Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1776</id>
    <revision>
      <id>1295128</id>
      <parentid>1186909</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19762" sha1="nfsgmhf3gw1r5x7rd2nr3cdvrx0uclr" xml:space="preserve">[[File:Rami garipov.jpg|250px|thumb|upright|Рәми Ғарипов]]
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Ғарипов}}

'''Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы''' ([[12 февраль]] [[1932 йыл]] — [[20 февраль]] [[1977 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1992), [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. 1960 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1988, үлгәндән һуң). [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов 1932 йылдың 12 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) Салауат районы [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл ауылында]] тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 1946—1950 йылдарҙа Өфөнөң 9-сы урта мәктәбендә уҡый. Был уҡыу йорто 1956 йылдан 1-се республика мәктәп-интернаты булһа, 1991 йылда 1-се республика башҡорт гимназия-интернаты итеп үҙгәртелә, 1994 йылда уға халыҡ шағиры исеме бирелә һәм ул бөгөн [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]] тип атала.
* 1955 йыл — А. М. Горький исемендәге [[Әҙәбиәт]] институтын тамамлай;
* 1955—1959 йылдар — республика гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр;
* 1959—1964 йылдар — Салауат районында «Йүрүҙән» колхозы, «Һарғамыш» совхозы комсомол ойошмаһы секретары, район гәзитендә бүлек мөдире;
* 1964—1966 йылдар — [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]]ндә (Өфө ҡалаһы) әҙәби хеҙмәткәр;
* 1968—1972 йылдар — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]нда яуаплы секретарь.

== Әҙәби ижады ==
Рәми Ғарипов ижады матбуғатта 1950 йылдан күренә башлай. Уның «Йүрүҙән» исемле тәүге китабы 1954 йылда сыға. «Таш сәскә», «Һабантурғай йыры» шиғырҙар йыйынтыҡтарын Ғарипов тыуған тәбиғәтенә, яҡташтарына арнай. Унан һуңғы «Осоу», «Аманат», «Миләш-кәләш» йыйынтыҡтарында фәлсәфәүи лирика төп урын биләй. Халҡының тарихи яҙмышы, быуындарҙың рухи бәйләнеше тураһында уйланыуҙар, туған теленең һәм мәҙәниәтенең киләсәге өсөн борсолоу Ғарипов ижадының асылын билдәләй. Йыш ҡына ул халыҡ ижадының шиғри традицияларына мөрәжәғәт итә. Ҡобайыр жанрын тергеҙеүҙә һәм үҫтереүҙә Ғариповтың өлөшө айырыуса ҙур.

1957 йылда [[Туған тел (Рәми Ғарипов шиғыры)|«Туған тел»]] шиғырын ижад итә.

Рәми Ғарипов Пушкин, Лермонтов, Есенин, Блок, Гейне, Хәйәм, Рудаки, Ғамзатов шиғриәтен башҡорт теленә нәфис тәржемә итеү оҫтаһы булараҡ та киң билдәлелек яулай.

Совет милли сәйәсәтенә тәнҡит күҙлегенән ҡарағаны өсөн [[милләтселек]]тә ғәйепләнеп, эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә. Уның күп шиғырҙары шағир тере саҡта баҫылмайынса ҡала. 1964 йылда яҙылған «Табыныу» поэмаһы 1987 йылда ғына донъя күрә. 1988 йылда Рәми Ғариповҡа үлгәндән һуң Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә.

Уның шиғри юлдары афоризмдар булып, йыш [[тел]]гә алына. Мәҫәлән: «([[башҡорт]]) батшаларға башын эймәгәнде, башҡаларға ғына баш эймәҫ»; «Йөрәгендә халҡы булмағандың кеше булырға ла хаҡы юҡ» һ.б.

[[1977 йыл]]дың 20 февралендә вафат була, Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Китаптары ==
[[Файл:Rami Garipov museum 26.jpg|мини|справа|[[Рәми Ғарипов музейы|Рәми Ғариповтың&lt;br&gt; Арҡауылдағы йорт-музейы]]]]
* Йүрүҙән: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1954. — 48 бит.
* Таш сәскә: Лирика. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1958. — 160 бит.
* Һабантурғай йырҙары: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1964. — 104 бит.
* Осоу: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 128 бит.
* Аманат: Йырҙар, шиғырҙар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 144 бит.
* Горицвет: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 95 стр. {{ref-ru}}
* Миләш — кәләш: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 80 бит.
* Йондоҙло уйҙар. (Р. Бикбаевтың баш һүҙе менән.): Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 240 бит.
* Умырзая йыры. (Ғ. Хөсәйеновтың баш һүҙе менән.): Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 334 бит.
* Возвращение. (С предисловием М. Карима.): Стихотворения и поэма. Москва: «Современник», 1981. — 174 стр. {{ref-ru}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992)
* Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң).
* Салауат районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/district/honorary/607/ Муниципальный район Салаватский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане / Гарипов Рами Ягафарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203225752/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/district/honorary/607/ |date=2020-12-03 }}{{ref-ru}}{{V|14|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* Тормош иптәше ''Надежда Васильевна Ғарипова'' (ҡыҙ фамилияһы ''Друм''; —11.03.2009; сығышы менән Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһенең Новомосковск ҡалаһынан) башҡорт телен яҡшы белә. 
* Ике улы — [[Ғарипов Салауат Рәми улы|Салауат]] менән Азамат һәм бер ҡыҙы — Гөлнара. Олоһо Салауат — элемтәсе.

== Хәтер ==
[[File:Языусы Рами Гарипов.jpg|thumb|слева|Рәми Ғарипов ҡәбере&lt;br&gt; ([[Өфө мосолман зыяраты]])]]
* Рәми Ғарипов тамамлаған 1-се республика башҡорт гимназия-интернаты [[1994 йыл]]дан уның исемен йөрөтә.
* Шағирҙың тыуған төбәгендә — [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл ауылында]]—уның [[Рәми Ғарипов музейы|йорт-музейы]] асылған, уның алдына әҙиптең бюсы ҡуйылған.
* 1994 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тарафынан [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] ла булдырылған.
* Халыҡ шағиры исемендәге премия шулай уҡ уның тыуған яғы — [[Салауат районы]]нда ла бар, уны 1997 йылдан башлап район хакимиәте һәм райондың [[Йүрүҙән (гәзит)|«Йүрүҙән» газете]] биш йылға бер тапшыра.
* «Минең Рәми» бөтә [[Рәсәй]] шиғри марафоны уҙғарыла&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/815535/ Республика йәштәре халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуған көнө уңайынан флешмобҡа саҡыра. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 12 февраль]{{V|15|02|2016}}&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан]] йәштәре [[интернет]]та флешмоб ойоштора. Унда ҡатнашырға теләгән һәр кем шағирҙың яратҡан шиғырын яттан һөйләп, видеоға төшөрөп «Бәйләнештә» селтәренә һала&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;.
* 2017 йылдың ғинуар-февраль айҙарында Рәми Ғариповтың тыуған көнөнә арналған асыҡ республика тасуири уҡыусылар видеоконкурсы үтте. Бәйгеселәр әҙиптең шиғри әҫәрен йәки шағирға үҙе арнап яҙған шиғырҙы уҡып видеоға төшөрөрҙө һәм конкурс сәхифәһенә һалды. Конкурстың маҡсаты һәм бурысы – Башҡортостандың халыҡ шағиры ижадына республика һәм Рәсәй халҡының ҡыҙыҡһыныуын арттырыу, туған телгә һәм әҙәбиәткә һөйөү тәрбиәләү, тасуири уҡыусыларҙың башҡарыу оҫталығын күтәреү. Әҙәби проектты ойоштороусылар – Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы), Башҡортостан Яҙыусылар союзы, «Салауат Юлаев вариҫтары» төбәк йәмәғәт ойошмаһы, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернаты&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/948924/ Төбәктә Рәми Ғариповтың шиғырҙарын тасуири уҡыусылар видеоконкурсы уҙғарыла. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 24 ғинуар]{{V|24|01|2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2017 йылдың 12 февралендә Өфөлә халыҡ шағирының тыуыуына 85 йыл тулыуға арналған «Рәми Ғариповҡа 85 аҙым» әҙәби акцияһы уҙҙы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/958443/ Өфөләр Рәми Ғариповҡа 85 аҙым үтте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 13 февраль]{{V|13|02|2017}}&lt;/ref&gt;. 
* Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповҡа һәйкәл ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/962427/ Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповҡа һәйкәл ҡуйыла. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 20 февраль]{{V|27|02|2017}}&lt;/ref&gt;
* Дондағы Ростов ҡалаһында Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповты иҫкә алдылар&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/963426-v-rostove-na-donu-pochtili-pamyat-narodnogo-poeta-bashkortostana-rami-garipova/ В Ростове-на-Дону почтили память народного поэта Башкортостана Рами Гарипова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 22 февраль]{{ref-ru}}{{V|27|02|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповты иҫкә алалар&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1272605/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 12 февраль]{{V|14|02|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Режиссер [[Булат Йосопов]] Рәми Ғарипов тураһында «Шағир көндәлеге» исемле фильм төшөрҙө&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-04-25/v-ufe-zavershilis-s-yomki-filma-o-rami-garipove-dnevnik-poeta-2782707 В Уфе завершились съёмки фильма о Рами Гарипове «Дневник поэта». ИА «Башинформ», 25 апреля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|25|04|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 36-37 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|84532}}
{{commonscat|Rami Garipov museum}}
* [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]нда [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3422 Рәми Ғарипов әҫәрҙәре бүлеге]
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-02-15/mihail-chvanov-o-rami-garipove-v-moem-predstavlenii-on-vsegda-molodoy-2693161 Михаил Чванов о Рами Гарипове: «В моем представлении он всегда молодой». ИА «Башинформ», 15 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|16|02|2022}}
* [http://www.bashinform.ru/news/958350-rami-garipov-chelovek-i-grazhdanin-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta/ Рами Гарипов ‑ человек и гражданин (К 85-летию со дня рождения поэта). ИА «Башинформ», 12 февраля 2017 года]
* [[Әмир Әминев|Әминев Ә.]] Минең Рәми. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 9 май&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26292-mine-rmi.html «Башҡортостан» гәзите, 2017, 9 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524152640/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26292-mine-rmi.html |date=2017-05-24 }}{{V|11|05|2017}}&lt;/ref&gt;
* [http://www.myshared.ru/slide/499616/ Рами Ягафарович Гарипов. Народный поэт Башкортостана. Презентация]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{ref-ru}}
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/rami_garipov_chelovek_i_grazhdanin_k_80_letiju_so_dnja_rozhdenija/10-1-0-389 Рами Гарипов — человек и гражданин. Сайт Кугарчинской централизованной библиотечной системы].{{ref-ru}}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1729 Рами, начало пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102913/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1729 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.hrono.info/text/2007/alk02_07.html Мажит Алкин «Штрихи к Портрету Рами Гарипова]
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-05-02/rafik-salmanov-o-rami-garipove-mne-nravilis-ego-dovedennye-do-sovershenstva-stihi-2788410 Рафик Сальманов о Рами Гарипове: «Мне нравились его доведенные до совершенства стихи». ИА «Башинформ», 2 мая 2022 года]{{ref-ru}}{{V|2|05|2022}}  

{{Библиоинформация}}

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов]]</text>
      <sha1>nfsgmhf3gw1r5x7rd2nr3cdvrx0uclr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырымбур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4614</id>
    <revision>
      <id>1295105</id>
      <parentid>1282839</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T22:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61297" sha1="i23a21a7tu8cnl9o369erpifxsvloar" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Ырымбур (мәғәнәләр)}}
{{НП
 |статус = Ҡала, Рәсәй Федерацияһы субъекты үҙәге
 |русское название         = Ырымбур
 |оригинальное название    =  Оренбург
 |изображение =
 |төп исеме = Оренбург
 |ил =Рәсәй
 |герб = Coat_of_Arms_of_Orenburg.png
 |флаг = Flag of Orenburg.svg
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
  |lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 
  |lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 
 |CoordAddon              = region:RU_type:city(1100000)
 |CoordScale              = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&amp;lay=28&amp;id=2998
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = область
 |регион = Ырымбур өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = 
 |район = 
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 2 округ, 4 район
 |башлыҡ төрө = Ҡала хәкимиәте башлығы
 |башлыҡ = Юрий Мищеряков
 |нигеҙ һалыныу = 1743
 |беренсе телгә алыу = 1735
 |элекке исемдәре = {{НП-ПН|1938|Ырымбур|1957|Чкалов}}
 |статус (башлап) = 1743
 |майҙан = 753,7
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = урыҫ
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = {{ Население | Оренбург | тс }}
  |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Оренбург | г }}
  |тығыҙлыҡ = {{ #expr: ( {{ Население | Оренбург | ч }} / 259 round 2 ) }}
  |агломерация = 1130000
  |милли состав = [[Урыҫтар]] (83%) &lt;br /&gt; [[Татарҙар]] (7,7%) &lt;br /&gt; [[Ҡаҙаҡтар ]](2%) &lt;br /&gt;
[[Украиндар]] (1,97%) &lt;br /&gt; [[Башҡорттар]] (1,1%)
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = ырымбурлы, ырымбурлылар
 |ваҡыт бүлкәте =
 |почта индексы = 460000
 |почта индекстары = 
 |телефон коды = 3532
 |автомобиль коды = 56
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы =  53401
 |Commons-тағы категория = Orenburg
 |сайт                    = http://www.admin.orenburg.ru
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Ырымбур''' ({{lang-ru|Оренбу́рг}}) — [[Рәсәй]]ҙәге ҡала. [[Көньяҡ Урал]]да, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] менән [[Яйыҡ]] ҡушылған ерҙә урынлашҡан.

1744—1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙаҡ АССР-ының]] баш ҡалаһы, 1934 йылдан [[Ырымбур өлкәһе]]нең һәм бер үк ваҡытта [[Ырымбур районы]]ның үҙәге (составына инмәй).

== Тарихы ==
1735 йылда [[Ырымбур экспедицияһы]] нигеҙендә [[Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)|Ур]] йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы [[Яйыҡ]] буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.

1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, [[Яйыҡ|Яйыҡ йылғаһы]] буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. [[:tt:Ыр (елга)|Ыр]] тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне [[Орск]] тип атайҙар.

Шулай итеп, Ырымбур атамаһы [[:tt:Ыр (елга)|Ыр]] йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
===Губерна үҙәге (1744—1919)===
&lt;gallery&gt;
File:Банк Волжско-Камский.JPG|&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600293000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204035217/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600293000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Богадельня Ивановых с Володарского.JPG|&lt;ref&gt;[ http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600305000 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032801/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600305000 |date=2016-02-04 }}]&lt;/ref&gt;
File:Усадьба Еникуцева.JPG|Еникуцуев йорто&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610016000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204041332/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610016000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Городская усадьба Зарывнова А.И.png
File:Торговый дом.jpg|Сауза йорто. 1883 йыл&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600280000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204031931/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600280000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Дом, в котором в 1753-1767 гг. жил исследователь Оренбургского края П. И. Рычков.jpg| [[Рычков Пётр Иванович]] йорто
File:Городская усадьба Мякинькова (ЗАГС).JPG|Мякиньков йорто.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600320001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204045855/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600320001 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Embassy of the Emir of Bukhara in Orenburg.jpg|19 быуат йорто.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600304000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032335/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600304000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Гостиный двор (со двора).JPG|Гостиный двор.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610011000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204042401/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610011000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Банк Общества взаимного кредита (фасад).JPG|Банк 20-сы быуат башы
Файл: Tank tower. Orenburg.jpg | Еңеү проспектта Һыу менән тьәминь итеү башняһы, ХХ быуат архитектура һәйкәле
File:Неплюевский Кадетский корпус (с угла).JPG|[[Неплюев кадет корпусы]] йорто.
Рәсем:Karvahsarai.jpg|Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы йорто [[Каруанһарай]]. 1836—1842 йй. төҙөлә.
Рәсем: Мельница Юрова (Оренбург, улица Ташкентская, 56). -05.jpg|[[:ru: Паровая мельница Юрова|Василий Юров тирмәне]], 1903 йыл.
File:Башня водонапорная на территории локомотивного депо (Оренбург) -00.jpg| Локомотив деполаһы Һыу менән тьәминь итеү башняһы, ХХ быуат архитектура һәйкәле
File:Центральная электрическая станция. Оренбург. Современный вид фасада со стороны реки Урал..jpg| 1899 йылда ҡалала беренсе ток биргэн электр станцияһы&lt;ref name=&quot;mop.su&quot;&gt;[http://mop.su/?award=laureate&amp;id=5&amp;part=17&amp;laureate=598]&lt;/ref&gt;.
File:Бывшее здание Общества взаимного страхования (Оренбург, советская улица, 61).jpg| Страховщиктар йорто. 1914 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600051000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032236/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600051000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt; 
File:Гимназия мужская (Оренбург). Вид с перекрестка улиц Советская и Правды..jpg|Ир гимназияһы йорто. 1868-1869 ййылдар.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600311000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033300/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600311000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Цейхаус степного войска (Оренбург). Вид с перекрёстка ул. Рыбаковской и Паркового проспекта..jpg|Цейхаус йорто. Дала ғәскәре идаралығы йорто. 1855 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000065 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033739/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000065 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Управление оренбурской инженерной дистанции (Оренбург, Советская улица, 50).jpg|Инженер идаралығы йорто - ХХ быуат архитектура һәйкәле.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000068 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204044955/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000068 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Штаб инженерный и генеральный. Конюшни (Оренбург, Пролетарская улица, 9).jpg|Дала ғәскәре атлыҡсалар. 1836-1841 йылдар.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000066 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204042848/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000066 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Дворянское собрание Оренбург.JPG|Дворяндар йорто. 1836-1841 йылдар. Архитектор - А. Брюллов.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610015000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204041122/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610015000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Дом городской усадьбы Савиновой Л.В. в Оренбург.jpg|Савинова йорто. 1890-1905 йылдар.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600296000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033140/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600296000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:&quot;Дом городской усадьбы&quot; Оренбург, переулок Бухарский. IMG 6042.JPG|19 быуат архитектура һәйкәле.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600279000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032759/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600279000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Гостиница Бристоль Оренбург.JPG|Бристоль -1901 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600299000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204031701/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600299000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Реконструированная водоколонка. В Ленинском сквере, около Драмтеатра (Оренбург)..jpg|19 быуат архитектура һәйкәле.
File:Башня с курантами на здании гауптвахты (Оренбург)..jpg|Гаупвахта. 1856 йыл
File:Здание мельницы (Оренбургская область, Оренбург). Вид с улицы Орлова. -01.jpg|[[:ru: Паровая мельница Юрова|Василий Юров тирмәне]], 1903 йыл.
File:Службы холодные в Оренбург.jpg|Савельев йорто. 1850-сы йылдар.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295004 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204040841/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295004 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Здание инженерного и генерального штаба (Оренбург, Советская улица, 24). Вид из сквера им. Ленина..jpg|Генштаб йорто. 1836-1841 йылдар. Архитектор - А. Брюллов.
File:Здание инженерного и генерального штаба (Оренбург, Советская улица, 24), главный вход с улицы Советской..jpg|Генштаб йорто. 1836-1841 йылдар. Эске як.
File:Училище епархиальное.jpg|Епархия йорто. 1889 йыл.
File:Авиационное училище.png|Кадет корпусы йорто. 1871-1874 йылдар. 1955-1957 йй. йортта [[Гагарин Юрий Алексеевич]] укыны.
File:Мечеть.png|Хөсәйениә йорто. 1892 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610002002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033836/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610002002 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Каретник в Оренбурге.jpg|Зарывнова йорто. 1892 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600314002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204045241/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600314002 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Дом с мезонином в Оренбурге.jpg|Мезонин йорто. 1892 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204045628/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295002 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Возрождение старого города. Фото 2. IMG 6498.JPG|Йорт. 1850-сы йылдар.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000061] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204041722/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000061 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Флигель — больница.JPG|Йорт. 1882 йыл.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600294006 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032436/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600294006 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Гостиница &quot;Гранд отель&quot; в Оренбурге.jpg|Гранд-отель.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600321000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204043733/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600321000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Городская усадьба Чистозвонова В. В. (фасад главного дома, вид с улицы Советской) — 02.jpg|Чистозвонов йорто&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600310001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204030343/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600310001 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Дом доктора Войцеховича, где в клубе оренбургских большевиков обсуждались апрельские тезисы Ленина В.И..jpg|Войцехович йорто.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600021000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032439/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600021000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
File:Городская усадьба Мальнева Н. Ф. 2.jpg|Мальнев йорто.&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600302000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204030124/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600302000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

1744—1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.

1842 йылда ҡалала [[Башҡорт-мишәр ғәскәре|башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре]] идаралығы йорто [[Каруанһарай]] төҙөлә.

1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, [[Ырымбур (станция)|Ырымбур тимер юл вокзалы асыла]].

1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә&lt;ref name=&quot;mop.su&quot;/&gt;.

1890—1906 йылдарҙа [[:ru: Среднеазиатская железная дорога|Урта Азия тимер юлы]] төҙөлә.

1891—1920 йылдарҙа ҡалала [[Хөсәйениә мәҙрәсәһе]] эшләгән. Унда [[Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы|Сәғит Агиш]], [[Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы|Ғабдулла Амантай]], [[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы|Авзал Таһиров]] һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.

1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.

1905 йылда [[:ru: Среднеазиатская железная дорога|Урта Азия тимер юлы]] оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «[[Рәсәй тимер юлдары]]» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.

1905 йылда Татар театры асыла.

===Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары===
[[1917]] йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] үтә.

1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] үтә.

I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы [[Башҡорт мәркәз шураһы|Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын)]] төҙөү һәм [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/b_shuro.htm Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. III [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]нда [[Башҡорт хөкүмәте]] төҙөлә.

1919 йылда ҡалала [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. [[Каруанһарай]]–  [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ның]] беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.

1920 йылда ҡалала [[Ҡаҙағстан|Ҡырғыҙ АССР-ы]] төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.

1920—1925 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан]]дың беренсе баш ҡалаһы була.
1921—1936 йылдарҙа ҡалала [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]] булдырыла. Уны [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Бикбаев Баязит Ғаяз улы|Баязит Бикбай]] һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.

1920 йылдарҙа Ҡыҙылдар  ғәскәрендәге [[татарҙар]]ға һәм [[башҡорттар]]ға һәйкәл ҡуйыла.

===Урта Волга крайы составында (1929-1934)===
1929-1934 Ырымбур ҡалаһы {{comment|Урта Волга крайы|Средневолжский край }} составында була.

===Чкалов (1938-1957)===
&lt;gallery&gt;
File:Памятник В. И. Ленину на площади В. И. Ленина.png| Ленин һәйкәле
File:&quot;Братская могила жертв белогвардейского набега&quot;.JPG
File:Памятник В. П. Чкалову, набережная р. Урал.jpg|Ырымбурҙа Чкаловҡа һәйкәл, 1953 йылда куйылган
File:Братская могила красногвардейцев татар и башкир, погибших при защите Оренбурга принабеге дутовцев.jpg| Ҡыҙыл [[татарҙар]]ға һәм [[башҡорттар]]ға һәйкәл
File:Дом советов (Оренбург). -02.jpg|Советтар йорто.1930-сы йылдар &lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600042000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204040248/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600042000 |date=2016-02-04 }}&lt;/ref&gt;.
File:Драматический театр.png|Драма тетары йорто.1940-сы йылдар
File:Стела в честь основания Оренбурга.png|1967 йылда асылды&lt;ref&gt;[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600042000http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000022]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
File:&quot;Вечный огонь&quot; 02.JPG
File:Памятник павшим за советскую родину в годы гражданской и Великой Отечественной войн в Оренбурге.jpg
&lt;/gallery&gt;
1938—1957 йылдарҙа ҡала совет осоусыһы [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкалов]] исемен йөрөткән. Ләкин [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкалов]] Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.

1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла&lt;ref&gt;[http://orenshal.ru/ ]&lt;/ref&gt;, Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.

1941 йылда Ырымбурға [[Санкт-Петербург|Ленинградтан]] 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.pa-strela.com/index.php/ru/home/2009-03-19-09-06-32   сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105025400/http://www.pa-strela.com/index.php/ru/home/2009-03-19-09-06-32 |date=2015-01-05 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.federalspace.ru/1570/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622191854/http://www.federalspace.ru/1570/ |date=2016-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

===Ырымбур===

1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефть-газконденсатлы ятҡылығын асыу көнө&lt;ref&gt;[http://orenburg-dobycha.gazprom.ru/about/history/ Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты]&lt;/ref&gt; тип иҫәпләнә.

1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге [[Рәсәй селттәре|Рәсәй селтәре]]нең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).

1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелә.

1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелә. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылда өсөнсө өлөштәре сафҡа индерелә.

1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.

1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялары өсөн электр, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була&lt;ref&gt;[http://www.sbp-invertor.ru/content/view/168/139/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207183158/http://www.sbp-invertor.ru/content/view/168/139/ |date=2015-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Административ ҡоролошо ==
Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур Төньяҡ һәм Көньяҡ округтарына бүленә&lt;ref name=&quot;nsa1&quot;&gt;[http://www.admin.orenburg.ru/div26/6623/ Административные округа с официального сайта г. Оренбурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101155619/http://www.admin.orenburg.ru/div26/6623/ |date=2011-01-01 }}&lt;/ref&gt;:
Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленә.
Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй.
Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.

== Ырымбурҙың райондары ==
[[Беловка, Ырымбур|Беловка]], Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
* '''[[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]]''' ({{lang-ru|Берды}}) — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы&lt;ref&gt;[http://www.admin.orenburg.ru/town/sight/memorable_places_orenburg/settlement_berdy/ Посёлок Бёрды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701174930/http://admin.orenburg.ru/town/sight/memorable_places_orenburg/settlement_berdy/ |date=2014-07-01 }}&lt;/ref&gt;. Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяҡ-көнсығышында, [[Һаҡмар]] ярында ята. Бәрҙе исеме йылға атамаһынан бирелгән. Башҡорт телендә «бәрҙе» — балыҡ төрө&lt;ref&gt;[http://berdskasloboda.ru/o-berdax/ О Бердах]&lt;/ref&gt;.Ошо урында 1742 йылдан Бердская станицаһы урынлашҡан. [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр Һуғышы]] ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. [[Капитан ҡыҙы]] әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда [[Салауат Юлаев]] урамы бар.
* Маяк, '''Подмаячный''' — Ырымбурҙың [[Промышленный районы , Ырымбур|Промышленный]] районындағы [[биҫтә]]. Күп [[енәйәт]]тәр менән билдәле&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sometrouble.livejournal.com/512494.html|title=Оренбург: от Парижа до Китая|author=|date=|work=|publisher=Sometrouble.livejournal.com|accessdate=|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6I2bFfOJb|archivedate=2013-07-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://orenburg.rfn.ru/rnews.html?id=7593|title=Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное|author=Елена Кузнецова, Сергей Пронь.|date=|work=|publisher=Оrenburg.rfn.ru|accessdate=|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6I2bHJtSZ|archivedate=2013-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306004520/http://orenburg.rfn.ru/rnews.html?id=7593 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Новая слободка, Ырымбур|Новая слободка]] — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы&lt;ref&gt;[http://orenlit.ru/tvorchestvo/v-zerkale-istorii/novaya-slobodka-v-orenburge-i-eyo-zhiteli.html Гостиный двор журналы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826114519/http://orenlit.ru/tvorchestvo/v-zerkale-istorii/novaya-slobodka-v-orenburge-i-eyo-zhiteli.html |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.
*'''[[Беловка (Ырымбур районы)|Беловка]]'''—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торған&lt;ref&gt;[http://www.orenobl.ru/arh_dostopr/belovka.php Беловка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826113814/http://www.orenobl.ru/arh_dostopr/belovka.php |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt;. Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора&lt;ref&gt;http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII—IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора&lt;/ref&gt;. Административ яҡтан Көньяҡ округы Үҙәк районында урынлашҡан.
*'''[[Ростоши]]''' — Ырымбурҙын [[биҫтә]]һе. Район янында [[:ru:Ракетные войска стратегического назначения России|Рәсәйҙең стратегик ракета ғәскәрҙәренең]] [[:ru:31-я ракетная армия|31-й ракет армияһы]] урынлашҡан. Микрорайон [[1990]] йылда «[[Газпром етештереү Ырымбур|Оренбурггазпром]]» менән Старые Ростоши ауылында төҙөлә. [[Нежинское шоссеһы (Оренбург)|Нежинское шоссеһы]] артынан, [[Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты]] юлына барған янында ята. Бизнесс-кластағы 1500 [[коттедж]] бар&lt;ref name=&quot;Ростоши 20&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oren.ru/news/2521620/ |title=Микрорайону Ростоши 20 лет |author=|date=|work=|publisher=Орен.ру|accessdate=2012-06-26|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AwRBwVRY|archivedate=2012-09-25}}&lt;/ref&gt;. ''Ростоша'' — урыҫ теленән: уральская равнина, промытая весенней водой и разделяющая невысокие холмы (В. И. Даль). Урамдары: Цветной бульвар, Газпром, Берёзовая ростошь, Долинная, Раздольная, Ростошинская, Садовое Кольцо, Славы, Успенская, Черёмуховая. 2011 йылда биҫтәлә өлкә буйынса [[Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлыҡ|Сикте һаҡлау идаралығының]] Йорттар комплексы асыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/News/OfficialChronics/2011-11-15-13-55-36.html|title=В Оренбурге открыт комплекс зданий и сооружений Аппарата Пограничного управления ФСБ России по Оренбургской области|author=|date=|work=|publisher=Официальный портал Правительства Оренбургской области|accessdate=2012-06-26|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AwRFMpOt|archivedate=2012-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624023433/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/News/OfficialChronics/2011-11-15-13-55-36.html |date=2015-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Юғары уҡыу йорттары ==
* [[Ырымбур дәүләт аграр университеты]] 1930 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институты булараҡ асыла.
* [[Ырымбур дәүләт медицина академияһы]] Вөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында, 1944 йылда асыла.
* [[Ырымбур дәүләт менеджмент институты]] 1991 йылда асыла, 2015 йылда ябыла. [[Ырымбур дәүләт университеты]]на ҡушыла (реорганизация).
* [[Ырымбур дәүләт педагогия университеты]] 1919 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.
* [[Ырымбур дәүләт университеты]]
* Губкин ис.[[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]] Ырымбур филиалы
* [[Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты]]
* Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
* Һамар дәүләт тимер юлдар университетының Ырымбур институты
* Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), ябылған
* Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), ябылған
* [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]], ябылған.
* Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы(РАНХиГС) филиалы. 1998 йылда асыла.

== Сәнғәт һәм мәҙәниәт ==
* М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссёр [[Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы]])
* Дәүләт өлкә музыкаль комедия театры
* Ҡурсаҡ театры
* «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
* Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
* Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.&lt;ref&gt;[http://флап.рф/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8 Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428092311/http://xn--80avnr.xn--p1ai/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8 |date=2018-04-28 }}&lt;/ref&gt;

==География==
Ырымбур –[[Башҡортостан]]дын баш ҡалаһы [[Өфө]]гә иӊ яҡын сиктәш төбәктәр үҙәге.

== Климаты ==
Ырымбурҙың климаты  уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән &lt;ref name=&quot;admk&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.admin.orenburg.ru/div64/140/145/ |title=Администрация г. Оренбурга 5. Географическое положение. Климат |accessdate=2009-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100201174957/http://www.admin.orenburg.ru/div64/140/145 |archivedate=2010-02-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201174957/http://www.admin.orenburg.ru/div64/140/145 |date=2010-02-01 }}&lt;/ref&gt;. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15&amp;nbsp;°C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40&amp;nbsp;°C-ҡа етеүе мөмкин,  +5&amp;nbsp;°C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40&amp;nbsp;°C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.

Ырымбурҙың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:
* йыллыҡ уртаса [[температура]] — +5,0С,
* йыллыҡ уртаса [[Бофорт шкалаһы|ел тиҙлеге]] — 4,3 м/с
* йыллыҡ уртаса [[һауа дымлылығы]] — 68 %
{{Климат города
|Город_род=Ырымбурҙын
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/35121.htm Погода и климат]
| Янв_ср=−11.8        | Янв_ср_осад=29
| Фев_ср=−11.5        | Фев_ср_осад=22
| Мар_ср=−5.2         | Мар_ср_осад=25
| Апр_ср=6.9          | Апр_ср_осад=28
| Май_ср=15.2         | Май_ср_осад=30
| Июн_ср=20.6         | Июн_ср_осад=36
| Июл_ср=22.3         | Июл_ср_осад=41
| Авг_ср=20.3         | Авг_ср_осад=29
| Сен_ср=14.0         | Сен_ср_осад=26
| Окт_ср=5.9          | Окт_ср_осад=34
| Ноя_ср=-3.2         | Ноя_ср_осад=33
| Дек_ср=-9.5         | Дек_ср_осад=31
| Год_ср=5.3          | Год_ср_осад=364
| Янв_ср_мин=−15.5    | Янв_ср_макс=−8.0
| Фев_ср_мин=−15.7    | Фев_ср_макс=−7.2
| Мар_ср_мин=−9.3     | Мар_ср_макс=−0.8
| Апр_ср_мин=1.7      | Апр_ср_макс=12.8
| Май_ср_мин=8.5      | Май_ср_макс=22.1
| Июн_ср_мин=13.8     | Июн_ср_макс=27.5
| Июл_ср_мин=15.6     | Июл_ср_макс=29.0
| Авг_ср_мин=13.6     | Авг_ср_макс=27.4
| Сен_ср_мин=7.9      | Сен_ср_макс=20.9
| Окт_ср_мин=1.6      | Окт_ср_макс=11.2
| Ноя_ср_мин=−6.1     | Ноя_ср_макс=0.3
| Дек_ср_мин=−13.1    | Дек_ср_макс=−5.9
| Урт. йыл_мин=0.3      | Урт. йыл._макс=10.8
| Янв_а_макс=4.7      | Янв_а_мин=−43.2
| Фев_а_макс=5.8      | Фев_а_мин=−40.1
| Мар_а_макс=18.9     | Мар_а_мин=−36.8
| Апр_а_макс=31.3     | Апр_а_мин=−26.0
| Май_а_макс=36.5     | Май_а_мин=−5.7
| Июн_а_макс=39.8     | Июн_а_мин=−0.7
| Июл_а_макс=41.6     | Июл_а_мин=4.9
| Авг_а_макс=40.9     | Авг_а_мин=−0.9
| Сен_а_макс=38.0     | Сен_а_мин=−5.3
| Окт_а_макс=27.0     | Окт_а_мин=−19.8
| Ноя_а_макс=19.2     | Ноя_а_мин=−35.7
| Дек_а_макс=8.1      | Дек_а_мин=−39.2
| Йыл_а_макс=41.6     | Йыл_а_мин=−43.2
|}}

== Халыҡ үҙгәреүе ==
{{ Население | Оренбург }}

Милли составы.
2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы&lt;ref name=&quot;etnicheski&quot;&gt;[http://www.admin.orenburg.ru/background/Itogi_perepisi/ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927042259/http://www.admin.orenburg.ru/background/Itogi_perepisi/ |date=2012-09-27 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;prettytable&quot;
|-class=&quot;&quot;
!Халыҡ
!Һан, кеше
! милләтте әйткән кешеләрҙән %
|-
|[[урыҫтар]]
| align=&quot;right&quot; |444 470
| align=&quot;right&quot; |83,45 %
|-
|[[татарҙар]]
| align=&quot;right&quot; |41 451
| align=&quot;right&quot; |7,78 %
|-
|[[ҡаҙаҡтар]]
| align=&quot;right&quot; |10 796
| align=&quot;right&quot;|2,03 %
|-
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |10 502
| align=&quot;right&quot; |1,97 %
|-
|[[башҡорттар]]
| align=&quot;right&quot; |5 890
| align=&quot;right&quot; |1,10 %
|-
|[[әрмәндәр]]
| align=&quot;right&quot; |3 378
| align=&quot;right&quot; |0,63 %
|-
|[[мордвалар]]
| align=&quot;right&quot; |2 750
| align=&quot;right&quot; |0,52 %
|-
|башҡа милләттәр
| align=&quot;right&quot; |13 409
| align=&quot;right&quot; |2,52 %
|-
|Милләттен әйткән дөйөм халыҡ
| align=&quot;right&quot; |532 646
| align=&quot;right&quot; |100,0 %
|-
|Ырымбурҙа йәшәүсе дөйөм халыҡ
| align=&quot;right&quot; |548 331
|-
|Ырымбур ҡала округында йәшәгән дөйөм халыҡ
| align=&quot;right&quot; |563 900
|-
|}

== Транспорты ==
Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала [[Һамар]]ға, [[Орск]]ийға, [[Уральск]]ийға, Аҡтүбәгә, [[Өфө]]гә барған юлдар киҫешә. Ҡала аша федераль юл [[Ҡазан (ҡала)]] — Ырымбур — [[Аҡбулаҡ районы|Аҡбулак]] — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.

Поездар Мәскәүгә, Екатеринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкәккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары [[Новосергиевка районы|Новосергиевка]], [[Аҡбулаҡ районы|Аҡбулаҡ]], [[Ҡыуандыҡ районы|Ҡыуандыҡ]], [[Һарыҡташ районы|Һарыҡташ]], [[Һаҡмар районы|Һаҡмарға]] йөрөй.

Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм [[Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты|Гагарин исемендәге аэропорт]]. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлгән.
===Ырымбур тимер юл вокзалы===
'''Ырымбур станцияһы''' — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексәһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1.
Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]] Ырымбур станцияһының беренсе пассажиры тип һанала.
&lt;div class=&quot;NavFrame collapsed&quot;&gt;
  &lt;div class=&quot;NavHead&quot;&gt;Рейстар &lt;/div&gt;
  &lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{|  border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;&quot;
|-
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: px solid gray;&quot; | '''№ '''
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: px solid gray;&quot; | '''Маршрут'''
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: px solid gray;&quot; | '''№'''
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: px solid gray;&quot; | '''Маршрут'''
|-
| 5 || [[Ташкент]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 6 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Ташкент]]
|-
| 17 || [[Бишкек 2|Бишкек]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 18 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Бишкек 2|Бишкек]]
|-
| 27 || [[Бишкек 2|Бишкек]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 28 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Бишкек 2|Бишкек]]
|-
| 31 &quot;Оренбуржье&quot; || Ырымбур — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 32 &quot;Оренбуржье&quot; || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — Ырымбур
|-
| 107 || [[Астана]] — [[Киев]] || 108 || [[Киев]] — [[Астана]]
|-
| 113 || [[Силәбе]] — [[Кисловодск (станция)|Кисловодск]] || 114 || [[Кисловодск (станция)|Кисловодск]] — [[Силәбе]]
|-
| 121 || [[Екатеринбург-Пассажирский|Екатеринбург]] — Ырымбур || 122 || Ырымбур — [[Екатеринбург-Пассажирский|Екатеринбург]]
|-
| 131 || [[Орск (станция)|Орск]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 132 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Орск (станция)|Орск]]
|-
| 241* || [[Иркутск-Пассажирский|Иркутск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 242* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Иркутск-Пассажирский|Иркутск]]
|-
| 249* || [[Новокузнецк (станция)|Новокузнецк]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 250* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Новокузнецк (станция)|Новокузнецк]]
|-
| 251* || [[Барнаул (станция)|Барнаул]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 252* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Барнаул (станция)|Барнаул]]
|-
| 269* || [[Благовещенск (станция)|Благовещенск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 270* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Благовещенск (станция)|Благовещенск]]
|-
| 273* || [[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 274* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]]
|-
| 343 || [[Силәбе]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 344 || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Силәбе]]
|-
| 365/366 || [[Силәбе]] — [[Ташкент]] || 365/366 || [[Ташкент]] — [[Силәбе]]
|-
| 381/382 || [[Өфө (станция)]] — [[Ташкент]] || 381/382 || [[Ташкент]] — [[Өфө (станция)]]
|-
| 483* || [[Астана]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 484* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Астана]]
|-
| 519* || [[Орск (станция)|Орск]] — [[Анапа (станция)|Анапа]] || 520* || [[Анапа (станция)|Анапа]] — [[Орск (станция)|Орск]]
|-
| 545* || [[Орск (станция)|Орск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 546* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Орск (станция)|Орск]]
|-
| 629 || Ырымбур — [[Самара (станция)|Самара]] || 630 || [[Самара (станция)|Самара]] — Ырымбур
|}
{{clear}}
  &lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Trainstation orenburg.jpg| [[Ырымбур (станция)|Ырымбур вокзалы]]
File:Главные железнодорожные мастерские на станции Оренбург (1901).jpg |[[Ырымбур (станция)|Ырымбур станцияһы]] оҫтаханалары, 1901 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Ырымбурҙың мәсеттәре ==
{{шуҡ|Ырымбур тарихи мәсеттәре}}
# Меновнин мәсете — 1930 йылда ябыла, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
# ''1-се йәмиғ мәсете'' — 1930 йылда ябыла, йортта кешеләр йәшәй
# [[Каруанһарай]] (''2-се йәмиғ мәсете'')
# Ырымбур Үҙәк мәсете (''3-сө йәмиғ мәсете'')
# ''4-се йәмиғ мәсете''—1930 йылда ябыла., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
# Сөләймәниә мәсете (''5-се йәмиғ мәсете'')
# [[Хөсәйениә мәсете]] (''6-сы йәмиғ мәсете'')
# [[Рамаҙан мәсете (Ырымбур)]] (''7-се йәмиғ мәсете'')
[[Файл:Stamp of Russia 2013 No 1715 Orenburg shawl.jpg|thumb|right|Ырымбур мамыҡ шәле &lt;small&gt;[[Рәсәй Почтаһы]] маркаһы, 2013 йыл, {{ЦФА|1715}}&lt;/small&gt;]]

== Сәнәғәт ==
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
# Полимер торбалар заводы
# [[Интер РАО ЕЭС]]тын федераль селттәр компанияһы филиалы
# [[Башнефть]]тең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
# «Гидропресс» [[ААЙ|Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте]]
# «Нефтемаслозавод» [[ААЙ|Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте]]
# «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте («[[Росводоканал]]» холдингы составында)

== Ырымбур менән бәйле шәхестәр ==
* Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, [[Советтар Союзы Геройы]]
* Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ [[беллетрист]] һәм [[критик]]
* Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — [[ҡаҙаҡ]] йәмәғәтсеһе, ғалим.
* Бардин Гарри Яковлевич — СССР режиссёр-мультипликаторы
* Берг Аксель Иванович — СССР адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, [[Рәсәй Федерацияһы Ҡурғау министрлығы|СССР-ҙын Ҡурғау министры]] урынбаҫары.
* [[Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы]] - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
* Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
* Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
* Броневой Леонид Сергеевич — СССР актёры
* Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, [[Ырымбур дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры (1971—1983)
* Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
* [[Гагарин Юрий Алексеевич]], Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
* Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
* Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
* Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
* [[Даль Владимир Иванович]], урыҫ языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
* Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — [[ҡаҙаҡ]] революционер
* Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
* Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
* [[Дутов, Александр Ильич|Дутов Александр Ильич]] (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман 
* [[Муса Йәлил|Йәлил Муса]] - татар яҙыусыһы, совет шағиры. [[Ырымбур өлкәһе]]ндә тыуып, Ырымбурҙа [[Хөсәйениә мәсете|Хөсәйениә мәҙрәсәһе]]ндә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны. 
* [[Фәрит Иҙрисов]], Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]] авторы Ырымбурҙа тыуҙы.
* Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
* [[Кузнецов, Сергей Борисович|Кузнецов Сергей Борисович]] —композитор
* Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
* [[Мартынюк, Георгий Яковлевич|Мартынюк Георгий Яковлевич]] — актёр 
* [[Мильков, Фёдор Николаевич]] —географ, ландшафтовед. 
* [[Перовский, Василий Алексеевич|Перовский Василий Алексеевич]] —губернатор 
* [[Поляничко, Виктор Петрович|Поляничко Виктор Петрович]] — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
* [[Пряников, Александр Алексеевич|Пряников Александр Алексеевич]] — телеведущий, шоумен
* [[Раевский, Иосиф Моисеевич|Раевский Иосиф Моисеевич]] (1901—1972) — актёр, режиссёр 
* [[Ростропович Мстислав Леопольдович]] —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән. 
* [[Семёнов Григорий Михайлович]] (1890—1946) — казак атаманы 
* [[Сёмин Юрий Павлович]] — СССР футболисты
* [[Фёдоров Евграф Степанович]] —минералог
* [[Филатова Людмила Павловна]] — опера йырсыһы
* [[Владимир Флейшер|Флейшер, Владимир Натанович]] 
* [[Черномырдин Виктор Степанович]] - Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «[[Газпром етештереү Ырымбур|Ырымбур газ етештереү заводы]]» директоры булып эшләгән.
* Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
* [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы]] (1855-1933) - төркиәтсе, башҡорт этнографы.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Drama theatre. Orenburg.jpg|М. Горький исемендәге драма театры
Файл:Orenburg Main mosque.jpg|Ырымбурҙын собор мәсете
Файл:Orenburg Ramazan mosque.jpg|Рамазан мәсете
Файл:Bridge_in_Orenburg.jpg |[[Яйыҡ]] аша [[күпер]]
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ карағыҙ ==
* [[Ырымбур экспедицияһы]]
* [[Ырымбур губернаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.orenburg.ru/ Ырымбур хакимиәте сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050921211210/http://www.orenburg.ru/ |date=2005-09-21 }}
* [http://www.spravedlivo-online.ru/communication/blog/blog.php?page=post&amp;blog=spr-online&amp;post_id=13131 «Ырымбур миңә ғаилә һәм ҡанат бирҙе», Ю. Гагарин]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://orenburg.jsprav.ru/muzei/ Ырымбур Музейы]
* [http://www.orenbash.ru/ Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616081336/http://orenbash.ru/ |date=2013-06-16 }}
* [http://www.dissercat.com/content/bashkiry-vostochnogo-orenburzhya-istoriya-rasseleniya-rodoplemennaya-struktura-khozyaistvo Ырымбур өлкәһенең көнсығышы башҡорттары ]
* [https://timeskaner.ru/russia/orenburg.html Теүәл ваҡытын ырымбурҙа]
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}
{{ Ырымбур}}

[[Категория:Ырымбур губернаһы]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Ырымбур]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>i23a21a7tu8cnl9o369erpifxsvloar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шматько Николай Гаврило улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5477</id>
    <revision>
      <id>1295096</id>
      <parentid>1288386</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T19:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7844" sha1="ig3swek7kk36mt25ngs8zjc19xe48wr" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Шматько Николай Гаврило улы
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = Timoshenko Shmatko.jpg
 |ширина               = 200 px
 |описание изображения = Николай Шматько һәм уның «Украин Аврораһы» скульптураһы
 |описание             = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = скульптор
 |дата рождения        = 17.8.1943
 |место рождения       = Донецк өлкәһе, Украина ССР
 |гражданство          = {{USSR}} → {{UKR}}
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 = [http://www.kingofmarble-shmatko.com/ Мраморная скульптура Николая Шматько]
 |викисклад            = 
}}
'''Николай Гаврило улы Шматько''' ({{lang-uk|Микола Гаврилович Шматько}}; [[17 август]] [[1943 йыл]], Украина ССР-ы, Донецк өлкәһе) — [[Украина|украин]] рәссамы һәм скульпторы. Әлеге ваҡытта ике улы менән [[Украина]]ла йәшәй һәм ижад итә.

750 һәйкәл ([[барельеф]], горельеф, скульптура) һәм 500 тирәһе рәсем эшләгән.

«Шматько һәм улдары» галереяһында күрһәтелгән автор коллекцияһында 70 скульптура һәм 300 тирәһе рәсем ([[живопись]], [[графика]]) күргәҙмәгә ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://www.kingofmarble-shmatko.com/ Мраморная скульптура Короля мрамора Николая Шматько]&lt;/ref&gt;.

[[2000]] йылдан башлап ул Мәскәү Донья Цивилизация Институтының рәссам ижады кафедраһы профессоры.

[[Файл:Svyatogorskaya Blessed Virgin by Nicolai Shmatko.jpg|thumb|220px|right|[[Изге-Успен Изге-Тау Лавраһы]]ндағы «Святогорская Богородица» скульптураһы]] [[2004]] йылда Шматько үтенес буйынса Донецк өлкәһе Изге-Тау Лавраһы өсөн «Святогорская Богородица»&lt;ref&gt; {{lang-ba|Изге-Тау Богородицаһы}}&lt;/ref&gt; скульптураһын ижад итә. Богородица скульптураһы ҡуйылғас, реставрация эштәренән һуң Лавра яңынан асыла.

[[2005]] йылда Полтава өлкәһе Келеберда ауылында Успение сиркәүе яңынан төҙөлгән, унда Шматьконың «[[Ғайса|Христосты]] тәрегә ҡаҙаҡлау» ({{lang-ru|Распятие Христа}}) скульптураһы ҡуйылған.

