйәһе.  == Сюжеты == Ваҡиғалар үҙәгендә импералистик һуғыш яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заво...</comment>
      <origin>1294877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2918" sha1="bzuywbjpjyy4cisasv325f5hkz3iuuy" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы Сәғит Агиштың 1957 яҙған хикәйәһе.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә импералистик һуғыш яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Образдар системаһы ==

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>bzuywbjpjyy4cisasv325f5hkz3iuuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294878</id>
      <parentid>1294877</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T07:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2937" sha1="176gk6zitxm50ygopigpovhzl1aemym" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә импералистик һуғыш яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Образдар системаһы ==

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>176gk6zitxm50ygopigpovhzl1aemym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294879</id>
      <parentid>1294878</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T07:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3075" sha1="b50wgj7003ri8af12qt8u9avkpnk5xs" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә импералистик һуғыш яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Образдар системаһы ==

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>b50wgj7003ri8af12qt8u9avkpnk5xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294881</id>
      <parentid>1294879</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T08:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1294881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3184" sha1="b9hjoltyy0uykrx4ma14x326yf7eie9" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә импералистик һуғыш яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Образдар системаһы ==

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>b9hjoltyy0uykrx4ma14x326yf7eie9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294883</id>
      <parentid>1294881</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T09:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжеты */</comment>
      <origin>1294883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3227" sha1="g410g9dt0bc3fp9d7idp7jjmwufahoa" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Образдар системаһы ==

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>g410g9dt0bc3fp9d7idp7jjmwufahoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294886</id>
      <parentid>1294883</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T10:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5718" sha1="8u03dhxm60o7gp73ln29ouzog8qn3kc" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.
Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған яратылған аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә... Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>8u03dhxm60o7gp73ln29ouzog8qn3kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294887</id>
      <parentid>1294886</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стиль үҙенсәлектәре */</comment>
      <origin>1294887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5908" sha1="83kf66ox22ogpt2l9h2tsn1gdgqaa7n" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.
Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>83kf66ox22ogpt2l9h2tsn1gdgqaa7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294890</id>
      <parentid>1294887</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стиль үҙенсәлектәре */</comment>
      <origin>1294890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6190" sha1="t4nrvzfbknp0n47ei7dqt7rck1cr88s" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.
Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған.  Бығауҙың  йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>t4nrvzfbknp0n47ei7dqt7rck1cr88s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294894</id>
      <parentid>1294890</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стиль үҙенсәлектәре */</comment>
      <origin>1294894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6429" sha1="4izcio18qenhr6o9h8qn14k866ivwog" xml:space="preserve">'''Фәтхи һалдат''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>4izcio18qenhr6o9h8qn14k866ivwog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294896</id>
      <parentid>1294894</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6471" sha1="sw3smup0qpq60x4edhig2eqq5betjjp" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|Солдат Фатхи}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>sw3smup0qpq60x4edhig2eqq5betjjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294899</id>
      <parentid>1294896</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6475" sha1="bodcc3ktlyt9g6dmqfkzpldb79mvnbz" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru«|Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>bodcc3ktlyt9g6dmqfkzpldb79mvnbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294901</id>
      <parentid>1294899</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1294901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6475" sha1="f4vwf7cni1wmxkv6syle5cg8cfkirtf" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>f4vwf7cni1wmxkv6syle5cg8cfkirtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294903</id>
      <parentid>1294901</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стиль үҙенсәлектәре */</comment>
      <origin>1294903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6744" sha1="3cf02wq8am7zc05mnq67mja0lnlvm26" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>3cf02wq8am7zc05mnq67mja0lnlvm26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294907</id>
      <parentid>1294903</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1294907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7411" sha1="3vf1n0jae4feyzgt3pwoeo15xgo4d0d" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>3vf1n0jae4feyzgt3pwoeo15xgo4d0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294908</id>
      <parentid>1294907</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стиль үҙенсәлектәре */</comment>
      <origin>1294908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7822" sha1="cywg3rqufv96x1a1hf7llbn98i0bg0x" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора&lt;ref&gt;{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>cywg3rqufv96x1a1hf7llbn98i0bg0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294909</id>
      <parentid>1294908</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1294909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8032" sha1="48qsa2hxzx6ccinm70r9a3yxlqb7572" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора&lt;ref&gt;{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}
* {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>48qsa2hxzx6ccinm70r9a3yxlqb7572</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294913</id>
      <parentid>1294909</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжеты */</comment>
      <origin>1294913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8257" sha1="0maiszi3i75cba0uyzgjbdflcqlv2xi" xml:space="preserve">'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхине ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине&lt;ref&gt; {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}&lt;/ref&gt;. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был өсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора&lt;ref&gt;{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Зөлхизә тап әртистәр кеңек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт}}