== Премиялар ==
Православ Сиркәүендә ижады һәм «Святогорская Богородица» скульптураһы өсөн Николай Шматько Нестор-летописец орденын яулай.

== Музейҙарға ҡуйылған әҫәрҙәре ==
[[Файл:soshenko.jpg|thumb|220px|Иван Сошенко бюсты (скульптор [[Николай Шматько]])]]
* Сошенко Иван Максим улы бюсы, Ижад Академияһының Т. Г. Шевченко исемендәге музейында ([[Санкт-Петербург]]) ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://www.kingofmarble-shmatko.com/ru_vers/w153z.html Украинский художник Сошенко И. М. 1807—1876 (Каррарский мрамор 0,35x0,35x0,60)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=QpvkATyFjaU В дар Петербургскому музею Тараса Шевченко, в Академии Художеств передали бюст Ивана Сошенко)]&lt;/ref&gt;.

== Күргәҙмәләр ==

=== «Шматько һәм улдары» галереяһы ===
* 1985—1991: [[Болград]], [[Одесса өлкәһе]]
* 1991—2003: [[Красный Луч (город)|Красный Луч]], [[Луганск өлкәһе]]
* 2003—2004: [[Славянск]], [[Донецк өлкәһе]]
* 2004—2010: Луганск

=== Башҡа күргәҙмәләр ===
* 1992: [[Луганск]]
* 1993: [[Киев]]
* 2000: Мәскәү Донъя Цивилизацияһы институты, [[Мәскәү]]
* 2003: [[Донецк]]
* 2007: [[Биеннале]] 2007, [[Флоренция]], [[Италия]]
* 2009: Биеннале 2009, Флоренция, Италия
* [[2012]]: [[Арт-Монако]] [[2012]], [[Монако]], [[Франция]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kingofmarble-shmatko.com/ Мраморная скульптура Короля мрамора Николая Шматько]
* [http://basmahbintsaud.com/blog/a-sculpture-has-been-made-in-honour-of-hrh-princess-basmah/ The official website of HRH Princess Basmah Bint Saud. A Sculpture has been made in honour of HRH Princess Basmah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323190808/http://basmahbintsaud.com/blog/a-sculpture-has-been-made-in-honour-of-hrh-princess-basmah/ |date=2013-03-23 }}
* [http://www.segodnya.ua/news/12077369.html «СЕГОДНЯ»: Италия ждет апостолов Шматько] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011054232/http://www.segodnya.ua/news/12077369.html |date=2008-10-11 }}
* [http://www.day.kiev.ua/103504/ «День»: Скульптор из подземелья Николай Шматько]
* [http://www.facts.kiev.ua/archive/2008-01-03/21679/index.html «ФАКТЫ»: Чиновники заявили, что поездка на Биеннале — мое частное дело. но награду я завоевал не для себя, а для всей Украины]
* [http://www.zn.ua/3000/3680/63562/ «ЗЕРКАЛО НЕДЕЛИ»: Человек из мрамора] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120530200822/www.zn.ua/3000/3680/63562/ |date=2012-05-30 }}
* [http://www.segodnya.ua/news/10052133.html «СЕГОДНЯ»: Бродский хочет купить голую Юлю для Шуфрича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002110823/http://www.segodnya.ua/news/10052133.html |date=2008-10-02 }}
* [http://www.facts.kiev.ua/archive/2003-09-10/40946/index.html «ФАКТЫ»: «Я 13 лет жил в подземелье», — говорит скульптор-самородок Николай Шматько, которого сегодня называют «Королем мрамора»]
* [http://rerter.livejournal.com/ Тимошенко войдет в историю обнаженной]
* [http://www.golos.com.ua/Article.aspx?id=166454 «Голос України» — газета верховної ради України: Микола Шматько: «Прообразами апостолів стали реальні люди»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Украина рәссамдары]]
[[Категория:Украина архитекторҙары]]</text>
      <sha1>ig3swek7kk36mt25ngs8zjc19xe48wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энәлек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15228</id>
    <revision>
      <id>1295111</id>
      <parentid>1210024</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T23:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4440" sha1="9xmrd70216xdf6hfna2qmt51mbctytk" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Энәлек
 | image file        = Crataegus sanguinea.jpg
 | image title       =  [[Уотсон, Питер Уильям|Питер Уильям Уотсон]] &lt;br&gt; ({{lang-en|Peter William Watson}}) &lt;br&gt; ''Dendrologia Britannica'', 1825 китабынан ботаник иллюстрация
 | image descr       = [[Уотсон, Питер Уильям|Питер Уильям Уотсон]] &lt;br&gt; ({{lang-en|Peter William Watson}}) &lt;br&gt; ''Dendrologia Britannica'', 1825 китабынан ботаник иллюстрация | regnum            =Үҫемлектәр 
 | parent            = Crataegus
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Crataegus sanguinea
 | author            = [[Pall.]] (1784)
 | syn               = 
* {{btname|Mespilus purpurea|[[Poir.]]}}&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200010810 База данных eFloras]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* {{btname|Mespilus sanguinea|([[Pall.]]) [[Spach]]}}&lt;ref name=&quot;RBG&quot;&gt;{{cite web|url=http://193.62.154.38/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&amp;GENUS_XREF=Crataegus&amp;SPECIES_XREF=sanguinea&amp;TAXON_NAME_XREF=&amp;RANK= |title=Royal Botanic Garden Edinburgh|lang=en|accessdate=1.02.2009}}&lt;/ref&gt;
* {{btname|Mespilus sanguinea|[[Spach.]]}}&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;
 | children name     = 
 | children          =  
 | typus             = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Crataegus sanguinea
 | commons           = Category:Crataegus sanguinea
 | iucn              = 
 | itis              = 
 | ncbi              = 416296
 | eol               = 11167129
| grin             = 12142
 | ipni              = 724193
}}
'''Энәлек, мәмешкәк, энәте, еҙәй, дунала, ҡамыраш''' ({{lang-ru|Боя́рышник крова́во-кра́сный, Боя́рышник кровя́но-кра́сный, Боя́рышник сиби́рский}}, {{lang-la|Crataégus sanguínea}}) —{{bt-ruslat|Рауза һымаҡтар|Rosaceae}} ғаиләһенән энәле [[ҡыуаҡ]] йәки [[ағас]]. Бейеклеге 4 м-ға етә. Май айында аҡһыл һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә [[емеш]]е өлгөрә.

== Таралыуы ==
Энәлек [[йылға]] буйҙарындағы [[урман]] ситендә үҫергә ярата. Таралыу [[ареал]]ы көнбайыштан көнсығышҡа 5 мең км-ға етә: [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең көнсығышынан Көнбайыш Себергә тиклем, Байкал арты, [[Ҡаҙағстан]], [[Урта Азия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Монголия]].
[[Башҡортостан]]дың күпселек райондарында осратырға мөмкин.
{{Биофото|Pcela-cvet-1a.JPG|left|текст=Энәлек сәскәһендә бал ҡорттары}}
{{Биофото|Crataegus sanguinea20090912 244.jpg|ш=200|left|Бешкән емеше}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRSA13 ''Боярышник кроваво-красный'']{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте USDA NRCS{{ref-en}}
* [http://lekartrav.narod.ru/boyarishnik.html ''Выращивание боярышника кроваво-красного'']{{ref-ru}}


{{Botanics-stub}}
[[Категория:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Емеш биреүсе ҡыуаҡтар]]
[[Категория:Декоратив ҡыуаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]</text>
      <sha1>9xmrd70216xdf6hfna2qmt51mbctytk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элькслебен (Зёммерда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29772</id>
    <revision>
      <id>1295108</id>
      <parentid>678391</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T23:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="cf97kjjb94fr08w18ix27r2ttrmghqo" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Элькслебен (Зёммерда) 
 |төп исеме                                         = Elxleben (Landkreis Sommerda) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen Elxleben.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Зёммерда (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Зёммерда (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Юрген Клеменс&lt;br/&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 12,13  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 164  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2300 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99189 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SOM 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 68 009 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.elxleben.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Элькслебен (Зёммерда)''' ({{lang-de|Elxleben (Landkreis Sommerda)}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге коммуна. 2010 йылындағы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 2300 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 12,13 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99189 һәм автомобиль коды SOM.
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.elxleben.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416072947/http://www.elxleben.de/ |date=2010-04-16 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>cf97kjjb94fr08w18ix27r2ttrmghqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япон теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57878</id>
    <revision>
      <id>1295116</id>
      <parentid>1198337</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T04:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115383" sha1="3bswf3yutweyvoaidq5jtmfzvncvnvm" xml:space="preserve">{{TwinCYR|Yapon tele}}
{{Язык
|цвет=алтайские
|имя=Япон теле
|самоназвание=日本語
|страны=[[Япония]], [[Гуам]], [[Тайвань]], [[КНДР]], [[Көньяҡ Корея]], [[Перу]], [[Австралия]]&lt;/br&gt;[[Image:Japanese language extension.PNG|250px]]
|регионы=
|официальный язык={{Флагификация|Япония}}
|регулирующая организация= юҡ, Япония хөкүмәте ҙур йоғонто яһай
|число носителей=125 млн
|рейтинг=9
|статус=
|вымер=
|классификация=[[Япон-рюкю телдәре]]
|категория=[[Евразия телдәре]]
|письмо=[[канджи]], [[кана]], [[катакана]].
|ГОСТ 7.75–97=япо 870
|ISO1=
|ISO2=jpn
|ISO3=jpn
}}

'''Япон теле''' (үҙ атамаһы 日本語, ''ниһонго'') — япондарҙың теле, [[Япония]]ның рәсми&lt;ref&gt;Японияла дәүләт теле статусы Конституцияла, ҡанундарҙа теркәлмәгән&lt;/ref&gt; дәүләт теле. 140 миллионға яҡын кеше япон телендә ирекле аралаша, 125 млн кеше өсөн ул туған тел (донъяла 9-сы урын). Япон теленең генетик бәйләнештәре ахырына тиклем асылып бөтмәгән. Лексикаһының ике, береһе алтай телдәренә, икенесеһе — австронезий телдәренә параллель булған ике ҡатламы бар; алтай ҡатламы ысыныраҡтыр, моғайын&lt;ref name=&quot;yarceva&quot;&gt;{{книга |заглавие=Лингвистический энциклопедический словарь |ответственный=Под ред. [[Ярцева, Виктория Николаевна|Ярцевой, В. Н.]] |место=М |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |год=1990 |страниц=682 |isbn=5-85270-031-2 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡа телдәр араһында япон теленең аналогы юҡ, иң яҡын булыу сәбәпле, уны Алтай телдәренә индерәләр.

Япон теле — идеография һәм ижек фонографияһын берләштергән оригинал яҙыулы агглютинатив тел.

== Атамаһы ==
[[Файл:Nihongo.svg|thumb|right|100px|{{lang-ja2|日本語}} (Япон теле)]]
Япон теленең ике атамаһы ҡулланыла. Донъяның башҡа телдәре контексында, сит илдәрҙә япон телен башҡа милләт кешеләренә уҡытҡанда, ''нихонго'' ({{lang-ja2|日本語}}), йәғни һүҙмә-һүҙ «япон теле» атамаһы ҡулланыла. Әммә Однако милли мәҙәниәт өлөшө, Японила уҡытыу предметы, туған тел һәм дәүләт теле булараҡ, ғәҙәттә ''кокуго'' ({{lang-ja2|国語}}), йәғни һүҙмә-һүҙ «ил теле» йәки «милли тел» (термин япон теленә генә ҡулланылмауы мөмкин, ләкин {{comment|билдәле булыуынса|по умолчанию}}, тап япон теле хаҡында һүҙ бара) тигәнде аңлата.

== Таралыу географияһы ==
Япон теллеләрҙең күпселеге Япон архипелагында йәшәй. Элек [[Япония]] яулаған ерҙәрҙә лә япон теле ҡулланыла (Корея, Тайвань, [[Ҡытай]] өлөшө). [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм Көньяҡ Америкала япон эмигранттары әлеге телдә аралаша. Шулай уҡ телде Азия һәм Океанлыҡ мәктәптәрендә өйрәнәләр.

[[Аниме]] тип аталған жанр тәҫъирендә бөтөн донъяла япон теле ҙур популярлыҡ яулай һәм әүҙем өйрәнелә.

== Төркөмләү ==
Япон теленең генетик бәйләнештәре ахырына тиклем асылып бөтмәгән. Япон теле ғәҙәттә айырымланған изолированный тел (әгәр уны если включать его в одну рюк телдәре менән бер төркөмгә индергәндә — япон-рюк телдәре) һымаҡ ҡабул ителә. Бар фараздарҙың иң көслөһө — [[корей теле]] менән яҡынлығында (япон теленең грамматик структураһы корей теленә бик яҡын, Когурё дәүләте һүҙҙәре күп кенә, кәмерәге, башҡа, пуёс телдәренән, боронғо япон теле менән параллелдәр табыла&lt;ref&gt;[http://www.philology.ru/linguistics4/ivanov_a-00.htm А. Ю. Иванов. «Влияние корейского языка на процесс формирования японского языка»]&lt;/ref&gt;); шулай уҡ австронезий лексик тел субстраты һәм алтай грамматик суперстраты барлығына ишаралана; япон теленең алтай теленә яҡынлығы хаҡындағы фараз таралған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]
 |заглавие      = Алтайская проблема и происхождение японского языка
 |ссылка        = http://starling.rinet.ru/Texts/Starostin_AP.pdf
 |ответственный = [[Институт востоковедения АН СССР]]
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1991
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Masayoshi Shibatani|title=Japanese language|url=http://library.ebonline.com/levels/adults/article/109805|publisher=[[Британская энциклопедия]]|accessdate=2016-08-03|language=en}} {{платная подписка}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{main|История японского языка}}
Системалаштырыу кеүек үк, япон теленең иртә тарихы — бик бәхәсле. Япон теленең алтай (пуёск) сығышлы булыуы яҡлылар уның формалашыуын Япон утрауҙарын алтайҙар (пуёск ҡәбиләләре) баҫып алғандан һуң — автохтон австроазиаттар азия континентынан килеүселәр (туғанлығы Тайвань аборигендарына яҡыныраҡ) телдәренә йоғонто яһаған ти.

Яҡынса б. э. т. VI быуатта (бәлки, алдараҡтыр ҙа) япон хакимдары Ямато дәүерендә илселек мөнәсәбәттәре арҡаһында, Японияға континенталь (ҡытай) мәҙәниәтен индереү буйынса мөһим үҙәк булған Ҡытай һәм боронғо корей дәүләте Пэкче яғынан ҡытай мәҙәниәтен әүҙем индереүе күҙәтелгән. Дәүләт ҡоролошо, һөнәрселек, мәҙәниәт һәм сәнғәт, [[буддизм]] килеүе м енән бергә Японияла яҙма барлыҡҡа килгән. «Кодзики» һәм «Нихон Сёки» — тәүге ҙур япон әҙәби әҫәрҙәре. Был осорҙа япон теле күп һанлы ҡытай һүҙҙәрен үҙләштерә, һәм бөгөнгө көндә лә һүҙлек запасының 60 % ҡытаизм йәки ҡытай теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән тора.

Ҡытай яҙыуын индереү, музыкаль баҫым, тондарҙы ҡулланыу, ике телдең морфологияһы һәм синтаксисы менән бәйле айырымлыҡтар мәсьәләһен килтереп сығарҙы. VII быуаттан бирле ҡытай иероглифтары япон теле, япон морфологияһы һәм синтаксисы форматын иҫәпкә алып ҡулланыла. Баштараҡ манъёгана — ижек азбукаһы ролен үтәүсе һайлап алынған ҡытай иероглифтары булған. (Европа илдәренә оҡшатып) япон әлифбаһын булдырырға маташҡанда, япон ижек азбукаһы катакана һәм хирагана барлыҡҡа килгән. Будда монахы ҡытай иероглифтарына нигеҙләнеп, хәҙерге заман катаканаһын, ә VIII быуатта киото дворян нәҫеленә ҡараған Хэйан исемле ҡатын-ҡыҙ, поэмалар, новелла һәм көндәлектәр яҙыу өсөн ижек әлифбаһы азбукаһы — хирагананы барлыҡҡа килтергән. Был ике әлифбаны кемдәр уйлап сығарыуы тураһында мәғлүмәт бик ҡырыҫ булһа ла, кананы асыуҙы тарихсылар Кукайға ҡайтарып ҡалдыра. Хәҙерге япон телендә бер аҙ үҙгәртелгән ижек әлифбаһы бар. XII быуатта «Хэйкэ Моногатари» [[эпос]]ын яҙған осорҙа катаканаға, хираганаға һәм иероглифтарға нигеҙләнгән япон яҙмаһы формалашҡан.

Телдән япон телмәре түбәндәге осорҙарға бүленә: боронғо (б. э. VIII быуатты үҙ эсенә алып), һуңғы боронғо, йәки классик япон теле (IX—XI бб.), урта (XIII—XVI бб.) һәм хәҙерге (XVII быуаттан алып беҙҙең көндәргә тиклем). Эҙмә-эҙлекле үҙгәрештәр нигеҙҙә фонетикаға ҡағыла: баштағы 8 һуҙынҡынан хәҙерге япон телендә тик 5 һуҙынҡы һаҡланған, үҙгәрештәр шулай уҡ морфологияға һәм [[лексика]]ға ҡағылған. Телдең синтаксик үҙенсәлектәре үҙгәрмәгән тиерлек.

Японияла борондан бик күп диалекттар булған. VI быуатта Хэйан-кё төп диалект булған (Киото). XII быуатта Камакура (хәҙерге [[Токио]] янында) диалекты төп диалект булған. Был дәүерҙә дәүләттә хәрби власть урынлашҡан. Шул осорҙан бирле токио диалекты — япон теленең төп диалекты.

XX быуатҡа тиклем япон теленең әйҙәүсе әҙәби формаһы булып, XIX быуат уртаһында ҡулланыуҙан сыҡҡан камбунды («ҡытай яҙмаһы»; ҡытай вэньяненең япон классик «извод»ы: ҡытайса һүҙҙәр тәртибе һәм билдәләре менән, тексты японса уҡыу мөмкинлеген биргәнде) һанамағанда, Хэйан осорона ҡараған классик япон теленең грамматик нормаларына йүнәлтелгән, ләкин аҙаҡҡы быуаттарҙың фонетик һәм лексик үҙгәрештәрен үҙ эсенә алған бунго («яҙма тел») тора.

XVI быуатта Сэнгоку осоронда португалдар һәм башҡа европлылар Японияға килгән, улар технологиялар, дин килтергән, япон телендә португал үҙләштермәләре барлыҡҡа килгән. Бер аҙ һуңғараҡ ҙур сәйәси эшмәкәр Тоётоми Хидэёси Кореянан {{comment|шыуҙырма|подвижный}} литерлы типография пресын алып ҡайтҡан. Токугава дәүерендә китап баҫыу эше, халыҡтың грамотаға ынтылышы үҫешкән, яйлап диалекттар араһындағы айырма тигеҙләнгән. 1603 йылда власҡа Токугава Иэясу килгәндән һуң, Япония Сакоку (ябыҡ ил) тип иғлан ителгән, властар христианлыҡты һәм сит ил кешеләре менән бәйләнештәрҙе (Нагасакиҙа бары тик голланд сауҙагәрҙәре генә ҡалған) тыйған.

[[Файл:First Japanese treatise on Western anatomy.jpg|thumb|left|275px|Анатомия буйынса европа трактатының япон теленә {{comment|күсерелмәһе|переложение}} (1774 й.)]]
Мэйдзи Реставрацияһынан һуң, Япония [[Европа]] һәм [[АҠШ]] менән бәйләнештәрен яңынан асҡан, бөтә ил буйынса европа технологияларын индереү бара. Япон телендә инглиз, немец һәм башҡа европа телдәренән үҙләштермәләр барлыҡҡа килә, уларҙың әйтелешен япон их произношения фонологияһына {{comment|яраҡлаштыралар|адаптируют}}. XIX быуат аҙағында Иокогаманың «Яматэ (халыҡ-ара {{comment|ултыраҡ|поселение}})» контакт теле, иокогам-япон пиджины («иокогама диалекты» булараҡ та билдәле. Ул 1910-сы йылдарға юғала. Мэйдзи осоронда Японияла әҙәбиәт көслө үҫешә, телдән һәм яҙма телдең ҡытыршылыҡтары төҙәтелә; «һөйләү теле өсөн» хәрәкәте (кого) 1910-сы йылдарға боронғо яҙма тел (бунго) рәсми документтарҙан тыш (унда 1945 й. саҡлы ҡалған).

Япония, хәрби державаға әйләнә барып, Кореяны, ә [[Икенсе донъя һуғышы]]нда — [[Ҡытай]]ҙың, Филиппиндың һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның байтаҡ биләмәләрен баҫып алған. Был территорияларҙа япон теле көсләп тағыла. Баҫып алынған илдәрҙең өлкән быуынының күпселеге япон телен белә, һәм был илдәрҙең телдәрендә япон үҙләштермәләре һаҡланған.

Икенсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң, Японияны гитлерға ҡаршы коалицияның хәрби көстәре оккупациялай. Улар, латиницаға күсергәндә, бик ҡатмарлы япон яҙмаһын ябайлаштырыу тәҡдимен индергән. Улай эшләнмәһә лә, Японияның Мәғариф Министрлығы 1946 йылда был иероглифтарҙы ҡабаттан ҡарап тикшереп сыҡҡан, һөҙөмтәлә 1850 норматив иероглифтар исемлеге төҙөлгән. Шунан бирле хөкүмәт тел һәм уны уҡытыу буйынса ҡаты үҙәкләштерелгән {{comment|күҙәтеүҙе|контроль}} тормошҡа ашыра.

Хәҙерге ваҡытта, инглиз теленең һәм көнбайыш мәҙәниәтенең күп йоғонтоһо арҡаһында өлкән һәм йәш быуын араһында {{comment|айырылғанлыҡ|разрыв}} барлыҡҡа килде. Япондарҙың яңы быуыны нейтраль, формаль булмаған телгә өҫтөнлөк бирә речь, традицион япон теленә хас {{comment|яғымлы|кэйго}} телмәрҙе һәм япон телендәге {{comment|енес айырымлыҡтарын|гендерные различия}} аңлатҡан һүҙҙәрҙе ҡулланмайҙар. Киң мәғлүмәт саралары йоғонтоһонда яйлап диалекттар араһындағы айырмалыҡтар кәмей бара, шулай ҙа, төбәк үҙаңы онотторорға бирмәгәнлектәндер, диалекттар XXI быуатта ла һаҡлана, шулай уҡ төбәк сленгын байыта.

== Диалекттар ==
[[Япония]]ның географик үҙенсәлектәре сәбәпле, япон теленең тиҫтәләп диалекты бар. Улар һүҙлек составы, морфология, ҡайһы бер осраҡтарҙа һөйләм буйынса айырыла. Иң киң таралған диалекттар араһында ҡансай-бен (関西弁), тохоку-бен (東北弁) һәм канто-бен (関東弁) кеүек диалекттарҙы атап була.

Һәр япон кешеһе төп япон телен белә, ләкин төрлө диалект вәкилдәре бер-береһен аңламауы мөмкин.

== Фонетика ==

=== Һуҙынҡылар ===
Япон телендә дифтонгтар юҡ. Биш һуҙынҡы, шулай уҡ һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалыҡ — оҙонлоҡ категорияһы: {{lang-ja2|叔父さん}} (''одзисан'', бабай) һәм {{lang-ja2|お爺さん}} (''одзи: сан'', олатай) бар.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em 2em&quot;
! Хирагана !! Халыҡ-ара фонетик алфавит (МФА) !! Поливанова транскрипцияһы !! Аңлатмалары
|-
| あ || Иренләшмәгән урта рәт аҫҡы күтәрелеш һуҙынҡыһы |[ä] || ''а'' || Урта рәт аҫҡы һуҙынҡы, яҡынса рус «а»-һына тура килә.
|-
| い || Иренләшмәгән алғы рәт үрге күтәрелеш һуҙынҡыһы |[i] || ''и'' || Алғы рәт үрге һуҙынҡы, яҡынса рус «и»-һенә тура килә.
|-
| う || Иренләшмәгән артҡы рәт рәт үрге күтәрелеш һуҙынҡыһы |[ɯ] йә [ü͍] {{Audio|U (Japanese).ogg|''прослушать''}} || ''у'' || Ябыҡ артҡы , бер ни тиклем үҙәктә торған, рус «у»-һын әйткәндәге кеүек түңәрәкләндермәй, иренде ҡымтып әйтелгән һуҙынҡы. Шулай уҡ [ɯ] өнөнә 100 % тура килмәй, әйткәндә ирендәр ситкә йәйелдерелә. IPA-ла ирендәрҙе ҡымтыу символы булмағанлыҡтан, «[u͍]» символы индерелгән — түңәрәк һуҙынҡы йәйелдереү диакритика комбинацияһы менән. Уҡытыу  практикаһында рус «ы»-һын әйткәндәге кеүек ишетелә.
|-
| え ||  Иренләшмәгән алғы рәт урта күтәрелеш һуҙынҡыһы |[e̞] || ''э'' || Алғы рәт урта күтәрелеш һуҙынҡыһы. Рус телендәге «э» кеүегерәк әйтелә.
|-
| お || IPA|Иренләшкән алғы рәт урта күтәрелеш һуҙынҡыһы |[o̞]{{Audio|Ja-O.oga|''прослушать''}} || ''о'' || Артҡы рәт урта күтәрелеш һуҙынҡыһы. Рус «о»-һы кеүегерәк әйтелә, ләкин ирендәр бик аҙ дәрәжәлә түңәрәкләнә.
|}

=== Тартынҡылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+Япон тартынҡылары, МФА һәм Е. Поливанованың рус транскрипцияһы
|-
!
! colspan=2 | Ирен
! colspan=2 | Альвеоляр
! colspan=2 | Палаталь
! colspan=2 | Веляр
! colspan=2 | Увуляр
! colspan=2 | Глотталь
|-
! Танау
| colspan=2 | {{МФА2|m}} — ''м''
| colspan=2 | {{МФА2|n}} — ''н''
| colspan=2 | {{МФА2|ɲ}} — ''н''
| colspan=2 | {{МФА2|ŋ}} — ''г''
| colspan=2 | {{МФА2|ɴ}} — ''н''
| colspan=2 |
|-
! Шартлаулы
| {{МФА2|p}} — ''п''
| {{МФА2|b}} — ''б''
| {{МФА2|t}} — ''т''
| {{МФА2|d}} — ''д''
| colspan=2 |
| {{МФА2|k}} — ''к''
| {{МФА2|g}} — ''г''
| colspan=2 |
| colspan=2 |
|-
! Аффрикаттар
| colspan=2 |
| {{МФА2|ts}} — ''ц''
| {{МФА2|dz}} — ''дз''
| {{МФА2|tɕ}} — ''т''
| {{МФА2|dʑ}} — ''дз''
| colspan=2 |
| colspan=2 |
| colspan=2 |
|-
! Фрикативтар
| colspan=2 | {{МФА2|ɸ}} — ''ф''
| {{МФА2|s}} — ''с''
| {{МФА2|z}} — ''дз''
| {{МФА2|ɕ}} — ''с''
| {{МФА2|ʑ}} — ''дз''
| colspan=2 |
| colspan=2 |
| colspan=2 | {{МФА2|h}} — ''х''
|-
! Аппроксиманттар
| colspan=2 |
| colspan=2 rowspan=2 | {{МФА2|ɺ}} — ''р''
| {{МФА2|ç}} — ''х''
| {{МФА2|j}} — ''й''
| colspan=2 | {{МФА2|w}} — ''в''
| colspan=2 |
| colspan=2 |
|-
! Бер баҫымлылар
| colspan=2 |
| colspan=2 |
| colspan=2 |
| colspan=2 |
| colspan=2 |
|}

Поливанова системаһында {{МФА2|ɕ}}, {{МФА2|tɕ}}, {{МФА2|(d)ʑ}} и {{МФА2|ç}} өндәренә арттарынан түбәндәге ''и'', ''я'', ''ю'', ''ё'' билдәләре менән килгән ''с'', ''т'', ''дз'', ''х'' билдәләре ҡуйыла. Әгәр улар артынан ''а'', ''у'', ''э'', ''о'' килһә, шул уҡ билдәләр {{МФА2|s}}, {{МФА2|t}}, {{МФА2|(d)z}}, {{МФА2|h}} тартынҡыларына тап киләләр. Өн процестары тураһында шулай уҡ &quot;Фонологик процестар&quot; бүлегенән ҡарағыҙ.

* Һаңғырау шартлаулылар {{МФА2|p}}, {{МФА2|t}} һәм {{МФА2|k}} «п», «т», «к» өндәренә тап килгәнсә, {{comment|еңелсә һулыш|придыхание}} (сағыштырғанда — инглиз телендәгенән кәмерәк, ләкин рус телендәгенән ҙурыраҡ) менән әйтеләләр. Рус «б», «г» өндәренә оҡшаған яңғыруҙар {{МФА2|b}} һәм {{МФА2|g}} фрикатив йә аппроксиманттарҙы ы-ны хәтерләтеп һәр ваҡыт тулы ҡымтылмайҙар. Күп диалекттарҙа, башлыса Японияның көнсығышында, һүҙ уртаһында /{{МФА2||g}}/ кеүек {{МФА2|ŋ}} әйтелә.
* Шуға ярашлы {{МФА2|i}} алдынан альвеолярҙар {{МФА2|n}}, {{МФА2|t}}, {{МФА2|d}}, {{МФА2|s}} һәм {{МФА2|z}} палаталь {{МФА2|ɲ}}, {{МФА2|tɕ}}, {{МФА2|dʑ}}, {{МФА2|ɕ}} и {{МФА2|(d)ʑ}}, кеүек әйтелә.
* Фрикативтар {{МФА2|dz}} и {{МФА2|dʑ}} — произношения {{МФА2|z}}, {{МФА2|ʑ}}, {{МФА2|(d)z}} һәм {{МФА2|(d)ʑ}} әйтелеш варианттары Ромадзи системаһында йышыраҡ ''z'' тип билдәләнәләр, әммә ғәҙәттә аффрикаттар кеүек әйтеләләр.
* {{МФА2|ɺ}} — апикаль постальвеоляр һуғыу удар. Бер һуғыулы рус өнө «р»-ҙы хәтерләтә. Өндөң латерализацияһы тенденцияһы бар, һәм шул саҡта ул «л»-ға оҡшай.
* Түңәрәкләнгән веляр {{МФА2|w}} — ысынында {{МФА2|u͍}} һуҙынҡыһының ижекһеҙ варианты. Ул МФА-ның типик {{МФА2|w}}на тиң не эквивалентен түгел, дөрөҫөрәге әйтелештә ирендәрҙең түңәрәкләнеүен түгел, ә компрессияһын булдыра.
* {{МФА2|ɴ}} тел артабанғы тоташыусы смычный тартынҡының урынлашыуын ала, фрикатив тартынҡы менән һуҙынҡылар арпаһында тотош ҡымтылмай, шуға ул танау тартынҡыһынаа оҡшап китә, ә һүҙ һуңында уны увуляр танау тартынҡыһы кеүек әйтәләр.
* {{МФА2|i}} {{Audio|Hi_(Japanese).ogg|''прослушать''}} {{МФА2|h}} {{МФА2|ç}}-ға күсә һәм {{МФА2|u}} {{Audio|Ja-Fu.oga|''прослушать''}} алдынан ирендәр ҡымтып әйтелә торған {{МФА2|ɸ}}-ғ күсә.
* {{МФА2|ː}} — был билдә обструкция йә тартынҡының оҙонайыуын күрһәтә /{{МФА2||p|ː}}/, /{{МФА2|t|ː}}/, /{{МФА2|s|ː}}/ һ.б.

=== Фонологик процестар ===
Тартынҡыларға ҡағылған процестар:
* Һуҙынҡылар араһындағы позицияла тартынҡылар /{{МФА2||b}}/, /{{МФА2||ɡ}}/ тап килгән фрикативтарға: {{МФА2|β}}, {{МФА2|ɣ}}: {{lang-ja2|暴れる}} (''абарэру'', [äβäɾe̞ɾü͍], ҡоторонорға) күсеүе.
* Һүҙ уртаһында /ɡ/-ның назализацияһы: {{lang-ja2|職業}} (''сёкугё:'', [ɕo̞kü͍ŋo̞:], эш), {{lang-ja2|考える}} (''кангаэру'', [käŋŋäe̞ɾü͍], уйларға). Әммә бындай әйтелеште бөтә япондар ҙа хупламай.
* {{МФА2|i}} алдынан һәм йомшаҡ тартынҡылы яһалған ижектәрҙә һәм, һәм бигерәк тә /s, z, t/ тартынҡыларҙың палатализацияһы:
** /s/ → [ɕ]: {{lang-ja2|塩}} (''сио'', [ɕio̞], тоҙ).
** /dz/ → [dʑ] ([ʑ]): {{lang-ja2|地震}} (''дзисин'', [dʑiɕĩɴ], ер тетрәү); {{lang-ja2|五十}} (''годзю:'', [ɡo̞dʑü͍ː], илле).
** /t/ → [tɕ]: {{lang-ja2|知人}} (''тидзин'', [tɕidʑĩɴ], таныш).
** /h/ → [ç]: {{lang-ja2|人}} (''хито'', [çi̥to̞], кеше).
** /m/ → [mʲ]: {{lang-ja2|海}} (''уми'', [ü͍mʲi], диңгеҙ).
** /ɡ/ → [ɡʲ]: {{lang-ja2|餃子}} (''гё: дза'', [ɡʲo̞ːza], цзяоцзы).
** /n/ → [ɲ]: {{lang-ja2|庭}} (''нива'', [n̠ʲiw͍ä], баҡса).
*  [ü͍] алдынан тартынҡыларҙың модификацияһы
** /h/ → [ɸ]: {{lang-ja2|蓋}} (''фута'', [ɸü͍̥ta], ҡапҡас).
** /t/ → [ts]: {{lang-ja2|次}} (''цуги'', [tsü͍ŋi], сираттағы).

Һуҙынҡыларға ҡағылған процестар:
* Ике һаңғырау тартынҡы араһында /i, ü͍/-нең редукцияһы: {{lang-ja2|靴}} (''куцу'', [kü͍̥̥tsü͍], аяҡ кейеме), {{lang-ja2|素肌}} (''сухада'', [sü͍̥hädä], яланғас тире), {{lang-ja2|悲観}} (''хикан'', [çi̥kãɴ] пессимизм), {{lang-ja2|比較}} (''хикаку'', [çi̥käkü͍], сағыштырыу).
* Һуҙынҡыларҙың назализацияһы: {{lang-ja2|生産}} (''сэйсан'', [se̞ːsãɴ], етештереү), {{lang-ja2|円}} (''эн'', [ẽɴ], иена).
* Һуҙынҡыларҙың оҙонайыуы. Һуҙынҡылар /o̞, ü͍/ う билдәһе менән оҙонялар, һуҙынҡылар /e̞̞, i/ — い билдәһе менән, /ä/ һуҙынҡыһы — あ: さあ билдәләре менән (''са:'', [säː], шулай итеп), {{lang-ja2|工場}}「こうじょう」 (''ко: дзё:'', [ko̞ːdʑo̞ː], завод), {{lang-ja2|人生}}「じんせい」 (''дзинсэй'', [dʑĩɴse̞ː], кеше ғүмере). Япон теленең Поливанова системаһы буйынса рус транскрипцияһында ''э'' өнөнөң оҙонлоғон һирәк күрһәтәләр, һәм, ҡағиҙә булараҡ, пишут ''эй''{{Ҡара: япон теле өсөн МФА таблицаһы}} тип яҙалар.

== Япон яҙыуы ==
{{main|Япон яҙмаһы}}
Япон яҙыуы өс төп өлөштән — кандзиҙан (Ҡытайҙан үҙләштерелгән иероглифтар), һәм ике ижек әлифбаһынан — Японияла кандзиға нигеҙләнеп булдырылған кананан — катакананан һәм хирагананан тора. Был яҙмаларҙың һәр бер төрө хәҙерге заман яҙмаһында үҙенең традицион урынын тапҡан.

Һүҙҙәрҙең күпселеге иероглифтар менән яҙыла: һандар, исемдәр, ҡылымдар, сифаттар, рәүештәр, ҡайһы бер алмаштар, ярҙамсы һүҙ төркөмдәре башлыса хирагана менән яҙыла. Һүҙҙәр бер: {{lang-ja2|木}} (''ки'', ағас), ике: {{lang-ja2|教員}} (''кё: ин'', уҡытыусы үҙе тураһында), өс: {{lang-ja2|新幹線}} (''синкансэн'', япон тиҙ йөрөшлө тимер юлы) һәм хатта дүрт {{lang-ja2|高等数学}} (''ко: то: су: гаку'', юғары математика) иероглифтан тороуы мөмкин. Фән һәм техник терминдар күберәк тә билдәләр булыуы мөмкин: {{lang-ja2|熱原子核反応}} (''нэцугэнсикаку-ханно:'', термо-ядро реакцияһы).

Катакана, ҡытай һәм корей теленән үҙләштерелгәндәрҙән тыш, башлыса сит ил исемдәрен һәм ғөмүмән сит илдән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе гайрайго ({{lang-ja2|外来語}}) яҙыу өсөн ҡулланыла. Шулай итеп, япон телендә бөтә сит ил исемдәре: アンナ (''анна'', Анна), дәүләт исемдәре: ロシア (''росиа'', Рәсәй), ҡалалар: クラスノヤルスク (''курасуноярусуку'', Красноярск) катакана менән яҙыла. Сит ил кешеләренең күпселеге төп әйтелеште бик ныҡ боҙоп әйтегә иғтибар итеүҙәрен белдерәләр. Был япон әлифбаһының ижекле булыуы менән бәйле, һәм тартынҡыларҙн бары тик ん(''н'') ғына ижекһеҙ була. Другой случай использования Катакананы ҡулланыуҙың икенсе осрағы — хирагана урынына, текстың (европа курсивына йә ярым ҡалын шрифтына {{comment|оҡшатып|аналогично}}) өлөшөн {{comment|айырымлау|выделить}} маҡсатында. Катакана Япония территорияһында япон телендә яҙылған телеграммалар тексында (был осраҡта, адресатты һәм йәшәгән урынын табыуҙы еңеләйтеү өсөн адрес иероглиф менән яҙылырға тейеш булған) ҡулланыла. Бынан тыш, катакананың һүҙлектәренең күбеһендә иероглифтарҙы онъёми йә онных (ҡытайса) яҙыу һәм уҡыу ҡулланыла.

Хирагана башлыса һүҙҙәрҙең суффикстарын яҙыуҙа ҡулланыла. Некоторые слова японского происхождения, не имеющие Иероглиф менән яҙылмаған ҡайһы бер япон сығышлы һүҙҙәр ҙә: башлыса бл ярҙамсы һүҙҙәр: や (''я'', һәм), まだ (''мада'', тағы), шулай уҡ алмаштарҙың күпселеге: これ (''корэ'', был) хирагана менән яҙыла. Бынан тыш, иероглиф яҙылышлы, ләкин өйрәнелгәнсә традиционно хирагана менән яҙылыусы бер төркөм һүҙҙәр бар: おいしい (''оисий'', тәмле, иероглифта — {{lang-ja2|美味しい}}), ありがとう (''аригато:'', рәхмәт, иероглифта — {{lang-ja2|有リ難う}}). Хирагана, шулай уҡ йыш ромадзи (латиницала) ҡабатланыусы япон тимер юл станциялары атамаларын яҙыр өсөн ҡулланыла. Яңы ғына уҡый башлаған балалар өсөн бер генә кана ҡулланылған әҙәбиәт нәшер ителә.

Кана һәм иероглифтар &quot;винегрет&quot;ы — ниһонго|«ҡатнаш яҙыу»|漢字仮字交じり文|кандзи-кана-мадзири-бун| һәм уны «иероглифтар кана менән аралашҡан яҙма» тип тәржемә итергә була, һәм был төп өлөшө иероглифтарҙан торған хәҙерге япон яҙмаһының нормаһы булып тора.

Ҡайһы берҙәр (мәҫәлән, Е. В. Маевский&lt;ref&gt;Маевский Е. В. Графическая стилистика японского языка. М., 2000. С. 139—143&lt;/ref&gt;) япон яҙмаһының элементы тип, хәҙерге япон телендә яҙмаларҙың башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда, уның роле күпкә аҙ булһа ла, Японияла үҙләшеп киткән латиницаны ла иҫәпләй. Ромадзи япон телендә яҙылған халыҡ-ара телеграммаларҙа һәм ҡайһы берҙә электрон почтала ҡулланыла. Японияла шулай уҡ күпмелер ромадзиға тулыһынса күсеү яҡлылар ҙа бар; ромадзиҙа күп булмаған һандағы китаптар, гәзит һәм журналдар нәшер ителә.

Ҡайһы бер япон-инглиз һәм хатта япон-рус һүҙлектәрендә ромадзи ҡулланыла, һәм был латин алфавитының ғәҙәти тәртибендә һүҙҙәрҙе төркөмләү мөминлеген бирә. Был ромадзи үҙе менән хәрефле, кана — силлабик (ижекле) яҙманы кәүҙәләндереүе менән аңлатыла.

=== Яҙыуҙың йүнәлеше ===
{{main|Көнсығыш Азия телдәрендә горизонталь һәм вертикаль яҙыу}}
[[Файл:Jappis ver.png|thumb|right|Вертикаль япон яҙмаһы өлгөһө]]
[[Файл:Jappis gor.png|thumb|right|Горизонталь япон яҙмаһы өлгөһө (һулдан уңға)]]
Япондар традиция буйынса ҡытай яҙмаһы ысулын ҡулланған — символдар өҫтән аҫҡа, ә бағаналар уңдан һулға табан бара. Был ысул нәфис әҙәбиттә һәм гәзиттәрҙә киң ҡулланылыуын дауам итә. Әммә фәнни әҙәбиәттә, йышыраҡ осраҡта европа яҙыу ысулы ҡулланыла — символдар һулдан уңға, ә юлдар өҫтән аҫҡа теҙелә. Фәнни текстарҙа йыш ҡына башҡа телдәрҙәге һүҙҙәрҙе һәм фразаларҙы, шулай уҡ математик һәм химик формулаларҙы ҡуйырға тура килеү менән бәйле. Вертикаль текста был бик уңайһыҙ.

Һулдан уңға горизонталь яҙыу рәсми рәүештә фәҡәт 1959 йылда ғына ҡабул ителгән. ә быға саҡлы текстарҙың күп төрҙәре уңдан һулға йыйылған булған.

Шулай булыуға ҡарамаҫтан хатта хәҙер ҙә уңдан һулға йүнәлтелгән горизонталь яҙманы иғландарҙа һәм лозунгыларҙа осратырға мөмкин — был, ҡәтғи әйткәндә, һәр бағанаһы бер билдәнән торған вертикаль яҙманың {{comment|төрсәһе|подвид}}.

=== Иероглифтарҙы онный һәм кунный уҡыу ===
Бөтә япон иероглифтары тиерлек ҡытай теленән үҙләштерелгәнлектән, үҙләштермәләр барлыҡҡа килгән мәлгә япон телендә ҡытай телендә уҡығанға оҡшағандары  — онъёми-онные уҡылған иероглифтар һаҡланған. Бындай уҡыуҙар, үҙләштерелгән осорҙа сиктә периферийный урынлашҡанлыҡтан, төньяҡ ҡытай диалекттарынан килеп сыҡҡанлыҡтан, хәҙерге ҡытай телендә уҡығандарҙан бик ныҡ айырыла. Онные уҡыуҙары хәҙерге ҡытай телендә был иероглифтарҙы уҡыуға хаккаға яҡын, аҙ дәрәжәлә — юэ (кантон телендә). Икенсе яҡтан, бер үк ваҡытта шул иероглифтарға кунъёми - кунные уҡыу, йәғни һүҙҙәрҙе ысын япон әйтелешендә уҡыу тигән атама нығынған. Ҡағиҙә булараҡ, ҡатмарлы һүҙҙәрҙә иероглифтар онные уҡылғанда, иероглифтар, үҙ аллы һүҙ булараҡ, кунные уҡыла.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Онные һәм кунные уҡыу өлгөһө 
|-
! Иероглиф
! Ҡытай телендә уҡыу
! Хаккала уҡыу
! Онные уҡыу
! Кунные уҡыу
|-
| {{lang-ja2|日}}
| ''rì/жи''
| ''ngit''
| ''нити, дзицу'': {{lang-ja2|一日}} (''итинити'', көн буйы)
| ''хи'': {{lang-ja2|日}} (''хи''　(ひ), көн)
|-
| {{lang-ja2|生}}
| ''shēng/шэн''
| ''sên''
| ''сэй, сё:'': {{lang-ja2|人生}} (''дзинсэй'', кеше ғүмере)
| ''и'': {{lang-ja2|生きる}} (''икиру'', йәшәргә)
|-
| {{lang-ja2|大}}
| ''dà/да''
| ''thai''
| ''тай'': {{lang-ja2|大変}} (''тайхэн'', бик)
| ''оо'': {{lang-ja2|大きい}} (''оокий'', ҙур), {{lang-ja2|大いに}} (''оой-ни'', ғәйәт, ифрат)
|}

== Грамматикаһы ==
Япон теле флективизация процестары башланған агглютинатив грамматик төҙөлөшкә эйә. Классик агглютинатив телдәрҙән (төрөк, монгол) уны ҡылымының ике спряжениеһы булыуы, һәм 2-се һәм 3-сө заттарҙа төп һүҙ менән бәйле дөрөҫ түгел ҡылымдары, бары тик お- (''о-'') йәки ご- (''го-'') приставкалары булған притяжательный килешле үҫешмәгән аффикстар системаһы менән сикләнеүе, һәм шулай уҡ сифаттарҙың өс төркөмө булыуы менән айырыла. Ҡытай теленең көслө йоғонтоһо һөҙөмтәһендә япон теле {{comment|иҫәпле|счётные}} суффикстары, {{lang-ja2|-的}} (''-тэки'') тамамланған ҡытай сифаттары булыуы менән ҡылыҡһырлана. Һүҙҙәрҙең тамамланған грамматик формаларын барлыҡҡа килтереүсе нигеҙ булған сифат һәм ҡылымдарҙың спряжениеһы япон теленең үҙенсәлекле һыҙаты булып тора.
 
Япон һөйләменә түбәндәге принциптар хас:
* эйә, тултырыусы һәм хәлдәр хәбәрҙән алда килә, хәбәр һәр ваҡыт һөйләм һуңында ҡуйыла (Типология порядка слов (схема SOV) — {{lang-en|Subject Object Verb}}, «Эйә — тура тултырыусы — хәбәр»);
* аныҡлаусылар аныҡланыусы һүҙ алдынан килә;
* предлогтары юҡ, ә япон теленә хас послелогтар исемдән һуң ҡуйыла.

=== Исем ===
Исемдәрҙә род категорияһы юҡ, шулай уҡ күплек һанын барлыҡҡа килтереүсе аныҡ ҡына грамматик формулировкаһы юҡ. Артиклдәре юҡ.

Күплек һанын барлыҡҡа килтергәндә ҡулланылыуы мөмкин:
* берлек һанында торған шул уҡ һүҙ: {{lang-ja2|猫}} (''нэко'') — ата бесәй, инә бесәй, ата бесәйҙәр, инә бесәйҙәр, {{lang-ja2|魚}} (''сакана'') — балыҡ, балыҡтар, {{lang-ja2|自動車}} (''дзидо:ся'') — автомобиль, автомобилдәр. Һан тураһында контекстан сығып ҡына белергә була.
* Редупликация (икеләтелгән һүҙ), был осраҡта иероглифты ҡабат яҙыу урынына одоридзи 々 билдәһе ҡулланылыуы мөмкин: {{lang-ja2|山}} (''яма'', тау) — {{lang-ja2|山々}} (''ямаяма'', тауҙар). Икенсе һүҙ йыш ҡына рэндаку күренешенә дусар ителә, йәғни икенсе һүҙҙең башланғыс һаңғырау тартынҡыһы яңғырауға әйләнә: {{lang-ja2|日}} (''хи'', көн) — {{lang-ja2|日々}} (''хиби'', көндәр), {{lang-ja2|人}} (''хито'', кеше), {{lang-ja2|人々}} (''хитобито'', кешеләр), {{lang-ja2|島}} (''сима'', утрау) — {{lang-ja2|島々}} (''симадзима'', утрауҙар). Бөтә һүҙҙәр ҙә бындай юл менән күплек һанына эйә була алмай.
* {{lang-ja2|-達}}, -たち (''-тати'') суффиксы: {{lang-ja2|私}} (''ватаси'', мин) — {{lang-ja2|私達}} (''ватаситати'', беҙ), {{lang-ja2|子供}} (''кодомо'', бала) — {{lang-ja2|子供達}} (''кодомотати'', балалар), {{lang-ja2|あの人}} (''анохито'', шул кеше) — {{lang-ja2|あの人たち}} (''анохитотати'', шул кешеләр). Әммә {{lang-ja2|友}} (''томо'') һәм {{lang-ja2|友達}} (''томодати'') һүҙҙәре дуҫ тигәнде лә, дуҫтар тигәнде лә аңлата.
* Предметтарҙың һанын күрһәткән иҫәп һүҙе: {{lang-ja2|馬}} (''ума'', ат) — {{lang-ja2|一匹の馬}} (''иппики-но ума'', бер ат), хайуандарҙы һанағанда ҡулланылған иҫәп һүҙе {{lang-ja2|-匹}} (''-хики,-пики''); {{lang-ja2|会社員}} (''кайсяин'', фирма хеҙмәткәре) — {{lang-ja2|五人の会社員}} (''гонин-но кайсяин'', биш хеҙмәткәр), {{lang-ja2|-人}} (''-нин'') иҫәп һүҙе кешеләрҙе һанағанда ҡулланыла.

Япон телендә исемдең килеш системаһы үҫешкән. Бөтә исемдәр өсөн дә килеш суффикстары йыйылмаһы бер төрлө.
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Кана || Уҡыу || Килештәр || Һорауы || Миҫал || Транскрипция || Тәржемә
|-
| — || — || {{comment|Исем|Звательный}} килеше (төп, һүҙлек) || Кем? Нимә? || {{lang-ja2|私は学生です}} || ''Ватаси-ва гакусэй дэсу'' || Мин студент
|-
| -は || -ва || Тематик күрһәткес¹ || Кем? Нимә? || {{lang-ja2|田中さんは軍人です}} || ''Танака-сан-ва гундзин дэсу'' || Танака әфәнде — хәрби
|-
| -が || -га || {{comment|Төп|Именительный}} килеш (рематик эйәнеке)² || Кем? Нимә? || {{lang-ja2|私は日本語を勉強するのが好きです}}||''Ватаси-ва нихонго-о бэнкё: суру но-га суки десу'' || Мин япон теле менән шөғөлләнергә яратам
|-
| -を || -о || {{comment|Төшөм|Винительный}} килеш || Кемде? Нимәне? || {{lang-ja2|本を読みます}} || ''Хон-о ёмимасу'' || Китап уҡыйым
|-
| -の || -но || {{comment|Эйәлек|Родительный}} килеш || Кемдеке? Кемдең? Нимәнең? || {{lang-ja2|父の家}} || ''Тити-но иэ'' || Атайымдың йорто
|-
| -に || -ни || {{comment|Төбәү|Дательный}} килеш || Кемгә? Нимәгә? || {{lang-ja2|本を学生に上げます}} || ''Хон-о гакусэй-ни агэмасу'' || Китапты студентҡа бирәм
|-
| -に || -ни || {{comment|Торош ҡылымдары янында урынды күрһәтеүсе|Места при глаголах состояния}}  || Ҡайҙа? || {{lang-ja2|部屋に机があります}} || ''Хэя-ни цукуэ-га аримасу'' || Бүлмәлә — өҫтәл
|-
| -に || -ни || {{comment|Маҡсат|Цели}} килеше|| Ҡайҙа? Ни өсөн? || {{lang-ja2|勉強に行きます}} || ''Бэнкё: ни икимасу'' || Уҡырға барам
|-
| -に || -ни || Транслатив ({{comment|Әүерелдереү|Превратительный}} ) килеш|| Кем булам? Нимә булам? || {{lang-ja2|学者になります}} || ''Гакуся-ни наримасу'' || Ғалим булам
|-
| -へ || -э || {{comment|Йүнәлеш|Направления}} килеше || Ҡайҙа? || {{lang-ja2|会社へ行きます}} || ''Кайся-э икимасу'' || Фирмаға барам
|-
| -で || -дэ || {{comment|Ҡорал, хәрәкәт урыны|Орудия, места действия}} || Кем менән? Нимә менән? Ҡайҙа? || {{lang-ja2|箱を家で作ります}} || ''Хако-о иэ-дэ цукуримасу'' || Йәшникте өйҙә эшләйем
|-
| -から || -кара || {{comment|Сығанаҡ|Исходный}} килеш || Ҡайҙан? Ниндәй урындан? Ҡайһы ваҡыттан? || {{lang-ja2|ウラジオストクから来ました}} || ''Урадзиосутоку-кара кимасита'' || Владивостоктан килде
|-
| -まで || -мадэ || {{comment|Сик|Предельный}} килеше || Ҡайҙа тиклем? Ниндәй урынға тиклем? Ҡайһы ваҡытҡа тиклем? || {{lang-ja2|ロケットは星まで飛びます}} || ''Рокэтто-ва хоси-мадэ тобимасу'' || Ракеталар йондоҙҙарға тиклем осоп етер
|-
| -より || -ёри || {{comment|Сағыштырыу|Сравнения}} килеше || Нимәнән кем? Нимәнән нимә? Кем менән сағыштырғанда (Нимә менән сағыштырғанда)? || {{lang-ja2|外は内より涼しいです}} || ''Сото-ва ути-ёри судзусий дэсу'' || Өйгә ҡарағанда тышта һалҡыныраҡ
|-
| -と || -то || {{comment|Бергәлек|Совместный}} килеше || Кем менән? Нимә менән? || {{lang-ja2|友達と映画館へ行きます}} || ''Томодати-то эйгакан-э икимасу'' || Дуҫым менән киноға барам
|-
| -も || -мо || {{comment|Бәйләүсе|Присоединительный}} килеш || Һәм кем? Һәм нимә? || {{lang-ja2|私もそう思います}} || ''Ватаси-мо со: омоимасу'' || Мин дә шулай уйлайым
|}

: ¹ は киҫәксәһе теләһә ҡайһы һөйләм киҫәген билдәләүсе тематик күрһәткес булып тора. Йыш ҡына һөйләмдең эйәһен төҙөй. Мәҫәлән: {{нихонго|'''О-тя-ва''' суки дэ ва аримасэн|'''お茶は'''好きではありません||(Мин) яратмайым ''сәй''}}&lt;ref&gt;Стругова Е. В., Шефтелевич Н. С. ''Читаем, пишем, говорим по-японски'', Т. 1, стр. 159, 164&lt;/ref&gt;.
: ² が киҫәксәһе һөйләмдең эйә-ремаһын, йәғни, һөйләмдәге яңыны, нимәгә логик баҫым төшә, шуны билдәләй: {{Нихонго|Анна-сан-га гакусэй дэсу|アンナさんが学生です||Анна, башҡа бер кем дә түгел, студентка}}&lt;ref&gt;Л. Т. Нечаева. «Японский язык для начинающих», Московский лицей, 2001. с. 57&lt;/ref&gt;.

Япон телендә берәй кешегә өндәшкәндә, башҡа телдәрҙәге «әфәнде», «сэр», «иптәш», «мадам», «сударыня» тигән өндәшеү һүҙҙәренә тап килгән исем суффикстары  ҡулланыла: {{нихонго|Танака-сан|田中さん||Танака әфәнде/ханым}}, {{нихонго|Ямамото-сэнсэй|山本先生||Ямамото әфәнде (табипҡа йәки уҡытыусыға өндәшеү}}, {{нихонго|Кавада-кун|川田君||коллега Кавада}}.

Арауыҡ, ваҡыт һәм башҡа мәғәнәүи үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе билдәләү маҡсатында япон {{comment|ялғауҙары|послелоги}} ҡулланыла.

=== Сифат ===
Япон телендә сифат килеш менән үҙгәрмәй, ә заман һәм һөйкәлеш менән үҙгәрә. Ҡылымдар кеүек үк, сифаттар артабанғы грамматик формалар барлыҡҡа килеүсе нигеҙгә эйә.

Япон телендә сифаттарҙың 3 категорияһы бар:
* Предикатив, һүҙлек нигеҙе -い (''-й'') тамамлана.
* Ярым предикатив, төп формаһы -の (''-но'') или -な (''-на'') тамамлана.
* Төп формаһында -的 (''-тэки'') тамамланған ҡытай сифаттары. Был сифаттар телмәрҙә минималь үҙгәрештәр кисерәләр.

Предикатив сифаттарҙың {{comment|үҙгәреүе|спряжение}} -い (''-й'') суффиксының тап килгән нигеҙ суффикстарына бер тапҡыр үҙгәреүҙән тора. Миҫал өсөн —  {{lang-ja2|赤い}} (''акай'', ҡыҙыл) сифаты
{|class=&quot;wikitable&quot;
! I нигеҙ&lt;br&gt;(Һүҙлек) || II нигеҙ&lt;br&gt;(Һүҙьяһалыш) || III нигеҙ&lt;br&gt;(Рәүеш-берләштергес) || IV нигеҙ&lt;br&gt;(Шартлы) || V нигеҙ&lt;br&gt;(Ихтималлыҡлы)
|-
| -い (''-й'') || — || -く (''-ку'') || -けれ (''-кэрэ'') || -かろう (''-каро:'')
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Миҫал
|-
| {{lang-ja2|赤い}} (''акай'') || {{lang-ja2|赤}} (''ака'') || {{lang-ja2|赤く}} (''акаку'') || {{lang-ja2|赤けれ}} (''акакэрэ'') || {{lang-ja2|赤かろう}} (''акакаро:'')
|}

==== I нигеҙҙе ҡулланыу ====
* аныҡлаусы сифатында: {{lang-ja2|黒い猫}} (''курой нэко'', ҡара бесәй);
* хәбәр сифатында. Яғымлы телмәрҙә ҡулланыу өсөн был осраҡта です {{comment|бәйләүсе һүҙе|связка}} (''дэсу''): {{lang-ja2|この鉛筆は赤いです}} (''коно эмпицу-ва акай дэсу'', был ҡәләм ҡыҙыл) менән биҙәү талап ителә

==== II нигеҙҙе ҡулланыу ====
* -{{lang-ja2|さ}} (''-са'') суффиксын ҡушып, әйтеп биреү дәрәжәһен үлсәү мөмкинлеген биргән сифат мәғәнәле исемдәр яһалғанда: {{lang-ja2|赤い}} (''акай'', красный) — {{lang-ja2|赤さ}} (''акаса'', ҡыҙыллыҡ);
* -み (-ми) суффиксы ярҙамында әйтеп биреү дәрәжәһен үлсәү мөмкинлеген бирмәгән сифаттан исемдәр яһалғанда: 深い (фукай, тәрән) —深み (фуками, тәрәнлек).
* -かった (''-катта'') суффиксы ярҙамында үткән заман формаһы яһала: {{lang-ja2|寒い}} (''самуй'', һалҡын) — {{lang-ja2|寒かった日}} (''самукатта хи'', һалҡын булған көн). Яғымлы телмәрҙә хәбәр сифатында ҡулланыу өсөн {{lang-ja2|です}} (''дэсу'') {{comment|бәйләүсеһе|связка}} менән биҙәлә: {{lang-ja2|オペラは面白かったです}} (''опэра-ва омосирокатта дэсу'', опера ҡыҙыҡ булды).

==== III нигеҙҙе ҡулланыу ====
* сифат мәғәнәле рәүеш: {{lang-ja2|早い}} (''хаяй'', иртә, шәп) — {{lang-ja2|早く}} (''хаяку'', иртә, шәп);
* -ない (''-най'') суффиксы ярҙамында кире форма яһала: {{lang-ja2|白い}} (''сирой'', аҡ) — {{lang-ja2|白くない}} (''сирокунай'', аҡ түгел). Яғымлы телмәрҙә  です (''дэсу'') {{comment|бәйләүсеһе|связка}} менән хәбәр сифатында формалаша;
* урта форма, -て (''-тэ'') суффиксын өҫтәп сифаттан {{comment|деепричастие|хәл ҡылым}} яһала: {{lang-ja2|大きい}} (''оокий'', ҙур) — {{lang-ja2|大きくて}} (''оокикутэ'', ҙур булып);
* -たって (''-таттэ'') суффиксы ярҙамында {{comment|кире|уступительная}} форма яһала: {{lang-ja2|高い}} (''такай'', ҡиммәт) — {{lang-ja2|高くたって買うよ}} (''такаку-таттэ кау ё'', ҡиммәт булһын, барыбер һатып алам!)
* -ても (-''тэмо'') суффиксы ярҙамында тағы бер {{comment|кире|уступительная}} форма яһала: 暑くても ''ацукутэмо'' эҫе булһа ла (булыуына ҡарамаҫтан).

==== IV нигеҙҙе ҡулланыу ====
* -ば (''-ба'') суффиксын ҡушып шарт формаһы яһала: {{lang-ja2|寒い}} (''самуй'', һыуыҡ) — {{lang-ja2|寒ければ}} (''самукэрэба'', әгәр һыуыҡ булһа): {{lang-ja2|明日は寒ければ散歩に行きません。}}''Асита-ва самукэрэба сампо-ни икимасэн.'' Әгәр иртәгә һыуыҡ булһа, йөрөргә сыҡмаҫбыҙ.

==== V нигеҙҙе ҡулланыу ====
* ихтималлылыҡ формаһы: {{lang-ja2|目新しい}} (''мэатарасий'', үҙенсәлекле оригинальный) — {{lang-ja2|目新しかろう}} (''мэатарасикаро:'', {{comment|үҙенсәлекле булыуы ихтимал|возможно оригинальный}})

==== Ярым предикатив сифаттарҙың ялғауҙары ====
* -に (''-ни'') ялғауы рәүеш өсөн: {{lang-ja2|静かな}} (''сидзукана'', тын) — {{lang-ja2|静かに}} (''сидзукани'', тын);
* хәбәр формаһы өсөн {{comment|ялғау юҡ|нулевое окончание}}: {{lang-ja2|静かな}} (''сидзукана'', тын) — {{lang-ja2|この町は静かです}} (''коно мати-ва сидзука дэсу'', был ҡала тын).

=== Ҡылым ===
Япон телендә ҡылымдарҙың {{comment|һан һәм зат менән үҙгәреүе|спряжение}} юҡ. Шуның менән бергә япон телендә ҡылымдың рус телендә булмаған шундай формалары бар, һәм уларҙы тәржемә итер өсөн аналитик  конструкциялар, йәғни өҫтәмә һүҙҙәр ҡулланырға тура килә. Ҡылымдар биш нигеҙ буйынса үҙгәреүе мөмкин. Ҡылымдың ике төрлө үҙгәреше һәм дөрөҫ булмаған үҙгәрешле ике ҡылым бар:&lt;ref&gt;Японский язык для начинающих. Учебник. Часть 1/Нечаева Л. Т. — М.: Московский Лицей, 2001. — 344 с.; урок 10, §§ 1—4.&lt;/ref&gt;
* II {{comment|үҙгәреш|спряжение}} ҡылымдарына алдынан ''э'' йәки ''и'' һуҙынҡылары килгән -る (''-ру'' ижегенә тамамланған ҡылымдар ҡарай). Был билдәгә тап килгән бер нисә ҡылым айырмалыҡ исключение төркөмөн булдырған һәм беренсе I {{comment|үҙгәрешкә|спряжение}} ҡарай: {{lang-ja2|知る}} (''сиру'', белергә), {{lang-ja2|切る}} (''киру'', киҫергә), {{lang-ja2|走る}} (''хасиру'', йүгерергә), {{lang-ja2|減る}} (''хэру'', кәмеү), {{lang-ja2|交じる}} (''мадзиру'', ҡушылырға), {{lang-ja2|帰る}} (''каэру'', әйләнеп ҡайтырға), {{lang-ja2|入る}} (''хаиру'', инергә), {{lang-ja2|限る}} (''кагиру'', сикләнергә), {{lang-ja2|要る}} (''иру'', талап ителергә), {{lang-ja2|射る}} (''иру'', атырға), {{lang-ja2|握る}} (''нигиру'', ҡулда тоторға);
* 2 дөрөҫ булмаған ҡылым бар: する (''суру'', эшләргә) һәм {{lang-ja2|来る}}, くる (''куру'', килергә);
* Башҡа бөтә ҡылымдар I {{comment|үҙгәрешкә|спряжение}} ҡарай.
* Ҡылымдарҙың II спряжениеһының 1 һәм 2 нигеҙе тап килә. Уны яһау өсөн -ру ялғауын алып ташлар кәрәк , мәҫәлән: 食べる — табэру, 1 һәм 2 нигеҙ 食べ — табэ- була.
Биш нигеҙҙән башҡа, үткән заман формалары һәм I {{comment|спряжение|үҙгәреш}} ҡылымдарынан {{comment|хәл ҡылым|деепричастие}} төрлөсә яһала. I {{comment|спряжение|үҙгәреш}} спряжение ҡылымдарының нигеҙ буйынса үҙгәреүе ижекле әлифбалағы билдәләрҙең барыуын ҡабатлай. Түбәндә ҡылымдарҙың биш нигеҙ һәм өҫтәмә формалар буйынса {{comment|үҙгәреш|спряжение}} таблицаһы килтерелгән:
{|class=&quot;wikitable&quot;
! I нигеҙ&lt;br&gt;(Тиҫкәре) || II нигеҙ&lt;br&gt;(Һүҙьяһалыш) || III нигеҙ&lt;br&gt;(Һүҙлек) || IV нигеҙ&lt;br&gt;(Шартлы-бойороу) || V нигеҙ&lt;br&gt;(Ихтималлылыҡ-саҡырыу) || Үткән заман&lt;br&gt;время ||{{comment|Деепричастие|Хәл ҡылым}} 
|-
!colspan=7| I {{comment|Спряжение| Үҙгәреш}}
|-
| -わ- (''-ва-'') || -い- (''-й-'') || -う (''-у'') || -え (''-э'') || -おう (''-о:'') || -った (''-тта'') || -って (''-ттэ'')
|-
| -た- (''-та-'') || -ち- (''-ти-'') || -つ (''-цу'') || -て (''-тэ'') || -とう (''-то:'') || -った (''-тта'') || -って (''-ттэ'')
|-
| -ら- (''-ра-'') || -り- (''-ри-'') || -る (''-ру'') || -れ (''-рэ'') || -ろう (''-ро:'') || -った (''-тта'') || -って (''-ттэ'')
|-
| -な- (''-на-'') || -に- (''-ни-'') || -ぬ (''-ну'') || -ね (''-нэ'') || -のう (''-но:'') || -んだ (''-нда'') || -んで (''-ндэ'')
|-
| -ば- (''-ба-'') || -び- (''-би-'') || -ぶ (''-бу'') || -べ (''-бэ'') || -ぼう (''-бо:'') || -んだ (''-нда'') || -んで (''-ндэ'')
|-
| -ま- (''-ма-'') || -み- (''-ми-'') || -む (''-му'') || -め (''-мэ'') || -もう (''-мо:'') || -んだ (''-нда'') || -んで (''-ндэ'')
|-
| -か- (''-ка-'') || -き- (''-ки-'') || -く (''-ку'') || -け (''-кэ'') || -こう (''-ко:'') || -いた (''-йта'') || -いて (''-йтэ'')
|-
| -が- (''-га-'') || -ぎ- (''-ги-'') || -ぐ (''-гу'') || -げ (''-гэ'') || -ごう (''-го:'') || -いだ (''-йда'') || -いで (''-йдэ'')
|-
| -さ- (''-са-'') || -し- (''-си-'') || -す (''-су'') || -せ (''-сэ'') || -そう (''-со:'') || -した (''-сита'') || -して (''-ситэ'')
|-
| いか- (''ика-'')&lt;ref&gt; 行く (ику, юку, «барырға») ҡылымы хәл ҡылымын һәм үткән заманды башҡа I спряжение ҡылымдары кеүек яһамай. См. Японский язык для начинающих. Учебник. Часть 1/Нечаева Л. Т. — М.: Московский Лицей, 2001. — 344 с.; урок 10, §§ 1—4, с. 119—121; урок 17, § 1, с. 278; урок 18, § 1, с. 300—301.&lt;/ref&gt; || いき- (''ики-'') || いく (''ику'') || いけ (''икэ'') || いこう (''ико:'') || いった (''итта'') || いって (''иттэ'')
|-
!colspan=7| II {{comment|Спряжение|Үҙгәреш}}
|-
| — (''-'') || — (''-'') || -る (''-ру'') || -れ (''-рэ'') || -よう (''-ё:'') || -た (''-та'') || -て (''-тэ'')
|-
!colspan=7| Дөрөҫ булмаған ҡылымдар
|-
| し-, せ-, さ- (''си-, сэ-, са-'') || し- (''си-'') || する (''суру'') || すれ (''сурэ'') || しよう (''сиё:'') || した (''сита'') || して (''ситэ'')
|-
| こ- (''ко-'') || き- (''ки-'') || くる (''куру'') || くれ (''курэ'') || こよう (''коё:'') || きた (''кита'') || きて (''китэ'')
|-
|}

==== I нигеҙҙе ҡулланыу ====
* -ない (''-най'') суффиксы ярҙамында — һөйләү телмәрендә, мәғлүмәт һәм әҙәби стилдәрҙә ҡулланылған кире форма: {{lang-ja2|飲む}} (''ному'', эсергә) — {{lang-ja2|飲まない}} (''номанай'', эсмәҫкә, мин эсмәйем, ул эсмәй). Был форма шулай уҡ {{comment|причастие|сифат ҡылым}}, йәғни исемгә аныҡлаусы булараҡ: {{lang-ja2|ビールを飲まない人}} (''би: ру-о номанай хито'', һыра эсмәүсе кеше). Японияның ҡайһы бер төбәктәрендә кеселекле кире ҡағыуға башлыса «II нигеҙе» + -ません ''-масэн'' формаһы түгел, ә です ''дэсу'' связкаһын өҫтәгән был тиҫкәре форма ҡулланыла: {{lang-ja2|今日は東京へ行かないです}} (''кё:-ва то: кё:-э иканай дэсу'', бөгөн мин Токиоға бармайым);
* -ざる (''-дзару''), -ず (''-дзу''), -ぬ (''-ну''), -ん (''-н'') суффикстары ярҙамында — тиҫкәре форма. Миҫал: {{lang-ja2|知る}} (''сиру'', белергә) — {{lang-ja2|知らず}} (''сирадзу'', белмәйенсә);
* I спряжение ҡылымдары өсөн -れる (''-рэру'') суффиксын, һәм II спряжение ҡылымдары өсөн -られる (''-рарэру'') — {{comment|страдательный залог|төшөм йүнәлеше}} формаһын ҡулланып. Барлыҡҡа килгән формалар II спряжениела үҙгәрә;
* I спряжение ҡылымдары өсөн -せる (''-сэру''), һәм II спряжение өсөн -させる (''-сасэру'') ҡушып — побудительный залог формаһы. Барлыҡҡа килгән формалар II спряжениела үҙгәрә. Миҫал: {{lang-ja2|読む}} (''ёму'', уҡырға) — {{lang-ja2|読ませる}} (''ёмасэру'', уҡырға мәжбүр итергә);
* {{comment|мәжбүр итеүсе|побудительный}} залог барлыҡҡа килтереүҙең альтернатив ысулы: -す (''-су'') - I спряжение ҡылымдары өсөн, һәм -さす (''-сасу'') - II спряжение ҡылымдары өсөн. Барлыҡҡа килгән формалар I спряжениела үҙгәрә.
* шулай уҡ {{comment|мәжбүр итеүсе|побудительный}} залог барлыҡҡа килтереүҙең сикләүле ҡулланылған өсөнсө ысулы: -しめる (''-симэру'') бәйләү юлы менән. Барлыҡҡа килгән формалар II спряжениела үҙгәрә.
* Дөрөҫ булмаған ҡылымдарҙың һәм II спряжение ҡылымдарының тиҫкәре фаразы -まい -май суффиксын ҡушып барлыҡҡа килә: (''食べる'', ашарға, ейергә)ー食べまい — табэмай — {{comment|моғайын ашамаҫҡалыр|наверное не есть}} &lt;ref&gt;[http://krakozyabr.ru/2010/09/funkcii-osnov-glagola/ Все о японском языке]&lt;/ref&gt;.

==== Кеселекле формалары ====
Япон ҡылымының II нигеҙенең төп функцияһы — хәбәр һөйкәлешенең кеселекле формалары барлыҡҡа килеүе. Бының менән бәйле, ҡылымдың II нигеҙенә ҡушылған дүрт суффиксы бар. Үҙгәреү миҫалы сифатында — {{lang-ja2|急ぐ}} (''исогу'', ашығырға, ҡабаланырға) ҡылымдары һәм {{lang-ja2|食べる}} (''табэру'', бар):

* -ます (''-масу'') — хәҙерге-киләсәк заман формаларын барлыҡҡа килтерә: {{lang-ja2|急ぎます}} (''исогимасу'', мин ашығам, ул ашыға, мин ҡабаланам, ул {{comment|ҡабаланыр|поторопится}}), {{lang-ja2|食べます}} (''табэмасу'', мин ашайым, ул ашай, мин ашап алам, ул ашап алыр (аласаҡ);
* -ましょう (''-масё:'') — ихтималлыҡ-саҡырыу формаһын барлыҡҡа килтерә: {{lang-ja2|急ぎましょう}} (''исогимасё:'', ихтимал, ашыға, ашығайыҡ әле!), {{lang-ja2|食べましょう}} (''табэмасё:'', ахыры, ашай, ашайыҡ әле!);
* -ました (''-масита'') — үткән заман формаһын барлыҡҡа килтерә: {{lang-ja2|急ぎました}} (''исогимасита'', ашыҡҡан, ҡабаланған), {{lang-ja2|食べました}} (''табэмасита'', ашаны, ашаған, ашаған);
* -ません (''-масэн'') — хәҙерге-киләсәк заманда ҡылымдың тиҫкәре формаһы барлыҡҡа килгән: {{lang-ja2|急ぎません}} (''исогимасэн'', мин ашыҡмайым, ул ашыҡмай, мин ашыҡмаҫмын, ул ҡабаланмаясаҡ), {{lang-ja2|食べません}} (''табэмасэн'', мин ашамайым, ул ашамай, мин ашамаҫмын, ул ашамаясаҡ). Үткән замандың тиҫкәре формаһында был форма артынан でした (''дэсита'') һүҙе килә: {{lang-ja2|急ぎませんでした}} (''исогимасэн дэсита'', ашыҡманы), {{lang-ja2|食べませんでした}} (''табэмасэн дэсита'', ашаманы).

Был формалар башлыса нейтраль-кеселекле телмәрҙә ҡулланыла. Ихтирамлы-кеселекле телмәрҙә ярҙамсы ҡылымдар һәм айырым кеселекле һүҙҙәр, кэйго, менән ҡатмарлыраҡ конструкциялар ҡулланыла.

==== II нигеҙҙе ҡулланыуҙың башҡа осраҡтары ====
* おNください (''о-N-кудасай'') конструкцияһы ярҙамында, бында N — II нигеҙҙә ҡылымдың кеселекле үтенес формаһы барлыҡҡа килә: {{lang-ja2|入る}} (''хаиру'', инергә — I спряжение ҡылымы) — {{lang-ja2|お入りください}} (''о-хаири-кудасай'', {{comment|хөрмәтлем (рәхим итегеҙ?), инегеҙ|будьте любезны, войдите}});
* -なさい (''-насай'') суффиксы ярҙамында бойороҡ һөйкәлеше формалары барлыҡҡа килә: {{lang-ja2|読む}} (''ёму'', уҡырға) — {{lang-ja2|読みなさい}} (''ёминасай'', уҡы), {{lang-ja2|休む}} (''ясуму'', ял итергә, йоҡларға) — {{lang-ja2|休みなさい}} (''ясуминасай'', йоҡла). Шунан япон нығытылған һүҙбәйләнештәренең береһе — {{lang-ja2|お休みなさい}} (''о-ясуми-насай'', тыныс төн) баш алғандыр ҙа инде.
* II спряжение ҡылымдарының II нигеҙенә ҡушылыусы -ろ (''-ро''), -よ (''-ё'') суффикс ярҙамында, бойороҡ һөйкәлештәренең бер формаһы барлыҡҡа килә: {{lang-ja2|見る}} (''миру'', ҡарарға) — {{lang-ja2|見ろ（見よ）}} (''миро (миё)'', ҡара!), {{lang-ja2|出る}} (''дэру'', сығырға) — {{lang-ja2|出ろ　（出よ）}} (''дэро (дэё)'', сыҡ!)
* -ながら (''-нагара''), -つつ (''-цуцу'') суффикстарын II нигеҙгә ҡушып, йә булмаһа II нигеҙҙе ике итеп : {{lang-ja2|笑う}} (''варау'', йылмайырға) — {{lang-ja2|笑いながら}} (''варайнагара'', йылмайып), {{lang-ja2|見る}} (''миру'', смотреть) — {{lang-ja2|見つつ}} (''мицуцу'', посматривая), {{lang-ja2|飛ぶ}} (''тобу'', осорға) — {{lang-ja2|飛び飛び}} (''тобитоби'', осоп) бер үк ваҡытта булғанды аңлатҡан {{comment|деепричастие|хәл ҡылым}}ның тотош бер төркөмө барлыҡҡа килә.
* Теләк белдереү -たい (''-тай'') суффиксы ярҙамында тормошҡа ашырыла: {{lang-ja2|食べる}} (''табэру'', ашарға) — {{lang-ja2|食べたい}} (''табэтай'', ашарға теләйем), {{lang-ja2|飲む}} (''ному'', эсергә) — {{lang-ja2|飲みたい}} (''номитай'', эскем килә). Әйтер кәрәк, барлыҡҡа килгән формалар ысынында иһә сифаттар, һәм тап һуңғылары кеүек үҙгәрәләр. Шул сәбәпле кеселекле телмәрҙә хәбәр сифатында ҡулланыу өсөн, です (''дэсу'') связкаһы менән биҙәү кәрәк: {{lang-ja2|ジュースを飲みたいです}} (''дзю: су-о номитай дэсу'', һут эскем килә). -たくない (''-такунай'') ярҙамында тиҫкәре форма барлыҡҡа килә: いきたくない（です） (''икитакунай (дэсу)'', минең барғым (атлағым) килмәй).
* -たがる (''-тагару'') суффиксы ярҙамында I спряжение кеүек үҙгәреүсе ҡылымдың шуға оҡшаш теләк формаһы була: {{lang-ja2|歌う}} (''утау'', йырларға) — {{lang-ja2|歌いたがる}} (''утаитагару'', йырларға теләйем).
* Аҙағында -たい (''-тай'') булған һүҙбәйләнештәр һәм {{lang-ja2|と思う}} (''то омоу'') ҡушып, ниәт итеүҙе белдергән әйтем барлыҡҡа килә: {{lang-ja2|行きたいと思う}} (''икитай то омоу'', барырға йыйынам).

==== III нигеҙҙе ҡулланыу ====
* Һүҙлек формаһы.
* Ябай һөйләү телмәрендә, мәғлүмәт һәм әҙәби стилдәрҙә хәҙерге-киләсәк заманды белдереү: {{lang-ja2|僕は工場で働く}} (''боку-ва ко: дзё:-дэ хатараку'', мин заводта эшләйәсәкмен).
* Теләһә ҡайһы стилдә исем йә алмаш алдынан аныҡлаусы булараҡ сығыш яһауы мөмкин, һәм ғәҙәттә был рус теленә хәҙерге заман {{comment|причастие|сифат ҡылымы}} тип тәржемә ителә: {{lang-ja2|歌う}} (''утау'', йырларға) — {{lang-ja2|歌う人}} (''утау хито'', йырлаусы кеше).
* -な (''на'') ярҙамында ябай һөйләү телмәренә хас тыйыу формаһы барлыҡҡа килә: {{lang-ja2|入る}} (''хаиру'', инергә) — {{lang-ja2|入るな}} (''хаиру-на'', инмә!)
* -べき (''-бэки'')  суффиксы ярҙамында пассив аныҡлаусы яһала: {{lang-ja2|読む}} (''ёму'', уҡырға) — {{lang-ja2|読むべき文書}} (''ёмубэки бунсё'', уҡып сығылырға тейешле документ).
* III нигеҙҙән һуң ҡушылған {{lang-ja2|積もり}} (''цумори'', ниәт) һүҙе ярҙамында ниәт итеү әйтелә. Кеселекле телмәрҙә ҡулланылған хәбәр сифатында です (''дэсу''): {{lang-ja2|帰る}} (''каэру'', әйләнеп ҡайтырға) — {{lang-ja2|帰る積もりです}} (''каэру цумори дэсу'', мин кире ҡайтырға йыйынам) связкаһы менән биҙәлә.
* 1 спряжение ҡылымдарында тиҫкәре фараз -まい -май: 書く (''каку'', яҙырға)ー書くまい — какумай — моғайын, яҙмайҙыр) суффиксын ҡушып яһала&lt;ref&gt;[http://krakozyabr.ru/2012/03/suffiks-%E3%81%BE%E3%81%84-otricatelnoe-predpolozhenie-i-namerenie/ Все о японском языке]&lt;/ref&gt;.

==== IV нигеҙҙе ҡулланыу ====
* Ябай һөйләү телмәренең бойороҡ формаларының береһе: {{lang-ja2|話す}} (''ханасу'', һөйләргә) — {{lang-ja2|話せ}} (''ханасэ'', һөйлә!)
* -ば (''-ба'') суффиксы ярҙамында шарт формаһы яһала: {{lang-ja2|降る}} (''фуру'', яуым-төшөм, яуыу [ямғыр, ҡар], яуыу [ямғыр, ҡар]) — {{lang-ja2|降れば}} (''фурэба'', әгәр ямғыр яуһа).

==== V нигеҙҙе ҡулланыу ====
* Ябай һөйләү телмәренең, мәғлүмәт һәм әҙәби стилдәрҙең ихтималлылыҡ-саҡырыу формаһы: {{lang-ja2|降る}} (''фуру'', ямғырмы йә ҡармы яуырға мөмкинлеге) — {{lang-ja2|降ろう}} (''фуро:'', ямғыр яуыуы ихтимал), {{lang-ja2|取る}} (''тору'', алырға) — {{lang-ja2|取ろう}} (''торо:'' алайыҡ әле!)
* V нигеҙ артынан килгән とする (''то суру'') һүҙбәйләнеше {{comment|уҡталыуҙы, маташыу|попытка}}ҙы белдерә: {{lang-ja2|見る}} (''миру'', ҡарарға) — {{lang-ja2|見ようとする}} (''миё: то суру'', {{comment|ҡарап ҡарарға|попробовать посмотреть}}).
* {{comment|Ҡаршы килмәү|уступительная}}   формаһы と (''то''), とも (''томо''), が (''га'') һүҙҙәрен ҡушып яһала: {{lang-ja2|来る}} (''куру'', килергә, дөрөҫ булмаған ҡылым) — {{lang-ja2|彼が来ようと}} (''карэ-га коё: то'', {{comment|хатта ул килһә лә (килгән хәлдә лә)|даже если он придёт}}.

==== Үткән заман формаһын ҡулланыу ====
* Ябай һөйләү телмәрендә, мәғлүмәти һәм әҙәби стилдәрендә үткән заманды белдереү. Шулай уҡ исем йә алмаш алдынан үткән заман {{comment|сифат ҡылымы|причастие}} булараҡ — {{lang-ja2|起きた生徒}} (''окита сэйто'', йоҡонан торған уҡыусы), йә ҡылымдан яһалған сифат кеүек килә: {{lang-ja2|生きた人}} (''икита хито'', тере кеше).
* -り (''-ри'') суффиксы ярҙамында {{comment|төркөмләү|сочетательная}} формаһы барлыҡҡа килә. Был формала бер үк ваҡытта үтәлгән бер {{comment|тиң|равноправный}} эш-хәрәкәттең ойоштормаһы ҡулланыла. Хәрәкәттәрҙе һанап үткәндән һуң тейешле ваҡыт һәм һөйкәлештәге する (''суру'', эшләргә) ҡылымы йә электән һанап бирелгән {{comment|тиң|равноправный}} хәрәкәттәрҙең сағылышын күрһәткән башҡа ҡылым килә. Миҫал: {{lang-ja2|食べる}} (''табэру'', ашарға) — {{lang-ja2|食べたり}} (''табэтари''), {{lang-ja2|飲む}} (''ному'', эсергә) — {{lang-ja2|飲んだり}} (''нондари'') — {{lang-ja2|朝ご飯に寿司や卵を食べたり、紅茶を飲んだりしています}} (''асагохан-ни суси я тамаго-о табэтари, ко: тя-о нондари ситэимасу'', иртәнге ашҡа (мин) суши һәм йомортҡа ашайым һәм ҡара сәй эсәм).
* -ら (''-ра'') суффиксы ярҙамында шартлы формаларҙың береһе яһала: {{lang-ja2|降る}} (''фуру'', яуырға [ямғыр, ҡар]) — 降ったら (''футтара'', әгәр ямғыр яуһа).
* юл биреү уступительный формаларының береһе -って (''-ттэ''): {{lang-ja2|行く}} (''ику'', барырға, дөрөҫ булмаған ҡылым) суффикстарын өҫтәп яһала — {{lang-ja2|今行ったって遅いです}} (''има итта-ттэ осой дэсу'', хатта хәҙер барһаҡ та, һүң буласаҡ).
* Кеселекле һөйләү телмәрендә үткән заман формаһына -です (''дэсу'') {{comment|связка|бәйләүсе}}һы ҡушылыуы мөмкин: {{lang-ja2|昨日は映画へ行ったです}} (''кино:-ва эйга-э итта дэсу'', кисә мин киноға барҙым). Бындай конструкция үҙе менән элизия күренешен бирә {{lang-ja2|なのです}} (''на но дэсу'') һәм әҙәби телдә ҡулланылмай.

==== {{comment|Деепричастие|хәл ҡылым}} формаһын ҡулланыу ====
* {{comment|Алдан булыу|предшествования}} деепричастиеһы: {{lang-ja2|曲がる}} (''магару'', боролорға) — {{lang-ja2|曲がって}} (''магаттэ'', боролоп).
* Ябай һөйләштәге бойороҡ һөйкәлеше формаларының береһе: {{lang-ja2|曲がる}} (''магару'', боролорға) — {{lang-ja2|左に曲がって}} (''хидари-ни магаттэ'', һулға борол).
* Ҡылымдың {{comment|һуҙымлы|длительный}} төрө いる (''иру'', булырға) ярҙамсы ҡылымы ярҙамында яһала: {{lang-ja2|縫う}} (''нуу'', тегергә) — {{lang-ja2|縫っている}} (''нуттэ иру'', хәҙер тегәм).
* Нейтраль-кеселекле телмәрҙә үтенес формаһы ください (''кудасай'') һүҙен ҡушып яһала: {{lang-ja2|聞く}} (''кику'', тыңларға) — {{lang-ja2|聞いてください}} (''кийтэ кудасай'', тыңлағыҙ, зинһар).
* Ҡылымдың {{comment|вид|төр}} формалары しまう (''симау'', тамамларға), くる (''куру'', килергә), おく (''оку'', һалырға), いく (''ику'', барырға), みる (''миру'', ҡарарға) ярҙамсы ҡылымдары ярҙамында яһала. Уларға ярашлы мәғәнәүи ҡылымдарҙан айырмалы вид формалары барлыҡҡа килгәндә, был биш ҡылым хирагана менән яҙыла.
* {{comment|Юл ҡуйыу|уступительные}} формаларының береһе -も (''-мо'') суффиксы ярҙамында яһала. Был форма, артабанғы {{lang-ja2|良い}} (''ий'', яҡшы) һүҙ менән, рөхсәт итеүҙе белдергәндә ҡулланыла: {{lang-ja2|入る}} (''хаиру'', инергә) — {{lang-ja2|入っても良いですか？}} (''хаиттэ-мо ий дэсу ка?'', инергә мөмкинме?)
* {{comment|Шартлы|условные}} формаларының береһе -は (''-ва'') суффиксы ярҙамында яһала: {{lang-ja2|急ぐ}} (''исогу'', ашығырға) — {{lang-ja2|急いでは}} (''исоидэва'', әгәр ашыҡһаң).

=== Алмаштар ===
{{main|Местоимения японского языка}}

==== Зат алмаштары ====
Япон телендә затына, родына, һанына һәм телмәр стиленә ярашлы зат алмаштары төрлө була. Был класс ваҡытта {{comment|даими түгел|непостоянен}} һәм алмаштарҙың бик күп архаик формалары бар. Исемдәр һымаҡ, килеш менән үҙгәрәләр. Бынан тыш хәҙерге япон телмәрендә икенсе зат алмаштарын ҡулланмаҫҡа тырышалар. Исеме, йә вазифаһы буйынса ихтирамлы өндәшәләр, ә мөмкин булмаған осраҡта, диалог {{comment|«ҡатнашыусыһы»|«стороне»}}на мөрәжәғәт итәләр. Шуның арҡаһында икенсе зат алмашын дөрөҫ һайлауҙа ҡыйынлыҡтар тыуыуы мөмкин.

{| class=&quot;wikitable&quot; &lt;!-- cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; --&gt;
|+ Ҡайһы бер зат алмаштары
! Зат !! ябай телмәр !! нейтраль-кеселекле телмәр !! ихтирамлы-кеселекле телмәр
|-
! беренсе
| {{lang-ja2|僕}} (''боку'', ир-ат)&lt;br&gt;{{lang-ja2|あたし}} (''атаси'', ҡатын-ҡыҙ)&lt;br&gt;{{lang-ja2|私}} (''ватаси'', ҡатын-ҡыҙ)&lt;br&gt;{{lang-ja2|俺}} (''орэ'', ир-егет)
| {{lang-ja2|私}} (''ватаси'')
| {{lang-ja2|私}} (''ватакуси'')
|-
! икенсе
| {{lang-ja2|君}} (''кими'')&lt;br&gt;{{lang-ja2|お前}} (''омаэ'')
| {{lang-ja2|貴方}} (''аната'')&lt;br&gt;{{lang-ja2|そちら}} (''сотира'')
| {{lang-ja2|貴方様}} (''аната-сама'')
|-
! өсөнсө
| {{lang-ja2|彼}} (''карэ'', ир-ат)&lt;br&gt;{{lang-ja2|彼女}} (''канодзё'', ҡатын-ҡыҙ)
|colspan=&quot;2&quot;| {{lang-ja2|あの人}} (''анохито''), {{lang-ja2|あの方}} (''аноката'')
|}

I зат алмаштары&lt;ref name=&quot;lecture&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://honyaku-subs.ru/files/121-japanese-audiolessons.html
 |title       = Япон теле — аудиодәрестәр
 |lang        = ru
 |accessdate  = 22.11.2010
 |publisher   = Башлап өйрәнеүселәрҙең «Себер-Хоккайдо» мәҙәни үҙәге
 |description = I зат (19:32 — 22:13), II зат (22:13 — 25:25), исем суффикстары (25:25 — 28:00)
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/617o5PcqF
 |archivedate = 2011-08-22
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219121659/http://honyaku-subs.ru/files/121-japanese-audiolessons.html |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;:
* {{lang-ja2|僕}} (''боку'') — ир-егет, башлыса йәш, ир-егеттәр араһында үҙе тураһында, ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|あたし}} (''атаси'') — ҡатын-ҡыҙ үҙе тураһында, ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|私}} (''ватаси'') — мин, универсаль нейтраль стиль;
* {{lang-ja2|私}} (''ватакуси'') — мин, универсаль формаль стиль;
* {{lang-ja2|俺}} (''орэ'') — эгоцентрик ир-ат&quot;мин&quot;е, тупаҫ ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|私たち}} (''ватакуси-тати'', ''ватаситати'') — күрһәтелгән уҡыуҙан сығып, &quot;беҙ&quot;, формаль, йә нейтраль телмәр;
* {{lang-ja2|私ども}} (''ватакуси-домо'') — беҙ, кеселекле ябай һөйләү телмәре һәм мәғлүмәти стиль.
* {{lang-ja2|うち}} (''ути'') — туранан-тура «миненң өйөм», «ғаиләм» тип тәржемә ителә, әммә кеселекле телмәрҙә «беҙ», «мин», «беҙҙең», «беҙҙә» тип тәржемә ителеүе мөмкин.
* {{lang-ja2|我}} (''варэ'') — мин, архаик эгоцентрик форма.
* {{lang-ja2|我々}} (''варэварэ'') — «беҙ» алмашының декламацион формаһы, йыш ҡына хәрби-тарихи кинематографта, ир-ат телмәрендә дөйөм фекерҙе билдәләгәндә осрай.

II зат алмаштары&lt;ref name=&quot;lecture&quot; /&gt;:
* {{lang-ja2|君}} (''кими'') — һин, ябай һөйләү телмәре, яҡындарға һәм дуҫтарға мөрәжәғәт иткәндә, һәм шулай уҡ ирҙәр араһында үҙ-ара аралашҡанда&lt;ref name=&quot;lecture&quot; /&gt;; Архаик «әфәнде» һүҙенән, атап әйткәндә, император адресына.
* {{lang-ja2|お前}} (''омаэ'') — һин, тупаҫ ябай һөйләү телмәре (эй һин!). Һүҙмә-һүҙ «кем минең алдымда, шул» тип тәржемә ителә;
* {{lang-ja2|手前}} (''тэмаэ'') — һин, архаик вариант, ирҙәр ҡулланған ''омаэ''ға ҡарағанда ла тупаҫыраҡ ябай һөйләү телмәре. Шул уҡ мәғәнәлә;
* {{lang-ja2|貴様}} (''кисама'') — һин, ирҙәр, бандиттар араһында ҡулланыла: мыҫҡыл итерлек ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|貴方}} (''аната'') — һин, нейтраль телмәр; Йышыраҡ хәләл ефеткә ҡарата, һирәгерәк әңгәмәләшсегә ҡарата ҡулланыла.
* {{lang-ja2|そちら}} (''сотира'') — һеҙ (берлектә), ихтирамлы-кеселекле телмәр. Һүҙмә-һүҙ, «һеҙҙең яғығыҙ»;
* {{lang-ja2|貴方様}} (''аната-сама'') — һеҙ (берлектә), ихтирамлы-кеселекле телмәр. Һүҙмә-һүҙ «хөрмәтле һеҙ»;
* {{lang-ja2|貴方達}} (''аната-тати'') — һеҙ (күплектә), нейтраль телмәр;
* {{lang-ja2|貴方方}} (''аната-гата'') — һеҙ (күплектә),  ихтирамлы-кеселекле телмәр. Башҡа варианты «һеҙҙең яғығыҙ».

III зат алмаштары:
* {{lang-ja2|彼}} (''карэ'') — ул (м.р.), ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|彼女}} (''канодзё'') — ул (ж.р.), ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|あの人}} (''анохито''), あの方 (''аноката'') — ул (м.р.), ул (ж.р.), кеселекле телмәр;
* {{lang-ja2|彼ら}} (''карэра'') — улар, ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|あの人たち}} (''анохито-тати'') — улар, кеселекле телмәр.

Һорау алмаштары:
* {{lang-ja2|誰}} (''дарэ'') — кем?, ябай һөйләү телмәре;
* {{lang-ja2|何方}} (''доната'') — кем?, кеселекле телмәр.

==== Күрһәтеү алмаштары ====
Япон телендә күрһәтеү алмаштары алыҫлығының өс категорияһы бар:
* こ- (''ко-'') тамырынан башланған алмаштар уның әңгәмләшсеһенә ҡарағанда һөйләүсегә яҡыныраҡ урынлашҡан бер нимәгә ҡарата, шулай уҡ хәҙер генә әйтелгәнде билдәләгәндә, йә һөйләшеү объектының әңгәмә барғанда шунда торған кеүек атмосферын булдырыу өсөн ҡулланыла;
* そ- (''со-'') тамырына башланған алмаштар әңгәмәләшсегә яҡыныраҡ предметҡа йәки күренешкә, шулай уҡ, әйтелһә лә, әңгәмәләшсегә билдәле булмаған нимә тураһында һүҙ барғанда ҡулланыла;
* あ- (''а-'') тамырына башланған алмаштар һөйләүсенән дә, әңгәмәләшсенән дә бер тигеҙ алыҫлыҡта булған, шулай уҡ әйтелгән һүҙҙең һөйләүсегә лә, әңгәмәләшсегә лә билдәле булған осраҡта ҡулланыла.

ど- (''до-'') тамыры ярҙамында ярашлы һорау алмаштары яһала.