== Тәнҡит ==

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}
* {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>0maiszi3i75cba0uyzgjbdflcqlv2xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деметер Надежда Георгиевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200567</id>
    <revision>
      <id>1294882</id>
      <timestamp>2026-04-29T08:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152802204|Деметер, Надежда Георгиевна]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1294882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10642" sha1="gt5lj1efmtu8378o9cpnszu63fmb0kx" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=Надежда Георгиевна Деметер|Оригинал имени=|Изображение=|Ширина=|Описание изображения=|Дата рождения=18.05.1953|Место рождения=Москва|Дата смерти=|Место смерти=|Гражданство={{USSR}} → {{RUS}}|Научная сфера=этнополитические и этнокультурные особенности европейских цыган, проблемы этничности и национальных меньшинств|Место работы=Центр европейских и американских исследований [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Института этнологии и антропологии РАН]]|Учёная степень={{Учёная степень|доктор|исторических наук}}|Учёное звание=|Альма-матер=[[Исторический факультет МГУ]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=специалист в области этнографии и истории цыган|Награды и премии=|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=}}'''Надежда Георгиевна Деметер''' ( [[18 май]] [[1953 йыл|1953]] &lt;ref name=&quot;Комиссия&quot;&gt;[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.&lt;/ref&gt;, [[Мәскәү]] ) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Тарих|тарихсыһы]], [[сиғандар]] этнографияһы һәм тарихы өлкәһендә белгес. Тарих фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Миклухо-Маклай]] [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|исемендәге Этнология һәм антропология институты]] эргәһендә эшләгән Европа һәм Америка тикшеренеүҙәре үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре. [[ЕИХО|ОБСЕ]] һәм Европа Советының сиғандар мәсьәләләре буйынса эксперты &lt;ref name=&quot;ИЭА&quot;&gt;[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&amp;in=view&amp;id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&amp;in=view&amp;id=69|date=20210812184859}}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Комиссия&quot; /&gt; . Рәсәй сиғандары федераль милли-мәҙәни автономияһының төбәк шураһы президенты &lt;ref name=&quot;Комиссия&quot; /&gt; &lt;ref&gt;[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Отечественные этнографы и антропологи. XX век.&lt;/ref&gt; .

== Тормош юлы ==
Атаһы — Г. С. Деметра (1923—2009), тарихсы, педагогия фәндәре докторы, Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы президенты.

1977 йылда Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетының этнография кафедраһын тамамлай. Шул уҡ йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Этнография институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Этнология һәм антропология институты) эшләй.

1988 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Этнография институтында “Кэлдэрари сиғандарының ғаилә йолалары (XIX-XX быуат аҙағы)” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Этнология һәм антропология институтында «Европа сиғандары: этномәҙәниәт тарихы мәсьәләләре (X—XX быуаттар)» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай &lt;ref name=&quot;ИЭА&quot;&gt;[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&amp;in=view&amp;id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&amp;in=view&amp;id=69|date=20210812184859}}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Комиссия&quot;&gt;[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.&lt;/ref&gt; .

== Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге . ==
Надежда Деметер Европа сиғандарының этносәйәси һәм этномәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе.

Сиғандарҙың этник тарихын, Европа сиғандарының һәм уларҙың төбәк төркөмдәренең йолаларын, килеп сығышын һәм үҫешен, тормошон һәм мәҙәниәтен өйрәнеү өлкәләрендә эшләй.

Социалистик режимдар ҡолағандан һуң яңы шарттарҙа этник һәм милли аҙсылыҡтар, шул иҫәптән Көнсығыш Европаның милли аҙсылыҡтары мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәр алып бара.

“Милли аҙсылыҡтарҙы хоҡуҡи тәьмин итеү” темаһы сиктәрендә социаль-ғилми эштәр алып бара &lt;ref name=&quot;ИЭА&quot;&gt;[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&amp;in=view&amp;id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&amp;in=view&amp;id=69|date=20210812184859}}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Комиссия&quot;&gt;[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Wayback|url=https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html|date=20210812184859}}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.&lt;/ref&gt; .