{|class=&quot;wikitable&quot; &lt;!-- cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; border=&quot;1&quot; --&gt;
|+ Күрһәтеү алмаштары
! || こ- (''ко-'') || そ- (''со-'') || あ- (''а-'') || ど- (''до-'')
|-
! -れ (''-рэ'')
|| これ (''корэ''), был || それ (''сорэ''), теге || あれ (''арэ''), ана теге || どれ (''дорэ''), нимә?
|-
! -の (''-но'')
|| この (''коно''), был || その (''соно''), теге || あの (''ано''), ана теге || どの (''доно''), ҡайһы? который?
|-
! -んな (''-нна'')
|| こんな (''конна''), быныһы кеүек || そんな (''сонна''), тегенеһе кеүек || あんな (''анна''), ана тегенеһе кеүек|| どんな (''донна''), ниндәй?
|-
! -こ (''-ко'')
|| ここ (''коко''), был урын, бында || そこ (''соко'') теге урын, тегендә || あそこ (''асоко'') ана теге урын, ана тегендә|| どこ (''доко''), ҡайҙа?
|-
! -ちら (''-тира'')
|| こちら (''котира'') был вариант, бында || そちら (''сотира'') быныһы, теге вариант, бвнда, тегендә || あちら (''атира'') теге вариант, тегендә || どちら (''дотира''), какой вариант? где?
|-
! -う (оҙайтыу)
|| こう (''ко:''), шулай, был ысул менән || そう (''со:''), шулай, бының менән, теге ысул менән || ああ (''а:''), шулай, теге ысул менән || どう (''до:''), нисек? ниндәй юл менән?
|}

=== Һандар ===
{{главная|Японские цифры}}
{{смотри также|Японские счётные суффиксы}}
Япон телендә һандарҙың ике категорияһы —  бөтә һандар ҙа ҡытай һандары менән бирелә, һәм ысын япон, аҙ ҡулланылған, һандар, фәҡәт 1—10 һәм 20 һандары өсөн ҡулланыла.
Ҡытай һәм япон һандарының сағыштырмаса таблицаһы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Һан || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || 10 || 20
|-
! Ҡытай варианты
|| {{lang-ja2|一}} (''ити'') || {{lang-ja2|二}} (''ни'') || {{lang-ja2|三}} (''сан'') || {{lang-ja2|四}} (''си'') || {{lang-ja2|五}} (''го'') || {{lang-ja2|六}} (''року'') || {{lang-ja2|七}} (''сити'') || {{lang-ja2|八}} (''хати'') || {{lang-ja2|九}} (''ку, кю:'') || {{lang-ja2|十}} (''дзю:'') || {{lang-ja2|二十}} (''нидзю:'')
|-
! Япон варианты
|| {{lang-ja2|一つ}} (''хитоцу'') || {{lang-ja2|二つ}} (''футацу'') || {{lang-ja2|三つ}} (''мицу'') || {{lang-ja2|四つ}} (''ёцу'') || {{lang-ja2|五つ}} (''ицуцу'') || {{lang-ja2|六つ}} (''муцу'') || {{lang-ja2|七つ}} (''нанацу'') || {{lang-ja2|八つ}} (''яцу'') || {{lang-ja2|九つ}} (''коконоцу'') || {{lang-ja2|十}} (''то:'') || {{lang-ja2|二十}} (''хатати'')
|}

Йәнле һөйләш телендә {{lang-ja2|四}} һаны өсөн  (''си'') тип уҡыр урынына, йыш ҡына {{lang-ja2|死}} (''си'', үлем) иероглифына оҡшаған һүҙ килеп сыҡҡанлыҡтан, Кунъёми - кунный уҡыу (''ён'') ҡулланыла. Шул уҡ сәбәп менән {{lang-ja2|七}} һаны ''сити'' урынына йыш ҡына ''нана'' тип уҡыла.

Төркөмдәр барлыҡҡа килтерер өсөн түбәндәге һандар ҡулланыла: {{lang-ja2|十}} (''дзю:'', 10) — {{lang-ja2|二十}} (''нидзю:'', 20), {{lang-ja2|百}} (''хяку'', 100) — {{lang-ja2|五百}} (''гохяку'', 500), {{lang-ja2|千}} (''сэн'', 1000) — {{lang-ja2|九千}} (''кю: сэн'', 9000), {{lang-ja2|万}} (''ман'', 10000) — {{lang-ja2|三万}} (''самман'', 30000).

Япон һандарының кластары, рус телендәге кеүек, өс төркөмдән тормай, ә, дүрт төркөмдән тора. Шуның өсөн миллион японса: {{lang-ja2|百万}} (''хякуман''), һүҙмә-һүҙ, «унар меңләп йөҙ» тигәнде аңлата. Һандарҙың юғары кластарын билдәләү өсөн {{lang-ja2|億}} (''оку'', йөҙ миллион), {{lang-ja2|兆}} (''тё:'', триллион) һүҙҙәре ҡулланыла.

== Лексикаһы ==
Үрҙә билдәләгәнсә, иероглифтарҙың онные һәм кунные уҡыуҙар бар. VI быуатта яҙма барлыҡҡа килгән осорҙа ҡытай теленән үҙләштерелмәгән ысын япон һүҙҙәре (ваго) ({{lang-ja2|和語}}) төркөмөн, шул уҡ ваҡытта онный уҡыуға ҡараған үҙләштерелгән һүҙҙәр япон телендәге ҡытай төркөмөн (канго) ({{lang-ja2|漢語}}) төркөмөн тәшкил итә.

онный уҡыуға ҡараған үҙләштерелгән һүҙҙәр ҡытаизмдар йәғни ваго төркөмө һүҙҙәре, ҡағиҙә булараҡ, бер иероглифик тамырға эйә: {{lang-ja2|皿}} (''сара'', тәрилкә), {{lang-ja2|美しい}} (''уцукусий'', матур), {{lang-ja2|見える}} (''миэру'', күренергә), кунный уҡыуҙа:{{lang-ja2|花火}} (''ханаби'', фейерверк)уҡылған иероглифтар ойоштормаһынан тороуы мөмкин.

Слова из группы Канго төркөмөнән булған һүҙҙәр, онный уҡыуҙа әйтелгән берәмек иероглифтар булһа ла, {{lang-ja2|本}} (''хон'', китап), {{lang-ja2|書}} (''сё'', {{comment|яҙыу|почерк}} , китап), {{lang-ja2|禁じる}} (''киндзиру'', тыйырға), ҡағиҙә булараҡ, күп тамырлылар (бер нисә иероглифтан тора).

Ҡытай һәм япон телдәрендә ҡайһы бер ҡатмарлы һүҙҙәр бер төрлө яҙыла һәм оҡшаш мәғәнәгә эйә: {{lang-ja2|教室}} (''кё: сицу'', ҡыт. ''jiàoshì''/''цзяоши'', аудитория), {{lang-ja2|同志}} (''до: си'', ҡыт. ''tóngzhì''/''тунчжи'', иптәш), {{lang-ja2|学生}} (''гакусэй'', ҡыт. ''xuésheng''/''сюэшэн'', студент). Ҡатмарлы һүҙҙәргә төрлө моделдәр ҡулланыла. Бына иң күп таралғандары:
* аныҡлаусы + аныҡланыусы: {{lang-ja2|石炭}} (''сэкитан'', таш күмер, {{lang-ja2|石}}, ''сэки''ҙан — таш тигән мәғәнәгә эйә иероглифтан (артабан — бары  тире генә) һәм {{lang-ja2|炭}}, ''тан'' — күмер), {{lang-ja2|鉄道}} (''тэцудо:'', тимер юл, {{lang-ja2|鉄}}, ''тэцу''ҙан — тимер һәм {{lang-ja2|道}}, ''до:'' — юл), {{lang-ja2|戦場}} (''сэндзё:'', алыш яланы, {{lang-ja2|戦}}, ''сэн''дан — яу {{lang-ja2|場}}, ''дзё:'' — урын);
* эш-хәрәкәт + объект: {{lang-ja2|製図}} (''сэйдзу'', һыҙма, {{lang-ja2|製}}, ''сэй''ҙан — башҡарырға, эшләргә һәм {{lang-ja2|図}}, ''дзу'' — схема, график), {{lang-ja2|帰国}} (''кикоку'', тыуған илгә әйләнеп ҡайтырға, {{lang-ja2|帰}}, ''ки''ҙан — әйләнеп ҡайтырға һәм {{lang-ja2|国}}, ''коку'' — ил, тыуған ил);
* синоним тамырҙарҙы ҡушыуҙан: {{lang-ja2|製造}} (''сэйдзо:'', әҙерләргә, {{lang-ja2|製}}, ''сэй''ҙан — әҙерләргә һәм {{lang-ja2|造}}, ''дзо:'' — әҙерләргә)
* антонимик тамырҙарҙы ҡушыу: {{lang-ja2|長短}} (''тё: тан'', оҙонлоҡ, {{lang-ja2|長}}, ''тё:''нан — оҙон һәм {{lang-ja2|短}}, ''тан'' — ҡыҫҡа).
Булған һүҙҙәргә яңы һүҙҙәр яһаусы аффикстар ҡушылыуы мөмкин:
* -{{lang-ja2|学}} (''-гаку''), фәндәр атамалары өсөн: {{lang-ja2|言語}} (''гэнго'', тел) — {{lang-ja2|言語学}} (''гэнгогаку'', лингвистика), {{lang-ja2|地理}} (''тири'', Ер шары) — {{lang-ja2|地理学}} (''тиригаку'', география);
* -{{lang-ja2|計}} (''-кэй''), үлсәү приборҙарын атау өсөн: {{lang-ja2|気圧}} (''киацу'', атмосфера баҫымы) — {{lang-ja2|気圧計}} (''киацукэй'', барометр);
* -{{lang-ja2|所}} (''-сё, -дзё''), учреждениелар атамалары өсөн: {{lang-ja2|裁判}} (''сайбан'', суд (процесс) — {{lang-ja2|裁判所}} (''сайбансё'', суд (учреждение).

Япон телендә үҙләштермәләрҙең, бигерәк тә инглиз теленән, ҙур пласты бар. Был һүҙҙәр инглиз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең фәҡәт уҡылышын ғына, әммә яҙылышын түгел, ҡабатлайҙар: ジュース (''дзю: су'', һут, ингл. juice [dʒu: s]), ワイフ (''вайфу'', ҡатын, ингл. wife [waɪf]), センター (''сэнта:'', үҙәк, ингл. center ['sɛntə]).

== Телмәр стилдәре ==
{{also|Кэйго}}
Япон телмәрендә теге йәки был грамматик һәм лексик сараларҙы ҡылыҡһырлаған стилистик төрҙәр бар. Бына иң киң ҡулланылған телмәр стилдәре:
* кеселекле һөйләү телмәре стиле. Ике төрө бар:
* нейтраль-кеселекле телмәр. です (''дэсу'') связкаһы ҡулланыла һәм ҡылым хәбәр һөйкәлешендә -ます (''-масу'') суффиксы менән һәм унан яһалған суффикстар менән биҙәлә;
:* ихтирамлы-кеселекле телмәр. Нейтраль-кеселекле телмәрҙең үҙенсәлектәренән башҡа өҫтәлмә үҙенсәлектәре лә бар: ございます (''годзаймасу''), {{lang-ja2|お願いします}} (''о-нэгай-симасу'') ярҙамсы ҡылыдарын ҡулланыу; おNです (''о-N-дэсу''), おNになります (''о-N-ни наримасу''), おNなさいます (''о-N-насаймасу''), N — II нигеҙ ҡылымы, II, III заттар эш-хәрәкәтен сағылдырған, һәм おNします (''о-N-симасу''), おNいたします (''о-N-итасимасу'') I заттың эш-хәрәкәтен сағылдырыусы оҡшаш конструкцияларын ҡулланыу; был стилгә хас зат алмаштарын ҡулланыу (ҡара: Зат алмаштары бүлеген); сит кешеләрҙе билдәләү өсөн айырым туғанлыҡ терминдарын ҡулланыу: {{lang-ja2|父}} (''тити'', минең атайым) — {{lang-ja2|お父さん}} (''ото: сан'', Һеҙҙең, уныҡы, уның (ж.р.) атаһы), {{lang-ja2|妻}} (''цума'', минең ҡатыным) — {{lang-ja2|奥さん}} (''окусан'', Һеҙҙең, уның (м.р.) хәләл ефете); 2-се, 3-сө заттарҙа ҡулланылған ҡылымдар: する (''суру'') なさう урынына (''насау'', эшләргә), {{lang-ja2|食べる}} (''табэру'') урынына めしあがる (''мэсиагару'', ашарға), {{lang-ja2|見る}} (''миру'') һәм {{lang-ja2|読む}} (''ёму'') {{lang-ja2|ご覧になる}} урынына (''горан-ни нару'', ҡарарға, уҡырға); I затта ҡулланылған ҡылымдар: {{lang-ja2|言う}} (''иу''), いただく (''итадаку'', ашарға, эсергә), {{lang-ja2|食べる}} (''табэру'') һәм {{lang-ja2|飲む}} (''ному'') урынына {{lang-ja2|申す}} (''мо: су'', һөйләргә); 
* ябай һөйләү телмәре. Үҙенсәлектәре: исем-хәбәрҙәр артынан  です (''дэсу'') урынына だ (''да'') связкаһын ҡулланыу йә ул бәйләүсенең связканың булмауы; предикатив сифаттарсвязка менән ҡулланылмай; кире ҡағыуҙы аңлатҡан ябай формаларҙағы ҡылымдар (хәҙерге-киләсәк ваҡытҡа III нигеҙ, -ない (''-най''ға тамамланған форма), үткән заманды билдәләүсе үткән заман формаһындағы ҡылым); 1-се һәм 2-се (ә ҡайһы берҙә 3-сө заттың) эш-хәрәкәтен сғылдырыуҙа айырманың булмауы; ябыу заключительных киҫәксәләренең частиц мул булыуы; һүҙҙәрҙе тарттырыу стяжение: {{lang-ja2|読んでいる}} (''ёндэ иру'') ＞ {{lang-ja2|読んでる}} (''ёндэру''), {{lang-ja2|書いておく}} (''кайтэ оку'') ＞ {{lang-ja2|書いとく}} (''кайтоку''). Тиң мөмкинлектәре, яҡын, туғанлыҡ йә иптәштәрсә мөнәсәбәттә булған кешеләр, шулай уҡ, кеселәргә ҡарата йәш буйынса өлкәнерәк һәм социаль кимәле юғарыраҡ хәлдәге кешеләр тарафынан ҡулланыла;
* мәғлүмәти стиль. Фәнни, техник мәҡәләләрҙә, патенттарҙа, белешмәләрҙә, некоторых реклама проспекттапында ҡулланыла. Ябай ҡылым формалары, です (''дэсу'') урынына である (''дэ ару'') бәйләүсеһе связкаһы ҡулланыла. Үҙенсәлекле һыҙаттары - махсус терминдарға бай булыуы насыщенность, формулировкаларының ҡыҫҡалығы лаконичность, төгәллеге точность, ҡайһы бер грамматик конструкцияларҙың йыш ҡабатланыуы, отсутствие эмоциональ хис-тойғоноң булмауы, образлы һөйләмдәрҙең сикләүле һәм дөйөм ҡулланыш общеобиходный лексикаһының ҡулланылыуы. Япон һүҙҙәре ваго (төп япон һүҙҙәре) төркөмөнән был стилдә һирәк ҡулланыла, кангоға (онный, йәғни ҡытай уҡыулы һүҙҙәрҙән) һәм гайрайгоға (сит ил һүҙҙәренә) төп урын бирелә;
* әҙәби-нәфис стиль. Грамматик яҡтан был стиль йәнле телмәр һөйләшенә яҡын: ҡылымдың ябай ҡылым формаларын һәм  だ (''да'') бәйләүесен связкаһын ҡушыу.

== Япон телен өйрәнеү ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Иероглиф һыҙыҡтарын яҙыу тәртибе
* Япон теленең ҙур һүҙлеге
* Википедия:Япон теле
* Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге
* Телдәрҙең Интернетта ҡулланылышы
* Киң таралған телдәр исемлеге
* Алтай телдәре
* [[Япония]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Сыромятников Н. А.|заглавие=Древнеяпонский язык|место={{М.}}|год=1972}}
* {{книга|автор=Алпатов В. М.|заглавие=Япония: язык и общество|издательство=Муравей|место={{М.}}|год=2003|ссылка=http://shounen.ru/nihon/lang-soc.shtml}}
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003711395#?page=388 Язык] // В стране восходящего солнца : Очерки и заметки о Японии / [Соч.] Григория де-Воллана. — 2-е испр. и доп. изд. — Санкт-Петербург ; Москва : т-во М. О. Вольф, 1906 (Санкт-Петербург). — [4], 566, V с. : фронт. (портр.), ил.; 22.
* {{книга
|заглавие = Японский язык для чайников, 2-е издание 
|оригинал = Japanese For Dummies, 2nd Edition 
|автор = Эрико Сато 
|страниц = 384 
|isbn = 978-5-8459-1880-2 
|год = 2013 
|место = М.
|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]] 
}}
* {{книга
|заглавие = Разговорный японский для чайников 
|автор = Эрико Сато 
|страниц = 400 
|isbn = 978-5-8459-1884-0 
|год = 2014
|место = М.
|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]] 
}}
* ''Стругова Е. В., Шефтелевич Н. С.'' Читаем, пишем, говорим по-японски — М. : Восточная книга, 2016. — Т. 1, 2. — 624 с. — ISBN 978-5-7873-0885-3.
* {{книга|автор=Лаврентьев Б. П.|заглавие=Самоучитель японского языка|место={{М.}}|год=1992}}
* {{книга|автор=Akamatsu, Tsutomu.|заглавие=Japanese phonology: A functional approach|издательство=LINCOM EUROPA|место=München|год=2000|ISBN=3-89586-544-3}}
* {{книга|автор=Фельдман-Конрад Н. И.|заглавие=Японско-русский словарь иероглифов|место={{М.}}|год=1977}}
* {{книга|автор=Фельдман-Конрад Н. И., Цын М. С.|заглавие=Учебник научно-технического перевода. Японский язык|место={{М.}}|год=1979}}
* {{статья|автор=Bloch, Bernard.|заглавие=Studies in colloquial Japanese IV: Phonemics|издание=Language|volume=26|pages=86—125|год=1950|}}
* 新日本語の基礎. Association for Overseas Technical Scholarship (AOTS)
* {{cite web|url=http://www.alsintl.com/languages/Japanese.shtml|title=Материалы по японскому языку|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/68j5rJA7C|archivedate=2012-06-27}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807034203/http://www.alsintl.com/resources/languages/Japanese/ |date=2012-08-07 }} {{V|26|6|2012}}
* {{cite web|url=http://www.aikidoka.ru/japan_pism/page/17|title=Материалы по японской письменности|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/617o6w549|archivedate=2011-08-22}} {{V|26|6|2012}}
* {{cite web|url=http://japan.msun.ru/japan/ucheba/safina_4.html|title=Материалы по фонетике и грамматике японского языка|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/617o8Vkhm|archivedate=2011-08-22}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111143530/http://japan.msun.ru/japan/ucheba/safina_4.html |date=2012-01-11 }} {{V|8|6|2010}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Япония
|Викисловарь = японский язык
|Викиучебник = Японский язык
|Викицитатник = 
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
|Викисклад = 
|Метавики =
}}
{{Interwiki|ja|メインページ|японском|}}
* [http://www.warodai.ru/lookup/ Русско-японский, японско-русский словарь онлайн] Электронная версия Большого японско-русского словаря под редакцией академика Н. И. Конрада.
* [http://www.yakuru.net Русско-японский, японско-русский словарь онлайн Yakuru]
* [http://www.nihongo.aikidoka.ru/ Минна но Нихонго] Уроки японского языка + Японско-русский и русско-японский словарь онлайн
* [http://www.susi.ru/yarxi/ ЯРКСИ — японско-русский словарь иероглифов]
* [http://czudovo.info/lan.php?ln=jp Японско-русский и русско-японский словарь (кандзи, кана и киридзи)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513145431/http://czudovo.info/lan.php?ln=jp |date=2012-05-13 }}
* [http://www.yakusu.ru/ Японско-русский и русской-японский онлайн словарь:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115024553/http://yakusu.ru/ |date=2012-01-15 }} + программа подстрочного перевода.

{{lang-stub}}
[[Категория:Япон теле|*]]
[[Категория:Япония телдәре]]</text>
      <sha1>3bswf3yutweyvoaidq5jtmfzvncvnvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:О</title>
    <ns>10</ns>
    <id>57883</id>
    <revision>
      <id>1295066</id>
      <parentid>655507</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2431" sha1="4wj8n8kctxkpc166c99o0rhmm9j6yqk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;dablink noprint&quot; style=&quot;padding-left:0&quot;&gt;{{rellink|&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{1|}}} | {{#if: {{{2|}}} | {{#if: {{{3|}}}&lt;!--
        --&gt;|Был мәҡәлә ҡала округы тураһында. Ҡала тураһында тулыраҡ бында ҡарағыҙ:&amp;nbsp;[[{{{3}}}]]&lt;!-- полный вариант
        --&gt;|тураһында{{#if: {{{об1|}}}|б|{{#if: {{{обо1|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{1}}} ҡарағыҙ.&amp;nbsp;[[{{{2}}}]]&lt;!-- если только два параметра, прячем тему
      --&gt;}}&lt;!-- endif
      --&gt;|Эта статья — о{{#if: {{{об1|}}}|б|{{#if: {{{обо1|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{1}}}. Другие значения термина в заглавии статьи см. на [[{{{3|{{PAGENAME}} (значения)}}}]]&lt;!-- если только один параметр (или указаны первый и третий), даем ссылку на страницу значений
    --&gt;}}&lt;!-- endif
    --&gt;|Эта статья — о{{#if: {{{об1|}}}|б|{{#if: {{{обо1|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{1}}}. О{{#if: {{{об2|}}}|б|{{#if: {{{обо2|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{2}}} см.&amp;nbsp;[[{{{3}}}]]&lt;!-- на собственной странице шаблона для наглядности выводим полный вариант
  --&gt;}}&lt;!-- endif
  --&gt;{{#if: {{{4|}}}|&amp;#x3B; &lt;!-- если есть альтернатива 2 (&amp;#x3B; - ASCII-код &quot;;&quot;)
    --&gt;о{{#if: {{{об3|}}}|б|{{#if: {{{обо3|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{4}}} см.&amp;nbsp;[[{{{5}}}]]&lt;!-- то показать и её
  --&gt;}}&lt;!-- endif
  --&gt;{{#if: {{{6|}}}|&amp;#x3B; &lt;!-- если есть альтернатива 3
    --&gt;о{{#if: {{{об4|}}}|б|{{#if: {{{обо4|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{6}}} см.&amp;nbsp;[[{{{7}}}]]&lt;!-- то показать и её
  --&gt;}}&lt;!-- endif
--&gt;.}}&lt;!-- закончить фразу точкой; закрыть {{rellink}}
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[ar:قالب:استخدامات أخرى4]]
[[cy:Nodyn:Ynghylch]]
[[en:Template:About]]
[[fr:Template:Autre4]]
[[He:Template:פירוש נוסף]]
[[lv:Veidne:Citas nozīmes]]
[[mk:Шаблон:Другизначења4]]
[[pt:Predefinição:Ver desambig]]
[[ro:Format:Altesensuri4]]
[[sl:Predloga:Drugipomeni4]]
[[sv:Mall:Hänvisning]]
[[ta:வார்ப்புரு:About]]
[[vi:Tiêu bản:Otheruses4]]
[[zh-yue:Template:Otheruses4]]
[[zh:Template:Otheruses4]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4wj8n8kctxkpc166c99o0rhmm9j6yqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295067</id>
      <parentid>1295066</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Вәхит|Вәхит]] эшләгән [[Special:Diff/1295066|1295066]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Вәхит|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1295067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2405" sha1="lr5mdaamji076ynluxufo5xc627rcmz" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;dablink noprint&quot; style=&quot;padding-left:0&quot;&gt;{{rellink|&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{1|}}} | {{#if: {{{2|}}} | {{#if: {{{3|}}}&lt;!--
        --&gt;|Был мәҡәлә ҡала округы тураһында. Ҡала тураһында тулыраҡ бында ҡарағыҙ:&amp;nbsp;[[{{{3}}}]]&lt;!-- полный вариант
        --&gt;|О{{#if: {{{об1|}}}|б|{{#if: {{{обо1|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{1}}} см.&amp;nbsp;[[{{{2}}}]]&lt;!-- если только два параметра, прячем тему
      --&gt;}}&lt;!-- endif
      --&gt;|Эта статья — о{{#if: {{{об1|}}}|б|{{#if: {{{обо1|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{1}}}. Другие значения термина в заглавии статьи см. на [[{{{3|{{PAGENAME}} (значения)}}}]]&lt;!-- если только один параметр (или указаны первый и третий), даем ссылку на страницу значений
    --&gt;}}&lt;!-- endif
    --&gt;|Эта статья — о{{#if: {{{об1|}}}|б|{{#if: {{{обо1|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{1}}}. О{{#if: {{{об2|}}}|б|{{#if: {{{обо2|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{2}}} см.&amp;nbsp;[[{{{3}}}]]&lt;!-- на собственной странице шаблона для наглядности выводим полный вариант
  --&gt;}}&lt;!-- endif
  --&gt;{{#if: {{{4|}}}|&amp;#x3B; &lt;!-- если есть альтернатива 2 (&amp;#x3B; - ASCII-код &quot;;&quot;)
    --&gt;о{{#if: {{{об3|}}}|б|{{#if: {{{обо3|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{4}}} см.&amp;nbsp;[[{{{5}}}]]&lt;!-- то показать и её
  --&gt;}}&lt;!-- endif
  --&gt;{{#if: {{{6|}}}|&amp;#x3B; &lt;!-- если есть альтернатива 3
    --&gt;о{{#if: {{{об4|}}}|б|{{#if: {{{обо4|}}}|бо}}}}&amp;nbsp;{{{6}}} см.&amp;nbsp;[[{{{7}}}]]&lt;!-- то показать и её
  --&gt;}}&lt;!-- endif
--&gt;.}}&lt;!-- закончить фразу точкой; закрыть {{rellink}}
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[ar:قالب:استخدامات أخرى4]]
[[cy:Nodyn:Ynghylch]]
[[en:Template:About]]
[[fr:Template:Autre4]]
[[He:Template:פירוש נוסף]]
[[lv:Veidne:Citas nozīmes]]
[[mk:Шаблон:Другизначења4]]
[[pt:Predefinição:Ver desambig]]
[[ro:Format:Altesensuri4]]
[[sl:Predloga:Drugipomeni4]]
[[sv:Mall:Hänvisning]]
[[ta:வார்ப்புரு:About]]
[[vi:Tiêu bản:Otheruses4]]
[[zh-yue:Template:Otheruses4]]
[[zh:Template:Otheruses4]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lr5mdaamji076ynluxufo5xc627rcmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таран һөйәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59974</id>
    <revision>
      <id>1295104</id>
      <parentid>370677</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T21:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vertenflow</username>
        <id>47691</id>
      </contributor>
      <comment>Changed &quot;Subtalar Joint.PNG&quot; to &quot;Subtalar Join.svg&quot;</comment>
      <origin>1295104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="4q0he3th7a29ycem063fsg4nl2ig8os" xml:space="preserve">{{Карточка кости
| название         = Таран һөйәк
| изображение      = Subtalar Joint.svg
| ширина           = 
| подпись          = Таран (зәңгәр) һәм үксә  (йәшел) һөйәктәре
| изображение2     = 
| ширина2          = 
| подпись2         = 
| карта            = 
| позиция на карте = 
| подпись карты    = 
| латынь           = Talus, Astralagus
| отхождения       = 
| прикрепления     = 
| сочленения       = 
| MeSH             = 
| Gray             = 
| Dorlands         = 
}}


'''Таран һөйәк''' ({{lang-la|Talus, Astralagus}}, {{lang-ru|Таранная кость}}) — сираҡ-аяҡ башы быуыны һөйәге.
== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
* Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)

{{anatomy-stub}}

{{Кеше һөйәктәре}}

[[Категория:Кеше һөйәктәре]]</text>
      <sha1>4q0he3th7a29ycem063fsg4nl2ig8os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черногория</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65047</id>
    <revision>
      <id>1295057</id>
      <parentid>1285400</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63088" sha1="iox386qlhr7cina7bp65oq5qk7ulr8c" xml:space="preserve">
{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Черногория
 |Оригиналь исеме   = Црна Гора / Crna Gora
 |Эйәлек килеш       = Черногория
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of arms of Montenegro.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Ој свијетла мајска зоро
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Республика]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 50|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 10|lon_sec = 0
  |region                 = 
  |CoordScale             = 1000000
 |Картала                = Location Montenegro Europe.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = ''[[Черногор теле|черногор]]'''
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[21 май]] [[2006]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = Сербия һәм Черногория дәүләт союзынан
 |Баш ҡала                 = Цетине (баш ҡала), [[Подгорица]] (төп ҡала)
 |Эре ҡалалар       = [[Подгорица]], [[Никшич]], [[Плевля]], [[Биело-Поле]], [[Херцег-Нови]], [[Беране]], [[Цетине]], [[Будва]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент
Премьер-министр
 |Етәкселәр            = 
 
 |Территория буйынса урыны     = 155
 |Территория              = 13 812
 |% һыу өҫтө            = 1,50%
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 167
  |Халыҡ              = {{рост}}626 000
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2011
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 50
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[Евро]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|EUR, код 978]]) Де-факто; формально страна не входит в зону евро
 |Домендар            = [[.yu]], [[.cs]], [[.me]] Ысынбарлыҡта дөйөм югослав домене [[.yu]] ҡулланыла;  Сербия һәм Черногория өсөн [[.cs]] домены булдырыла, әммә ул ҡулланышта юҡ; яңы милли [[.me]] домены 2008 йылдың 17 июлендә 15:00 UTC теркәлә.
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 382 Введён с 23 июня [[2007]] года. До этого был +381, общий с Сербией
 |Сәғәт бүлкәте            = 1
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}
{{БМ}}
'''Черногория''', '''Монтенегро''' йәки '''Ҡаратау ([[Черногор теле|чер]]. Црна Гора)''' — Көньяҡ-Көнсығыш Европалағы дәүләт, [[Балҡан ярымутрауы]]ның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Халҡы [[серб теле]]ндә аралаша.

Көньяҡ-көнбайышын [[Адриатик диңгеҙ]] йыуа, көнбайышта [[Хорватия]], [[Босния һәм Герцеговина]] — төньяҡ-көнбайышта, [[Сербия]] — төньяҡ-көнсығышта, [[Косово Республикаһы]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2008/10/09/recognize/ Черногория признала независимость Косово]&lt;/ref&gt; һәм [[Албания]] (көньяҡ-көнсығыш) менән сиктәш. 2006 йылдың 3 июнендә үҙаллылыҡ иғлан итеүгә тиклем был ил конфедератив Сербия һәм Черногория Дәүләт Союзында була һәм уның 13,5 % территорияһын тәшкил итә. 2010 йылдан [[Европа берлеге]] ағзалығына кандидат&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20120629/688074170.html Евросоюз одобрил начало переговоров о вступлении Черногории в ЕС]&lt;/ref&gt; булараҡ илгә рәсми статус бирелә. 2017 йылдан алып [[НАТО]] ағзаһы&lt;ref&gt;[https://meduza.io/news/2017/06/05/chernogoriya-vstupila-v-nato Черногория вступила в НАТО]&lt;/ref&gt; . Еврозонаға инмәһә лә, илдә [[евро]] ҡулланыла.
Баш ҡалаларҙың береһе һәм иң ҙур ҡала булып [[Подгорица]] һанала. Тарихи һәм мәҙәни баш ҡалаһы — Цетине.

== Этимологияһы ==
Илдең атамаһы көнбайыш европа телдәренең күбеһендә венет телендәге Montenegro (от mons «тау» + niger «ҡара») һүҙенең адаптацияһы булып тора, йәғни Ловчен тауының мәңге йәшел ҡуйы урмандар менән ҡапланғанына, «ҡара тау» тип әйтелгәненән килә. Башҡа телдәрҙә «ҡара тау» һүҙбәйләнеше тура тәржемә ителә, мәҫәлән, алб. Mali i Zi, грек. Μαυροβούνιο, төрөк Karadağ һәм татарса Карадаг.

Сербса Црна Гора 15 быуатта хәҙерге Черногорияның ҙур өлөшөн аңлатҡан&lt;ref name=&quot;Fine532&quot;&gt;{{harvnb|Fine|1994|p=532}}&lt;/ref&gt;. Тәүҙә ул паштровичи ырыуы йәшәгән кескәй генә ер телгәһенә әйтелгән, һуңынан инде Черноевичи династияһы батшалыҡ иткән дөйөм таулы районды билдәләү өсөн ҡулланыла башлаған. Юғары ла әйтелгән өлкә 19 быуатта «Иҫке Черногория» (серб. Стара Црна Гора) булараҡ билдәле була. 20 быуаттың башындағы Балҡан һуғыштарында Черногория Черногор Герцеговинаһы, Метохия һәм көньяҡ Рашка ҡушылыу һөҙөмтәһендә үҙ территорияһын бер нисә тапҡырға ҙурайта.
Черногория өсөн код ISO альфа-2 — ME и код ISO альфа-3 — MNE&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.iso.org/iso/en/prods-services/iso3166ma/03updates-on-iso-3166/nlv12-div.html |title = ISO 3166-1 Newsletter No. V-12, Date: 26 September 2006 |accessdate = 2016-06-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080820140547/http://www.iso.org/iso/en/prods-services/iso3166ma/03updates-on-iso-3166/nlv12-div.html |archivedate = 2008-08-20 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820140547/http://www.iso.org/iso/en/prods-services/iso3166ma/03updates-on-iso-3166/nlv12-div.html |date=2008-08-20 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
[[Файл:Montenegro-ru.png|thumb|250px|left|Черногорияның картаһы]]
[[Файл:Relief map of Montenegro.png|290px|мини|Черногорияның физик картаһы]]
Илдең территорияһын шартлыса өс өлөшкә бүлергә була: [[Адриатик диңгеҙ]]енең яр буйы, уның ике ҙур [[Подгорица]] һәм Никшич ҡалалары урынлашҡан сағыштырмаса үҙәк тигеҙ өлөшө һәм көнсығыштағы тау системалары.

Дәүләттең ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо 614 км тәшкил итә: көнбайышта [[Хорватия]] менән 14 км, төньяҡ-көнбайышта [[Босния һәм Герцеговина]] менән 225 км, төньяҡ-көнсығышта [[Сербия]] һәм [[Косово Республикаһы]] менән 203 км, көньяҡ-көнсығышта [[Албания]] менән 172 км.

Черногорияның континенталь яр һыҙығының оҙонлоғо 300 км етә. Был илгә диңгеҙҙәге 14 утрау ҡарай, уларҙың дөйөм яр буйы линияһының оҙонлоғо 15,6 км тәшкил итә. Илдең көньяҡ-көнбайышында һыу өҫтөнөң майҙаны 87,3 квадрат километры һәм 29,6 километрға ҡоро ергә уйылған Бока Которска эре диңгеҙ ҡултығы урынлашҡан.

Черногория пляждарының оҙонлоғо — 73 км&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omontenegro.com/about_.html|deadlink=yes|title=RuWeb.net|accessdate=2008-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304082908/http://www.omontenegro.com/about_.html|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082908/http://www.omontenegro.com/about_.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Ете ай дауамында диңгеҙ һыуҙарының температураһы 12-26 °C диапазонда тирбәлә, диңгеҙ һыуҙарының үтә күренеүсәнлеге урыны менән 35 метрҙан ашып китә.

Черногорияның иң оҙон йылғалары: Тара (144 км), Лим (123 км), Чеотина (100 км), Морача (99 км), Зета (65 км) и Бояна (30 км). 52,2 % яҡын йылғалар [[Ҡара диңгеҙ]] бассейнына ҡарай, 47,8 %—[[Адриатик диңгеҙ]]гә. Морача һәм Зета йылғалары тулыһынса Черногорияның территорияһында ағалар. Бояна алдан Черногорияла судоходство өсөн яраҡлы берҙән-бер йылға булған, әммә әлеге ваҡытта судоходство өсөн яраҡһыҙ. Бында күбеһенсә тау йылғалары, улар тәрән каньондар барлыҡҡа килтергәндәр. Тара йылғаһының каньонының тәрәнлеге 1200 метрға етә һәм ул Европала иң тәрәне. Черногория йылғалары 1 квадрат километрға 115 кВт энергетик потенциалға эйә—был бик юғары күрһәткес. Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында гидроэнергетика илдә үҫешмәгән.
[[Файл:Crno lake.jpg|мини|Црно-Езеро күле]]
Скадар күле—Черногорияла һәм Балҡан ярымутрауында иң ҙур күл. Уның һыу өҫтөнөң дөйөм майҙаны 369,7 квадрат километр тәшкил итә. Күлдең өстән ике өлөшө (майҙан буйынса)—Черногория биләмәһендә, өстән бер өлөшө Албания биләмәһендә урынлашҡан. Икенсе урында майҙан буйынса — Улциня янында урынлашҡан Шасский күле (3,64 квадрат километр) тора. Шулай уҡ 29 тау күлдәре бар, уларҙың дөйөм майҙаны 3,89 квадрат километр тәшкил итә.

Ил майҙанының 41 проценттан ашыуы—урман һәм урман ерҙәре, 39,58 %—көтөүлек. Үҫемлектәр донъяһы бай: ил территорияһында бөтәһе 2833 үҫемлек төрө теркәлгән, шуларҙың 212-һе — Балҡан ярымутрауы эндемиктарыы, 22-һе — Черногория эндемик тары. Конституциялары буйынса, был республика «экологик дәүләт» булып һанала, шуға ла илдең 8,1 процентында—айырым һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре булдырылған.

=== Климат ===
Черногорияның төньяғында климат уртаса континенталь, ә Адриатик дингеҙе буйында—Урта диңгеҙ климаты. Диңгеҙ буйы өлкәһендә йәй ғәҙәттә оҙайлы, эҫе (+23 — +25 °C) һәм ярайһы уҡ ҡоро, ҡыҫҡа һәм һалҡынса ҡыш (+3 — +7 °C). Таулы райондарҙа йәйҙең уртаса йылы булыуы (+19 — +25 °C) һәм сағыштырмаса һыуыҡ ҡыш (+5-тән алып −10 °C тиклем) хас; ҡар япмаһы йылына 5 айға тиклем ята.

Ил буйынса яуым-төшөм уртаса —4 йылына 500-ҙән 1500 миллиметрға тиклем, диңгеҙ буйындағы тауҙарҙа урыны менән 3000 миллиметрҙан ашыу ямғыр яуа. Ҡояшлы сәғәттәр һаны йылына: Игалола — 2386, Улцинда — 2700.

== Тарихы ==
Черногория XVIII быуатта бойондороҡһоҙ ил булараҡ барлыҡҡа килә, һәм Балҡан ярымутрауында тәүгеләрҙән булып [[Ғосман империяһы]]нан айырыла. Баш ҡалаһы Цетина була. Ошондай хәлдә [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем үҙгәрешһеҙ тора. Һуғыштан һуң сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге составына инә. Югославия тарҡалғандан һуң Югославия Союз Республикаһының составында була, 2003 йылдың 4 февралендә ул Сербия һәм Черногория Дәүләт Союзына әйләнә. 2006 йылдың 21 майында үткән Черногорияның үҙаллылығы тураһындағы референдумда һаҡлаусыларҙың 55,5 % союздан сығыуға тауыш бирәләр һәм 2006 йылдың 3 июнендә Черногория бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Баш ҡала — [[Подгорица]], төп ҡала — Цетине.

VI быуатта Черногория ерҙәренә славяндар килә һәм урындағы иллирий ҡәбиләләре менән ҡатышалар.

1042 йыл — Византияны еңгәс тә Дукля серб дәүләте иғлан ителә.

1077 йыл — Рим Папаһы Григорий VII Дукля дәүләтен таный һәм уның беренсе хакимына Воиславовичи династияһынан кенәз Михаилға rex Dioclea (Дукля короле) титулын тапшыра. Ошонан һуң ил Зета тип атала башлай.

1185 йыл — Зета Рашкаға ҡушыла.

1326 йыл — Зета бойондороҡһоҙлоғон кире ҡайтара.

1389 йылдың 15 июнендә Косово яланындағы алышта күрше Морав Сербияһынан еңелгәндән һуң, Төркиәнең илгә баҫып алыу ҡурҡынысы янай. Күпмелер ваҡыт Венециан Республикаһының протектораты был ваҡиғаны сигендереүгә булышлыҡ итә.

1485 йыл — кенәз Иван Чёрноевич яңы баш ҡалаға — Цетинеға нигеҙ һала.
[[Файл:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg|thumb|left|210px|[[Беренсе Балҡан һуғышы]], 1913]]

1496 йыл — Черногория [[Ғосман империяһы]]ның протекторатын ҡабул итә, әммә бер ҡасан да уның тулы хакимлегендә булмай (төрөктәр тик элекке Зетаның көньяҡ-көнсығыш территорияһын ғына контролдә тоталар)

1516—1852 йылда Черногория теократик дәүләт була, унда епископ титулы ла булған кенәздәр етәкселек иткән. Баш ҡала — Цетине.

1852 йылда Черногория донъяуи дәүләткә әйләнә: Петровичи-Негоши династияһынан хаким Данило II үҙен кенәз Данило I тип иғлан итә, ә уның вариҫы Николай I (1841—1921) — король тип (1913).

3 март 1878 йыл — Сан-Стефан тыныслыҡ килешеүе буйынса Черногория элекке төрөк ерҙәре иҫәбенә үҙенең территорияһын ҙурайта.

13 июль 1878 йыл — Берлин трактаты буйынса Черногория 27-се суверенлы ил тип таныла; өлөшләтә уның яңы территориаль биләмәләре раҫлана.

1910 йылдың 28 авгусында, дөйөм Европа традицияларына эйәреп, шулай уҡ ҡеүәтле власын нығытып, Никола I Черногория кенәзлеген короллек тип иғлан итә һәм уның тәүге короле була. Дүрт йылдан һуң, [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан, ул үҙенә самодержавие монархының ғәҙәттән тыш вәкәләттәрен ала.
[[Файл:Montenegro territory expanded (1830-1944).png|thumb|240px|right| XIX—XX быуаттарҙа Черногорияның территориаль үҫеше]]
1912—1913 йылдарҙа ил [[Беренсе Балҡан һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе Балҡан һуғышы|Икенсе Балҡан]] һуғыштарында ҡатнаша.

[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында австро-венгр ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына (1916). 1918 йылда серб армияһы тарафынан азат ителә.

1918 йылдың 3 октябрендә Николай I тәхеттән баш тартҡандан һуң, Бөйөк Халыҡ скупщинаһы 28 ноябрҙә Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге составына инеү өсөн тауыш бирәләр.

1919—1924 йылдарҙа — серб идараһына ҡаршы Раштыуа ихтилалы.

1941 йылдың 12 июндән алып 1943 йылғаса Югославияның итальян-немец оккупацияһынан һуң Черногория формаль рәүештә Италия протектораты аҫтында короллек тип һанала (ысынында король һайланмай, ә коллаборацион администрацияһының башлығы Секула Дрлевич була).

1943—1944 йылдар — немец оккупацияһы аҫтында.

1944—1945 йылдарҙа югослав партизандары контролендә була.

31 ғинуар 1946 йыл — 26 апрель 1992 йыл — Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составында Черногория Социалистик Республикаһы.

1992 йылдың 1 мартында үткән референдумда һайлаусыларҙың 95,96 % яңырған Югославияға ҡушылыу өсөн тауыш бирәләр. Тауыш биреүҙә бөтәһе 66 % Черногорияла йәшәгән Социалистик Федератив Югославия граждандары ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Из|Кругосвет|ссылка=https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/SERBIYA_I_CHERNOGORIYA.html|заглавие=Сербия и Черногория}}&lt;/ref&gt;, ә шул уҡ ваҡытта республикала йәшәүсе [[албандар]], хорваттар һәм босниялылар һайлауҙарға ҡаршы бойкот иғлан итәләр.

1992 йылдың 27 апрелендә — 2006 йылдың 3 июнендә — Союз Югославия Республикаһы составында, 2003 йылдың 4 февралендә Дәүләт Сербия һәм Черногория союзы статусын ала.
[[Файл:Locator map Montenegro in Yugoslavia.svg|thumb|240px|слева|Черногория Социалистик Федератив Югославия Республикаһы составында]]

1990-сы йылдар аҙағында черногор лидеры Мило Джуканович [[Слободан Милошевич]]тың көрәштәшенән уның дошманына әйләнә, был шунда уҡ халыҡ-ара берләшмә һәм серб оппозицияның иғтибарын йәлеп итә. Джуканович башта Милошевичтан Черногорияға үҙаллы тышҡы сәйәсәт алып барыуын һорай, ә һуңынан үҙ алдына бойондороҡһоҙлоҡ алыу маҡсатын ҡуя. Ул саҡта Черногорияның юридик бойондороҡһоҙлоҡ алыуҙа Европа Союзы ҡамасаулай.

2000 йылда Черногория немец маркаһына күсә, ә 2002 йылдың ғинуарынан алып дәүләттә аҡса берәмеге булып [[евро]] йөрөй.

Сербия һәм Черногорияның дәүләт берләшмәһе Хавьера Соланың әүҙем ҡатнашлығында ойошторола. Яңы дәүләттең конституцион хартияһына ярашлы, 2005 йылдың февралендә уның закондар сығарыу йыйылышына һайлауҙар үтергә тейеш була, ә 2006 йылдан республикалар бойондороҡһоҙлоҡ алыу буйынса референдум үткәреүгә хоҡуҡ ала. Әммә һайлауҙар булмай — СиЧ президенты черногорец Светозар Марович, закондар базаһы булмауына һылтанып, уларҙы үткәреү датаһын тәғәйенләмәй.
Һөҙөмтәлә 2005 йылдың март башынан, мандат ваҡыты үткәндән һуң, парламент берләшмәһе депутаттары, уның министрҙары һәм президент үҙе юридик ҡараштан шәхси кешеләр булып китә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Джуканович һәм черногор президенты Филип Вуянович яңы план — Дәүләт берешмәһен бойондороҡһоҙ дәүләттәр союзына әүерелдереү тураһында сығыш яһайҙар.

Серб властарының ошо йәһәттән фекерҙәре төрлөсә була: шул ваҡытта премьер-министр Воислав Коштуница был тәҡдимде кире ҡаға,ә Сербия президенты [[Борис Тадич]] уның ҡарауы мөмкин тип белдерә.

Черногория бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, үҙ халыҡ-ара мөнәсәбәттәрен яңынан төҙөй.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум (2006) ===
Черногория властары менән референдумды үткәреү шарттары тураһында һөйләшеүҙәр 2006 йылдың башынан алып барыла. Тәү сиратта Черногория үҙаллылығына ҡаршы сығыш яһаған оппозиция хатта референдум үткәреү идеяһын тикшереүҙән ҡәтғи рәүештә баш тарта. Евросоюз үҙенең аралашсылығын тәҡдим итә. Был миссия ЕС-тың махсус вәкиле Мирослава Лайчакаға йөкмәтелә.

Оппозиция артабан фекер алышыу барышында референдум идеяһын ҡабул итә һәм уны үткәреү шарттары тураһында етәксе коалиция менән һөйләшеп килешә. Шуға ҡарамаҫтан, төп мәсьәлә буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар була — күбеһенсә ҡарарҙар ҡабул итеү буйынса.

Черногорияның референдум буйынса законына ҡарар ҡабул итеү өсөн һайлаусыларҙың 50 % плюс 1 тауышын йыйырға кәрәк, шул уҡ ваҡытта мотлаҡ килеүселәр һаны 50%-тан кәм булырға тейеш түгел. Оппозиция референдумда Черногория халҡы ғына түгел, Сербияла йәшәүсе черногорецтарҙың да ҡатнашыуын талап итә. Бындай шарттарҙа Мирослава Лайчака үҙенең формулаһын тәҡдим итә: әгәр референдумда ҡатнашыусыларҙың 55 проценты тауыш бирһә, Евросоюз Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон таный. Был формула Черногорияла үтә кире реакция тыуҙыра. Премьер-министр Мило Джуканович әйтеүенсә, ул Черногорияның тотороҡлоғо өсөн хәүеф янай.

Черногорияла бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум 2006 йылдың 21 майында ойошторола. Тауыш бирергә килеүселәрҙең һаны 86%-тан артып китә, һәм референдум рәсми рәүештә таныла. Референдум һөҙөмтәләре буйынса күпселек тауыш [[Сербия]]нан айырылыу өсөн бирелә (быға тиклем Черногория [[Сербия]]нан айырым валюта һәм уның менән таможня сиге була). Тауыш биреүҙә һайлаусыларҙың 55,4 проценты — бойондороҡһоҙлоҡ өсөн, ә 44,6 проценты Сербия составында ҡалыу өсөн тауыш бирә.

=== Бойондороҡһоҙ Черногория ===
2006 йылдың 3 июнендә — Скупщина (парламент) Черногория республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 2006 йылдың 15 июнендә Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон [[Сербия]] таный, ә июнь аҙағында Черногория [[БМО]]-ла ҡабул ителә.

2007 йылдың 22 октябрендә Черногория Конституцияһы иғлан ителә.

2008 йылда Черногорияның Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныуҙан һуң, серб оппозицияһы парламенттан сыға һәм &quot;Мило Джуканович режимы&quot;на ҡаршы парламенттан тыш көрәш башланыуы хаҡында белдерә.

2008 йылдың 15 декабрендә Черногория Европа берләшмәһенә инеүгә ғариза бирә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2008/12/15/montenegro Черногория подала заявку на вступление в Евросоюз]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың октябрендә, парламент һайлау көнөндә, күҙалланған дәүләт түңкәрелеше ойошторорға тырышалар, уны ойоштороуҙа ил етәкселеге [[Сербия]], Черногория һәм [[Рәсәй]] граждандары төркөмөн ғәйепләй.

== Дәүләт-сәйәси ҡоролошо ==
2007 йылдың 20 октябрендә Черногория Конституцияһы ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skupstina.me/files/downloads/Ustav%20CG.doc|deadlink=yes|title=Конституция Черногории на официальном сайте Скупщины}}&lt;/ref&gt;. Конституцияның беренсе статьяһына ярашлы, Черногория — закон өҫтөнлөгө принциптарына нигеҙләнгән ирекле, демократик, экологик дәүләт. Economist Intelligence Unit буйынса ил демократия индексы буйынса 2018 йылда гибрид режим булараҡ баһаланған&lt;ref name=&quot;euidata2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |title=Democracy Index 2018: Me too? Political participation, protest and democracy |website=The Economist Intelligence Unit (The EIU) |accessdate=2019-01-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Политик ҡоролмаһы ===
Конституцияға ярашлы, власть закондар сығарыу, башҡарма һәм суд власына бүленгән. [[Президент]] формаль рәүештә властарҙы бүлеү системаһына инмәй.

Закондар сығарыу власы Скупщинаға (парламентҡа), ә башҡарма власть — президентҡа һәм Черногория хөкүмәте — Владҡа ҡарай. Был власть структуралары [[баш ҡала]]ла урынлашҡан.

Президент дөйөм тура йәшерен тауыш биреү юлы менән биш йылға һайлана. 2003 йылдың 22 майынан 2018 йылдың 22 майына тиклем Черногория президенты вазифаһын Филип Вуянович биләгән. Әлеге ваҡытта президент — Мило Джуканович.

Скупщина — илдең бер палаталы парламенты, 81 депутаттан тора. Депутаттар бөтә халыҡ тауыш биреү юлы менән 4 йылға һайлана. Һайлауҙар пропорциональ система буйынса үтә. 76 депутат һәм 5 албан вәкилдәре һайлана.

Башҡарма власты Хөкүмәт (Влада) тормошҡа ашыра. Хөкүмәт составы президент тәҡдиме буйынса раҫлана.

Суд системаһы ике кимәлле. Черногорияның Юғары суды республиканың бөтә территорияһында хоҡуҡ ҡулланыу тәжрибәһенең берҙәмлеген тәьмин итә.

Ике кимәлле суд системаһынан тыш, конституция суды ла бар.

=== Тышҡы сәйәсәт ===
2006 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, Черногория 179 дәүләт — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзалары менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра.

2014 йылдың март аҙағында, [[Черногорияның Европа берлегенә инеүе|ЕС-тың рәсми кандидат]] статусына эйә булған Черногория Рәсәйгә ҡаршы санкцияларға ҡушылыу тураһында иғлан итә. 2016 йылдың 2 июнендә Черногория Рәсәйҙең һәм Украинаның 149 гражданына ҡаршы өҫтәмә санкциялар индерә.

Черногория етәкселеге шулай уҡ [[НАТО]] менән яҡынайыуға курс ала&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.wienerzeitung.at/default.aspx?tabID=5025&amp;alias=wahlen&amp;cob=419117 |title = Montenegro nimmt Kurs auf EU und NATO |lang = de |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ошо маҡсатта Черногория һәм [[НАТО]] вәкилдәре 2016 йылдың майында ил блогына инеү тураһында протоколға ҡул ҡуя. Ошо протоколға ҡул ҡуйғандан һуң, Черногория НАТО-ның бөтә ултырыштарында күҙәтеүсе статусына эйә була&lt;ref&gt;{{cite web|title=Трамп подписал протокол о вступлении Черногории в НАТО|url=https://ria.ru/world/20170411/1492021989.html|website = РИА Новости|accessdate=2017-04-26|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 12 майына НАТО-ның бөтә ил-ағзалары Черногорияның альянсҡа инеүе тураһындағы протоколды раҫлайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Все страны НАТО ратифицировали протокол о вступлении Черногории в альянс|url=https://ria.ru/world/20170512/1494182270.html|website = РИА Новости|accessdate=2017-05-26|lang = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Все члены НАТО ратифицировали протокол о вступлении Черногории|url=https://www.mk.ru/politics/2017/05/12/vse-chleny-nato-ratificirovali-protokol-o-vstuplenii-chernogorii.html|accessdate=2017-05-26|lang = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ратифицирован протокол о вступлении Черногории в НАТО|first=Алексей|last=Громов|url=https://riafan.ru/761948-ratificirovan-protokol-o-vstuplenii-chernogorii-v-nato|website=Федеральное агентство новостей No.1|accessdate=2017-05-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803093055/https://riafan.ru/761948-ratificirovan-protokol-o-vstuplenii-chernogorii-v-nato |date=2020-08-03 }}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың 5 июнендә Вашингтонда АҠШ Дәүләт департаменты бинаһында Черногорияның альянсҡа рәсми рәүештә ҡушылыу тантанаһы уҙа&lt;ref name=&quot;meduza&quot;&gt;{{cite web|title=Черногория вступила в НАТО|url=https://meduza.io/news/2017/06/05/chernogoriya-vstupila-v-nato|date=2017-06-05|ref=Meduza|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Политик партиялар ===
Черногория власының башҡарма органдары һәм закондар сығарыу органдары «Коалиция за европейскую Черногорию» — ДПСЧ һәм Черногория социал-демократик партияһы тарафынан контролдә тотола.

== Административ бүленеш ==
Черногория территорияһы 24 общинаға бүленгән. Общиналар уларҙың үҙәк ҡалаларының атамалары буйынса аталған:
[[Файл:Административное деление Черногории.png|right|thumb|300px|Черногорияның административ бүленеше]]
* Андриевица
* Бар
* Беране
* Биело-Поле
* Будва
* Гусине
* Даниловград
* Жабляк
* Колашин
* Котор
* Мойковац
* Никшич
* Плав
* Плужине
* Плевля
* баш ҡала Подгорица
* Тузи
* Рожае
* Тиват
* Улцинь
* Херцег-Нови
* Цетине
* Шавник

== Халыҡ ==
[[Файл:MontenegroEthnic2011.PNG|thumb|200px|Этник составы, 2011 год]]

=== 2003 йылдағы халыҡ иҫәбе ===
2003 йылда үткән халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Черногорияла 620145 кеше йәшәгән (йыллыҡ үҫеш — 3,5 %)&lt;ref&gt;[http://www.monstat.org/userfiles/file/demografija/Popis.xls Официальные данные о переписи населения Черногории, на черногорском]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.monstat.org/cg/page.php?id=221&amp;pageid=57 Zavod za statistiku Crne Gore — MONSTAT]&lt;/ref&gt;.

Халыҡтың милли составы:
* черногорецтар — 43,16 %
* сербтар — 31,99 %
* босняктар (босниецтар) — 7,77 %
* албандар — 5,03 %
* мосолмандар— 3,97 %
* хорваттар — 1,10 %
* сиғандар — 0,42 %
* югославтар — 0,30 %
* башҡалар — 6,26 %

''Туған телдәр:''
* серб теле — 63,6 %
* черногор теле — 22 %
* босния теле — 5,5 %
* албан теле — 5,3 %
* башҡа телдәр— 3,7 %
[[Файл:MontenegroLanguage2011.PNG|thumb|200px|Телдәр составы, 2011 год]]

''Дин:''
* православие — 74,24 %
* ислам — 17,74 %
* католицизм — 3,54 %

=== 2011 йылғы халыҡ иҫәбе ===
[[Файл:MontenegroReligion2011.PNG|thumb|200px|Дин буйынса состав, 2011 год]]
2011 йылдың халыҡ иҫәбенең мәғлүмәттәре&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://senica.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2278&amp;Itemid=21|deadlink=yes|title=Стали известны результаты переписи населения в Черногории|date=2011-07-30|publisher=Сеница.ру|accessdate=2012-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306213611/http://senica.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2278&amp;Itemid=21|archivedate=2012-03-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306213611/http://senica.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2278&amp;Itemid=21 |date=2012-03-06 }}&lt;/ref&gt; буйынса Черногорияла 620029 кеше йәшәй&lt;ref name=&quot;Popis2011&quot;&gt;[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori 2011. godine] Izdaje i štampa Zavod za statistiku Crne Gore — MONSTAT&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic2011.htm Montenegro: Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522033345/http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic2011.htm |date=2018-05-22 }}&lt;/ref&gt;.

''Халыҡтың милли составы:''
* черногорецтар — 44,98 %
* сербтар — 28,73 %
* босняктар (босниецтар) — 8,71 %
* албандао — 4,91 %
* славян-мосолмандар — 3,31 %
* сиғандар — 1,01 %
* хорваттар — 0,97 %
* башҡалар — 2,52 %
* белмәгәндәр — 4,87 %

[[Файл:Kotor - Serbian Orthodox Church.JPG|thumb|Серб православ сиркәүе, Котор]]

''Туған тел:''&lt;ref name=&quot;Popis2011&quot;/&gt;
* серб теле — 42,88 %
* черногор теле — 36,97 %
* босния теле — 5,93 %
* албан теле— 5,27 %
* сербса-хорват теле— 2,03 %
* сиған теле — 0,83 %
* хорват теле — 0,45 %
* рус теле— 0,17 %
* башҡа телдәр — 1,48 %
* белмәгәндәр — 3,99 %

[[Файл:Rozaje Dacici Mosque.JPG|thumb|Мәсет]]
Дин:
* православие — 74,00 %
* ислам — 19,62 %
* католицизм — 3,53 %
* атеизм —1,27 %

== Иҡтисад һәм финанстар ==
Төп мәғәлә:[[Черногория иҡтисады]]

Өҫтөнлөктәр: тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы күскән. Түбән инфляция (0,9 %)&lt;ref name=&quot;IMFWEOME&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=18&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=943&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |accessdate = 11 April 2019}}&lt;/ref&gt;. Сағыштырмаса юғары иҡтисади үҫеш (Европаның уртаса темптарынан юғарыраҡ) һәм түбән дәүләт бурысы . Тағы ла башҡа Европа илдәре менән сағыштырғанда, осһоҙ һәм яҡшы белемле эш көсө бар. Эшһеҙлек кимәленең ҡапыл түбәнәйеүе һәм эшсе көсө дефицитын көсәйеүе шарттарында 2019 йылға эш хаҡы үҫеше иҡтисади үҫеш темптарының аҡрынайыуы менән тотҡарланмай.

Етешһеҙлектәре: ярлы сеймал базаһы. Коррупция көслө. Яй күтәрелгән баҙар реформалары. Инфраструктураға һәм НИОКР-ға инвестициялар күләме аҙ. Йылдан-йыл хеҙмәт көсөнөң етмәүе, пенсионерҙарҙың һаны артыуы, тыуым кимәленең түбән булыуы һәм халыҡтың башҡа, бай, донъя илдәренә күсеү бәйле юғары эмиграцияһы арҡаһында йылдан-йыл арта барыуы ҙур проблема булып тора.

=== Дөйөм торошо, төп күрһәткестәр ===
2014 йылда Черногорияның [[эске тулайым продукт]] күләме 9,423 миллиард [[АҠШ доллары]] тәшкил иткән — донъяла 151-се урын&lt;ref name=&quot;fbvvp&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html CIA — The World Factbook — Country Comparison:: National product] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }} // CIA; в рейтинге ЦРУ у Черногории 159-е место, минус Евросоюз, который не является страной&lt;/ref&gt; (йән башына 15100 [[АҠШ доллары]] тура килә — донъяла 103-сө урын)&lt;ref name=&quot;CIA-Main&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mj.html|title=Montenegro|author=|publisher=CIA|date=8 декабря 2015|accessdate=8 декабря 2015|lang=en|description=Справка по Черногории на официальном сайте [[ЦРУ]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016190520/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mj.html |date=2020-10-16 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда теркәлгән иҡтисади үҫеш темптары — 1,5 % самаһы (донъяла 166 урын)&lt;ref name=&quot;CIA-Main&quot; /&gt;. 2014 йылда дәүләт бюджетының килем өлөшө — 1,56 миллиард [[АҠШ доллары]], сығым — 1,63 миллиард [[АҠШ доллары]], бюджет дефициты — эске тулайым продукттан 1,5 %&lt;ref name=&quot;CIA-Main&quot; /&gt;.

Аҡса берәмеге — евро. Әммә, еврозона ағзаһы булмағанда, ил евроға эмиссия яһарға хоҡуғы юҡ һәм сит ил туристарынан килгән аҡсалар менән ҡәнәғәт булырға мәжбүр.

2014 йыл йомғаҡтары буйынса 0,7 % дефляция теркәлгән&lt;ref name=&quot;CIA-Main&quot; /&gt;.

Иҡтисад характеры — баҙарса. 2013 йылға сәнәғәт производствоһының эске тулайым продукты күләмендә өлөшө — 21,2 %, хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе — 70,5 %, ауыл хужалығы 8,3 % тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта эшсән халыҡтың сәнәғәттә — 17,9 %, ауыл хужалығында — 5,3 % һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 76,8 % мәшғүл. Эшкә һәләтле халыҡтың дөйөм һаны — 263 200 кеше (донъяла 164-се урын), эшһеҙлек кимәле — 18,5 % (донъяла 162-се урын)&lt;ref name=&quot;CIA-Main&quot; /&gt;.

2018 йылдың ноябренә ҡарата Черногорияла хеҙмәт хаҡының уртаса күләме €769($863,79, брутто) һәм €538&lt;ref name=&quot;автоссылка578&quot;&gt;{{cite web |url=https://monstat.org/eng/novosti.php?id=2698 |title=Statistical Office of Montenegro, Average earnings (wages) November 2018 |publisher=Monstat.org |date= |accessdate=2018-12-28}}&lt;/ref&gt; ($575,11, нетто) тәшкил итә. 2019 йылдың 1 июленән хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме (нетто) €222 тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://balkans.aljazeera.net/vijesti/crna-gora-od-1-jula-minimalna-zarada-222-eura Crna Gora: Od 1. jula minimalna zarada 222 eura | Crna Gora | Al Jazeera Balkans&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:795259-Minimalna-zarada-od-1-jula-222-evra Minimalna zarada od 1. jula 222 evra | Novosti.RS&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.telegraf.rs/vesti/jugosfera/3061972-crnogorci-povecali-minimalac-na-222-evra Crnogorci povećali minimalac na 222 € — Biznis Telegraf.rs&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Кейтц индексы 2019 йылдың 1 июленән 43 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.cdm.me/ekonomija/dobra-vijest-za-zaposlene-minimalac-od-1-jula-222-eura/ Dobra vijest za zaposlene: Minimalac od 1. jula 222 eura — CdM&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rtcg.me/vijesti/ekonomija/240871/od-1-jula-minimalna-zarada-222-eura.html RTCG — Radio Televizija Crne Gore — Nacionalni javni servis :: Ekonomija :: Od 1. jula minimalna zarada 222 eura&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mina.news/minabusiness/povecanje-minimalne-zarade-ce-bitno-popraviti-status-zaposlenih/ Povećanje minimalne zarade će bitno popraviti status zaposlenih | MINA&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.blic.rs/biznis/vesti/minimalna-zarada-u-crnoj-gori-povecana-na-222-evra/5ecwx53 Minimalna zarada u Crnoj Gori povećana na 222 evra&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== Сәнәғәт ===
2013 йылға эске тулайым продукт структураһында сәнәғәт производствоһы өлөшө 21,2 процент тәшкил итә, был күләмдең өстән ике өлөшөнән ашыуы металлургия өлкәһенә тура килә. Шул уҡ ваҡытта сәнәғәттә эшләүселәр һаны аҙыраҡ — эшкә һәләтле халыҡтың 17,9 проценты йәлеп ителгән. Иҡтисад буйынса үҫеш темптары дөйөм алғанда юғарыраҡ — 2013 йылға яҡынса 4,5 %.
Ғәҙәттәгесә, Черногорияның иҡтисад нигеҙен ҡара металлургия (үҙәге Никшич), алюминий эшкәртеү (Подгорица), электротехник сәнәғәт (Цетине), туҡыу сәнәғәте (Биело Поле), суднолар төҙөү һәм ремонтлау (Биела, Бар), еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Никшич, Бар), ағас эшкәртеү (Рожае, Беране, Плевля, Никшич) тәшкил итә. Бокситтар, тимер мәғдәне һәм күмер иң мөһим файҙалы ҡаҙылмалар булып тора. Төп сәнәғәт эшмәкәрлеге тоҙ сығарыу, тәмәке үҫтереү һәм алюминий етештереү менән бәйле.

=== Ауыл хужалығы ===
Иген, картуф, тәмәке, виноград, цитрус, маслина һәм инжир төп ауыл хужалығы культуралары булып торалар.

Черногория Югославия заманында дотацион федерация республикаһы була. Ил иҡтисады ярайһы уҡ ҙур кимәлдә 1990-сы йылдарҙағы һуғыштарҙа ҡаҡшай. Быға ҡарамаҫтан, 2000-се йылдар башында Черногория халыҡ-ара аренала үҙенең урынын таба ала, йәйге һәм ҡышҡы туризмға йәлеп итеусе объектҡа әйләнә; шул ваҡыттан алып илдә йыл һайын иҡтисади үҫеш күҙәтелә. 2014 йылда илдең туризмдан килгән килеме эске тулайым продукттың 20 процентын тәшкил иткән. Эксперттар киләһе 10 йыл дауамында килемдең йыл һайын 7,7 процентҡа артыуын фаразлай. Херцег-Нови, Буике, Бечичи, Петровац ҡалаларындағы халыҡ-ара курорттар, шулай уҡ тарихи һәм тәбиғи иҫтәлекле урындар — Цетина, Скадар күле, Ловчен тауы, юғары тау Острог монастыры, Тара йылғаһындағы каньон һәм башҡалар бик популяр. Дәүләт сәйәсәте туристик өлкәне һәр яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелгән, уға сәнәғәт һәм ауыл хужалығы алдында өҫтөнлөктәр бирелгән.

=== Тышҡы сауҙа ===
2014 йылда тышҡы сауҙа күләме — 2806 миллион доллар тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Максакова&quot;&gt;Максакова М. А. [https://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php Тенденции развития экономического сотрудничества России и стран Западных Балкан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517023906/https://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php |date=2021-05-17 }}. Диссертация на соискание ученой степени кандидата экономических наук. — М., 2015. — С. 40-41.&lt;/ref&gt;. Экспорт: алюминий, караптар, транспорт, аҙыҡ-түлек һәм шарап&lt;ref&gt;По данным портала [http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/mne/#Экспорт atlas.media.mit.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513120351/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/mne/#Экспорт |date=2016-05-13 }}.&lt;/ref&gt;.. Импорт: яғыулыҡ, машиналар һәм ҡорамалдар, ҡулланыу тауарҙары&lt;ref&gt;По данным портала [http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/mne/#Импорт atlas.media.mit.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513120351/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/mne/#Импорт |date=2016-05-13 }}.&lt;/ref&gt;. Черногорияның тышҡы сауҙаһының географик бүленеше (2014 йыл)&lt;ref name=&quot;Максакова&quot; /&gt;&gt;:
* ЕС илдәре — 44,0 % (1238 млн доллар).
* Африки илдәре — 14 % (0,5 млрд доллар)
* Ҡытай — 6,4 % (179 млн доллар)
* Төркиә — 2,0 % (55 млн долларов)
* Америка илдәре — 1,9 % (53 млн доллар)
* Рәсәй — 0,3 % (10 млн доллар)

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Gospa od Škrpjela (Our Lady of the Rocks) - Bay of Kotor, Montenegro - 5 Aug. 2010.jpg|240px|мини|Госпа од Шкрпела утрауы]]

=== Архитектура ===
Черногорияла байтаҡ мәҙәни һәм тарихи иҫтәлекле урындар, шул иҫәптән дороман осоро, романтик сәнғәт, готика һәм барокко һәйкәлдәре бар.

Черногор яр буйы төбәге айырыуса үҙенең мәҙәни ҡомартҡылары, шул иҫәптән Изге Трифон соборы, Изге Луки базиликаһы, Будвала Изге Иоанн Креститель соборы, Шкрпела ҡаяһында Богоматерь ғибәҙәтханаһы, Савина монастыры, Цетин монастыры һәм башҡалар менән киң билдәле.

Был район ҡайһы берҙә Венеция Черногорияһы йәки Венециан Албанияһы тип атала, бында венециан архитектураһы күп, башлыса был Каттаро (Котор) һәм Перасто (Пераст): Боронғо Котор ҡалаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

Архитектурала һәм дини сәнғәттә Византияның йоғонтоһо айырыуса илдең урта өлөшөндә һиҙелә.

Черногория архитектураһы күбеһенсә— византия, латин йәки венециан (готик, романтик, барокко) һәм ғосман архитектураларынан тора.

=== Әҙәбиәт ===
[[Файл:Sveti Stefan (06).jpg|thumb|Свети-Стефан]]
Черногорияның әҙәби бите XII быуаттың икенсе яртыһында ойошторолған беренсе яҙма һәйкәлдәр: Дуклянин һәм Евангелия Мирослава йылъяҙмалар бәйләнгән, тап уларҙан черногор һүҙе башланған. Георгий Черноевивич һәм иеромонах Макарий Черногорияға тәүге хәреф йыйыу станогы индерәләр һәм унда тәүге «Октоих Первогласник» тигән китап баҫыла.

Артабанғы быуаттарҙа яңы литератур исемдәр барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә, уларҙың иҫәбенә шағир һәм дин белгесе Андрия Змаевич, яҙыусылар һәм хакимдар Пётр I һәм Пётр Петрович II (Негоша), шағирҙар Ристо Раткович, Радован Зогович, прозаик Михайло Лалич һәм башҡалар инә.
[[Файл:Widok na Perast z zachodu 01.JPG|thumb|Котор ҡултығы]]
XIX быуаттың аҙағы Черногория театры өсөн триумфаль була, урындағы һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәре илдең биш театрҙарында күрһәтелә, [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Черногория театры кинематография мәҙәниәтенә позицияһын тапшыра башлай.

Шағирҙар:
* Никола I Петрович Негош
* Пётр II Петрович Негош
* Секулович, Горан
* Станишич, Йоле

=== Черногория мәҙәниәттә ===
* Лорд [[Байрон Джордж Гордон|Джордж Байрон]] Черногория тураһында былайтып яҙа: {{начало цитаты}}«В момент рождения нашей планеты, самая прекрасная из встреч земли и моря произошла в Черногории… Когда сеялись жемчужины природы, на эту землю пришлась целая пригоршня…»{{конец цитаты}}
* [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкинда]] черногорецтар ошолайтып иҫкә алына:
&lt;poem&gt;
Черногорцы? Что такое?
Бонапарте вопросил.
Правда ль это племя злое
Не боится наших сил?
&lt;/poem&gt;
* Шулай уҡ [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] яҙған:
&lt;poem&gt;
Мне одного рожденья мало,
расти бы мне из двух корней,
Жаль, Черногория не стала
второю родиной моей.
&lt;/poem&gt;
(Уның иҫтәлегенә Подгорицала Миллениум күпере янында һәйкәл ҡуйылған)
* «Граф Монтенегро» рәсәй мажаралы фильмының ваҡиғалары тап ошо Черногорияла бара.
* Тап Черногория Ф. Легарҙың «Веселая вдова» опереттаһындағы «Понтевердо кенәзлеге» прототибы була.

== Транспорт ==
[[Файл:Fokker 100 (F-28-0100), Montenegro Airlines AN0494470.jpg|мини|[[Fokker 100]] [[Montenegro Airlines]]]]
[[Файл:Ferry in Montenegro (10.09.2018).webm|thumb|Черногорияла дингеҙ паромы. Сентябрь 2018.]]
[[Файл:A road tunnel in Montenegro, near the Ostrog Monastery (September, 2018).jpg|thumb|Тау юлындағы тоннель]]
Тимер юл ике төп йүнәлешкә эйә: Подгорицанан төньяҡҡа Белградҡа һәм Никшичҡа тиклем, Подгорицанан алып көньяҡҡа Бараға тиклем.

Черногорияла ҡала транспорты насар үҫешкән. Илдең таулы рельефы һәм машиналарҙың насар хәлдә булыу арҡаһында ҡала-ара автобус ташыу йыш ҡына расписание буйынса үткәрелмәй.

Илдә ике халыҡ-ара аэропорты эшләй. Подгорица аэропорты башлыса даими рейстарға, ә Тиват — чартер рейстарға иҫәп тота. Черногорияның милли авиаташыусыһы — Монтенегро авиалиниялары, ул Европа ҡалаларына рейстар башҡара.

Илдә өс телефон операторҙары бао: {{iw|MTEL|m: tel|en|MTEL CG}}, {{iw|Црногорски Телеком||sr|Црногорски Телеком}} һәм Telenor.

== Спорт ==
Күп спорт төрҙәре буйынса төрлө ярыштар үтә. Футболда бер нисә лигала чемпионаттар үткәрелә. 2008 йылдың йәйге Олимпия уйындарында Пекинда айырым йыйылма командаһы менән сығыш яһай. 2012 йылда Лондонда бойондороҡһоҙ Черногория тарихында тәүге Олимпия наградаһын илдең гандбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы килтерә, улар көмөш миҙал яулай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Черногория/}}
* [http://www.skupstina.me Официальный сайт Скупщины Черногории]{{ref-cnr}}{{ref-en}}
* [http://www.vlada.me/ Официальный сайт Правительства Черногории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208104905/http://www.vlada.me/ |date=2010-02-08 }}{{ref-cnr}}{{ref-en}}
* [http://avdo-nikocevic.com/wp-content/uploads/2012/08/Muzeji_Crne_Gore.pdf Музеи Черногории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422115950/http://avdo-nikocevic.com/wp-content/uploads/2012/08/Muzeji_Crne_Gore.pdf |date=2021-04-22 }}
* [http://turpotok.com/karta-chernogorii-na-russkom/ Карта Черногории на русском языке]

{{Библиоинформация}}
{{Балҡан ярымутрауы илдәре}}
{{Европа илдәре}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]</text>
      <sha1>iox386qlhr7cina7bp65oq5qk7ulr8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Вулкан</title>
    <ns>10</ns>
    <id>66488</id>
    <revision>
      <id>1295087</id>
      <parentid>1294828</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1295087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5051" sha1="lyucmy24d9xyg43s6q4f7n6tvosi7io" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;

{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Милли атамаһы|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}}|Стиль=3_1}}

{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}

{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}

{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Төпкөл йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|}}}}}}}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Тау системаһы|{{{Тау системаһы|{{{Төпкөл йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|}}}}}}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Күрһәткестәре --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Түбәһе бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырмаса бейеклек|{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

&lt;!-- Атылыуы --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Атылыу мәғлүмәттәре|{{{Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}}{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыу|{{{Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Беренсе менгән кеше|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}}}}
&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{#if:{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lyucmy24d9xyg43s6q4f7n6tvosi7io</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295089</id>
      <parentid>1295087</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1295089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5647" sha1="sc544ijsp6wbzag4z5sa87m5qunru2m" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;

{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Милли атамаһы|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}}|Стиль=3_1}}

{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}

{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}

{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|}}}}}}}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Һырт йәки массив|{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|}}}}}}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Күрһәткестәре --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}

&lt;!-- Иң юғары нөктәһе --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Иң юғары нөктәһе|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Абсолют бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Беренсе менгән кеше|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{#if:{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}

&lt;!-- Халыҡ-ара каталогтар (Викиданные) --&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}{{#property:P1886}} | {{Геокар|Вставка|
&lt;div style=&quot;text-align: center; border-top: 1px solid #4a4a4a; margin-top: 5px; padding-top: 5px; font-size: 90%;&quot;&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}|VOGRIPA: [http://www.bgs.ac.uk/vogripa/searchVOGRIPA/volcano.cfc?method=detail&amp;id={{#property:P4708}} {{#property:P4708}}]}}
{{#if:{{#property:P4708}}|{{#if:{{#property:P1886}}|&amp;nbsp;•&amp;nbsp;}}}}
{{#if:{{#property:P1886}}|GVP: [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn={{#property:P1886}} {{#property:P1886}}]}}
&lt;/div&gt;
}} }}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sc544ijsp6wbzag4z5sa87m5qunru2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295091</id>
      <parentid>1295089</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1295091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5789" sha1="c88iuq7lkol60gw49pdufwlt5wincsu" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;

{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Милли атамаһы|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}}|Стиль=3_1}}

{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}

{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}

{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|{{#property:P4552}}}}}}}}}}}}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Һырт йәки массив|{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|{{#property:P4552}}}}}}}}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Күрһәткестәре --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|{{#property:P1086}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}

&lt;!-- Иң юғары нөктәһе --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Иң юғары нөктәһе|{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Абсолют бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Беренсе менгән кеше|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{#if:{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}

&lt;!-- Халыҡ-ара каталогтар (Викимәғлүмәт) --&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}{{#property:P1886}} | {{Геокар|Вставка|
&lt;div style=&quot;text-align: center; border-top: 1px solid #4a4a4a; margin-top: 5px; padding-top: 5px; font-size: 90%;&quot;&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}|VOGRIPA: [http://www.bgs.ac.uk/vogripa/searchVOGRIPA/volcano.cfc?method=detail&amp;id={{#property:P4708}} {{#property:P4708}}]}}
{{#if:{{#property:P4708}}|{{#if:{{#property:P1886}}|&amp;nbsp;•&amp;nbsp;}}}}
{{#if:{{#property:P1886}}|GVP: [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn={{#property:P1886}} {{#property:P1886}}]}}
&lt;/div&gt;
}} }}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c88iuq7lkol60gw49pdufwlt5wincsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295092</id>
      <parentid>1295091</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>}|}}</comment>
      <origin>1295092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5791" sha1="1mcqvxu4lvvbhg0tyquw9dppgugd52z" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;

{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Милли атамаһы|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}}|Стиль=3_1}}

{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}

{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}

{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|{{#property:P4552}}}}}}}}}}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Һырт йәки массив|{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|{{#property:P4552}}}}}}}}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Күрһәткестәре --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|{{#property:P1086}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}

&lt;!-- Иң юғары нөктәһе --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Иң юғары нөктәһе|{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Абсолют бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|{{#property:P2044}}}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Беренсе менгән кеше|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{#if:{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}

&lt;!-- Халыҡ-ара каталогтар (Викимәғлүмәт) --&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}{{#property:P1886}} | {{Геокар|Вставка|
&lt;div style=&quot;text-align: center; border-top: 1px solid #4a4a4a; margin-top: 5px; padding-top: 5px; font-size: 90%;&quot;&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}|VOGRIPA: [http://www.bgs.ac.uk/vogripa/searchVOGRIPA/volcano.cfc?method=detail&amp;id={{#property:P4708}} {{#property:P4708}}]}}
{{#if:{{#property:P4708}}|{{#if:{{#property:P1886}}|&amp;nbsp;•&amp;nbsp;}}}}
{{#if:{{#property:P1886}}|GVP: [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn={{#property:P1886}} {{#property:P1886}}]}}
&lt;/div&gt;
}} }}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1mcqvxu4lvvbhg0tyquw9dppgugd52z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295093</id>
      <parentid>1295092</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1295093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5651" sha1="ro95ge7ts2ryil3tfc9dun0uhswkwya" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Геокар/styles.css&quot; /&gt;&lt;table class=&quot;infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mount&quot; data-name=&quot;Вулкан&quot;&gt;

{{Геокар|Название|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}|{{{Милли атамаһы|{{{Төп исеме|{{{Национальное название|}}}}}}}}}|Стиль=3_1}}

{{Геокар|Изображение|{{{Рәсем|{{{Изображение|}}}}}}|{{{Рәсем аңлатмаһы|{{{Подпись|}}}}}}}}

&lt;!-- Урынлашыуы --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}}}

{{Геокар|Координаты|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Страна={{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}}

{{Геокар|Страна|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Регион|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Төбәк|{{{Регион|}}}}}}|{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|1|Утрау|{{{Утрау|{{{Остров|}}}}}}}}

{{#if:{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|}}}}}}}}}}}}|{{Геокар|Параметр|1|Һырт йәки массив|{{{Тау системаһы|{{{Һырт йәки массив|{{{Хребет или массив|{{{Горная система|}}}}}}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Күрһәткестәре --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Күрһәткестәре|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Вулкан формаһы|{{{Вулкан формаһы|{{{Форма вулкана|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер диаметры|{{{Кратер диаметры|{{{Диаметр кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Кратер тәрәнлеге|{{{Кратер тәрәнлеге|{{{Глубина кратера|}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү осоро|{{{Барлыҡҡа килеү дәүере|{{{Период образования|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыуы|{{{Һуңғы атылыу|{{{Последнее извержение|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Атылыу төрө|{{{Атылыу төрө|{{{Тип извержения|}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Составы|{{{Составы|{{{Состав|}}}}}}}}

&lt;!-- Иң юғары нөктәһе --&gt;

{{Геокар|Заголовок|Иң юғары нөктәһе|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Абсолют бейеклеге|{{#if:{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}}|{{{Бейеклеге|{{{Высота|}}}}}} м {{{Бейеклек сығанағы|{{{Источник высоты|}}}}}}}}}}

{{Геокар|Параметр|0|Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырма бейеклеге|{{{Сағыштырмаса бейеклек|{{{Относительная высота|}}}}}}}}}|м}}

{{Геокар|Параметр|0|Тәүге менеү|{{{Беренсе менгән кеше|{{{Тәүге менеү|{{{Первое восхождение|}}}}}}}}}}}

&lt;!-- Карталар --&gt;
{{#if:{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|{{Геокар|Позиционная карта|{{#if:{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{{Позиция картаһы|{{{Позиционная карта|}}}}}}|{{#titleparts:{{{Ил|{{{Страна|}}}}}}|1|1}}}}|{{{Координаттар|{{{Координаты|}}}}}}|Ук. карты=physical|Ук. арены={{{Ук. арены|physical}}}|Ук. метки=m3_3|Подпись метки={{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}
{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}
{{#if:{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Викимилектә категорияһы|{{{Категория на Викискладе|}}}}}}|{{{Исеме|{{{Название|}}}}}}}}}}

&lt;!-- Халыҡ-ара каталогтар (Викимәғлүмәт) --&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}{{#property:P1886}} | {{Геокар|Вставка|
&lt;div style=&quot;text-align: center; border-top: 1px solid #4a4a4a; margin-top: 5px; padding-top: 5px; font-size: 90%;&quot;&gt;
{{#if:{{#property:P4708}}|VOGRIPA: [http://www.bgs.ac.uk/vogripa/searchVOGRIPA/volcano.cfc?method=detail&amp;id={{#property:P4708}} {{#property:P4708}}]}}
{{#if:{{#property:P4708}}|{{#if:{{#property:P1886}}|&amp;nbsp;•&amp;nbsp;}}}}
{{#if:{{#property:P1886}}|GVP: [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn={{#property:P1886}} {{#property:P1886}}]}}
&lt;/div&gt;
}} }}
&lt;/table&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ro95ge7ts2ryil3tfc9dun0uhswkwya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яһалма интеллект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66591</id>
    <revision>
      <id>1295123</id>
      <parentid>1267230</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36655" sha1="la773vmypbppz09g1sfvci6qydoe7gl" xml:space="preserve">
'''Яһалма интеллект, яһалма аҡыл''' (ЯИ, ЯА; {{Lang-en|artificial intelligence, AI}}) — аҡыллы системаларҙың кеше генә башҡара ала тип һаналған ижади функцияларҙы үтәү үҙенсәлеге&lt;ref name=&quot;RAAI2&quot;&gt;[http://www.raai.org/library/tolk/aivoc.html#L208 Аверкин А. Н., Гаазе-Рапопорт М. Г., Поспелов Д. А. Толковый словарь по искусственному интеллекту. — М.:Радио и связь, 1992. — 256 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505015342/http://www.raai.org/library/tolk/aivoc.html#L208 |date=2010-05-05 }}&lt;/ref&gt; (яһалма аң менән бутамаҫҡа); аҡыллы машиналар, бигерәк тә аҡыллы компьютер программалары эшләү [[фән]]е һәм [[технология]]һы&lt;ref name=&quot;macarti&quot;/&gt;.

Яһалма интеллект кеше интеллектын аңлау өсөн компьютерҙар ҡулланыу бурысы менән бәйле, әммә биологик оҡшашлыҡ ысулдары менән генә сикләнмәй&lt;ref name=&quot;macarti&quot;/&gt;.

Әле булған интеллектуаль системалар тар йүнәлештә ҡулланыла. Мәҫәлән, [[шахмат]]та кешене еңә алған программалар һорауҙарға яуап бирә алмай һ. б.
[[Файл:Kismet_robot_at_MIT_Museum.jpg|мини|300x300пкс|Массачусетс технология институты музейында яһалма интеллектлы Кисмет роботы, 2006 йыл.]]
[[Файл:HONDA_ASIMO.jpg|мини|400x400пкс|АСИМО — Хонда фирмаһының аҡыллы гуманоид роботы]]
[[Файл:MSL_robocup_2006.jpg|мини|300x300пкс|RoboCup турниры]]

== Терминдың килеп сығышы һәм «яһалма интеллект» терминын аңлау ==
Преамбулалағы [[1956 йыл]]да Дартмут университетындағы конференцияла Джон Маккарти килтерелгән яһалма интеллект билдәләмәһе кеше интеллектын аңлау менән туранан-тура бәйләнмәгән. Маккарти фекеренсә, яһалма интеллект буйынса тикшеренеүселәр, аныҡ проблемаларҙы хәл итеү өсөн кәрәк булған осраҡта, кешелә күҙәтелмәгән алымдарҙы ла ирекле ҡуллана ала&lt;ref name=&quot;macarti&quot;&gt;[http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/whatisai.html What is Artificial Intelligence?] FAQ от [[Маккарти, Джон|Джона Маккарти]], 2007&lt;/ref&gt;.

«Проблема шунда: беҙ ниндәй хисаплау процедураларын аҡыллы тип атарға теләүебеҙҙе әлегә дөйөм билдәләй алмайбыҙ. Беҙ интеллекттың ҡайһы бер механизмдарын аңлайбыҙ һәм ҡалғандарын аңламайбыҙ. Шуға күрә был фән эсендә интеллект донъяла маҡсаттарға өлгәшеү һәләтенең хисаплау компоненты булараҡ ҡына аңлашыла» тип үҙ билдәләмәһен аңлата Джон Маккарти&lt;ref name=&quot;macarti&quot;/&gt;.

Шул уҡ ваҡытта интеллект тик биологик ''феномен'' ғына була ала тигән ҡараш та бар&lt;ref&gt;М. Эндрю. Реальная жизнь и искусственный интеллект // «Новости искусственного интеллекта», РАИИ, 2000&lt;/ref&gt;.

Инглиз телендә artificial intelligence тигән фраза традицион рус тәржемәһендә алған антропоморф төҫкә эйә түгел: ҡулланылған контекста intelligence һүҙе бөтөнләй «аҡыллылыҡ һәләте» тигәнде аңлатмай (бының өсөн аҡылдың инглиз аналогы бар {{Lang-en2|intellect}})&lt;ref name=&quot;Gavrilova&quot;&gt;[http://www.piter.com/attachment.php?barcode=978594723449&amp;at=exc&amp;n=0 Гаврилова Т. А. Хорошевский В. Ф. Базы знаний интеллектуальных систем: Учебник для вузов]{{Недоступная ссылка|date=Март 2020|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Яһалма интеллекттың түбәндәге билдәләмәләре бар:

* Ғәҙәттә интеллектуаль тип һаналған кеше эшмәкәрлегенең шул төрҙәрен аппарат йә программа моделләштереү бурыстары ҡуйылған һәм хәл ителгән фәнни йүнәлеш&lt;ref name=&quot;RAAI&quot;&gt;[http://www.raai.org/library/tolk/aivoc.html#L208 Аверкин А. Н., Гаазе-Рапопорт М. Г., Поспелов Д. А. Толковый словарь по искусственному интеллекту. — М.:Радио и связь, 1992. — 256 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505015342/http://www.raai.org/library/tolk/aivoc.html#L208 |date=2010-05-05 }}&lt;/ref&gt;.
* Ҡағиҙә булараҡ, кешенең өҫтөнлөклө хоҡуғы тип һаналған функцияларҙы (ижади) башҡарыу өсөн аҡыллы системаларҙың үҙсәнлеге. Шуның менән бергә аҡыллы система — ғәҙәттә ижади тип һаналған, билдәле бер предмет өлкәһенә ҡараған проблемаларҙы хәл итергә һәләтле техник йә программа тәьминәте системаһы, уның белемдәре бындай система хәтеренә һаҡлана. Аҡыл системаһы структураһына өс төп блок — белем базаһы, ҡарар сығарыусы (решатель) һәм мәғлүмәт индереү өсөн махсус программаһыҙ компьютер менән аралашыу мөмкинлеге биргән аҡыллы интерфейс инә&lt;ref name=&quot;RAAI&quot; /&gt;.
* [[Информатика]] һәм [[мәғлүмәт технологиялары]] йүнәлешенең бурысы — компьютер системалары һәм башҡа яһалма ҡулайламалар ярҙамында нигеҙле фекерләү һәм ғәмәлдәрҙе тергеҙеү&lt;ref name=&quot;Osipov&quot;&gt;[http://www.raai.org/about/persons/osipov/pages/ai/ai.html Г. С. Осипов. Искусственный интеллект: состояние исследований и взгляд в будущее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911213851/http://www.raai.org/about/persons/osipov/pages/ai/ai.html |date=2010-09-11 }}&lt;/ref&gt;.
* Системаның тышҡы мәғлүмәттәрҙе дөрөҫ аңлатыу, бындай мәғлүмәттәрҙән өйрәнеү һәм алынған белемдәрҙе һығылмалы адаптация юлы менән аныҡ маҡсаттарға һәм маҡсаттарға өлгәшеү өсөн файҙаланыу мөмкинлеге.&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681318301393 Andreas Kaplan; Michael Haenlein (2019) Siri, Siri in my Hand, who’s the Fairest in the Land? On the Interpretations, Illustrations and Implications of Artificial Intelligence, Business Horizons, 62(1)]&lt;/ref&gt;.

Интеллекттың кеше һәм «машина» өсөн уртаҡ булған айырым билдәләмәләренең береһен түбәндәгесә формулировкаларға мөмкин: «Интеллект — системаның мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн үҙ аллы өйрәнеү программаларын (тәү сиратта эвристик) булдырыу һәләте».&lt;ref&gt;Ильясов Ф. Н. Разум искусственный и естественный // Известия АН Туркменской ССР, серия общественных наук. 1986. № 6. С. 46—54.&lt;/ref&gt;.

== Яһалма интеллект фәнен үҫтереүҙең тәүшарттары ==
Яһалма интеллекттың яңы фәнни йүнәлеш булараҡ тарихы XX быуат уртаһында башлана. Был ваҡытҡа уның килеп сығышының тәүшарттары бик күп булған: [[Фәлсәфә|философтар]] араһында кеше тәбиғәте һәм донъяны танып белеү процесы тураһында бәхәстәр булған, нейрофизиологтар һәм [[Психология|психологтар]] кеше мейеһе һәм фекерләү эшмәкәрлегенә ҡағылышлы бер нисә теория уйлап тапҡан, [[Иҡтисад|иҡтисадсылар]] һәм [[Математик|математиктар]] оптималь иҫәпләүҙәр һәм донъя тураһында белемде формаль формалаштырылған формала күрһәтеү мәсьәләләрен биргән; ниһайәт, [[Иҫәпләү ысулдары|иҫәпләүҙең]] математик теорияһына нигеҙ һалыу — [[Алгоритм|алгоритмдар]] теорияһы барлыҡҡа килә һәм тәүге [[Компьютер|компьютерҙар]] булдырыла.

Иҫәпләү тиҙлеге йәһәтенән яңы машиналарҙың мөмкинлектәре кешенән ҙурыраҡ булып сыҡты, шуға күрә фәнни берләшмәлә һорау тыуа: компьютер мөмкинлектәренең сиктәре ниндәй һәм машиналар кеше үҫеше кимәленә етерме? [[1950 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да информатика өлкәһендәге пионерҙарҙың береһе инглиз ғалимы Алан Тьюринг «Машина уйлай аламы?»[https://ba.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Special:ContentTranslation&amp;campaign=contributionsmenu&amp;to=ba&amp;from=ru&amp;page=%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82&amp;targettitle=%D0%AF%D2%BB%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82# &lt;nowiki&gt;[9]&lt;/nowiki&gt;] тигән мәҡәлә яҙа, унда машинаның интеллект йәһәтенән Тьюринг-тест тип аталған кеше менән тиң буласаҡ мәлде билдәләү процедураһын тасуирлай.

=== СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яһалма интеллект үҫеше тарихы ===
Коллегалар кәңәшсеһе Корсаков Семен Николаевич (1787—1853) яһалма интеллекттың тәбиғи көсәйткес булараҡ хәҙерге төшөнсәһен сағылдырып, фәнни ысулдар һәм приборҙар эшләү юлы менән аҡыл мөмкинлектәрен көсәйеү бурысын ҡуя.[[1832 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да С. Н. Корсаков эҙләү, сағыштырыу һәм классификация өсөн психик әүҙемлекте өлөшләтә механизациялау өсөн үҙе уйлап сығарған биш механик ҡулайламаның тасуирламаһын баҫтырып сығара. Үҙенең станоктарын проектлағанда Корсаков [[информатика]] тарихында беренсе тапҡыр перфорацияланған карталар ҡуллана, улар белем базаһы ролен үтәй, ә станоктар, асылда, иң беренсе эксперт системаһының булған.&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/intellimachines Изобретения С. Н. Корсакова]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://aidt.ru/images/documents/2016-02/5_15.pdf|автор=Михайлов А. С.|заглавие=Усиление возможностей разума – изобретения С.Н. Корсакова|год=2016|издание=Искусственный интеллект и принятие решений|номер=2|страницы=5—15}}&lt;/ref&gt;.

СССР-ҙа яһалма интеллект өлкәһендә эштәр 1960-се йылдарҙа&lt;ref name=&quot;Osipov2&quot;&gt;[http://www.raai.org/about/persons/osipov/pages/ai/ai.html Г. С. Осипов. Искусственный интеллект: состояние исследований и взгляд в будущее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911213851/http://www.raai.org/about/persons/osipov/pages/ai/ai.html |date=2010-09-11 }}&lt;/ref&gt; башлана. [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетында]] һәм Фәндәр академияһында Вениамин Пушкин һәм Д. А. Поспелов етәкселегендә бер нисә тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1960 йылдар башынан М. Л. Цетлин һәм уның коллегалары автомат-машиналарын әҙерләү менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә.

1964 йылда Ленинград логика белгесе Сергей Масловтың «Предикаттарҙың классик иҫәпләүендә сығарылмалыҡты асыҡлауҙың кире ысулы» («Обратный метод установления выводимости в классическом исчислении предикатов») эше баҫылып сыға, унда беренсе тапҡыр предикация иҫәпләүендә теоремаларҙы иҫбатлауҙы автоматик эҙләү ысулы тәҡдим ителә.

1966 йылда В. Ф. Турчин Рефал (программалау теле) рекурсив функциялар телен үҫтерә.

1970-се йылдарға тиклем [[СССР]]-ҙа бөтә һалма интеллект тикшеренеүҙәре кибернетика сиктәрендә алып барыла. Академик А. И. Берг тәҡдиме буйынса СССР Фәндәр академияһының Кибернетика буйынса советында «Яһалма интеллект проблемалары буйынса математик логика методикаһы» комиссияһы булдырыла, уның беренсе рәйесе С. Я. Маслов була. Д. А. Поспелов фекеренсә, был ваҡытта бер нисә академик бәхәстәр арҡаһында «информатика» һәм «кибернетика» фәндәре ҡатнаш була. Тик 1970-се йылдар аҙағында ғына СССР-ҙа информатика бүлеге булараҡ «яһалма интеллекттың» фәнни йүнәлеше тураһында һөйләй башлайҙар. Шул уҡ ваҡытта информатика үҙе «кибернетика»ны үҙ эсенә ала.