== Төп баҫмалары ==
{{Refbegin}}
* Цыгане: миф и реальность. — М., 1995.
* ''Деметер Н. Г., [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]]'' [http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд] / [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнологии и антрополгии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]; под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Деметера Г. С.]] — Воронеж, 2000. — 334 с.: ил. ISBN 5-89981-180-3
* Ромите: мит а реалность. — София: ИКТУС  ПРИНТ, 2005.
* Gypsiesс Encyclopaedia of World Cultures. Vol. Russia and Eurasia. Boston, 1994.
* Проблемы адаптации цыган в системе российского образования // в сборнике Европейская интеграция и культурное многообразие. — М., 2009.
* Цыгане // Народы России. Атлас культур и религий. — М., 2008.
* Занятия цыган как этнообразующий фактор // Культурологические исследования в Сибири за 2009 г.
* {{БРЭ}}
{{Refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://nazaccent.ru/person/13/ Статьи] на Национальный акцент.
* ''Деметер Н. Г.'' [https://www.youtube.com/watch?v=7OWuQKS3HGg История цыган в России]. Sinus. 02.09.2018.
[[Категория:Рәсәй этнографтары]]
[[Категория:Рәсәй тарихсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>gt5lj1efmtu8378o9cpnszu63fmb0kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Города Косова</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200568</id>
    <revision>
      <id>1294888</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигационная таблица |имя           = Города Косова |state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt; |заголовок     = [[Косовоҡалалары]] |класс_списков = hlist  |список1       = * [[Баня (ҡала, Сербия)|Баня]] * [[Витина (ҡала)|Витина]] * [[Вучитрн]] * [[Глоговац (ҡала)|Глоговац]] * [[Гнилане]] * Грачаниц...</comment>
      <origin>1294888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1612" sha1="18qvq7j9o10feemol3641o38l3l0at8" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|имя           = Города Косова
|state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок     = [[Косовоҡалалары]]
|класс_списков = hlist

|список1       =
* [[Баня (ҡала, Сербия)|Баня]]
* [[Витина (ҡала)|Витина]]
* [[Вучитрн]]
* [[Глоговац (ҡала)|Глоговац]]
* [[Гнилане]]
* [[Грачаница (Косово)|Грачаница]]
* [[Дечани]]
* [[Дженерал-Янкович]]
* [[Джяковица]]
* [[Драгаш]]
* [[Звечан]]
* [[Зубин-Поток]]
* [[Исток (Косово)|Исток]]
* [[Качаник]]
* [[Клина]]
* [[Клокот]]
* [[Косово-Поле (ҡала)|Косово-Поле]]
* [[Косовска-Каменица]]
* [[Косовска-Митровица]]
* [[Лепосавич]]
* [[Лешак]]
* [[Липлян]]
* [[Малишево]]
* [[Мамуша]]
* [[Ново-Брдо]]
* [[Обилич (ҡала)|Обилич]]
* [[Ораховац]]
* [[Партеш]]
* [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]]
* [[Подуево]]
* [[Призрен]]
* [[Приштина]]
* [[Ранилуг]]
* [[Србица]]
* [[Сува-Река]]
* [[Урошевац]]
* [[Штимле]]
* [[Штрпце]]
* [[Юник]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалалар исемлектәренең навигация ҡалыптары|Косово]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Косово географияһы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>18qvq7j9o10feemol3641o38l3l0at8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294891</id>
      <parentid>1294888</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1613" sha1="6ywfwh2yry0ljnmix0tu0xgwt4ug4yb" xml:space="preserve">{{Навигационная таблица
|имя           = Города Косова
|state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок     = [[Косово ҡалалары]]
|класс_списков = hlist