1970 йылдар аҙағында яһалма интеллект буйынса аңлатма һүҙлеге, яһалма интеллект буйынса өс томлыҡ белешмә һәм информатика буйынса энциклопедик һүҙлек булдырыла, уларҙа информатиканың башҡа бүлектәре менән бер рәттән «Кибернетика» һәм «Яһалма интеллект» бүлектәре лә индерелә. 1980-се йылдарҙа «информатика» термины киң тарала, ә «кибернетика» термины әйләнештән юҡҡа сыға һәм 1950-се йылдар аҙағы — 1960-сы йылдар&lt;ref&gt;[http://www.raai.org/about/persons/pospelov/pages/stanovl.htm Д. А. Поспелов. Становление информатики в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909142857/http://www.raai.org/about/persons/pospelov/pages/stanovl.htm |date=2010-09-09 }}&lt;/ref&gt; башындағы «кибернетик бум»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Искусственный интеллект в СССР|url=http://ai-news.ru/2017/10/iskusstvennyj_intellekt_v_sssr.html|accessdate=2018-09-10}}&lt;/ref&gt; дәүерендә барлыҡҡа килгән учреждениеларҙың исемдәрендә генә ҡала. Яһалма интеллектҡа, кибернетикаға һәм информатикаға бындай ҡараш күптәргә оҡшамай. Был Көнбайышта был фәндәрҙең сиктәре бер ни тиклем башҡаса булыуы менән бәйле&lt;ref&gt;[http://propaganda-journal.net/1034.html К истории кибернетики в СССР. Очерк первый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228151957/http://propaganda-journal.net/1034.html |date=2019-12-28 }}, [http://propaganda-journal.net/1045.html Очерк второй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106080541/http://propaganda-journal.net/1045.html |date=2010-01-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] 2019 йылдың 30 майында [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] рәйеслегендә һанлы иҡтисадты үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә яһалма интеллекттың милли стратегияһын әҙерләү тураһында ҡарар сығарыла. Уның сиктәрендә 90 миллиард һум аҡса бүлеү буйынса федераль программа әҙерләнә.&lt;ref&gt;[[Коммерсантъ|Газета «Коммерсантъ»]] № 92 от 30.05.2019, стр. 1 [https://www.kommersant.ru/doc/3984247 Правительству прибавят искусственного интеллекта]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NOV201959&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Лилит Саркисян, Мария Ефимова|заглавие=Но властелином быть обязан|издание=[[Новая газета]]|год=2019|номер=59|страницы=9|язык=ru|ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/06/01/80738-no-vlastelinom-byt-obyazan}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 10 октябрендә В. В. Путин указы менән Рәсәйҙә яһалма интеллектты үҫтереүҙең милли стратегияһын 2030 йылға тиклем раҫлана.&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910110003 Указ Президента Российской Федерации О развитии искусственного интеллекта в Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 27 авгусында «Яһалма интеллект» милли проекты раҫлана, уның етәксеһе итеп иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Оксана Тарасенко тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;{{Cite web 2|url=https://d-russia.ru/prezidium-pravkomissii-po-cifrovomu-razvitiju-utverdil-federalnyj-proekt-iskusstvennyj-intellekt.html|title=Президиум правкомиссии по цифровому развитию утвердил федеральный проект «Искусственный интеллект»|website=Экспертный центр электронного государства|websiteurl=https://d-russia.ru|type=|date=31.08.2020|accessdate=11.05.2021|quote=|quoteup=|description=|ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web 2|url=https://www.cnews.ru/articles/2021-02-09_zamministra_ekonomicheskogo_razvitiya|title=Замминистра экономического развития Оксана Тарасенко в интервью CNews — о развитии искусственного интеллекта в России|website=[[CNews]]|date=09.02.2021|accessdate=11.05.2021|quote=|quoteup=|description=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың декабрендә яһалма интеллект буйынса [[:ru:AI_Journey|Artificial Intelligence Journey (AI Journey)]] икенсе конференцияһың донъяның топ-3  форумына инә. Унда (онлайн) 80 илдән 20 меңдән ашыу кеше ҡатнашты, конференцияла [[Владимир Путин]] ҡатнашты.&lt;ref&gt;{{Cite web 2|url=https://press.sber.ru/publications/ai-journey-voshla-v-top-3-mirovykh-konferentsii-po-iskusstvennomu-intellektu|title=AI Journey вошла в топ-3 мировых конференций по искусственному интеллекту|website=SberPress|websiteurl=https://press.sber.ru|type=сервис новостей об экосистеме Сбера|date=02.12.2021|accessdate=11.05.2021|quote=|quoteup=|description=|ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web 2|url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/64545|title=Конференция по искусственному интеллекту|website=Президент России|websiteurl=http://www.kremlin.ru|type=Сайт администрации президента РФ|date=04.12.2020|accessdate=11.05.2021|quote=|quoteup=|description=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың яҙында премьер-министр [[Мишустин Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] яһалма интеллект өлкәһендә шөғөлләнгән компанияларға 1,4 млрд һум күләмендә финанс ярҙам бүлеү ҡағиҙәләрен раҫланы (2021 йылға).&lt;ref&gt;{{Cite web 2|url=http://government.ru/news/41836/|title=Правительство окажет поддержку разработчикам проектов в сфере искусственного интеллекта|accessdate=11.05.2021}}&lt;/ref&gt;

== Йүнәлештәре һәм алымдары ==

=== Проблемаларҙы аңлау йүнәлеше ===
Яһалма интеллект нимә эшләй, тигән һорауға бер генә дөрөҫ яуап та юҡ. ЯИ тураһында китап яҙған һәр автор  был фәндең ҡаҙаныштарын күҙ уңында тотоп, быға тиклем билдәле булған билдәләмәнән сығып яҙа.

Фәлсәфәлә кеше аҡылының тәбиғәте һәм статусы тураһындағы мәсьәлә сиселмәгән. Компьютерҙарҙың «аҡыллылыҡҡа» өлгәшеү өсөн аныҡ критерийы юҡ, шулай ҙа яһалма интеллект башында ҡайһы бер гипотезалар тәҡдим ителә, мәҫәлән, Тьюринг-Симон гипотезаһы йәки Тьюринг-Симон гипотезаһы. Шуға күрә ЯИ бурыстарын аңлауҙа ла, аҡыллы мәғлүмәт системаларын булдырыуҙа ла бик күп алымдар булыуға ҡарамаҫтан, ЯИ үҫешенең ике төп алымын айырырға мөмкин.&lt;ref&gt;Jack Copeland. [http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/what_is_AI/What%20is%20AI09.html What is Artificial Intelligence?] 2000&lt;/ref&gt;:

* өҫтән аҫҡа ({{Lang-en|Top-Down AI}}), семиотический — юғары кимәлдәге менталь процестарҙы: фекерләүҙе, фекерләүҙе, телмәрҙе, хис-тойғоларҙы, ижадты оҡшатыусы эксперт системаларын, белем базаларын һәм логик инференция системаларын булдырыу;
* аҫтан өҫкә ({{Lang-en|Bottom-Up AI}}), биологик — биологик элементтар нигеҙендә аҡыллы тәртипте имитациялаған нервы селтәрҙәрен һәм эволюцион иҫәпләүҙәрҙе өйрәнеү, шулай уҡ нейрокомпьютер йәки биокомпьютер кеүек тейешле иҫәпләү системаларын булдырыу.

==== Тьюринг тесты һәм интуитив йүнәлеш ====
[[Файл:Human_Behaviour.png|справа|300x300пкс]]
Эмпирик һынауҙы Алан Тьюринг 1950 йылда «Mind» фәлсәфәүи журналында баҫылған «Хисаплау техникаһы һәм интеллект» ({{lang-en|Computing Machinery and Intelligence}})&lt;ref&gt;Alan Turing, «[http://www.loebner.net/Prizef/TuringArticle.html Computing Machinery and Intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328004113/http://www.loebner.net/Prizef/TuringArticle.html |date=2013-03-28 }}», Mind, vol. LIX, no. 236, October 1950, pp. 433—460.&lt;/ref&gt;мәҡәләһендә тәҡдим итә. Был һынауҙың маҡсаты — кешегә яҡын яһалма фекерләү мөмкинлеген билдәләү.

Был тесттың стандарт аңлатмаһы: «Кеше  компьютер һәм бер кеше менән аралаша. Һорауҙарға яуаптарға таянып, ул кем менән һөйләшкәнен билдәләргә тейеш: кеше менәнме, әллә йәки компьютер  менәнме?. Компьютер программаһының бурысы — кешене дөрөҫ булмаған һайлау яһарға мәжбүр итеп, уны аҙҙырыу». Һынауҙа ҡатнашыусыларҙың барыһы ла бер-береһен күрмәй.

* Иң дөйөм йүнәлеш ЯИ-ның кешеләрҙән бер нимәһе менән дә айырылмаған тәртипте күрһәтеү мөмкинлеге. Был идея Тьюринг һынау алымын дөйөмләштереүҙән ғибәрәт, унда әйтелгәнсә, машина ябай кеше менән һөйләшеүҙе алып бара алғанда аҡыллыға әйләнәсәк, ә станок менән нимә һөйләшкәнен аңлай алмаясаҡ (аралашыу  хат яҙышыу юлы менән бара).
* Фәнни-фантастик яҙыусылар йыш ҡына икенсе төрлө ҡараш тәҡдим итә: машина тойорға һәм ижад итергә һәләтле булғанда ЯИ барлыҡҡа килә.Мәҫәлән, &quot;Ике йөҙ йәшлек кеше&quot; фантастикаһында  Эндрю Мартиндың хужаһы уның проекты буйынса уйынсыҡтар ижад итә башлағас ҡына уға кешегә ҡараған кеүек мөнәсәбәт башлай. Коммуникацияларға һәм уҡытыуға һәләтле булған Дейта (&quot;Йондоҙло юл&quot; фантастикаһында)   хис-тойғоға һәм интуицияға эйә булырға хыяллана.

Һуңғы алым тәнҡиткә бирешмәй тиәрлек. Мәҫәлән, тышҡы йә эске мөхиттең ҡайһы бер параметрҙарын баһалау һәм уларҙың уңайһыҙ ҡиммәттәренә яуап биреүсе механизм булдырыу еңел. Бындай система тураһында уның хистәре бар тип әйтергә мөмкин («ауыртыу» — шок датчигы эшмәкәрлегенә реакция, «аслыҡ» — батарея зарядының түбән булыуына реакция һ.б.). Кохонен карталары һәм «аҡыллы» системаларҙың башҡа күп кенә продукттары төҙөгән кластерҙарҙы ижадтың бер төрө итеп ҡарарға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|часть=Компьютер учится и рассуждает (ч. 1)|заглавие=Компьютер обретает разум|оригинал=Artificial Intelligence Computer Images|ответственный=под ред. В. Л. Стефанюка|место=Москва|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1990|страниц=240|isbn=5-03-001277-X (рус.); ISBN 0705409155 (англ.)|тираж=100000}}
* {{Китап|автор=Девятков В. В.|заглавие=Системы искусственного интеллекта|ответственный=Гл. ред. И. Б. Фёдоров|место=М.|издательство=Изд-во МГТУ им. Н. Э. Баумана|год=2001|страниц=352|серия=Информатика в техническом университете|isbn=5-7038-1727-7|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Корсаков С.Н.|заглавие=Начертание нового способа исследования при помощи машин, сравнивающих идеи|ответственный=Под ред. А.С. Михайлова|место=М.|издательство=МИФИ|год=2009|страниц=44|isbn=978-5-7262-1108-4|тираж=200|ссылка=http://docs.google.com/fileview?id=0B6YE9wdhGopGZWIxYjY4NDQtYTEzYS00ZmEyLWJhNDAtMThiNThjMGM1Njk0&amp;hl=en}}
* {{Китап|автор=[[Жданов, Александр Аркадьевич|Жданов А.А.]]|заглавие=Автономный искусственный интеллект|место=М.|издательство=БИНОМ. Лаборатория знаний|год=2009|страниц=359|isbn=|тираж=20000}}
* {{Китап|автор=Лорьер Ж.-Л.|заглавие=Системы искусственного интеллекта|место=М.|издательство=Мир|год=1991|страниц=568|isbn=5-03-001408-X|тираж=20000}}
* {{Китап|автор=[[Люгер, Джордж Ф.|Люгер Дж. Ф.]]|заглавие=Искусственный интеллект: стратегии и методы решения сложных проблем|оригинал=Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving|ответственный=Под ред. Н. Н. Куссуль|издание=4-е изд|место=М.|издательство=[[Вильямс (издательство)|Вильямс]]|год=2005|страниц=864|isbn=5-8459-0437-4|тираж=2000}}
* ''Н Нильсон.'' Яһалма интеллект. — М.: Мир, 1973. — С. 273
* ''Ю. Петрунин, Рязан А. М., А. В. Савельев'' Яһалма интеллект нейронаука философия концепцияһы булды. (Ғилми монографиялар). — М.: МАКС Матбуғат, 2010. — ISBN 978-5-317-03251-7.
* {{Citation|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach|url=http://aima.cs.berkeley.edu/}}
* {{Китап|автор=[[Рассел, Стюарт|Рассел С.]], [[Норвиг, Питер|Норвиг П.]]|заглавие=Искусственный интеллект: современный подход|оригинал=Artificial Intelligence: a Modern Approach|ответственный=Пер. с англ. и ред. К. А. Птицына|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Вильямс (издательство)|Вильямс]]|год=2006|страниц=1408|isbn=5-8459-0887-6|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Смолин Д. В.|заглавие=Введение в искусственный интеллект: конспект лекций|место=М.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|страниц=208|isbn=5-9221-0513-2}}
* {{Китап|автор=Хант Э.|заглавие=Искусственный интеллект|оригинал=Artificial intelligence|ответственный=Под ред. В. Л. Стефанюка|место=М.|издательство=Мир|год=1978|страниц=558|тираж=17700|ссылка=http://alt-future.narod.ru/Ai2/hunt.rar}}
* {{Citation|title=Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving|url=http://www.cs.unm.edu/~luger/ai-final/tocfull.html}}
* {{Citation|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis}}
* {{Citation|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach|url=http://aima.cs.berkeley.edu/}}
* {{Citation|title=Computational Intelligence: A Logical Approach|url=http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html}}
* {{Citation|title=Computing Machinery and Intelligence|date=October 1950|url=http://loebner.net/Prizef/TuringArticle.html|accessdate=2008-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080702224846/http://loebner.net/Prizef/TuringArticle.html |date=2008-07-02 }}
* {{Китап|автор=Мередит Бруссард|заглавие=Искусственный интеллект. Пределы возможного|оригинал=Meredith Broussard. Artificial Unintelligence: How Computers Misunderstand the World|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2020|место=М.|isbn=978-5-00139-080-0|ref=Бруссард}}
* {{Китап|автор=[[Грациано, Майкл|Майкл Грациано]]|заглавие=Наука сознания. Современная теория субъективного опыта|оригинал=Michael S. A. Graziano. Rethinking Consciousness: A Scientific Theory of Subjective Experience|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|место=М.|страниц=254|серия=Книги Политеха|isbn=978-5-00139-208-8|ref=Грациано}}

== Һылтанмалар ==

** [http://www.3dnews.ru/news/iskusstvennii_intellekt_v_chshm_zagvozdka/ Искусственный интеллект: в чём загвоздка?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608124121/https://3dnews.ru/news/iskusstvennii_intellekt_v_chshm_zagvozdka/ |date=2020-06-08 }} [[:ru:3DNews|3DNews]]
** ''Савельев А. В.'' [http://www.sciteclibrary.ru/rus/catalog/pages/7759.html Internet и нейрокомпьютеры как социотехнологические стратегии искусственного мира]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** Искусственный интеллект. Часть первая: путь к сверхинтеллекту http://hi-news.ru/research-development/iskusstvennyj-intellekt-chast-pervaya-put-k-sverxintellektu.html
** {{Cite web|url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/ethics-guidelines-trustworthy-ai|title=Ethics guidelines for trustworthy AI|author=[[Европейская комиссия]]|website=|date=2019-04-08|publisher=|lang=en|accessdate=2019-05-09}}
** [http://www.raai.org/library/library.shtml?link Библиотека РАИИ. Статьи, книги, материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128052559/http://www.raai.org/library/library.shtml?link |date=2021-11-28 }} [http://www.raai.org/ РАИИ Российская ассоциация искусственного интеллекта] (1113 пунктов)

[[Категория:Яһалма интеллект]]
[[Категория:Проект:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]]</text>
      <sha1>la773vmypbppz09g1sfvci6qydoe7gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәҡиҡәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75246</id>
    <revision>
      <id>1295050</id>
      <parentid>1284417</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24697" sha1="mcfy19y9trf75bxi41b3tip18fqaqx8" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Time Saving Truth from Falsehood and Envy.jpg|thumb|''Ваҡыт хаҡиҡәтте ялғандан һәм көнсөллөктән һаҡлай, Франсуа Лемуан, 1737]]
[[Файл:Statue of Truth.jpg|thumb]]
'''Хәҡиҡәт''' — фекерләүҙең предметҡа ҡарата сағылышын күрһәткән [[Гносеология|гносеологик]] характеристика. Әгәр фекер предметҡа тап килһә, шул хәҡиҡәт тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Философия: Энциклопедический словарь|ссылка=http://www.fidel-kastro.ru/filosofy/ihtik_ivin_slovar.htm|ответственный=под ред. [[Ивин, Александр Архипович|А. А. Ивина]]|место=М.|издательство=Гардарики|год=2004|страниц=1072|isbn=5-8297-0050-6}}&lt;/ref&gt;.

Хәҡиҡәткә ҡаршы төшөнсә ялған була.

Хәҡиҡәт ул — белем. Ләкин һәр белем хәҡиҡәт түгел әле. Хәҡиҡәт предметтар һәм күренештәрҙең сифатын дөрөҫ сағылдырыусы белем. Хәҡиҡәттең ҡапма-ҡаршы күренеше — яңылышлыҡ, ҡайһы бер предметтарҙың һәм күренештәрҙең сифатын дөрөҫ сағылдырмай торған белем. Хәҡиҡәттең ҡапма-ҡаршы күренеше яңылыш шәкелендә лә сағыла. Ялған яңылышлыҡтан ниндәйҙер субъектив маҡсатҡа нигеҙләнгән булыуы менән айырыла. Хәҡиҡәт — ғәйәт ҡатлаулы күренеш. Ул объективмы, йәғни субъекттың аңынан, ихтыярынан ни дәрәжәлә ирекле? Был һорауға яуаптар төрлөсә. Ҡайһы бер ғалимдар хәҡиҡәтте фәҡәт субъектив күренеш тип кенә баһалай, хәҡиҡәттең объектив була алыуын инҡар итә. Ысынында иһә хәҡиҡәттең объективлығы шик тыуҙырырға тейеш түгел.

== Хәҡиҡәт тураһында тәғлимәт ==
[[Философия]]ла хәҡиҡәт проблемаһы боронғо осорҙарҙан башлап уҡ ғалимдарҙың иғтибары үҙәгендә булып килә һәм был проблема тирәһендә бәхәстәр өҙөлмәй, улар әле лә дауам итә. Боронғо грек философияһы вәкилдәре ([[Демокрит]], [[Аристотель]], [[Эпикур]]) хәҡиҡәтте [[ысынбарлыҡ]]тың үҙенә тура килгән белем тип ҡарағандар. Шул уҡ замандың идеалистары ([[Платон]], [[Августин]]) хәҡиҡәтте идеаль объекттарҙың мәңге үҙгәрмәүсән сифаттары тип иҫәпләгәндәр. Яңы заман философтары (Бэкон, Спиноза), һуңыраҡ XVIII быуат француз ғалимдары (Дидро, Гельвеций) хәҡиҡәтте аңлатыуҙа материалистик позицияны яҡлап сығалар. Кант, үҙенең төп фәлсәфәүи ҡараштарына тоғро булараҡ, хәҡиҡәтте априорлык теорияһына бәйләп эш итә. Һуңыраҡ йәшәгән немец классик философияһы вәкилдәре, бигрәк тә [[Гегель]] хәҡиҡәтте диалектик процесс тигән ҡараштан сығып ҡарай. XIX—XX быуат субъектив идеализм тарафтарҙары хәҡиҡәтте субъекттың һиҙеү, фекерләү сифаттарына бойһондороп аңлатырга тырышалар. Диалектик материализм вәкилдәре өсөн хәҡиҡәт — объектив ысынбарлыҡтың сағылышы.
 
«Субъектив хәҡиҡәт» тигән термин фәҡәт билдәле бер мәғәнәлә генә ҡабул ителергә мөмкин. Мәҫәлән, һәр предмет, шулай ук күренеш бер үк ваҡытта төрлө функцияларға эйә булып йәшәргә мөмкин. Әйтәйек, сәнғәт. Уның асылы — бер, ул да булһа ысынбарлыҡтың эмоциональ-образлы сағылышы булыу. Ә функцияһы — бер нисә. [[Сәнғәт]] ул — кешеләргә эстетик ләззәт биреүсе күренеш тә, кешеләрҙе тәрбиәләү сараһы ла, уларҙың үҙ-ара аралашыу ысулы ла. Сәнғәттең бурыстарын күреүҙә һәр индивид уны үҙенең субъектив ҡарашынан сығып билдәләй ала. Берәү өсөн ул, беренсе сиратта, эстетик ләззәт биреүсе күренеш, икенсе берәү өсөн — тәрбиәләү сараһы, өсөнсө, дүртенсе һәм тағын кемдәрҙер өсөн — тағы ниндәйҙер «саралар». Күренеүенсә, һәр осракта ла хәҡиҡәт юҡ түгел, ул — бар. Ләкин ул — субъектив хәҡиҡәт.

=== Хәҡиҡәттең дини мәғәнәһе ===

==== Буддизмда ====
[[Буддизм]]да хәҡиҡәт башлыса ысынбарлыҡ «нисек булһа, шулай» тип ҡаралған аң торошо менән бәйле. Буддизмда хәҡиҡәт кеше психикаһын үҙгәртеп ҡороуҙан айырым ҡаралмай.&lt;ref&gt;{{книга|автор=Лепехов С. Ю.|часть=Буддийская философия как идейная основа буддийской цивилизации|заглавие=Проблемы новейшей историографии философии зарубежного Востока|ссылка=http://iphras.ru/uplfile/root/biblio/1998/Problemy%20istoriografii_1.pdf|ответственный=Отв. ред. Г. Б. Шаймухамбетова|место=М.|год=1998|страницы=21—22|страниц=105|isbn=5-201-01985-4}}&lt;/ref&gt;. Был йәһәттән буддизм хәҡиҡәттең ике кимәлен айыра (сатья-двая): 1) хәҡиҡәт сағыштырмаса, эмпирик — үҙгәргән аңда ваҡиғалар ниндәйерәк сағылыш таба; 2) абсолют хәҡиҡәт, ахырғы хәҡиҡәт — ысынбарлыҡта күренештәрҙең йәшәү рәүеше&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Шохин В. К.|заглавие=Две истины / Философия буддизма: Энциклопедия|ответственный=под ред. М. Т. Степанянц|год=2011|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Восточная литература|страницы=267|страниц=1045|isbn=978-5-02-036492-9|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Устьянцев Д.|заглавие=Абсолютное и относительное в буддизме|ответственный=под ред. А. Орлова, пер. с тиб. Д. Устьянцева|год=2012|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Ганга / Сватан|страницы=7|страниц=192|isbn=978-5-98882-182-3|тираж=1200}}&lt;/ref&gt;.

Дүрт аҫыл хәҡиҡәт (чатвари арьясатьяни), Изгенең дүрт хәҡиҡәте — буддизмдың төп тәғлимәттәренең береһе, уны бөтә буддизм мәктәптәре тота. Дүрт аҫыл хәҡиҡәтте Будда Шакьямуни үҙе формулировкалаған, һәм уларҙы түбәндәгесә аңлатып була: 1) ғазаптар бар 2) ғазаптың сәбәбе бар — бик көслө теләк&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Книга|автор=Лысенко В. Г.|заглавие=Чатвари арья сатьяни / Философия буддизма: Энциклопедия|ответственный=под ред. М. Т. Степанянц|год=2011|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Восточная литература|страницы=781|страниц=1045|isbn=978-5-02-036492-9|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;, жажда&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Поповцев Д. В., Парибок А. В.|заглавие=Сокровищница Татхагаты. Буддийские сутры в русских переводах / Сутта запуска колеса проповеди|ответственный=под ред. В. Ю. Трофимова|год=2012|язык=ru|издание=|место=СПб.|издательство=Евразия|страницы=81|страниц=416|isbn=978-5-91852-033-8|тираж=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Андросов В. П.|заглавие=Индо-тибетский буддизм. Энциклопедический словарь / Тришна|ответственный=под ред. Е. Половниковой, Е. Леонтьевой, О. Сокольноковой|год=2011|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Ориенталия|страницы=364|страниц=448|серия=Самадхи|isbn=978-5-91994-007-4|тираж=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Ермакова Т. В., Островская Е. П.|заглавие=Классический буддизм|ответственный=под ред. Т. В. Уваровой|год=2009|язык=ru|издание=|место=СПб.|издательство=Издат. дом &quot;Азбука-классика&quot;; &quot;Петербургское Востоковедение|страницы=53|страниц=256|isbn=978-5-395-00325-6|isbn2=978-5-85803-389-9|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://www.theravada.ru/Teaching/Canon/Suttanta/Texts/sn56_11-dhammacakka-pavatana-sutta-sv.htm|автор=|заглавие=Дхаммачакка паваттана сутта: Поворот колеса Дхаммы, СН 56.11|год=|язык=ru|издание=Буддизм. Учение старцев|тип=сайт|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;; 3) ғазап сигеүҙең аҙағы бар — нирвана; 4) ғазаптарҙы бөтөрөү юлы бар, — восьмеричный юл. Көнсығыш Азия мәктәптәре «Дүрт аҫыл хәҡиҡәттең ысынбарлығын» инҡар иткән &quot;Йөрәк сутраһы&quot;на ла иғтибар итә{{sfn|Торчинов|2000|с=67—69}}, был хәҡиҡәттең ике кимәле тураһындағы тәғлимәткә тап килә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Андросов В. П.|заглавие=Учение Нагарджуны о срединности|ответственный=под ред. Т. М. Швецовой|год=2006|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Восточная литература|страницы=410—421|страниц=846|isbn=5-02-018488-8|тираж=1300}}&lt;/ref&gt;.

Алыҫ Көнсығыш ''дзэн'' будда мәктәбе хәҡиҡәтте һүҙ менән әйтеп булмай, тип раҫлай{{sfn|Померанц|1972}}. Философия профессоры Д. Т. Судзуки Дзэн традицияһында хәҡиҡәтте табыу процесын түбәндәгесә белдерә: «Хәҡиҡәт туранан-тура һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа асыла. Шуның менән бөттө. Тағы һеҙгә нимә кәрәк?»{{sfn|Судзуки|1993|с=30}}.
Тибет традициялары уҡытыусыһы Джампа Тинлей билдәләүенсә, абсолют хәҡиҡәт тәжрибәһен һүҙ менән еткереп булмаһа ла, абсолют хәҡиҡәттең үҙен кире һығымталар аша аңлатырға мөмкин&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Книга|автор=Геше Джампа Тинлей|заглавие=Воззрения четырех буддийских философских школ|ответственный=под ред. А. Коноваловой|год=2019|язык=ru|издание=|место=Новосибирск|издательство=ООО «Издательство Дже Цонкапа»|страницы=33|страниц=502|isbn=978-5-904974-35-0 (в пер.)|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Ысынбарлыҡ тураһындағы аҙаҡҡы фекерҙәр Махаяна юғары фәлсәфәүи мәктәбендә — прасангикала — ошо рәүешле формалаштырыла. Был йәһәттән абсолют хәҡиҡәттең ике төрө айырыла: «әйтә алырлыҡ» — концептуаль яҡтан аңлайышлы һәм «әйтеп биргеһеҙ» — туранан-тура аңлайышлы хәҡиҡәт. Ике осраҡта ла аңлайышлы нәмәләр бер төрлө, әммә ҡабул итеү юлдары төрлөсә&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Книга|автор=Геше Джампа Тинлей|заглавие=Воззрения четырех буддийских философских школ|ответственный=под ред. А. Коноваловой|год=2019|язык=ru|издание=|место=Новосибирск|издательство=ООО «Издательство Дже Цонкапа»|страницы=288|страниц=502|isbn=978-5-904974-35-0 (в пер.)|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* И. Т. Касавин. [http://iphras.ru/elib/1304.html Истина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202011200/http://iphras.ru/elib/1304.html |date=2017-02-02 }}. // [[Новая философская энциклопедия]].
* [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-5/istina.html Истина] // Православная Богословская Энциклопедия. Том 5. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1904 г.
* ''[[Батищев, Генрих Степанович|Батищев Г. С.]]'' [http://www.philosophy.ru/iphras/library/glawa1.html#37 Истина и ценности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060703040806/http://www.philosophy.ru/iphras/library/glawa1.html#37 |date=2006-07-03 }} // Познание в социальном контексте. — М.: [[ИФ РАН]], 1994.
* ''[[Бердяев Н. А.]]'' [http://www.philosophy.ru/library/vehi/berd.html Философская истина и интеллигентская правда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709172543/http://www.philosophy.ru/library/vehi/berd.html |date=2006-07-09 }} // [Вехи (сборник)[|Вехи]]
* ''Бердяев Н. А.'' {{Philosophy.ru|http://www.philosophy.ru/library/berd/pra.html|title=Истина Православия}}
* ''Блинов А. К.'' [https://web.archive.org/web/20090124211239/http://articles.excelion.ru/science/filosofy/09907272.html Дефляционная теория истины]
* [http://www.philosophy.ru/iphras/library/wealtrue/index.htm Благо и истина: классические и неклассические регулятивы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715115659/http://www.philosophy.ru/iphras/library/wealtrue/index.htm |date=2006-07-15 }}. — М.: [[ИФ РАН]], 1998.
* ''[[Болдачев, Александр Владимирович|Болдачев А. В.]]'' [http://www.boldachev.com/text/istina/ Эмоционально-познавательная концепция истины]
* ''[[Вальверде, Карлос|Карлос Вальверде]]'' [https://web.archive.org/web/20130511102835/http://society.polbu.ru/valverde_antropology/ch38_i.html Философская антропология. Глава «Истина, уверенность, заблуждение»]
* Вейнгартнер П. Фундаментальные проблемы теорий истины. {{М}}: Росспэн. 2005.
* ''[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Х. Г.]]'' [http://ec-dejavu.ru/i/Istina.html#Gadamer Что есть истина?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923064334/http://ec-dejavu.ru/i/Istina.html#Gadamer |date=2010-09-23 }} // [[Логос (журнал)|Логос]]. Философско-литературный журнал. Вып. 1. М., 1991. С. 30-37.
* ''[[Даммит, Майкл Энтони Эрдли|Даммит М. Э. Э.]]'' {{Philosophy.ru|http://www.philosophy.ru/library/lang/dummett.html|title=Истина}}
* ''[[Дэвидсон, Дональд|Дэвидсон Д.]]'' {{Philosophy.ru|http://www.philosophy.ru/library/davidson/meta.html|title=Метод истины в метафизике}} и в [http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/davidson/meta.html Открытой российской электронной библиотеке]
* ''[[Желнов, Марк Васильевич|Желнов М. В.]]'' {{Philosophy.ru|http://www.philosophy.ru/library/zhelnov/istina.html|title=«Сущность свободы как истина» и «Сущность истины как свобода» (Идеи Ф. Шеллинга и М.Хайдеггера в наши дни)}}
* ''[[Касавин, Илья Теодорович|Касавин И. Т.]]'' [http://iph.ras.ru/elib/1304.html Истина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307122524/http://iph.ras.ru/elib/1304.html |date=2012-03-07 }} // [[Новая философская энциклопедия]]: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Степин]]. — М.: [[Мысль (издательство)|Мысль]], 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3.
* ''[[Куликов, Сергей Борисович|Куликов, С. Б.]]'' [http://sun.tsu.ru/mminfo/0185-51060/018551060.pdf Онтологические предпосылки смысловых вариаций понятия истины (на материале западной философии). Автореферат дис. … канд. филос. наук. 09.00.01] — Томск, 2004. — 16 с.
* [[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]] [http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm Путь разума в поисках истины]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm |date=2011-09-06 }}. — М.: Издание Сретенского монастыря, 2002 [http://azbyka.ru/vera_i_neverie/o_vere/osipov_put_razuma_01-all.shtml копия книги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001194614/http://azbyka.ru/vera_i_neverie/o_vere/osipov_put_razuma_01-all.shtml |date=2011-10-01 }}
* ''[[Остин, Джон Лэнгшо|Остин Дж.]]'' {{Philosophy.ru|http://www.philosophy.ru/library/lang/austin.html|title=Истина}}
* {{БСЭ3|автор=[[Померанц, Григорий Соломонович|Померанц Г. С.]]|статья=Дзэн	|том=8|ref=Померанц}}
* ''[[Соболева, Майя Евгеньевна|Соболева М. Е.]]'' Истина: свойство, оператор, событие? // [[Вопросы философии]]. № 2. 2008.
* ''[[Стросон, Питер Фредерик|Стросон П.]]'' [https://web.archive.org/web/20050222144144/http://www.irs.ru/~alshev/strawson.htm Значение и истина] {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013|url=http://www.irs.ru/~alshev/strawson.htm}} // Аналитическая философия: Становление и развитие. — М., 1998. — С. 213—230.
* {{книга
|автор=[[Судзуки, Дайсэцу Тэйтаро|Судзуки Д. Т.]], Кацуки С. 
|заглавие=Дзэн-Буддизм: Основы Дзэн-Буддизма. Практика Дзэн
|место=Бишкек
|издательство=МП «Одиссей»
|год=1993
|страниц=672
|серия=Библиотека Восточной религиозно-мистической философии
|isbn=5-89750-046-0
|ref=Судзуки	
}}
* ''[[Тарский, Альфред|Тарский А.]]'' Понятие истины в языках дедуктивных наук // Философия и логика Львовско-Варшавской школы. М.: [[РОССПЭН]], 1999.
* ''[[Тарский, Альфред|Тарский А.]]'' [http://khazarzar.skeptik.net/books/tarski01.htm Семантическая концепция истины и основания семантики] / Пер. А. Л. Никифорова.
* {{книга
|автор=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е.А.]]
|заглавие=Введение в буддологию. Курс лекций
|место=СПб.
|издательство=Санкт-Петербургское философское общество
|год=2000
|страниц=304
|isbn=5-93597-019-8
|ref=Торчинов
}}
* ''[[Фома Аквинский]]''. [[Сумма теологии]]. Часть I. Вопрос 16: Об истине; Вопрос 17: О лжи // Фома Аквинский. Сумма теологии: Часть первая: Вопросы 1—64 / Пер. А. В. Аполлонова. М.: Издатель Савин С. А., 2006.
* ''[[Фома Аквинский]]''. Дискуссионные вопросы об истине.
* ''[[Фуко, Мишель|Фуко М.]]'' {{lib.ru|http://www.lib.ru/CULTURE/FUKO/istoria.txt|title=Воля к истине: по ту сторону знания, власти и сексуальности}}
* ''[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]]'' [http://ec-dejavu.ru/i/Istina-2.html Учение Платона об истине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221192848/http://ec-dejavu.ru/i/Istina-2.html |date=2007-12-21 }} // Историко-философский ежегодник. 1986. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1986. С. 255—275 .
* {{статья
|автор=Цыплаков Д. А.
|заглавие=Религиозная и научная истина: аспекты секуляризации
|ссылка=http://www.amursu.ru/attachments/1320_2011_1.zip
|издание=Научно-теоретический журнал «[[Религиоведение (журнал)|Религиоведение]]»
|год=2011
|номер=1
|страницы=66—72
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616182827/http://www.amursu.ru/attachments/1320_2011_1.zip
|archivedate=2013-06-16
}}
* ''Чудинов. Э''[https://web.archive.org/web/20101002143711/http://elenakosilova.narod.ru/studia2/chudinov/chudinov.htm Природа научной истины] — М.: [[Издательство политической литературы]], 1977
* &quot;Pedersen, Nikolai, Jang Lee Linding and Wright, Cory, «Pluralist Theories of Truth», The Stanford Enciclopedia of Philosophy (Spring 2013 Edition), Edward, N. Zalta (ed.), URL= &lt;http://plato.stanford.edu/archives/spr2013/entries/truth-pluralist/&gt;

[[Категория:Эпистемология төшөнсәләре]]</text>
      <sha1>mcfy19y9trf75bxi41b3tip18fqaqx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәшкәрт халҡы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75276</id>
    <revision>
      <id>1295118</id>
      <parentid>1051669</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Торлаҡ */</comment>
      <origin>1295118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9580" sha1="iaatrrb5ksjqp08be6zseedbzajvuqp" xml:space="preserve">{{Халыҡ
| название      = '''Бәшкәрт'''
| изображение   = 
| ширина        = 
| расселение = {{флагификация|Иран}}:&lt;br /&gt; 100 мең 
| подпись       = 
| самоназвание  = 
| язык = [[Бәшкәрт теле]]
| раса = 
| религия = [[ислам]]
| родственные = [[Иран төркөмө]]
| раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы,
| входит = 
| включает =
| происхождение =
}}

'''Бәшкәрт халҡы''' —  [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. 

[[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй.

== Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт ==
Күптән түгел [Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә 
улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар.

Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә.

[[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә.

Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында
мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ.

=== Торлаҡ ===
Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала.

Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй.
Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткә ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай.

=== Мәшғүллек ===
Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән,бының өсөн махсус [[аттар]] үҫтергән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар.

Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан-
тура әйттеләр.

== Халыҡ мәҙәниәте ==
Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған)музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты.

&lt;gallery&gt;
Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы
Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе
Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр
Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә
Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре
Дахма 274.jpg| Дахма
&lt;/gallery&gt;

== Сығанаҡтар ==
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar BAŠKARDI Encyclopædia Iranica]
* [http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica]

== Әҙәбиәт ==
* Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882.
* Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964.
* Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964.
* Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962.
* Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985.
* Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1.
* Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46.
* Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX.
* Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4.
* Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6.
* Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989.
* Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]]
* [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]]

[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>iaatrrb5ksjqp08be6zseedbzajvuqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295119</id>
      <parentid>1295118</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Торлаҡ */</comment>
      <origin>1295119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9582" sha1="5fzdvxthmlht36i445twfq1hynrj1s5" xml:space="preserve">{{Халыҡ
| название      = '''Бәшкәрт'''
| изображение   = 
| ширина        = 
| расселение = {{флагификация|Иран}}:&lt;br /&gt; 100 мең 
| подпись       = 
| самоназвание  = 
| язык = [[Бәшкәрт теле]]
| раса = 
| религия = [[ислам]]
| родственные = [[Иран төркөмө]]
| раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы,
| входит = 
| включает =
| происхождение =
}}

'''Бәшкәрт халҡы''' —  [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. 

[[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй.

== Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт ==
Күптән түгел [Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә 
улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар.

Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә.

[[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә.

Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында
мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ.

=== Торлаҡ ===
Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала.

Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй.
Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай.

=== Мәшғүллек ===
Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән,бының өсөн махсус [[аттар]] үҫтергән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар.

Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан-
тура әйттеләр.

== Халыҡ мәҙәниәте ==
Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған)музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты.

&lt;gallery&gt;
Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы
Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе
Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр
Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә
Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре
Дахма 274.jpg| Дахма
&lt;/gallery&gt;

== Сығанаҡтар ==
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar BAŠKARDI Encyclopædia Iranica]
* [http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica]

== Әҙәбиәт ==
* Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882.
* Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964.
* Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964.
* Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962.
* Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985.
* Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1.
* Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46.
* Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX.
* Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4.
* Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6.
* Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989.
* Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]]
* [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]]

[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>5fzdvxthmlht36i445twfq1hynrj1s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295120</id>
      <parentid>1295119</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәшғүллек */</comment>
      <origin>1295120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9583" sha1="31ra6lpgkwry3i4t2yxei8vi470vl7o" xml:space="preserve">{{Халыҡ
| название      = '''Бәшкәрт'''
| изображение   = 
| ширина        = 
| расселение = {{флагификация|Иран}}:&lt;br /&gt; 100 мең 
| подпись       = 
| самоназвание  = 
| язык = [[Бәшкәрт теле]]
| раса = 
| религия = [[ислам]]
| родственные = [[Иран төркөмө]]
| раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы,
| входит = 
| включает =
| происхождение =
}}

'''Бәшкәрт халҡы''' —  [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. 

[[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй.

== Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт ==
Күптән түгел [Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә 
улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар.

Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә.

[[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә.

Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында
мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ.

=== Торлаҡ ===
Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала.

Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй.
Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай.

=== Мәшғүллек ===
Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар.

Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан-
тура әйттеләр.

== Халыҡ мәҙәниәте ==
Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған)музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты.

&lt;gallery&gt;
Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы
Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе
Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр
Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә
Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре
Дахма 274.jpg| Дахма
&lt;/gallery&gt;

== Сығанаҡтар ==
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar BAŠKARDI Encyclopædia Iranica]
* [http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica]

== Әҙәбиәт ==
* Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882.
* Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964.
* Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964.
* Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962.
* Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985.
* Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1.
* Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46.
* Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX.
* Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4.
* Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6.
* Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989.
* Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]]
* [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]]

[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>31ra6lpgkwry3i4t2yxei8vi470vl7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295121</id>
      <parentid>1295120</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халыҡ мәҙәниәте */</comment>
      <origin>1295121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9584" sha1="awopl8qbcat07pdnlc4vbzibnz4ce86" xml:space="preserve">{{Халыҡ
| название      = '''Бәшкәрт'''
| изображение   = 
| ширина        = 
| расселение = {{флагификация|Иран}}:&lt;br /&gt; 100 мең 
| подпись       = 
| самоназвание  = 
| язык = [[Бәшкәрт теле]]
| раса = 
| религия = [[ислам]]
| родственные = [[Иран төркөмө]]
| раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы,
| входит = 
| включает =
| происхождение =
}}

'''Бәшкәрт халҡы''' —  [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. 

[[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй.

== Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт ==
Күптән түгел [Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә 
улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар.

Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә.

[[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә.

Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында
мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ.

=== Торлаҡ ===
Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала.

Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй.
Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай.

=== Мәшғүллек ===
Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар.

Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан-
тура әйттеләр.

== Халыҡ мәҙәниәте ==
Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты.

&lt;gallery&gt;
Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы
Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе
Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр
Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә
Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре
Дахма 274.jpg| Дахма
&lt;/gallery&gt;

== Сығанаҡтар ==
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar BAŠKARDI Encyclopædia Iranica]
* [http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica]

== Әҙәбиәт ==
* Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882.
* Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964.
* Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964.
* Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962.
* Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985.
* Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1.
* Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46.
* Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX.
* Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4.
* Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6.
* Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989.
* Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]]
* [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]]

[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>awopl8qbcat07pdnlc4vbzibnz4ce86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмоция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97157</id>
    <revision>
      <id>1295109</id>
      <parentid>816926</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T23:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14813" sha1="fyh02z5sih23ww5yrotf6tvfcvn0dlp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эмо́ция''' ({{lang-lat|emoveo}} — [[урыҫ теле|урыҫса]] ''потрясаю, волную''; [[башҡорт теле|башҡортса]] ''хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом'') — булыусы йә булыуы ихтимал хәлдәргә һәм объектив донъяға субъектив баһалы ҡарашты сағылдырған урта дауамлы психик процесс&lt;ref&gt;Сущность, функции и виды чувств и эмоций. http://www.grandars.ru/college/psihologiya/emocii-i-chuvstva.html&lt;/ref&gt;. Эмоциялар өс компонент менән характерлана: кисерелгән йәки психикала аңлашылған эмоцияны тойоу; [[Нервы системаһы|нервы]], [[Эндокрин система|эндокрин]], тын алыу, аш һеңдереү һәм организмдағы башҡа системаларҙа барған процесстар; эмоцияның күҙәтелгән, шул иҫәптән йөҙгә сыҡҡан тәьҫирле һәм тойғоло комплекстары{{sfn|Изард|с=16|1980}}. Эмоцияларҙы ярһыу (аффект), хис-тойғо (чувство) һәм [[кәйеф]] (настроение) кеүек башҡа төр эмоциональ процестарҙан айырып ҡарайҙар&lt;ref name=&quot;Leon1&quot;&gt;{{статья | автор = Леонтьев Алексей Николаевич. | заглавие = '''Потребности, мотивы и эмоции'''| оригинал = | ссылка = http://flogiston.ru/library/leontev| язык = ru| ответственный = | автор издания = | издание = | тип = | место = [[Мәскәү]]| издательство = | год = 1971 | выпуск = | том = | номер = | страницы = | isbn = }}&lt;/ref&gt;. Башҡа күп төрлө психик күренештәр кеүек эмоциялар ҙа аҙ өйрәнелгән, төрлө авторҙар уны төрлөсә аңлап-аңлата, шуға ла үрҙә килтерелгән билдәләмәне аныҡ һәм теүәл тип тә, дөйөм нигеҙҙә ҡабул ителгән тип тә әйтеп булмай.
[[Файл:Sixteen faces expressing the human passions. Wellcome L0068375.jpg|thumb|400px|Кешенең эмоцияларын сағылдырған ун алты гравюра, 1821 йыл.]]

== Төрҙәре ==
Эмоцияларҙы түбәндәге төрҙәргә бүлеп ҡарайҙар:
* Кире (негатив, {{lang-ru|негативая}});
* Ыңғай (позитив, {{lang-ru|позитивная}});
* Битараф (нейтраль), {{lang-ru|нейтральная}});
* Традицион булмаған ({{lang-ru|нетрадиционная}});
* Статик ({{lang-ru|статическая}});
* Динамик ({{lang-ru|динамическая}}).
 
== Тасуирлама һәм өйрәнеү ысулдары ==
Эмоция тип [[кеше]] йәки [[хайуандар]] тормошондағы булыусы йә ихтимал хәлдәрҙең мәғәнәһен (уларҙың тормош эшмәкәрлеге өсөн әһәмиәтен) сағылдырған эшмәкәрлектең ваҡыт арауығында һуҙылған эске яйға һалыу (регуляция) процестарын атайҙар. Эмоциялар кешелә шәхси (субъектив) ориентирлашыу роле уйнаған ''рәхәтлек, ризаһыҙлыҡ, ҡурҡыу, ҡыйыуһыҙлыҡ'' һәм уларға оҡшаш кисерештәр тыуҙыра. Ғилми ысулдар менән бындай субъектив кисерештәрҙең хайуандарҙа булыуын билдәләүсе алымдар әлегә табылмаған. Был юҫыҡтан эмоция үҙенән үҙе бындай кисерештәрҙе тыуҙыра, әммә был мотлаҡ түгел икәнен аңлау зарур, сөнки кисерештәр бары эшмәкәрлектең эске яйға һалыу процессына ғына ҡайтып ҡала.

Эмоциялар тәбиғи, хәрәкәткә килтереүсе һәм секреция (биҙҙәр тарафынан махсус матдәләр яһалыуы) үҙгәртеүҙәренә ҡайтып ҡалған тыумыштан килгән ябай эмоциональ процестарҙан алып хәтһеҙ ҡатмарлы һәм [[инстинкт]] нигеҙен юғалтҡан процестарға тиклем эволюцион үҫеш кисергән: улар булыусы йә ихтимал хәлдәргә, уларҙа ҡатнашыуыңа шәхси баһалау ҡарашын сағылдыра. Кешегә тыумыштан бирелгән һәм йәшәү менән бәйле беренсел эмоцияларға ''ҡурҡыу, асыу, ярһыу, ауыртыу'' һәм башҡа уларға оҡшаштар инә&lt;ref name=&quot;p176&quot;&gt;{{книга|автор=А.С. Батуев|часть=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|заглавие=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|издание=3|издательство=Питер|год=2010|серия=Учебник для вузов|страницы=176|страниц=317|isbn=978-5-91180-842-6}}&lt;/ref&gt;.

Эмоциялар тарих барышында үҙгәреп, социаль йәһәттән формалашыу сифаттарына эйә булған телдә сағыла, был төрлө этнографик һүрәтләүҙәрҙә күренә. Бындай ҡараш файҙаһына тыумыштан һуҡырҙарҙың ым менән күрһәтеүенең (мимикаһының) үтә ярлы булыуы ла асыҡ һөйләй&lt;ref name=&quot;Leon1&quot; /&gt;.

Эмоцияны өйрәнеп-тикшереү алымдарына түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Изард К.|часть=Методы изучения
эмоций|заглавие=Эмоции человека|издательство=МГУ|год=1980|страницы=16, 99-116}}&lt;/ref&gt;:

* Нейрофизиологик кимәлдәге тикшереүҙәр
** Хирургик юл менән кәрәкле матдәләрҙе алыу (этик күҙлектән был алым хайуандарҙа ғына ҡулланыла)
** Туранан-тура стимул биреү маҡсатында мейегә электродтар индереү (бының кире яҡтары ла бар)
** Психофизиологик тикшереүҙәр (эксперименталь эске көсөргәнеш (стресс) ваҡытында төрлө функцияларҙы үлсәү)
* Ирекле (тәбиғи) шарттарҙа (эмоцияның ниндәйҙер бер сағылыш төрөн күрһәтеп) һәм хис-тойғолар үҙ аллы (үҙенән үҙе) сағылғанда эмоциональ экспрессияны (тойғоларҙың тәьҫирлелеген, тасуирләү көсөн һәм йәнлелеген) өйрәнеү.
** FAST (''Facial Affect Scoring Technique'') алымы — йөҙ (бит) зоналарын тасуири фотографиялар атласы менән сағыштырыу һәм дөйөм эмоцияны билдәләү.
** Эмоциональ экспрессияны тәбиғи шарттарҙа күҙәтеү (аҙ ваҡытлы эмоция сағылыштарының бер-береһенән айырылмауы сәбәпле сикләүҙәр бар).
** Эмоциональ сағылыштарҙы танып-белеү.
* Эмоцияларҙы күҙаллау (феноменология): «хистәрҙе тойоу»ҙың үҙ баһаланыш шкалаһы.

== Төшөнсәнең сиктәре ==

Белгестәр «''эмоция''» төшөнсәһе менән «''хис (тойғо)''» (чувство), «''аффект''» (ярһыу), «''[[кәйеф]]''» (настроение) һәм «''кисереш''» (переживание) төшөнсәләре араһында төрлө айырымлыҡтарҙы билдәләй:

'''Хис''' ('''тойғонан''') айырмалы рәүештә эмоцияларҙың объектив бәйләнеше булмай: улар кемгә йә нәмәгә ҡарата түгел, ә дөйөм хәл-шарт (ситуация) айҡанлы тыуа. «''Миңә ҡурҡыныс''» — эмоция, ә «''Мин ул кешенән ҡурҡам''» — был хис (тойғо).

'''Аффект''' менән сағыштырғанда эмоцияларҙың ғәҙәттә тышҡы сағылышы булмаҫҡа мөмкин, улар ваҡыт буйынса күпкә оҙонораҡ, ә көс яғынан йомшаҡ була. Бынан тыш аффект субъект тарафынан уның &quot;мин&quot;легенең торошо булып, ә эмоциялар — уның «үҙендә» (эске донъяһында) булған хәл-торош тип ҡабул ителә. Был бигерәк тә эмоциялар аффектҡа яуап булып тыуғанда яҡшы һиҙелә. Мәҫәлән, кеше әле генә тоҡанып һүнгән [[асыу]]ы өсөн яуап бирәсәк киләсәгенән [[ҡурҡыу]] кисерә&lt;ref name=&quot;Leon1&quot; /&gt;.

'''Кәйеф'''тән айырмалы эмоциялар сағыштырмаса тиҙ алмашынырға мөмкин, һәм улар көсөргәнешлерәк (интенсив) була&lt;ref name=&quot;Nurk&quot;&gt;{{книга |автор= Березанская Наталия Борисовна, Нуркова Вероника Валерьевна. |часть= |заглавие= Психология|оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Юрайт-Издат|год= [[2003]] |том= |страница= |страниц=576 |серия= |isbn= 978-5-9692-0465-2 |тираж=5000 }}&lt;/ref&gt;.

'''Кисереш''' аша ғәҙәттә эмоция процестарының ''субъектив-психологик яғын аңлайҙар'', был осраҡта уларҙың физиологик тарафы иғтибарға алынмай.

Эмоциялар һәм мотивацияларҙың субъектив аңлатмаларын айырып ҡарап буламы икәнлегенә бер төрлө генә ҡараш юҡ. [[Иван Павлов]] был терминдарҙы йыш ҡына синонимдар итеп ҡуллана. Уның уҡыусыларының береһе Ю. М. Конорски ҙа, уҡытыусыһына эйәреп, «был ике күренеш эмоциональ йәки мотивацион тип аталған берҙәм драйв-система менән көйләнә» тип иҫәпләй. [[Грузия|Грузин]] [[СССР|совет]] ғалимы Иван Соломонович Бериташвили ''мотивлы эшмәкәрлек эмоциональ ярһыуға (ҡуҙғыуға) нигеҙләнгән'' тип иҫәпләй: асығыуҙың үҙе түгел, ә уны оҙатып килеүсе эмоциональ ҡуҙғыу ниндәйҙер хәрәкәткә сәбәп була. Совет физиологы, академик Пётр Кузьмич Анохин да шуға оҡшаш фекерҙәр тәҡдим итә: кире эмоциональ хәл организмды талаптарҙы ҡәнәғәтләндереүгә этәрһә, ыңғай эмоциялар һуңғы нығытыу факторы ролен үтәй{{sfn|Батуев|2010|с=176}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Hilgard’s Introduction to Psychology (13 Edition) 2000, (Публикуется с 1953)
* Emotion (The science of sentiment). Dylan Evans. Oxford University press. 2001
* {{ВТ-ЭСБЕ|Чувствования|Лапшин Иван Иванович}}
* {{книга|автор=Я. Рейковский|заглавие=Экспериментальная психология эмоций|место={{М.}}|год=1979}}
* {{книга |автор=К. Изард |заглавие=Эмоции человека |место=М. |издательство=МГУ |год=1980 |страниц=440 |isbn= |ref=Изард}}
* {{книга |автор=Батуев Александр Сергеевич|часть=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения |заглавие=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем |издание=3-е издание |издательство=«Питер» |место=СПб. |год=2010 |серия=Учебник для вузов |страницы=177 |страниц=320 |isbn=978-5-91180-842-6 |ref=Батуев}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация
|Тема = Эмоция
|Викисловарь = :ru:эмоция
}}
* [https://web.archive.org/web/20090226145921/http://emoatlas.narod.ru/book1.html Классификация эмоций] — Леонтьев В. О., ([http://azps.ru/list/emotions.html Обзор книги])
* [http://www.it-med.ru/library/v/emotions.htm Виды и роль эмоций в жизни человека]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://flogiston.ru/library/james_emotion Эмоция, Уильям Джеймс]
* [http://flogiston.ru/library/reic2 Ян Рейковский Эмоции как процесс, организующий поведение (Я. Рейковский. Экспериментальная психология эмоций. M.,1979. С. 133—151.)]
* [http://psi.webzone.ru/intro/intro12.htm Эмоции]
* [http://psi.webzone.ru/tema/tema11.htm Психология эмоций]

[[Категория:Эмоция]]</text>
      <sha1>fyh02z5sih23ww5yrotf6tvfcvn0dlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайбалы хоккей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107522</id>
    <revision>
      <id>1295085</id>
      <parentid>740294</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42037" sha1="lsneh527rbtvi42jxx0hyvhp57hfnei" xml:space="preserve">[[Файл:Mise au jeu BOS @ MTL Faceoff.JPG|thumb|270px|right|Шайбалы хоккей. «Монреаль Канадиенс» — «Бостон Брюинз» уйыны (1 октябрь 2008 йыл)]]
'''Шáйбалы хóккей''' — спорт уйыны булған [[хоккей]]ҙың донъялағы иң популяр төрө. Ҡапма-ҡаршы ике команданың конькилы уйынсылары,  шайбаны боҙҙан сәкәндәр менән бер-береһенә тапшырып, уны дәғүәсе ҡапҡаһына мөмкин тиклем күберәк индереү һәм шул уҡ ваҡытта үҙ ҡапҡаһына бөтөнләй үткәрмәү йә мөмкин тиклем аҙыраҡ үткәреү өсөн көрәшә. Дәғүәсе ҡапҡаһына күберәк шайба индергән команда еңеүсе була.

== Тарихы ==
=== Килеп сығыуы ===
[[Файл:Menschen am Eis (Bruegel).jpg|thumb|Күлдә уйынды һүрәтләгән Питер Брейгельдың картинаһының фрагменты, [[1565 йыл]].]]
Бөтә спорт төрҙәре араһында хоккей тарихы иң ҙур бәхәстәр тыуҙыра. Хоккейҙың тыуған ере тип Канадалағы [[Монреаль]] ҡалаһы һанала (тик һуңғы тикшеренеүҙәр [[Яңы Шотландия]]&lt;nowiki/&gt;ның Кингстон, Онтарио йәки Виндзор ҡалаларының беренселеген иҫбат итә). Әммә [[XVI быуат]]тағы бер  нисә голланд рәсемдәрендә хоккейға оҡшаш уйынды боҙҙа уйнаған күп кешеләр һүрәтләнә. Тик быға ҡарамай, әлеге шайбалы хоккейҙың тыуған ере тип Канада һанала.

[[1763 йыл]]да, Бөйөк Британия Франциянан Канаданы талап алғас, һалдаттар үҙҙәре менән был ерҙәргә [[үләндә хоккей]] уйынын килтерә. Канада ҡыштары бик ҡаты һәм һыуыҡ булғанға, был ерҙәрҙә ҡышҡы спорт төрҙәре бик популяр була. Сыр ҡырҡҡан бысаҡты үҙҙәренең аяҡ кейемдәренә бәйләп, инглизсә һәм французса һөйләшкән Канада ирт-аттары был уйынды туңған йылғаларҙа, күлдәрҙә һәм башҡа һыу ятҡылыҡтарында уйнайҙар ине. Яңы Шотландияла һәм Виргинияла хоккей уйнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫке картиналар бар.

[[1875 йыл]]дың [[3 март]]ында Монреальдә «Виктория» катогында тәүге хоккей матчы үткәрелә, был туралағы мәғлүмәт «Montreal Gazette» гәзитендә баҫыла. Һәр команда 9 кешенән тора. Ағас шайба («шинни») менән уйнайҙар, ә һаҡлай торған экипировканы бейсболдан алалар. Тәү тапҡыр боҙҙа ҡапҡалар ҡуйыла.

[[1877 йыл]]да Макгилл университетының бер нисә студенты хоккейҙың тәүге ете ҡәғиҙәһен уйлап таба. [[1879 йыл]]да резинанан шайба яһайҙар. Ҡайһы бер ваҡыттан һуң был уйын шул хәтлем популяр була, хатта [[1883 йыл]]да ул Монреальдә йыл һайын үтә торған Ҡышҡы карнавалда күрһәтелә. [[1885 йыл]]да шул уҡ ҡалала Һәүәҫкәрҙәр хоккей ассоциацияһы нигеҙләнә.

1886 йылда хоккей уйыны ҡәғиҙәләре яҡшыртыла, рәтләнә һәм баҫылып сығарыла. Ялан уйынсылар һаны туғыҙҙан етегә тиклем әҙәйә, боҙҙа ҡапҡасы, алғы һәм артҡы ҡапҡасылар, үҙәк һәм ике һөжүмсе һәм алда майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса йөрөгән ровер ({{lang-en|rover}} — берәҙәк) — команданың иң көслө хоккейсыһы, бөтәһенән дә яҡшыраҡ голдар кереткән уйынсы була. Бөтә уйынды команда бер үк составта үткәрә, йәрәхәтләнгән хоккейсыны ғына алмаштырырға ярай (тик һуңғы периодта һәм ҡаршы команда рөхсәтенән һуң), шуға күрә уйын аҙағында уйынсылар ныҡ арый һәм саҡ аяҡтарында тора. Шул уҡ йылда Канада һәм Англия командалары араһында тәүге халыҡ-ара уйын уҙғарыла.

1890 йылда Онтарио провинцияһында дүрт команда өсөн чемпионат үтә. Оҙаҡламай яһалма боҙ менән түбәһе ябыҡ булған һырғалаҡтар барлыҡҡа килә. Боҙ иремәһен, һыуыҡ һауа үтһен өсөн, диуарҙа һәм ҡыйыҡта тишектәр яһала. 1899 йылда Монреальдә яһалма боҙ менән тәүге каток төҙөлә.

Хоккей бик популяр булып киткәнгә күрә, 1893 йылда Канаданың генерал-губернаторы лорд [[Фредерик Стэнли]], ил чемпионына тапшырыр өсөн, 10 гинеяға көмөш балдаҡтарҙан торған баш түбән түңкәрелгән пирамидаға оҡшаш кубокты һатып ала. Шулай итеп, легендар трофей — [[Стэнли кубогы]] барлыҡҡа килә. Тәүҙә уның өсөн һәүәҫкәрҙәр, ә 1910 йылдан башлап профессионалдар көрәшә. 1927 йылдан алып Стэнли кубогы өсөн [[Милли хоккей лигаһы]] клубтары көрәшә.

1900 йылда ҡапҡаларға сетка ҡуйыла. Легенда буйынса, Фрэнсис Нильсон ҡапҡаларға балыҡ тотоу өсөн ҡулланған селтәрҙе ҡуя. Был яңы ҡулайлама арҡаһында «гол керҙеме, юҡмы» тигән бәхәстәр тамамлана. Һыуыҡта судьяның ирендәргә йәбешкән металл һыбыҙғыһын ҡыңғырауға, ә аҙаҡтан пластмасс һыбыҙғыға алмаштыралар. Шул ваҡытта уҡ шайбаны уйынға ырғытыу менән индерә башлайҙар (тәүҙә судья ҡулдары менән дәғүәселәрҙең сәкәндәрен боҙҙа ятҡан шайбаға шылдыра һәм сәкән менән үҙенә һуҡмаһындар өсөн һыҙғырып ситкә китә).

1904 йылда Канадала тәүге профессиональ команда барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылда хоккейсылар уйындың яңы төрө — «алтыға алты» системаһына күсәләр. Шул ваҡыттан бирле әҙ үҙгәргән майҙансыҡтың стандарт размеры (56 × 26 м) билдәләнә. Дүрт миҙгелдән һуң бөтә хоккейсылар профессионалдарға һәм һәүәҫкәрҙәргә бүленә. Һуңғылар өсөн 1908 йылдан бирле үткәрелгән Аллан кубогын ойошторалар. Уны еңеүселәр аҙаҡтан донъя чемпионаттарында Канада өсөн сығыш яһайҙар.

[[ХХ быуат]] башында Канада хоккейы менән Европалылар ҙа ҡыҙыҡһына башлай. 1908 йылда [[Париж]]дағы конгресс Бельгия, Франция, Швейцария, Бөйөк Британия илдәрен берләштергән [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы]]н (ХАХФ) нигеҙләй. 1914 йылда Канада хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә 1920 йылда ул Халыҡ-ара федерацияһына керә.

Уйындың тиҙлеген һәм сифатын күтәрер өсөн, 1910 йылда спортсыларҙың алмашыуын рөхсәт итәләр. Шул уҡ йылда [[Милли хоккей ассоциацияһы]] барлыҡҡа килә, ә билдәле Милли хоккей лигаһы (МХЛ) тик 1917 йылда ғына нигеҙләнә.

Күп яңылыҡтар ағалы-ҡустылы Джэймс, Крэйг һәм Лестер Пэтрик фамилиялы кешеләр исеме менән бәйле. Уларҙың инициативаһы буйынса уйынсыларға номерҙар бирелә, мәрәйҙәрҙе һөҙөмтәле пастар өсөн дә өҫтәйҙәр, хоккейсыларға шайбаны алға бирергә рөхсәт итәләр, ә ҡапҡасылар конькиҙарын боҙҙан күтәрергә мөмкинлеккә эйә була. Шул ваҡыттан уйын 20 минут оҙонлоҡтағы өс периодтан тора.

1911 йылда ХАХФ хоккейҙың Канада ҡәғиҙәләрен ҡабул итә, ә 1920 йылда тәүге донъя чемпионаты уҙғарыла. 1929 йылда «Монреаль Мерунз» командаһының ҡапҡасыһы Клинт Бенедикт тәү тапҡыр маска кейә. 1934 йылда штраф өсөн һуғыу — буллит ҡабул ителә. 1945 йылда ҡапҡалар артында кереткән шайбалар иҫәбе өсөн төрлө төҫтәге фонарҙар ҡуялар («ҡыҙыл» төҫлөһө гол индереүҙе аңлата, «йәшел» — гол булманы). Шул уҡ йылда өслө судейлыҡ ҡабул ителә: бер баш судья һәм ике ярҙамсы (лайнсмендар). 1946 йылда конкрет ҡәғиҙәләр боҙоуҙар ваҡытында судьяларҙың ымдар системаһы законлаштырыла.

АҠШ һәм Канадала ҙур ареналар ХХ быуаттың 30-сы йылдарында уҡ төҙөлә башлай. Мәҫәлән, Чикагола 1938 йылда 15 мең кеше өсөн Спорт һарайы барлыҡҡа килә.

1920 йылда рәсми турнирҙа — Олимпия уйындарында — Европа һәм Төньяҡ Америка командалары араһында тәүге осрашыу үтә. Канада хоккейсылары тағы ла үҙҙәренең иң көслө команда икәнен иҫбат итә. Улар шулай уҡ 1924 һәм 1928 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ла (бер үк ваҡытта донъя чемпионаттары булған) еңәләр. 1936 йылда Бөйөк Британия йыйылма командаһы 16 йыл буйы Олимпия чемпионы титулын йөрөткән Канада командаһынан был титулды талап ала һәм Олимпия чемпионы була.
=== СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә ===
{{main|Рәсәйҙә шайбалы хоккей}}
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә шайбалы хоккейҙың тыуған көнө тип 1946 йылдың 22 декабре һанала, был көндә Мәскәүҙә, Ленинградта, Ригала, Каунаста һәм Архангельскиҙа шайбалы хоккей буйынса СССР чемпионатының тәүге уйындары үтә.

1954 йылда совет хоккейсыларының донъя чемпионаттарында дебюты үтә һәм улар донъя хоккейында алғы урындарҙы яулай. Канада хоккейсылары менән тәүге осрашыу совет спортсыларының 7:3 мәрәй еңеүе менән тамамлана. Был еңеү СССР йыйылма командаһына тәүге тапҡыр донъя чемпионы титулы исемен килтерә. 1954 йылдан 1991 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы 22 тапҡыр донъя чемпионаттарының «алтынын» яулай һәм 7 тапҡыр Ҡышҡы Олимпия уйындарында еңә.

90-сы йылдарҙа илдә тотороҡһоҙлоҡ булғанға күрә, күп яҡшы уйынсылар сит илдәрҙәге бай клубтарға күсә. Рәсәй хоккейы үҙенең күп йондоҙҙарын юғалта, тик сит хоккейҙа Рәсәй спортсыларының күпселегенең юғалып ҡалмауы, ә киреһенсә — үҙҙәренең клубтарында, хатта МХЛ командаларында лидер була ала һәм шулай итеп совет хоккей мәктәбенең юғары маркаһын тота алыуын күрһәтә.

Рәсәй йыйылма командаһы 1993 йылда донъя чемпионатын еңеп, артабан оҙаҡ йылдар миҙалһыҙ ҡала. Тик һуңғы ваҡытта ғына Рәсәй йыйылма командаһы үҙенең элекке көсөн кире ҡайтара башлай. 2007 йылдағы Мәскәүҙә үткән чемпионатта бронза миҙалына өлгәшһә, киләһе йылда Канадала Квебек ҡалаһында хоккейҙың рәсми 100 йыллығы финалында Канада йыйылма командаһын еңеп, донъя чемпионы титулын ҡайтара. Шунан һуң Рәсәй тағы 2009, 2012, 2014 йылдарҙа донъя чемпионатын еңә. 2014 йылда Сочиҙа үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында команда сирекфиналда төшөп ҡала, шуға күрә үҙ өҫтөнә күп тәнҡит ала.

2008 йылда [[Континенталь хоккей лигаһы]] барлыҡҡа килә. Был лигала Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан, Латвия, Финляндия, Словакия һәм Хорватиянан командалар сығыш яһай. Был чемпионат Евразияла иң көслө хоккей лигаһы тип һанала.

== Хоккей майҙансығы ==
=== Ҙурлығы ===
[[Файл:internationalrink.png|400 px|thumb|left|Европа өлгөһөндә хоккей майҙансығы.]]
[[Файл:nhlrink.png|400 px|thumb|left|МХЛ өлгөһөндә хоккей майҙансығы.]]
[[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] һәм МХЛ ҡәғиҙәләрендә хоккей майҙансыҡтарының размерҙары айырыла.

ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса, максималь оҙонлоҡ 61 метр һәм киңлек 30 метр булыуы мөмкин, минималь размерҙар — оҙонлоҡҡа 56 метр һәм киңлеккә 26 метр; ә ХАХФ эгидаһы аҫтында рәсми ярыштарҙа майҙансыҡ размерҙары оҙонлоҡҡа 60-61 метр һәм киңлеккә 29-30 метр булырға тейеш. Башҡа ярыштар өсөн майҙансыҡтың минималь размерҙары 40х20 метрға тиң&lt;ref&gt;IIHF рәсми ҡәғиҙәләре, материал Рәсәй хоккей федерациһы сайтынан алынған&lt;/ref&gt;.

МХЛ ҡәғиҙәләре 200х85 футҡа йәки 60.96х25.90 метрға тиң булған майҙансыҡ размерҙары тураһында әйтә. МХЛ-да, майҙансыҡтың бәләкәй размерҙары көс көрәшен, ҡапҡаларға күп һуғыуға, борттар янында уйынды, бәрелештәрҙе һәм һуғыштарҙы тыуҙыра, тип һанала.

Майҙансыҡтың мөйөштәре ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса радиусы 7—8.5 метр булған түңәрәктең дуғаһы буйынса түңәрәкләнһә, МХЛ ҡәғиҙәләрендә радиус 28 футҡа (8.53 метр) тигеҙ булырға тейеш тип яҙылған. Киләһе һылтанма буйынса «Советский спорт» мәғлүмәттер буйынса майҙансыҡтар размерының сағыштырыу бирелә&lt;ref&gt;[http://hcstart.narod.ru/nhl_vs_iihf.gif Сағыштырыу]&lt;/ref&gt;.
=== Борттар ===
[[Файл:Strafbank.jpg|200px|right|thumb]]
Майҙансыҡ бейеклеге 1.20—1.22 метр булған борттар менән сикләнгән. Мөйөштәрҙә 7—8.5 метр радиуслы түңәрәкләүҙәр бар. Борттарҙа майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса бейеклеге 1.6—2 метр булған һаҡлағыс тәҙрәләр ҡуялар. Урталағы бортта уйынсыларға майҙансыҡҡа сығыр өсөн эшләнгән эскә асыла торған ике калитка ҡуйылған. Ҡаршы яҡта шулай уҡ ике бәләкәй ҡапҡа бар: улар штрафланған уйынсылар өсөн.

=== Боҙҙа билдәләү ===
Алғы борттарҙан 3—4 метрҙа ҡапҡаларҙың ҡыҙыл линияһы һыҙыла. Уларҙың уртаһында ҡапҡалар урынлашҡан һәм ҡыҙыл ҡайма менән күк төҫтәге ҡапҡа зонаһы билдәләнә. Ҡапҡалар линияһынан 17.23 метрҙа — зәңгәр зоналар линияһы, шуға күрә бөтә майҙансыҡ өс зонаға бүленә: урта зона һәм дәғүәселәрҙең ике зонаһы. Майҙансыҡтың уртаһында — яланды уртаға бүлгән ҡыҙыл линия һәм уның уртаһында урынлашҡан вбрасывание нөктәһе. Ҡапҡаларҙан 6 метр йыраҡлыҡта ике яҡҡала вбрасывание нөктәләре ҡуйылған, һәм шул нөктәләрҙен радиусы 4.5 м булған вбрасывние зоналары күрһәтелә.
=== Штрафланған уйынсылар эскәмйәһе ===
Һәр хоккей майҙансығында штрафланған уйынсылар өсөн ике эскәмйә булырға тейеш. Һәр эскәмйә минимум биш кеше өсөн тәғәйенләнгән булырға тейеш. Эскәмйәнең минималь оҙонлоғо — 4 метр, киңлеге — бер метр ярым.

== Экипировка ==
{{main|Шайбалы хоккей өсөн экипировка}}

Хоккей экипировкаһына ҙур иғтибар бирелә. Спортсылар үҙҙәрен максималь рәүештә шайбанан, сәкәндәрҙән, башҡа уйынсылар менән бәрелгәндә һуғыуҙарҙан, бортҡа, боҙға йығылғанда ауыртыуҙарҙан һаҡлау тураһында уйлай. Элек хоккейсының экипировкаһы бик ауыр булған, һәм уларға формала уңайһыҙ булған.

Өҫкө форма һәм шлем бер үк команданың уйынсыларының бер үк булырға тейеш (ҡапҡасыға башҡа уйынсыларҙың шлемдарынан төҫө буйынса айырылған шлем кейергә рөхсәт ителә). Уйынсыларҙың свитерҙарында номерҙар һәм фамилиялар булырға тейеш.

=== Хоккей формаһының тарихы ===
Канадала шайбалы хоккей барлыҡҡа килгәндә, уйын өсөн свитерҙар бәйләнгән булған һәм төҫтәре менән генә айырылған. Был спорт төрөнөң үҫеше менән хоккей экипировкаһы ла үҙгәрә һәм үҫешә бара. Хоккей командалары үҙенең уйыны менән генә түгел, ә башҡаларҙан айырмалы тышҡы күренеше менән иҫтә ҡалырға тырыша. Хоккей популярлығы үҫеүе һәм хоккей турнирҙарында ҡатнашҡан командалар һаны күбәйеүе менән хоккей формаһына айыра торған билдәләр һәм логотиптар, ә аҙаҡтан уйынсыларҙың фамилияларын һәм номерҙарын ҡуя башлайҙар. Хоккей свитерҙарын яһау технологиялары ла үҙгәрә, уларҙы төрлө дауарҙан тегәләр. Әлеге ваҡытта [[полиэстер]] — хоккей уйыны өсөн свитерҙарҙы етештереү өсөн ҡулланған төп материал. Ошо дауар яҡшы һауа үтеүгә, хоккей формаһының ныҡлығына һәм еңеллегенә булышлыҡ итә. Бик ҡуйы төҫлө булған сағыу форманы яһарға мөмкинлек килеп сыға. Хәҙер хоккей клубтарында ике йәки унан күберәк форма төрө бар. Хоккей формаһының өйҙә, ҡунаҡта кейгән һәм альтернатив варианттары булыуы мөмкин. Мәҫәлән, хоккей лигаларында клубтарҙың өйҙәге форма өсөн ҡуңыр төҫ хас, ҡунаҡтағы форма аҡ төҫтә була.
== Уйындың дауамлылығы ==
Шайбалы хоккей буйынса матч таҙа ваҡыт  булған 20 минуттан торған өс периодҡа бүленә. Периодтар араһында тәнәфестәр 15 минут дауам итә. 2013 йылдың 11 ғинуарынан башлап КХЛ-да тәнәфестәр оҙонлоғо 17 минутҡа тиң. Өс период тамамланғас, тигеҙ иҫәп булған саҡта тәүге голға тиклем өҫтәмә ваҡыт (овертайм) булыуы мөмкин. Өҫтәмә ваҡыт һөҙөмтәһе буйынса бер кем дә еңмәһә, уйындан һүң һуғыуҙар (буллиттар) була ала. Овертаймдың кәрәклеге, уның оҙонлоғо һәм уйындан һуң һуғыуҙар һаны турнирҙың регламентында билдәләнә.

== Командаларҙың составы ==
[[Файл:Patrick Roy 1999.jpg|thumb|150px|left|Хоккей. Ҡапҡасы.]]
Бер матчта бер команданан ғәҙәттә 20—25 уйынсы ҡатнаша. Уйынсыларҙың минималь һәм максималь һаны турнирҙың регламенты менән билдәләнә.

Ьер үк ваҡытта бер команда яғынан боҙҙа алты кеше булырға тейеш: биш ялан уйынсыһы һәм ҡапҡасы. Ҡапҡасыны алтынсы ялан уйынсыһына алмаштырырға рөхсәт ителә. Уйынсыларҙы алмаштырыу уйын туҡтаған ваҡытта ла, уйын барышында ла ярай.

Овертаймдарҙы үткәреү ваҡытында майҙансыҡта уйынсылар һаны турнирҙың регламенты менән әҙәйтелә ала (ғәҙәттә бишкә тиклем: ҡапҡасы + дүрт ялан уйынсыһы). МХЛ-да 2015/16 йылдар миҙгеленән башлап «өскө өс» форматында овертаймдар индерелә: ҡапҡасы + өс ялан уйынсыһы.

{{Майҙансыҡта хоккей позициялары}}

== Судьялар ==
[[Файл:Referee hockey ahl 2004.jpg|thumb|right|150px|Хоккей. Баш судья]]
Хоккей матчын өс йәки дүрт судьянан торған судьялар бригадаһы үткәрә. Бер йәки ике судья (турнирҙың регламенты буйынса) баш судьялар тип атала, башҡа икәүһе — линия судьялары йәки лайнсмендар. Баш судьяның вазифаһына ҡағиҙәләрҙең боҙоуон, гол керҙеме, юҡмы икәнен ҡарау керә. Улар гол кергәс һәм периодтарҙың башында майҙансыҡтың уртаһында вбрасывание яһайҙар. Линия судьялары офсайд, шайбаның проброс булыуын һәм бер команданың уйынсылар һаны кәрәккәндән артыҡ булмауын ҡарай. Шулай уҡ улар шайбаны уйынға вбрасывание менән индерәләр.

Боҙҙағы судьяларҙан башҡа, һәр матчта майҙансыҡтың сиктәре тышында булған судьялар бригадаһы бар. Уға артабанғы судьялар керә:
* ҡапҡалар артында ике судья (бер баш судья булһа)
* бер сәркәтип һәм һаны икегә тиклем сәркәтип ярҙамсылары
* бер судья-хронометрист
* бер судья-информатор
* бер видеоҡабатлау судьяһы
* штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ике судья

== Тренерҙар составы ==
* [[Баш тренер (шайбалы хоккей)|Баш тренер]]
* [[Өлкән тренер (шайбалы хоккей)|Өлкән тренер]]
* [[Тренер ярҙамсыһы (шайбалы хоккей)|Тренер ярҙамсыһы]]

== Уйын ==
* [[Офсайд (шайбалы хоккей)|Офсайд]]
* [[Ике линия аша пас]]
* [[Һуғыу (шайбалы хоккей)|Һуғыу]]
* [[Сиртеү (шайбалы хоккей)|Сиртеү]]
* [[Сэйв (шайбалы хоккей)|Сэйв]]
* [[Күпселек (спорт)|Күпселек]]
* [[Әҙселек (шайбалы хоккей)|Әҙселек]]
* [[Буллит (шайбалы хоккей)|Буллит]]
* [[Овертайм (шайбалы хоккей)|Овертайм (өҫтәмә ваҡыт)]]
* [[Проброс (шайбалы хоккей)|Проброс]]
* [[Вбрасывание (шайбалы хоккей)|Вбрасывание]]
* [[Көслө приём (шайбалы хоккей)|Көслө приём]]
* [[Ван-таймер]]
== Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар ==
Дәғүәсене этеү (шулай уҡ сәкән менән этеү һәм бортҡа этеү), шайбаһыҙ булған уйынсыға һөжүм итеү (көслө приемды уйынсы шайба менән булһа ғына уға ҡаршыһына ике аҙымдан күберәк эшләмәйенсә яһарға була), ҡапҡасы ҡапҡаларҙан йыраҡ булһа ла ҡапҡасыға һөжүм итеү, аяҡ салыу, ҡул менән уйынсыны тотоу, эләктереү, арттан һөжүм итеү. Дәғүәсегә һуғыу (терһәк, тубыҡ һ.б. нәмә менән), юғары күтәрелгән сәкән менән хәүефле уйын (яурындарҙан өҫтәрәк), сәкән менән һуғыу, һынған йә стандарт размерҙарҙа булмаған сәкән менән уйнау, шайбаны ҡул менән тотоу, аңлы рәүештә шайбаға йығылыу — был ҡапҡасыға ла ҡағыла, әгәр ул ҡапҡа зонаһынан сыҡҡан булһа, вбрасывание һәм составтарҙы алмаштырыу тәртиптәрен боҙоу. Уйынды һуҙыу (аңлы рәүештә майҙансыҡтан шайбаны сығарыу, ҡапҡаларҙы шылдырыу һ.б.), дәғүәсегә ҡамасаулар өсөн боҙға сәкәнде ташлау, тупаҫ уйын һәм һуғыш, дисциплинаһыҙ тәртип (уйынсы симуляция күрһәтә — үҙе йығыла, ысын булмағанды күрһәтә, судьялар менән бәхәсләшә, уның эштәренә ҡамасаулай, мыҫҡыллау һ.б.). Ҡайһы бер ҡәғиҙәләрҙе боҙоуҙа яза баш судьяның торған урынына, ситуацияһына бәйләнә, мәҫьәлән, ҡәғиҙәне боҙоу уйлап яһалғанмы әлллә юҡмы, күпмегә уйынсының һуғышта ҡатнашыуҙа яуаплығы ҙур һ.б.

Ҡәғиҙәләрҙә киләһе язалар күрһәтелгән: # бәләкәй штраф; # бәләкәй эскәмйә штрафы, шулай уҡ ҙур штраф; # алмаштырыу хоҡуғы менән дисциплинар штраф; # уйындың аҙағына тиклем штраф (5 минуттан һуң алмаштырыу хоҡуғы менән); # штрафлы һуғыу (буллит). Бәләкәй штраф менән язаланған хоккейсы майҙансыҡтан ике минутҡа ҡыуыла һәм ошо ваҡыт эсендә икенсе уйынсы менән алмашына алмай. Әгәр ҡапҡасы ҡәғиҙәләрҙе боҙһа, ул майҙансыҡтан ҡыуылмай, уның урынына ялан уйынсыларынан береһе язаға тарттырыла. Команда был ваҡытта уйынсыларҙың һаны буйынса әҙселектә уйнай. Штрафланған уйынсы ваҡытынан алдараҡ майҙансыҡҡа ҡайта, әгәр дәғүәсе команда күпселектә гол керетһә. Әгәр запас уйынсылар эскәмйәһендә ултырған уйынсы судьялар менән бәхәсләшһә, уйынға тығылһа, уның бәләкәй штраф алыуы мөмкин. Әгәр штрафланған уйынсы шундай ҡәғиҙәне боҙһа, майҙансыҡта булған бер уйынсы боҙҙан китеп тороға тейеш. Бәләкәй эскәмйә штрафы конкрет уйынсыға түгел, ә бөтә командаға дөйөм ҡәғиҙә боҙоуо өсөн бирелә, мәҫьәлән, уйынсыларҙың кәрәктән артыҡ булыуы, экипировканы дөрөҫ кеймәү, йә белеп булмаған бер кеше ғәйебе өсөн, мәҫьәлән, запас уйынсылары эскәмйәһенән боҙға предмет бәреү. Был саҡта тренер ҡапҡасынан башҡа бәләкәй штраф менән язаланған уйынсыны  билдәләй. Беренсе ҙур штраф уйынсыны биш минутҡа боҙҙан ҡыуыуына килтерә. Бер уйын дауамында уйынсы ҡаабаттан ҙур штраф алһа, ул уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла, ә уның командаһы 5 минут әҙселектә уйнай.

Ҡапҡасынан башҡа хоккейсының тәртибе дисциплинар булмағанлығы өсөн ул 10 минутҡа алмашытырыу хоҡуғы менән штрафланған уйынсылар эскәмйәһенә ҡыуыла. Ҡабаттан уйынсы шундай штрафты алһа, ул уйындың аҙағына тиклем майҙансыҡтан ҡыуыла. Уйындың аҙағына тиклем штрафланған уйынсы башҡа уйында ҡатнаша алмай. Уйындарҙы үткәреү өсөн яуаплы булған ойошмала уның тәртибен тикшермәйенсә ул боҙға сығып уйнай алмай. Дисциплинар штрафтар штрафланған уйынсыны алмаштырырға тәҡдим итә. Ҡәғиҙә боҙоу ваҡытында штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә уйынсының ике йә күберәк иптәше улытрһа — ҡәғиҙәләр буйынса майҙансыҡта һәр команданан уйынсылар һаны өстән кәм булмаҫҡа тейеш — кисектереп торолған штраф була. Был саҡта ғәйепләнгән уйынсы майҙансыҡтан ҡыуыла һәм тәүҙәрәк ҡәғиҙәне боҙған партнерының штраф ваҡыты бөткәнсе икенсе уйынсы менән алмаштырыла.

Ике яҡлап булған штрафтар ҙа була. Штрафланған уйынсыларҙың икеһе лә штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ваҡыттары тулыһынса бөткәнсе ултыралар, берәй командаға гол керетеп булһа ла. Әгәр судья ҡәғиҙә боҙоуҙо теркәһә, ә шайба дәғүәсе командала икән, ул ғәйепләнгән уйынсы йә уның партнерҙарының береһе шайбаға тейгәнсе уйынды туҡтатмай тора. Әгәр был ваҡытта дәғүәсе команда гол керетә, судья гол кергәнен теркәй, ә штрафланған уйынсы боҙҙа ҡала ала.

Буллит киләһе мәлдәрҙә була ала:
* Яҡланған команданың уйынсыһы дәғүәсегә гол керетергә ҡамасаулар өсөн аңлы рәүештә ҡапҡаларҙы шылдыра. Әгәр быны ялан уйынсыһы эшләһә, ул ҙур штраф менән язалана.
* Штрафланған уйынсы гол керетергә ҡамасаулар өсөн майҙансыҡҡа сыға.
* Ҡапҡасынан башҡа уйынсы үҙенең ҡапҡаһы зонаһында булғанда аңлы рәүештә шайбаға ята, уны боҙҙан ҡулына ала йә үҙ аҫтына ҡулы менән һала.
* Яҡланған команданың уйынсыһы аңлы рәүештә гол керетергә ҡамасаулар өсөн сәкәнде шайбаға бәрә.
* Уйынсы ҡапҡасы менән бергә бер сыҡҡанда яҡланған команданың уйынсыһы менән һөжүм ителә.
* Уйындың аҙағына тиклем ике минут ҡалғанда штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә һаны икенән әҙерәк уйынсылары булған команданың боҙҙа кәрәктән артыҡ уйынсылар һаны була.

Буллитты штрафланған уйынсыларҙан һәм ҡапҡасынан башҡа команданың капитаны һайлаған теләһе уйынсыһы башҡара. Баш судьяның һыҙғырыуы буйынса буллит яһаған уйынсы туҡтамайынса үҙәк нөктәнән дәғүәсенең ҡапҡаһына шайбаны алп бара һәм керетергә тырыша. Буллит яһағанда ҡапҡаларҙы ҡапҡасы ғына яҡлай. Буллит яһауҙың башланыуына тиклем ул ҡапҡа зонаһын ташлап китә алмай. Буллит яһаған уйынсы шайбаға тейгәс, ҡапҡасы үҙенең ҡапҡаһын төрлө рөхсәт ителгән ысул менән яҡлай ала. Ҡапҡаға шайбаны һуғыу яһалғас, буллит тамамланған тип һанала. Буллит яһаған уйынсының ҡапҡасынан, ҡапҡаларҙың штангаларынан йә борттан ҡаҡлыҡҡан шайбаны ҡапҡаға һуғырға хоҡуғы юҡ. Ҡайһы бер саҡта ҡәғиҙәне боҙған командаға ҡаршы булған команданың буллитты йә күпселекте һайларға мөмкинселеге була. Етди ҡәғиҙә боҙоуҙа буллит һәм штрафлы ваҡыт бергә булған икеле яза мөмкин. Әгәр ҡәғиҙә боҙоу уйын бөткәндә теркәлһә, буллит финал сиренаһынан һуң башҡарыла. Уны башҡарыу өсөн ваҡыт уйын ваҡытына кермәй.

== Мәҙәниәттә ==
* й/һ [[Шайбаны! Шайбаны! (йәнһүрәт)|Шайбаны! Шайбаны!]] (1964, СССР)
* ә/ф [[Хоккейсылар (фильм)|Хоккейсылар]] (1964, СССР)&lt;ref&gt;[http://cinemate.cc/movie/tag/hokkej/ Хоккей тураһында фильмдар. Һуңғы 10 йылда иң яҡшы фильмдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129204654/http://cinemate.cc/movie/tag/hokkej/ |date=2014-01-29 }} // cinemate.cc&lt;/ref&gt;
* ә/ф «Юлбарыҫтар» боҙҙа (1971, СССР)
* к/ф Ҡапҡасы (1974, СССР)
* ә/ф [[Сиртеү (фильм)|Сиртеү]] (1977, АҠШ)
* ә/ф [[Шундай ҡаты уйын - хоккей]] (1983, СССР)
* ә/ф [[Турғай боҙҙа]] (1983, СССР)
* фильмдар серияһы [[Көслө өйрәк балалары (фильмдар серияһы)|Көслө өрәк балалары]] (АҠШ)
* ә/ф [[Көтөлмәгән үлем]] (1995, АҠШ)
* ә/ф [[Мөғжизә (фильм, 2004)|Мөғжизә]] (2004, АҠШ)
* ә/ф [[Валерий Харламов. Өҫтәмә ваҡыт]] (2007, Рәсәй)
* ә/ф [[Миннесота]] (2009, Рәсәй)
* ә/ф [[Вышибала (фильм, 2011)|Вышибала]] (2011, Канада)
* т/с [[Хоккей уйындары (фильм)|Хоккей уйындары]] (2012, Рәсәй)
* ә/ф [[Легенда № 17]] (2013, Рәсәй)
* т/с [[Молодёжка]] (2013—2015, Рәсәй)
* ә/ф Слава (2015, Рәсәй)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация
|Тема = Хоккей
|Портал = Хоккей
|Викисловарь = хоккей
|Викиучебник =
|Викицитатник = 
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Проект = Шайбалы хоккей
}}
* [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты]]
* [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Энциклопедия для детей. Т. 20. Спорт / Глав. ред. В. А. Володин. — М.: Аванта+, 2001. — 624 с.: ил. ISBN 5-94623-006-9

== Һылтанмалар ==
* [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=EXP;n=599746 Правила вида спорта «Хоккей с шайбой»], &lt;small&gt;утверждены Приказом [[Министерство спорта Российской Федерации|Минспорттуризма России]] от 30 марта 2010 г. № 248.&lt;/small&gt;
* [http://www.khl.ru/documents/rules/IIHF_Rules.pdf Официальная книга правил ИИХФ 2006—2010]
* [http://r-hockey.ru Турниры, результаты, статистика на сайте «Российский хоккей»]
* [http://hockeyarchives.ru/ Хоккейные Архивы — сайт о российском и международном Хоккее]
{{яҡшы мәҡәлә|Спорт}}
[[Категория:Шайбалы хоккей| *]]
[[Категория:Хоккей экипировкаһы]]</text>
      <sha1>lsneh527rbtvi42jxx0hyvhp57hfnei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шевчук Юрий Юлианович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125969</id>
    <revision>
      <id>1295095</id>
      <parentid>1288364</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74893" sha1="daxvlpl0ggcna4g7i0zyhm0titevlaq" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Юрий Шевчук
 |Изображение      = Юрий Шевчук в СПбДА. 22 ноября 2012 (2).jpg
 |Описание изображения = Юрий Шевчук Санкт-Петербург дини академияһында. [[22 ноябрь]] [[2012 йыл]]
 |Полное имя       = Юрий Юлианович Шевчук
 |Дата рождения    = 16.5.1957
 |Место рождения   = Ягодное ([[Магадан өлкәһе]]), [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Дата смерти      =
 |Место смерти     =
 |Страна           = {{SU}}&lt;br&gt;{{RU}}
 |Профессии        = йырсы, композитор, шағир, рәссам, музыкаль продюсер, рок-музыкант, актёр, [[Башҡортостан]]да барлыҡҡа килгән «ДДТ» төркөмө музыканты, башҡарыусы автор
 |Певческий голос   =  Лирик баритон
 |Жанры            = хард-рок, фолк-рок, джаз-рок, бард-рок, индастриал, эксперименталь рок, автор йыры
 |Коллективы       = [[ДДТ (төркөм)]]
 |Награды          = {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы}} 18 сентябрь 2003 йыл
 |Сайт             = [http://ddt.ru ddt.ru]
}}

'''Ю́рий Юлиа́нович Шевчу́к''' ([[16 май]] [[1957 йыл]], Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһы, [[Магадан өлкәһе]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең рок-[[музыка]]нты, [[йыр]]ҙар авторы, [[Шиғриәт|шағир]], актёр, рәссам һәм продюсер. «ДДТ» төркөмөн ойоштороусы, уның лидеры һәм алмашынмаҫ ҡатнашыусыһы.  «ДДТ театры» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтен ойоштора һәм уның етәксеһе була. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003 йылдың 18 сентябре)&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2003/09/22/52553/]&lt;/ref&gt;.

Тәүге йырҙарын Шевчук ватан бардтарына, беренсе сиратта [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкийға]], Булат Окуджаваға һәм Александр Галичҡа{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, шулай уҡ Көмөш быуаттың рус шағирҙары  — Осип Мандельштамға, Сергей Есенинға һәм башҡаларға эйәреп яҙа.  Шевчук ижадында гражданлыҡ-патриотик лирика, рухи камиллашыуға, көс ҡулланыуҙан баш тартыуға саҡырыу, социаль [[сатира]] һәм протест тематикаһы өҫтөнлөк итә. 2000-се йылдар уртаһынан Рәсәй оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша, был да уның ижадында сағыла. 

== Биографияһы ==
=== Бала сағы һәм йәшлеге ===
[[1957 йыл]]дың [[16 май]]ында [[Магадан өлкәһе]]нең Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһында украин һәм татар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук (1924 — 6.01.2013, Лабунь,  [[Хмельницкий өлкәһе]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]&lt;ref&gt;[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610338 Юлиан Сосфенович Шевчук]&lt;/ref&gt;), әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Шевчук (ҡыҙ фамилияһы — Гәрәева) (20.05.1925&lt;ref&gt;[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610335 Фаина Акрамовна Гариева]&lt;/ref&gt;).

Алты йәшенә тиклем Юрий һүрәт төшөрөү менән мауыға,  ғаилә 1964  йылда Нальчикҡа күскәс тә был шөғөлөн дауам итә. Музыка дәрестәре ала башлай. 

1970 йылда ғаилә [[Өфө]]гә күсә һәм Ленин урамындағы 43-сө йорттоң 9-сы фатирында төйәкләнә. Юрий Пионерҙар йортоноң  рәсем студияһында шөғөлләнә һәм мәктәптең «Вектор» ансамблендә уйнай. Шевчук музыка ҡоралдарында үҙ аллы өйрәнә —  баянда һәм гитарала уйнай, ә һүрәттәре төрлө конкурстарҙа наградалар ала, шул сәбәпле ул профессиональ рәссам булыу тураһында уйлана башлай. 

8-се класта уҡығанда  Шевчук футболкаһына арҡысаҡ төшөрә лә «[[Ғайса (пәйғәмбәр)|Иисус]] был хиппи» тип яҙа. Ҡала буйлап ошо футболкаһында йөрөгәнендә уны милиция тота&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/890010-echo/#element-text Своими глазами//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]&lt;/ref&gt;.

Мәктәпте тамамлағас, 1975 йылда Шевчук [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] художество-графика факультетына инә. Рәссам Я. Крыжевский менән таныша.  Институттың студенттар театрында ҡатнаша. Ошо ваҡытта  Юрий музыка менән һынлы сәнғәт араһында өҙгөләнә башлай.  Яңы шөғөл — шул саҡта модаға ингән рок-н-ролл менән «ауырыу» — еңә. Төркөм көнбайыш рок-төркөмдәренең кавер-версияларын башҡара.

Рәссам дипломы алған Шевчук йүнәлтмә буйынса Башҡортостандың [[Иглин]] ҡасабаһына эләгә. Рәсем дәресен уҡыта, шул уҡ ваҡытта  «Вольный ветер» һәм «Калейдоскоп» төркөмдәрендә уйнай, мәктәп кисәләрендә, мәҙәниәт йорттарындағы байрамдарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән Юрий автор йыры конкурсында приз яулай.

Ошо уҡ ваҡытта Юрий музыканттарҙың репертуарында  70-се йылдарҙа совет мәҙәниәте өсөн сит күренеш тип танылған рок-н-ролл ритмдары өҫтөнлөк алғаны өсөн тәүге тәнҡитте ишетә.

Йәш белгес өсөн мәжбүри мөҙҙәте тултырғас, [[1980 йыл]]да Шевчук [[Өфө]]гә ата-әсәһе янына ҡайта. Дини диссидент Борис Развеев менән таныша, ул биргән Инжил китабын, Солженицын менән Оруэллдың тыйылған әҫәрҙәрен уҡый. 

=== 1980-се йылдар ===
1979 йыл аҙағында бер танышының тәҡдиме буйынса  Шевчук Өфөләге «Авангард» мәҙәниәт йортонда репетициялар үткәргән бер исемһеҙ төркөмгә саҡырыла. Шулай итеп, 1980 йылда киләсәктә  «ДДТ» тигән исем менән билдәлелек аласаҡ рок-төркөм барлыҡҡа килә. Был ваҡытҡа Юрий шиғырҙар яҙа, уларҙы [[гитара]]ла уйнап башҡара. Егеттәр  студент кисәләрендә, ресторандарҙа, кинотеатрҙарҙа,  мәҙәниәт йорттарында, ғөмүмән, ҡайҙа мөмкин — шунда сығыш яһай. Улар ете йырҙан торған тәүге магнитоальбомдарын яҙҙыра, бөгөн был альбом «ДДТ-1» тигән атама менән билдәле. Төркөмдөң репертуарына ул саҡтарҙа популяр булған хард-рок, рок-балладалар, ритм-энд-блюз һәм рок-н-ролл инә, бөтә йырҙарҙа ла тиерлек фольклор интонациялары шәйләнә.

1980 йылда милиция капитанын туҡмаған өсөн Шевчук 15 тәүлеккә ҡулға алына, уға енәйәт яуаплылығы янай, әммә, үҙенең һүҙе буйынса, атаһы «алып ҡала». Был хәл тураһында Шевчук ошолай ти: «Мин күп нәмә тураһында уйландым. Мин унан яҡшыраҡ булып сыҡтым».