|список1       =
* [[Баня (ҡала, Сербия)|Баня]]
* [[Витина (ҡала)|Витина]]
* [[Вучитрн]]
* [[Глоговац (ҡала)|Глоговац]]
* [[Гнилане]]
* [[Грачаница (Косово)|Грачаница]]
* [[Дечани]]
* [[Дженерал-Янкович]]
* [[Джяковица]]
* [[Драгаш]]
* [[Звечан]]
* [[Зубин-Поток]]
* [[Исток (Косово)|Исток]]
* [[Качаник]]
* [[Клина]]
* [[Клокот]]
* [[Косово-Поле (ҡала)|Косово-Поле]]
* [[Косовска-Каменица]]
* [[Косовска-Митровица]]
* [[Лепосавич]]
* [[Лешак]]
* [[Липлян]]
* [[Малишево]]
* [[Мамуша]]
* [[Ново-Брдо]]
* [[Обилич (ҡала)|Обилич]]
* [[Ораховац]]
* [[Партеш]]
* [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]]
* [[Подуево]]
* [[Призрен]]
* [[Приштина]]
* [[Ранилуг]]
* [[Србица]]
* [[Сува-Река]]
* [[Урошевац]]
* [[Штимле]]
* [[Штрпце]]
* [[Юник]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалалар исемлектәренең навигация ҡалыптары|Косово]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Косово географияһы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ywfwh2yry0ljnmix0tu0xgwt4ug4yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалалар исемлектәренең навигация ҡалыптары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200569</id>
    <revision>
      <id>1294889</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалалар исемлеге ҡалыптары]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Ҡалалар| ]]</comment>
      <origin>1294889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="c9sca2atpa8j1i0akx9ibv6w08cxq8e" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалалар исемлеге ҡалыптары]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Ҡалалар| ]]</text>
      <sha1>c9sca2atpa8j1i0akx9ibv6w08cxq8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Косово географияһы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200570</id>
    <revision>
      <id>1294892</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|Косово]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа илдәр буйынса география|Косово]]</comment>
      <origin>1294892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="7r5uom9xzxrhic12o7y4qk0uz6caezx" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|Косово]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа илдәр буйынса география|Косово]]</text>
      <sha1>7r5uom9xzxrhic12o7y4qk0uz6caezx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294893</id>
      <parentid>1294892</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="252" sha1="8fr0a306sgsjut8rls94242ur01o998" xml:space="preserve">[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|Косово]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа илдәре буйынса география|Косово]]</text>
      <sha1>8fr0a306sgsjut8rls94242ur01o998</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Навигация ҡалыптары:Европа илдәре буйынса география</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200571</id>
    <revision>
      <id>1294895</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Категория шаблонов}}  [[Категория: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа географияһы|*]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа илдәре|*]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|•Евро]] [[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре буйынса география| ]]</comment>
      <origin>1294895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="8eok69abnyek79v3yybe91r9vfzfxzv" xml:space="preserve">{{Категория шаблонов}}

[[Категория:
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа географияһы|*]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Европа илдәре|*]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр буйынса география|•Евро]]
[[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре буйынса география| ]]</text>
      <sha1>8eok69abnyek79v3yybe91r9vfzfxzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре буйынса география</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200572</id>
    <revision>
      <id>1294898</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Европа географияһы|*]] [[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|•]] [[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре|*]]</comment>
      <origin>1294898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="amwny48u2ygxlmgit6kzpno5d3aiwqp" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Европа географияһы|*]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|•]]
[[Категория:Ҡалыптар:Европа илдәре|*]]</text>
      <sha1>amwny48u2ygxlmgit6kzpno5d3aiwqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1294900</id>
      <parentid>1294898</parentid>
      <timestamp>2026-04-29T11:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1294900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="2eu1e3g3mmcqb1ub17ps7key50s4ixo" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Европа географияһы|*]]
[[Категория:Ҡалыптар:Илдәр буйынса география|•]]
[[Категория:Ҡалыптар:Европа дәүләттәре|*]]</text>
      <sha1>2eu1e3g3mmcqb1ub17ps7key50s4ixo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косово һәм евро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200573</id>
    <revision>
      <id>1294911</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Карта присоединения к еврозоне}}  Косово Республикаһы 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә евроны үҙ валют...</comment>
      <origin>1294911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1461" sha1="fqivk8yueacj382w8upn0gahunzgvaq" xml:space="preserve">{{Карта присоединения к еврозоне}}

Косово Республикаһы 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә евроны үҙ валютаһы сифатында ҡабул итә; Шул уҡ ваҡытта Косово еврозонаның рәсми ағзаһы түгел.

== Һылтанмалар ==
{{reflist|group=lower-alpha}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==

* Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000).
* BQK (2010). 
* NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999.
* Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004.
* Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania.
* Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog.

{{Республика Косово в темах}}
{{Евро}}</text>
      <sha1>fqivk8yueacj382w8upn0gahunzgvaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Косово һәм евро</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200574</id>
    <revision>
      <id>1294912</id>
      <timestamp>2026-04-29T11:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Косово и евро|29 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=аҡса |тема2=евро |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1294912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="ff4o13bvaslmnvw4almgj5zrenvk4o4" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Косово и евро|29 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=аҡса |тема2=евро |тема3= |ил=Косово |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>ff4o13bvaslmnvw4almgj5zrenvk4o4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>