1982 йылда Шевчук [[Түбәнге Новгород|Горький]] ҡалаһына унда һөргөндә булған  Андрей Сахаров менән осрашырға тип килә, ләкин уны Сахаров йорто эргәһенә үткәрмәйҙәр.

1982 йылда «Комсомольская правда» гәзите Бөтә Союз  «Алтын камертон» конкурсын иғлан итә. Унда бөтә илдән төркөмдәр ҡатнаша. Шевчуктың төркөмө беренсе турҙан үтә, төркөмдөң рәсми атамаһы мәсьәләһе килеп тыуғас,  «ДДТ» тигән исем алына. Төркөм «Не стреляй» тигән йыр менән был конкурстың лауреаты була. 

Был «Камертон»да Шевчук конкурста ҡатнашҡан [[Череповец]] төркөмө «Рок-сентябрь» менән таныша. Был коллектив ул замандар өсөн уникаль техник мөмкинлектәргә эйә була һәм бергә яҙылырға тәҡдим итә{{Sfn|Махмутов|2015|pp=141-142}}. 1983 йыл башында Нефтселәр мәҙәниәт һарайының радиоузелында «Я уезжаю» тигән акустик альбомды яҙҙырғас{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, Шевчук Череповецҡа юллана, ләкин «Рок-сентябрь» лидерҙары «Земляне» рухындағы идеологик яҡтан үтемле йырҙар яҙҙырырға һәм провиницаль филармонияларҙың берәһенә эшкә урынлашырға план ҡорған булып сыға{{Sfn|Махмутов|2015|p=144}}. Ике айға һуҙылған тартҡылашыуҙарҙан һуң  Шевчук менән Сигачёв «Рок-сентябрь» музыканттары һәм уларҙың тауыш режиссёры Юрий Сорокин ярҙамы менән  «Компромисс» тигән альбомды (1983) яҙҙыра. Яҙма ил буйлап бик тиҙ тарала һәм «ДДТ» менән Шевчуктың исемен Ленинград рок-клубы йондоҙҙары кимәленә күтәрә.{{Sfn|Махмутов|2015|p=145}}

1984 йылда төпкөлдәге бик үк йәмле булмаған көн итмеште һүрәтләгән   «Периферия» тигән альбомды сығарғас,  Шевчуктың властар менән мөнәсәбәттәре тағы боҙола. Бер нисә тапҡыр концерттарын тыялар, әммә был йәш  музыканттарҙың билдәлелеген  арттыра ғына. Һөҙөмтәлә Шевчукты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] КГБ-һының һәм ВЛКСМ-дың урындағы бүлексәләренә саҡырталар һәм етди ҡатмарлылыҡтар килеп сыҡмаһын өсөн  [[Өфө]]нән китергә тәҡдим итәләр.  Матбуғатта Шевчукҡа ҡаршы мәҡәләләр баҫыла, уны «Наполним небо добротой» йырының тексы өсөн хатта  «[[Ватикан]] агенты» тип атайҙар&lt;ref&gt;[http://sovr.narod.ru/articles/85001.html «Менестрель с чужим „голосом“»]&lt;/ref&gt;, ә төркөмгә студияларҙа яҙылыуҙы тыялар. Шевчукты ВЛКСМ сафынан сығаралар. 

Тәүҙә музыканттар [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһына күсә, унда Юрий Шевчук тансыларҙа «Урфин Джюс» төркөмөндә уйнай, ләкин тиҙҙән унан да китергә тура килә. Шевчук ил  буйлап йөрөй, дуҫтарының фатирҙарында сығыш яһай. [[1985 йыл]]дың мартында ул саҡта бер кемгә лә билдәле булмаған  Александр Башлачёв менән   Шевчук [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһында  ветеринария институтының (Мәскәү проспекты, 99) 6-сы аудиторияһында ярым легаль концертта сығыш яһай. Был концерттың яҙмаһы һаҡланып ҡала һәм 1995 йылда «Кочегарка» тигән исем аҫтында сығарыла.  

1985 йылда  Шевчук  [[Мәскәү]]ҙә йыш була һәм фатирҙарҙа скрипкасы, гитарасы һәм йырсы Сергей Рыженко менән бергә йырлауын дауам итә.  Шундай концерттарҙың береһе һуңыраҡ илдә «Москва. Жара» (1985) тигән альбом булараҡ тарала.  

1985 йыл аҙағында Юрий ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] күсә.  Үҙ быуының йәш рок-музыканттары һәм рәссамдары кеүек урам һерпереүсе, кочегар, төнгө ҡарауылсы булып эшләй. 1987 йыл алдынан Шевчук  «ДДТ»ның яңы составын йыя: Шевчук, Андрей Васильев ([[гитара]]), Вадим Курылёв (бас-гитара, вокал) һәм Игорь Доценко (барабандар). Өфөләге «ДДТ»нан  Сигачёв ҡына ҡала, тиҙҙән ул да китә.

1987 йылдың яҙында  «ДДТ» 5-се Ленинград рок-фестивалендә яңы концерт программаһын күрһәтә, концерт төп асыш тип баһалана. Шул уҡ йылды Шевчук «Рок-87» видеофестивалендә, Мәскәү эргәһендәге Черноголовкала (июнь) һәм [[Подольск]]иҙа (сентябрь) үткән бөтә союз рок-фестивалдәрендә ҡатнаша.

1988 йылдың йәйендә «ДДТ» рок-клубтың 6-сы фестивалендә тағы уңышҡа өлгәшә, Балтик буйынан [[Камчатка]]ға тиклем концерттары дәррәү бара, иң яҡшы йырҙарынан торған «Я получил эту роль» (1989) альбомын яҙҙыра. Ошо ваҡытта төркөмгә билдәле джаз саксофонсы-флейтасыһы Михаил Чернов ҡушыла. 

=== 1990-сы йылдар  ===
[[Файл:Shevshuk3.jpg|справа|мини|300x300пкс|Юрий Шевчук соло акустик концерты менән [[Барнаул]]да]]
90-сы йылдар башында сәхнәлә көстәр урынын үҙгәртә, был ватан рок-музыканттарының тәртип моделендә сағыла. Билдәле булыуынса, Юрий Шевчук Николай Растогуев менән конфликтҡа инә&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=9479 Дихотомия-2010]&lt;/ref&gt;. Илдә рок-хәрәкәттең билдәле вәкилдәре йырҙарында ҡырҡыулыҡты кәметә. Ләкин Юрий Шевчук һәм «ДДТ» үҙҙәренең йүнәлешенә хыянат итмәй, лирик, философик, социаль йырҙар һәм альбомдар яҙҙырыуҙы дауам итә. 1992 йылда  Юрия Шевчуктың ҡатыны һәм илһамландырыусыһы — Эльмира Шевчук (Бикбова) 24 йәшендә рактан вафат була. 

Шевчук ҙур концерт программалары («Черный Пёс Петербург», «От и до» һ.б.) эшләй. 1993 йылдың 20 майында Санкт-Петербургтың тыуған көнө уңайынан төркөм  Һарай майҙанында асыҡ концерт бирә, унда 120 мең тамашасы була. Шул уҡ йәй төркөм  [[Берлин]]да «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» тигән халыҡ-ара фестивалдә ҡатнаша, ә көҙ йылдың  иң яҡшы рок-төркөмө булараҡ абруйлы «Овация» музыкаль премияһына лайыҡ була, Шевчук йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы тип табыла. 

Шевчук илдәге ваҡиғаларға — [[1993 йыл]]ғы ҡораллы ҡапма-ҡаршы тороуға, Чечнялағы һуғышҡа — киҫкен фекерен белдерә бара, ваҡиғалар уртаһында ҡайнай, йыш ҡына Рәсәй властарын тәнҡитләй, ҡырҡыу социаль темаларға интервью бирә&lt;ref&gt;[http://www.nneformat.ru/archive/?id=3467 «Московский Комсомолец» 27.11.1993 «УМРУ, НО СУКОЙ НЕ БУДУ!]&lt;/ref&gt;. 1995 йылда  Юрий Шевчук  [[Чечен Республикаһы|Чечняға]] бара. Ул блиндаждарҙа һалдаттар менән әңгәмәләшә, акустик концерттар менән сығыш яһай, бер нисә тапҡыр атыштар аҫтында ҡала.  Ошо сәфәрендә Шевчук  фажиғәле видеоһын төшөрә&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=7pxLMsdHZcw&amp;feature=related Шевчук в Чечне (ТВС)]&lt;/ref&gt;, унда һалдаттарҙың һәр береһенән үҙе менән таныштырыуҙы һәм ҡайһы яҡтан икәнен әйтеүҙе һорай. Бер нисә йылдан асыҡланыуынса, таҫмаға яҙылған ике тиҫтәләп егеттең һуғыштан береһе генә иҫән ҡайтҡан.&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Беҙ Чечняла өс ҙур концерт бирҙек: Ханҡалала, [[Грозный]]ҙа һәм «Северный» аэропортында. Һауа торошо осошҡа яраҡһыҙ ине, беҙ колонна булып Моздокҡа киттек. Алдыбыҙҙан һаҡлауһыҙ «Урал»  бара ине, уны утҡа тоттолар. Шофер ауыр яраланды. Беҙ урындағы комендатура ҡыуаҡтарҙы, йорттарҙы тикшереп сыҡҡансы ике сәғәт торҙоҡ. Шунан  ары ҡуҙғалдыҡ.  Туғандарыбыҙ  борсолоуҙан ни эшләргә белмәй ине, ә беҙ уларға бер ниндәй хәбәр бирә алмай инек, сөнки элемтә юҡ. Концерттарыбыҙ имен үтте. Беҙ унда ябай граждандар кеүек барҙыҡ,  бер ниндәй партияның да ҡурсалауы аҫтында булманыҡ. Беҙ тыныслыҡҡа өгөтләргә теләй инек, сөнки рок-н-ролл һәр ваҡыт шуның өсөн көрәшә ине. Концерттарҙа чечен яғы ла, Рәсәй яғы ла булды, ҡоралдары ла үҙҙәре менән ине, ләкин улар бер-береһенә атманы. Беҙ шуға өлгәшергә тырыша ла инек. Был бик шәп булды&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php Мёртвый город.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913025000/http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php |date=2017-09-13 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Минең бер «чечен» йырым бар, ихлас. «Мертвый город. Рождество». Грозныйҙағы Раштыуа көндәре тураһында ул. 

Шундай мәл булды, төнөн артиллерия утҡа тотҡандан һуң ҡар яуҙы. Мин подвалдан урамға сыҡтым, шыр туҙанмын. Тынлыҡ. Харабалар яй ғына кәфенгә төрөнгән кеүек аҡ ҡар менән ҡаплана... Ә иртәнгә ҡар яуҙы…
&lt;/blockquote&gt;Солох тураһында [[Хәсәүйорт]] договорына ҡул ҡуйғандан һуң  Юрий Шевчук 1996 йылдың көҙөндә Грозныйҙың  «Динамо» стадионында Чечен Республикаһы халҡы өсөн концерт бирҙе. Был  Борис Гребенщиковтың Рәсәй музыканттары Ханҡалала һалдаттар алдында ғына түгел, ә бөтә Чечня кешеләре өсөн дә сығыш яһарға тейеш тигән белдереүенә Шевчуктың яуабы була. 

1990-сы йылдар  Юрий Шевчукҡа һыҙланыуҙар ғына түгел, уңыштар ҙа килтерә. «ДДТ» төркөмө бер нисә альбом яҙҙыра: «Оттепель» (1990), «Пластун» (1991), «Актриса Весна» (1992), «Чёрный пёс Петербург» (1994), «Это всё...» (1994), «Любовь» (1996), «Рождённый в СССР» (1997), «Мир номер ноль» (1999). «Актриса Весна» альбомындағы «Что такое осень» йыры «Наше Радио»ның ХХ быуаттың иң яҡшы 100 йыры хит-парадына индерелә, ул икенсе урынды ала. 

Шевчук, ил буйлап ҡына түгел, сит илдәрҙә лә йыш гастролдә йөрөй. [[Германия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Австралия]], [[Венгрия]], [[Франция]], [[Япония]], [[Англия]], [[Канада]], [[Израиль]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре — бөтә ерҙә лә концерттар ҙур уңыш менән үтә.  

90-сы йылдар уртаһына Рәсәй [[Рок|рок-музыкаһының]] танылған мэтрына әйләнгән Юрий Шевчук йәш коллективтарға һәм башҡарыусыларға ярҙамын туҡтатмай. Дуҫтары менән бергәләп ҙур фестивалдәр ойоштора, унда ил буйлап йөрөгәндә һайлап алған талантлы музыканттарҙы саҡыра. Фестивалдән һуң ундағы иң яҡшы сығыштарҙың яҙмалар менән «ДДТ» лейбллы дискылар сығара. Шулай итеп, йәш музыканттар киң йәмәғәтселеккә танылыу мөмкинлеген ала.

Шевчуктың музыкаль эшмәкәрлегенең икенсе бер яғы — «Фонограммщик» һәм «Попса» тигән йырҙарындағы кеүек поп-башҡарыусылар менән аяуһыҙ көрәш. [[Киң мәғлүмәт саралары|Киң матбуғат сараларында]] тәнҡитле интервьюлар һәм мөрәжәғәттәр баҫтыра, тегеләргә ҡаҙалыуҙың төрлө юлдарын таба. Мәҫәлән, [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоровҡа]] ҡаршы Юрий Шевчук Филипптың эштән ебәргән тауыш режиссёрын файҙалана.  Улар икәүләп  [[Интернет]]та Филипптың сәхнәлә йырлаған ҡиәфәткә инеп, фонограммаға ҡушылып, ғәмәлдә ниндәй ауаздар сығарып тороуын тарата.  «ДДТ» төркөмө сығыштарҙа фонограмма ҡулланыуҙы көйләгән закон проектын эшләүҙә ҡатнаша. 

1998 йылдың 25 ғинуарында Шевчук  Владимир Высоцкий фондының «Своя колея» премияһына лайыҡ була, ләкин шәхси сәбәптәр арҡаһында премиянан баш тарта&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Фёдор Раззаков|заглавие=Владимир Высоцкий. Я, конечно, вернусь...|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2005|страницы=1136|страниц=1258|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда  «Фонд русской поэзии» нәшриәте Ю. Шевчуктың «Защитники Трои» тигән беренсе шиғыр китабын баҫып сығара. Инеш һүҙҙә яҙыусы, драматург һәм шағир Александр Володин былай тип яҙа:
''Ю.Шевчуктың шиғырҙары һәм йырҙары ерҙәге һәм күктәге тормошобоҙҙан күпте эсенә алған… Шашҡын, үҙәккә үткес, ҡайһы берҙә шаян юлдар. Һәм аҡыллы — тормоштоң үҙе кеүек.'' Шул уҡ 1999 йылда Шевчук [[Югославия]]ға уның бөтөнлөгөн яҡлап концерттар менән бара, суверен дәүләтте бомбаға тотҡан өсөн АҠШ-ты тәнҡитләй.   [[ЮНЕСКО]] өсөн Шевчук сербтарҙың Косово төбәгендәге юҡ ителгән православие ҡорамдары тураһында репортаждар төшөрә.  

1997 йылда яҙыусы Вячеслав Миронов Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр тураһында «Я был на этой войне» тигән китап яҙа, унда Шевчуктың һуғыш мәлендә булыуын һүрәтләгән өлөш тә ингән. &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
«…Беҙҙең колоннала бишенсе машинала икенсе батальондан килтерелгән &quot;ДДТ&quot; төркөмөнөң лидерымы, солисымы, шайтан белһен, Юрий Шевчук та китеп бара. Уны яраланған штаб начальнигы һәм яраланған тағы өс яугир менән бергә алып килделәр. Шәп егет булып сыҡты  был Шевчук, бөтәһе лә был үҙен әллә кем итеп тойор, йөндөҙланып маташыр тип көткәйне. Ни фига, өс тин баҡыр кеүек ябай, подвалда духтарҙың атыуҙары һәм контратакалары аҫтында икенсе батальн менән өс көн подвалда ултырып, шаһиттар һөйләүенсә, йәшенмәгән. Үҙен ысын мужиктарса тотҡан, яралыларға ярҙамлашҡан. Уға ҡорал бирмәгәндәр,  һуҡыр сысҡан кеүек бит, күрмәй, Хоҙай ҡушмаһын, тейҙереп ҡуйырҙар.  Ә ҡалҡанында мировой егет. Духтар бирелергә тәҡдим иткәндә радиостанция аша уларға үҙҙәрендә Шевчук барлығын әйткәндәр, ә тегеләр ышанмаған. Шунан йырлағанын тыңлаттырғандар, унан һуң ул тегеләр менән һөйләшкән. Тегеләр уны алып сығырға вәғәҙә иткән, гарантия биргәндәр. Был баш тартҡан. Тағы ла Шевчук яралыларҙы, беҙҙең бригадалағыларҙы ғына түгел, башҡаларҙы ла үҙ енең һәм дуҫтарының иҫәбенә Германияға дауаланырға ебәрергә вәғәҙә иткән (аҙаҡ беоенеүенсә, быны эшләгән дә). Протездар, инвалид коляскалары алып биргән, шау-шыуһыҙ ғына эшләгән быларҙы. Репортерҙарһыҙ, матбуғат конференцияларыһыҙ, шым ғына, тыйнаҡ ҡына. Ҡыҫҡаһы — Мужик…»
&lt;/blockquote&gt;

=== 2000-се йылдар ===
[[Файл:Цветы_2001_Мы_желаем_счастья_вам.jpg|мини|220x220пкс|Һулдан уңға: Андрей Макаревич, Юрий Шевчук, Михаил Чернов. «Цветы» төркөмөнөң юбилей концерты, 2001 йыл&lt;br&gt;
]]
2000 йылда төркөмдөң 20 йыллығы ҙур тур менән билдәләнә. 2000—2004 йылдарҙа «ДДТ» [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[Мәскәү]]ҙә һәм [[Санкт-Петербург]]та концерттар), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре ([[Беларусь|Белоруссия]], [[Грузия]], [[Украина]]) һәм донъя  ([[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Швейцария]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Англия]]) буйлап гастролдә йөрөй. «Просвистела» (1999), «Метель августа» (2000) дискылары, «Энциклопедия русского рока» серияһы йыйынтығы (2000) сығарыла.

2001 йылда  Юрий Шевчук Пилот төркөмөнөң  «Сказка о прыгуне и скользящем» альбомын яҙыуҙа ҡатнаша. 

Шевчук власҡа ҡарата бер ваҡытта ла ыңғай ҡарашта булмай, власть та уға йылы мөнәсәбәт күрһәтеп бармай. Мәҫәлән, Санкт-Петербургтың 300 йыллығына арналған рок-фестиваль үткәрттерелмй, һәм уны әҙерләүгә ҙур көс һалған Шевчук,  моңһоу шаяртып, гитарамды тотоп, «Любэ» төркөмө исеменән сыҡһам, президент ҡаршыһында ҙурыраҡ көскә эйә булыр инем, тип ҡуя. Шевчуҡа үҙәк телеканалдарға ла үткәрмәйҙәр. Әйтәйек, ХХ быуаттың  90-сы йылдарында Санкт-Петербургтың Һарай майҙанында булған данлыҡлы концертты ([[1993 йыл|1993]]) өс ай һайын тиерлек ҡабатлап торған Беренсе канал Шевчукты интервьюға ла саҡырмай, концерттарын да трансляцияламай, клиптарын да күрһәтмәй. 

Юрий Шевчук рок-фестивалдәрҙең күбеһендә ҡатнашып бармай, әммә автор йыры фестивален бер ҙә ҡалдырмай һәм унда төркөмдән башҡа үҙе генә йырлай.  2002 йылда ул 29-сы Валерий Грушин исемендәге фестивалдә ҡатнаша. 2007 йылда  Шевчук был фестивалдә (34-селә)  тағы була.  

2000-се йылдарҙа «ДДТ» ижадта яңы баҫҡысҡа күтәрелә. «Единочество 1, 2», (2002—2003), «Пропавший без вести» (2005), «Прекрасная любовь» (2007) альбомдарында донъяла кешенең әһәмиәтһеҙлеге һәм бөйөклөгө, тормошҡа һөйөү, дини мотивтар сағыла, хәҙерге осор йәмғиәтенең тәрән темалары күтәрелә.  Йырҙарҙы яҙҙырыуға рок-музыкаға хас булмаған халыҡйырҙарын башҡарыусылар, тынлы музыка ҡоралдары йәлеп ителә. 

1990-сы йылдарҙа Чечняла сығыш яһаған Шевчук Грозныйҙа үткәрелгән «Феникс» рок-фестивалендә ҡатнашыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html Заслуженный «заяц» Чечни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924020913/http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;. «Сәйәси пиар еҫе сыҡҡан» сарала ҡатнашырға теләмәүен белдерә&lt;ref&gt;[http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html Зачищенный фестиваль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924021618/http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

2004 йылда  «Ҡыҙғыл һары инҡилап» барғанда [[Киев]]та Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://h.ua/story/6635 Зачем я приглашал Юрия Шевчука на Майдан?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902063637/http://h.ua/story/6635 |date=2017-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Yuri_Shevchuk.20080315.jpg|слева|мини|Ю. Шевчук «Власть һәм мәҙәниәт: повестка 2008» тигән түңәрәк ҡорҙа, 2008 йылдың 15 марты (Архитектор йорто, Санкт-Петербург)]]
2007 йылда Шевчук әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» премияһы лауреаты була. Был награданан алынған бөтә аҡсаны ул Чечнялағы һуғыштарҙа һаулығы зыян күргән хәрби хеҙмәткәрҙәргә тапшыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/news.html?id=150470 Сайт телеканала «Культура».]&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 31 авгусында  [[Новосибирск]]иҙа Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайындағы концертынан һуң Юрий Шевчук үҙе мөрәжәғәт иткән бөтә радиостанцияларҙың да «Прекрасная любовь» тигән һуңғы альбомындағы  4 йырҙы тапшырыуҙан баш тартыуы, тик «Шансон» радиоһының ғына ФСБ генералы тураһындағы йырҙы тапшырырға, уныһын да тик төнгө 3-тән таңғы 5-кә тиклем генә ҡуйырға ризалашыуы тураһында белдерә. Йырсы быны цензура менән аңлата:&lt;ref&gt;[http://relax.ngs.ru/news/more/30785/ «НГС Релакс», «Наш президент умрёт…», 5 сентября 2007]&lt;/ref&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Мейеләрҙә цензура күкрәп сәскә атты, әлбиттә. Һуң, уларға әле бер кем янамаған, Кремлдән шылтыратмаған, ә улар алдан уҡ ҡурҡып тора.&lt;/blockquote&gt;2008 йылдың 3  мартында [[Санкт-Петербург]]та һайлау һөҙөмтәләре менән ризалашмағандарҙың «Риза түгелдәр маршы» акцияһында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;kasparov.ru&quot;&gt;[http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 Идём ко дну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612155517/http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 |date=2008-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 8 июнендә  Юрий Шевчук Петербург иҡтисади форумының «Нимә ул Рәсәй? Иҡтисад булмаған телдә һөйләшеү» тигән түңәрәк ҡоронда ҡатнаша. Шевчук статистика килтерә — [[2003 йыл]]дан Санкт-Петербургта 100-ләгән ҡомартҡы емертелгән. «ДДТ» лидеры шулай уҡ «артҡа кире ҡайтырға ярамай — фекерҙәр көрәше кәрәк, ә берҙәм „[[Берҙәм Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;“ түгел» тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/519700-echo/ Аудиозапись выступления Юрия Шевчука на Петербургском экономическом форуме]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.spbland.ru/i/30240/ SpbLand.ru / / Новости / Санкт-Петербург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310144124/http://news.spbland.ru/i/30240/ |date=2009-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html ПЭФ: Шевчук «подпортил» репутацию России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610001914/http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html |date=2008-06-10 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың 24 һәм 26 сентябрендә Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта «Не стреляй!» тип аталған һуғышҡа ҡаршы тематикаға һәм Шевчуктың Цхинвалға барыуына арналған концерттар үтә, ул Кавказдағы һуңғы ваҡиғаларға ҡарата мөнәсәбәтен белдерә һәм киҫкен фекерҙәрен әйтә. 

[[2008 йыл]]дың декабрь аҙағында музыкант «L’Echoppe (Ларёк)» тигән альбомын сығара, ул уны бер йыл элек  [[Париж]]да яҙҙырған була.

2009 йылдың йәйендә Шевчуктың «Сольник» тигән икенсе шиғыр китабы баҫыла&lt;ref&gt;[http://sim-life.spb.ru/post107117454 Видеозапись презентации книги Сольник в Петербургском «Доме книги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224054432/http://sim-life.spb.ru/post107117454 |date=2012-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-сы йылдар ===
2010 йылдың 25 авгусында «Лужники» ҙур спорт аренаһында U2 төркөмөнөң вокалсыһы Боно менән бергә йырлай, улар «Knocking on Heaven’s Door»  композицияһын башҡара.

2011 йылдың 25 июлендә «Forbes» журналының «Рәсәйҙең 50 иң данлыҡлы кешеһе» рейтингында 1 миллион АҠШ доллары күләмендәге килем менән 45-се юлды биләй&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/rating/50-zvezd-2011/2011 50 главных российских знаменитостей по версии Forbes]&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ Шевчук журналдың мәғлүмәттәрен кире ҡаға.

2012 йылдың яҙында Себер ҡалаларында ([[Кемерово]], [[Юрга]], [[Төмән]], [[Омск]]) «ДДТ» концерттарын өҙәләр &lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1923588 Ъ-FM — Юрий Шевчук: «Местные феодалы пытаются нас не пустить в свои вотчины, боятся»]&lt;/ref&gt;.

2013 йылда [[Финляндия]]ла Шевчуктың «Joka kevät minä kuolen» (рус. «Умираю каждою весной») тигән шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға.&lt;ref&gt;[http://reproduktor.net/2013/04/v-finljandii-izdali-knigu-stihov-shevchuka/ Репродуктор: В Финляндии издали книгу стихов Юрия Шевчука]&lt;/ref&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==

=== Сәйәсәттә ===
Влась менән килешмәүсәнлеген йыш белдерә  (атап әйткәндә,  «Риза түгелдәр маршы»нда ҡатнаша ). [[2010 йыл]]дың 7 мартында «Олимпийский» спорт комплексында власты, шоу-бизнесты, башҡа рок-музыканттарҙы тәнҡитләп сығыш яһай, Ходорковскийҙы эҙәрләүгә ҡаршы фекерен белдерә&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;539&quot;&gt;. &lt;/span&gt;Бынан алдыраҡ Шевчук Мәскәүҙең Хамовники судына барып, Михаил Ходорковский менән Платон Лебедевҡа тиҙерәк азат ителеүҙәрен теләп сыға&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110203030623/http://www.gzt.ru/topnews/politics/278764.html Юрий Шевчук пришёл на процесс по второму делу «ЮКОСа»]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=WrpoFzBbyMU&amp;feature=player_embedded#! Речь Шевчука в Олимпийском 7 марта 2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hro.org/node/7654 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613063119/http://hro.org/node/7654 |date=2010-06-13 }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында артистар менән музыканттарҙың [[Санкт-Петербург]]та премьер-министр [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән осрашыуында Шевчук унан &lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=fCP0mOeE4UE&amp;NR=1 Шевчук о встрече с Путиным]&lt;/ref&gt; илдә ысынлап та етди, ихлас, намыҫлы либералләштереү, демократлаштырыу премьерҙың  планына индерелгәнме икәнлеге тураһында һорай һәм киләһе риза түгелдәр маршы ҡыуып таратылырмы тигән һорау бирә, быларға Путин аныҡ яуап бирмәй&lt;ref&gt;[http://vdilyin.blogspot.com/2011/11/blog-post_18.html В.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=HmDUPbUn7bo&amp;feature=related Михаил Жванецкий о Шевчуке и Путине]&lt;/ref&gt;, ә риза түгелдәр маршы ҡыуып таратыла. Путиндың Шевчуктан: «''Ә һеҙҙең исемегеҙ нисек, ғәфү итегеҙ?''» тигән һорауы  популяр мемға әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 Зинаида Троицкая, ВВП и «ДДТ» //Частный корреспондент, 31 мая 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002165404/http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 |date=2017-10-02 }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 30 авгусында   «Коммерсантъ» гәзитенә интервьюһында Путин Юрий Шевчукты белмәгәнлеген раҫлай&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1495411 Ъ-Газета — Владимир Путин: даю вам честное партийное слово]&lt;/ref&gt;. Әммә ҡайһы бер баҫмалар тарафынан Путиндың эргәһендә Шевчук булыуын белгәнлеген иҫбатлай. Юрийҙың провокацион һорауына ул бары тик әңгәмәсене яңылыштыра торған КГБ ысулдарының береһен ҡулланған. Хатта Путина бер ҡасан да «ДДТ» төркөмө тураһында ишеткәне булмаған хәлдә лә, ул әңгәмәсеһенең исем-шәрифен белергә тейеш ине, сөнки осрашыу башланыр алдынан ярҙамсылары хөкүмәт башлығына һәр ҡатнашыусының досьеһын бирә. Башҡаларҙың бөтәһенә лә Владимир Владимирович исем-шәрифе менән өндәште. Шулай уҡ һәр ҡатнашыусы алдында өҫтәлдә ҡатнашыусыларҙың исем-фамилияһы яҙылған табличкалар ҙа тора ине&lt;ref&gt;http://newdaynews.ru/kiev/285622.html Путин использовал прием [//ru.wikipedia.org/wiki/КГБ КГБпротив] Юрия Шевчука.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, үҙенең интервьюһында Шевчук осрашыу алдынан хөкүмәттән шылтыратып, ниндәй һорауҙар бирергә мөмкин икәнлеге тураһында иҫкәртеүҙәрен әйтә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/05/100531_shevchuk_seva.shtml Юрий Шевчук: «Путин — раб вертикали власти»]&lt;/ref&gt;.2010 йылдың 10 октябрендә Интернетта  сбор Юрий Шевчуктың 2012 йылда президент һайлауҙа ҡатнашыуын һорап ҡултамғалар йыйыу башлана &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/10/11/shevchuk/_Printed.htm|title=Пользователи Рунета выдвинули Шевчука в президенты России|date=2010-10-12|publisher=Пермский обозреватель|accessdate=2010-10-12}}&lt;/ref&gt;.  Шевчук был хаҡта ошолай ти:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Был турала ишеттем мин. Улар бөтәһе лә хаталана тип уйлайым. Ил минең президент булыуыма әҙер түгел. Көтөп торорға кәрәк.&lt;/blockquote&gt;Ике көндән (12 октябрҙә)  Шевчуктың ҡарашы үҙгәрә:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Президентлыҡҡа ла бара алам, миңә барыбер. &lt;…&gt; Мин, әлбиттә, бөтөнләй сәйәсмән түгел, әммә башҡа берәү ҙә юҡ икән, —  президент та була алам, ни хәл итәһең. &lt;…&gt; Сәйәсәтме? Ҡайһы бер кеше аңламай  — минеке түгел был. Ләкин илдә янғын сыҡҡан икән, нимәлер эшләргә кәрәк, эсеңдә гражданлыҡты нисектер уятырға… Иң мөһиме, ил яҡты булһын,  берәй нәмә булһа ла ыңғайға китһен&lt;ref&gt;[http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0&amp;sp=true Рок-диссидент Шевчук грозит пойти в президенты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140523225717/http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0&amp;sp=true |date=2014-05-23 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;[[2010 йыл]]дың 13 октябрендә президент [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] билдәле рок-музыканттар менән осраша. Юрий Шевчук был осрашыуға саҡырылмай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://forum-msk.org/material/news/4378553.html|title=Медведевский протокол забоялся Шевчука|date=2010-10-13|publisher=forum-msk.org|accessdate=2010-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016152517/http://forum-msk.org/material/news/4378553.html |date=2010-10-16 }}&lt;/ref&gt;.  2011 йылдың февралендә Юрий Шевчук национал-большевик,  «Союз Заключенных» http://zeki.su/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126020538/http://zeki.su/ |date=2009-11-26 }}  проектында ҡатнашҡан Максим Громов башлаған «Хәҙерге Рәсәйҙең сәйәси тотҡондары балалары» хәйриә акцияһында ҡатнаша. Уның асылы сәйәси тотҡондар балаларының билдәле кешеләр менән фотоға төшөүенән тора. Шунан фотолар  тотҡондарҙың рухын күтәреү өсөн төрмәләргә һәм лагерҙарға ебәрелә&lt;ref&gt;[http://www.mr7.ru/articles/47585/ Почему известные артисты фотографируются с детьми заключенных?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311212632/http://www.mr7.ru/articles/47585/ |date=2012-03-11 }}&lt;/ref&gt;.
Юрий Шевчук был акцияла ике тапҡыр ҡатнаша.&lt;ref&gt;[http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html Спасибо Максиму Громову и Юрию Шевчуку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130304041617/http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html |date=2013-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/lib/14219001/ Политическая активистка, сторонница партии «Другая Россия»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zeki.su/novosti/2011/9/19125939.html Катрина Фомченкова (c Ю.]&lt;/ref&gt;.  2014 йылдың мартында Рәсәй ғәскәрҙәрен  Украинаға индереүгә ҡаршы фекер әйтә&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html Не прогибаться.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904084036/http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html |date=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;.  2014 йылдың майында Юрий Шевчук ҡаршы яҡтарҙы солохҡа саҡырып мәҡәлә баҫтыра&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html Юрий Шевчук: Светлой памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140612110316/http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html |date=2014-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 18 июнендә ДДТ төркөмөнөң Мәскәүҙә Йәшел театрҙағы концертында  Юрий Шевчук концерттың бөтә гонорары Доктор Лизаның фондына Донбасста зыян күргән кешеләргә ярҙам күрһәтеү өсөн күсереләсәген белдерә &lt;ref&gt;[http://www.intermedia.ru/news/259707 Группа «ДДТ» отказалась от «Осени» и перевела средства от концерта жителям Донецкой области]&lt;/ref&gt;. &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;&lt;br&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== Мәҙәниәттә ===
Санкт-Петербургтың тарихи биналарын һүтеүгә ҡаршы сығыш яһай, архитектура ҡомартҡыларына ҡағылышлы һуңғы йылдарҙа юғалтылған мәғлүмәттәрҙе йыя. Рәсәйҙең хәҙерге заман популяр музыкаһына ҡаршы, уны рухиәтһеҙ тип иҫәпләй. Юрий Шевчуктың исеме 2013 йылдың октябрендә тәҡдим ителгән Ватан тарихы буйынса берҙәм дәреслек концепцияһы проектыны персоналар исемелегенә индерелгән&lt;ref name=&quot;списперсон&quot;&gt;[http://ria.ru/society/20131030/973603568.html Единый учебник истории не расскажет о Ходорковском и Березовском] // [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА_Новости РИА Новости]. 30 октября 2013.&lt;/ref&gt;.

=== Хәйриәлек ===
Сулпан Хаматова әйтеүенсә, Юрий Шевчук „Ғүмер бүләк ит“ фондының формаль түгел, ысынлап тергеҙелеүе башында торған. &quot;Беҙгә бөтәһе лә киләсәкһеҙ тарих тип тыҡығанда, шул ауыр заманда беҙгә атлап өйрәнергә ярҙам иткән иңбашыбыҙ, ҡултыҡ таяғыбыҙ булды ул»&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html Ч. Хаматова, Время Шевчука, «Новая газета», № 53 от 16 мая 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423145556/http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html |date=2016-04-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе һәм шәхси тормошо ==
* Әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Гәрәева ([[20 май|20]].05.[[1925 йыл|1925]]), [[Татарҙар|татар]] &lt;ref name=&quot;empire&quot;&gt;[http://www.ozon.ru/context/detail/id/940117/ Николай Харитонов.]&lt;/ref&gt;{{уточнить страницу|25|5|2017}}. «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы һәм «Почётлы полярник» билдәһе менән бүләкләнгән.  Әлеге ваҡытта улы менән Санкт-Петербургта йәшәй. Әсәһе яҡлап олатаһы һәм өләсәһе — Әкрәм менән Тәлиға Гәрәевтәр. Олатаһы Заполярьеға күсә, бәлки, репрессиянан ҡотолоу маҡсатынандыр. Бер аҙҙан уның янына балаларын алып ҡатыны килә. Өләсәһе яҡлап ҡарт олатаһы менән ҡарт өләсәһе  Әмөдәрис һәм Нәвтүха, Өфөнән 60 километрҙағы  [[Таң (Благовар районы)|Мортаза]] ҡасабаһында йәшәгән. Ҡарт олатаһы бик диндар мосолман булған, хатта мулла булған тигән мәғлүмәт тә бар&lt;ref&gt;[http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ Ислам. Ислам в России, ислам в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704231632/http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ |date=2009-07-04 }}&lt;/ref&gt;. 1930-сы йылдарҙа репрессияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Ҡарт олатайым мулла булған һәм ҡараштары өсөн 37 йылда атылған.  Ул ысын  мулла булған, ғәрәпсә бик яҡшы һөйләшкән, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Әкрәм олатайым да ғәрәп телен шәп белә ине, Тәлиға өләсәйем дә. Әкрәм олатайымдың бик боронғо Ҡөрьәне бар ине, ул уны мираҫ итеп миңә тапшырҙы, ул Библия менән йәнәш китап кәштәмдә  тора. Бына нимә ул минең өсөн мосолманлыҡ менән татарҙар. Улар минең ата-бабам, минең ҡаным. Был минең өсөн бик мөһим…&lt;ref&gt;[http://www.business-gazeta.ru/article/51626/ Юрий Шевчук: «Я предлагаю пожить десять лет спокойно и построить нормальную страну»]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
* Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук, [[Украиндар|украин]]Все параметры шаблона &amp;#x7B;[[Ҡалып:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}} должны иметь имя.&lt;/nowiki&gt;  [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды]&lt;span id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; pamyat-naroda.ru.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;26 апрель 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;,  1924 йылда Украинаның Хмельницкий районы Полонск районы Лабунь ауылында тыуа.  1942 йылда лейтенанттар мәктәбен тамамлай һәм фронтҡа китә. отдельная истребительно-противотанковая артиллерийская Баш Командование Резервының 19-сы истребитель-танкыға ҡаршы айырым артиллерия бригадаһының  (19 оиптабр РГК) 29.02.1944 йылғы №:1/н  бойороғо менән  өлкән сержант Шевчук Ю. С. алыш барышында дошман танкыларының уты аҫтында полк командованиеһының ҡамауҙағы батарея менән бәйләнеш линияһын тергеҙгән һәм полк командирының телдән әйтелгән бойороҡтарын бер нисә тапҡыр дошман ҡулсаһы аша сығып тапшырған  өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. 3-сө Украин фронтының  338-се истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкының 16.05.1944 сыҡҡан №:18/н  бойороғо буйынса полк комсоргы Шевчук Ю. С. «Хәрби хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградлана &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Медаль «За боевые заслуги»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32070062/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. Һуғышты  [[Вена]]&lt;nowiki/&gt;ла тамамлай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24095.4/323817/ Как защищали Родину отец Шевчука и дед Авербуха]&lt;/ref&gt;. КПСС сафына инә, дәүләт хеҙмәтендә эшләй, етәксе вазифалар биләй&lt;ref&gt;[http://ddt-msk.org/pressa/11.htm Юрий Шевчук: «Я жизнь люблю. Зачем мне клубы?» (1998 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205233624/http://ddt-msk.org/pressa/11.htm |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;. 1970 йылдан Өфөлә йәшәй. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] Сауҙа министрлығында бүлек етәксеһе була. 1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Николаевич, Орден Отечественной войны I степени|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522769538/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. Юрийҙың атаһы яҡлап олатаһы менән өләсәһе — Сосфен һәм Мария биш бала менән Украинанан Колыма крайына һөрөлгән була. Ике балалары ғына, шул иҫәптән Юлиан Шевчук иҫән ҡала.  2013 йылдың 6 ғинуарында Өфөлә үҙенең фатирында мәрхүм була.
* Һеңлеһе — Наталья Юлиановна. Ҡустыһы — Владимир Юлианович.
* Беренсе ҡатыны — Эльмира Бикбова (30.05.1967—13.03.1992), Өфөнән. 24 йәшендә мейе яман шешенән вафат була.Санкт-Петербургтың Волково зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.novdelo.ru/article.php?id=7695 Почему после смерти супруги Юрий Шевчук так и не женился?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Беренсе ҡатынынан улы Пётр (1987) ҡала, уны Шевчук баланың өләсәләре менән бергә тәрбиәләп үҫтерә. Пётр [[Кронштадт]]  Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. диңгеҙ пехотаһында хеҙмәт итә. 
1997 йылдың сентябрендә Шевчуктың актриса Марьяна Польеванан тағы бер улы Фёдор тыуа&lt;ref&gt;[http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk Почему не женится Юрий Шевчук?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203072241/http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk |date=2013-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ҡатыны (гражданлыҡ ҡатыны) — Екатерина&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юрій Шевчук: «Історії кохання»|url=https://www.youtube.com/watch?v=WeQN3WkqbYQ|accessdate=2014-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юрий Шевчук: «Мы — не официанты в искусстве»|url=http://9tv.co.il/news/2014/05/18/175857.html|accessdate=2014-07-21}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;[http://vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html Юрий Шевчук: «У меня есть Катя.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218021402/http://www.vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html |date=2017-02-18 }}&lt;/ref&gt;

== Соло карьераһы ==
Төркөм менән берлектәге ижадынан тыш, Шевчук яңғыҙ йырлы бер нисә альбомын сығара:
* 1983 — Череповецкий магнитоальбом 
* 1995 — Кочегарка (1985 йылғы яҙма) 
* 1998 — 82 г. (1982 йылғы яҙма) 
* 2001 — Два концерта. Акустика (1997 йылғы яҙма) 
* 2005 — Москва. Жара (1985 йылғы яҙма) 
* 2007 — Прекрасная любовь 
* 2008 — L’Echoppe 
* 2009 — Сольник (шиғыр йыйынтығы; Новая газета нәшер иткән).

== Кинолағы эштәре ==

=== Актёрлыҡ эштәре ===
* «Публикация» (реж. Виктор Волков, 1988) — камео (ДДТ төркөмө менән) 
* «Духов день» (1990) — Иван Христофоров 
* «Город» (1990) — камео 
* «Вовочка» (2002) — алкоголик Александр Сергеевич 
* «Атаман» (2005) — камео, ер аҫты үткәүелендәге йырсы  (16 серия) 
* «Антонина обернулась» (2007) — Аркаша, психиатрк клиника пациенты 
* «Батюшка» (2008) — ауыл табибы
* «Жила-была одна баба» (2011) — Ишин, баш күтәреүселәр отряды командиры.
; документаль фильмдар
* «Я получил эту роль» (реж. М. Мельниченко, 1986)
* «Рок» (реж. Алексей Учитель, 1987)
* «Игра с неизвестным» (реж. Пётр Солдатенков, 1988)
* «Лимита» (реж. Е. Головня, 1989)
* «Город» (реж. Александр Бурцев, 1990)
* «Время ДДТ» (реж. В. Бледнов, 2002)
* «Костя и мышь» (2006)
* «Посольская церковь» (реж. Алексей Лушников, 2006)
* «Свобода по-русски» (реж. Андрей Смирнов, 2006)
* «Небо под сердцем» (реж. Виктория Каськова, 2012)
Рус православие сиркәүе тарихына арналған   «Земное и небесное» тигән күп сериялы фильмда алып барыусы булараҡ  ҡатнаша.  

2007 йылда  Юрий Шевчук «История государства Российского» тарихи проектының   500 серияһын тауышландыра.

=== Фильмдар өсөн музыка ===
[[Файл:2._Шевчук_Ю.Ю._(Казань,_16_декабря_2011_г.).JPG|справа|мини|266x266пкс|Юрий Шевчук (концерт группы «ДДТ» в [[Ҡазан|Казани]], 16 декабря [[2011 йыл|2011]] г.)]]
Юрий Шевчук йыр яҙған фильмдар:
* «Духов день» (1990) 
* «Ночь длинных ножей» (1990) 
* «Русский транзит» (1994) 
* «Кто, если не мы» (1998) 
* «Азазель» (2002) 
* «Ледниковый период» (2002) 
* «Вовочка» (2002) 
* «Господа офицеры» (2004) 
* «Дальнобойщики-2» (2004) 
* «Поцелуй бабочки» (2006) 
* «Антонина обернулась» (2007) 
* «Группа Zeta» (2007—2009) 
* «Батюшка» (2008) 
* «Отставник» (2009) 
* «Одиночка» (2010) 
* «Generation П» (2011) 
* «Ключ саламандры» (2011) 
* «Географ глобус пропил» (2013)

== Хеҙмәттәре, ҡаҙаныштары, бүләктәре  ==
Юрий Шевчуктың бүләктәре:
* Рәсәй МЧС-ы миҙалы («Ғәҙәттән тыш гуманитар операцияларҙа ҡатнашыусыға»)
* Эске эштәр министрлығының «Көмөш Тәре» отличие билдәһе
* «МАСТЕР КЛАСС» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең «Мастер» билдәһе
* [[Берлин]]да [[1994 йыл]]да үткән «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» фестиваленең  «Йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы» титулы
* Украина православие сиркәүенең Изге апостол Андрей Первозванный ордены ([[2012 йыл|2012]])&lt;ref&gt;[http://orthodox.org.ua/article/ki%D1%97v-blazhenn%D1%96shii-mitropolit-volodimir-nagorodiv-v%D1%96domikh-muzikant%D1%96v-tserkovnimi-nagorodami Блаженніший Митрополит Володимир нагородив відомих музикантів церковними нагородами // Офіційний веб-сайт Української Православної Церкви, 12.05.2012]{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* [[2010 йыл]]дың 16 ғинуарында   212924 һанлы астероидҡа Юрий Шевчук исеме ҡушылыу тураһында диплом тапшырыла.
Юрий Шевчук:
* «Алтын камертон» конкурсы лауреаты ([[1982 йыл|1982]])
* «Московский комсомолец» гәзите премияһы лауреаты
* «Петрополь» художество премияһы лауреаты ([[1999 йыл|1999]], [[2017 йыл|2017]])
* Царское Селоның «Художество премияһы» лауреаты  ([[2000 йыл|2000]])
* музыка өлкәһендә «Зәңгәр биттәр. Йыл кешеһе — [[2002 йыл|2002]]&lt;nowiki/&gt;» премияһы лауреаты
* [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ артисы (18.09.2003)
* әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» бойондороҡһоҙ премияһы лауреаты [[2007 йыл|2007]]
* мәҙәниәт һәм сәнғәт саралары менән кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн Мәскәүҙең Хельсинки төркөмө  премияһы лауреаты ([[2009 йыл|2009]])

== Китаптары ==
* Шевчук Ю. Защитники Трои. Книга стихов и песен (издание 2-е, дополненное) — С.-Пб.: Издательство Фонда Русской Поэзии при участии альманаха «Петрополь», 2000.
* Шевчук Ю. Сольник. Альбом стихов. — Москва: Книжный клуб 36.6, Новая газета. 2009.

== Әҙәбиәт ==
* {{Навигация
| Тема = Юрий Шевчук
| Викицитатник = Юрий Юлианович Шевчук
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.molva.ru/shev/article970.html Биографический обзор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619191540/http://www.molva.ru/shev/article970.html |date=2017-06-19 }}
* [http://www.ddt.ru/ Официальный сайт группы «ДДТ»]
* [http://echo.msk.ru/programs/beseda/501638-echo/ Юрий Шевчук: «Я в душе спартанец… Нас триста, а их легион»//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/personalno/541962-echo/ ДДТ «Не стреляй»&quot;//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://newsmusic.ru/news_2_10064.htm Юрий Шевчук: Родина не имеет отношения к «Единой России»]
* [http://grani-tv.ru/entries/134/ Юрий Шевчук на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104040354/http://grani-tv.ru/entries/134 |date=2012-11-04 }}
* [http://gkatsov.com/DDT.htm Юрий Шевчук, Петрович и Манхэттен]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4114000/4114902.stm Юрий Шевчук: «рок-музыка — это когда не всё хорошо»]
* [http://www.echo.msk.ru/blog/severyukhin/717524-echo/ Статья «Певца Юрия Шевчука в Президенты!»]
* [http://www.vz.ru/culture/2009/6/16/297877.html Книга Юрия Шевчука «Сольник»]
* [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ ЮРИЙ ШЕВЧУК: «МЕНЯ В ЭТОЙ СТРАНЕ НИЧЕГО УЖЕ НЕ УДИВЛЯЕТ».] [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ — Интервью газете «Новая неделя»]

[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с мая 2017]]
[[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Өфө музыканттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:16 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй рок-музыканттары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>daxvlpl0ggcna4g7i0zyhm0titevlaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатунов Юрий Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131795</id>
    <revision>
      <id>1295090</id>
      <parentid>1291655</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29239" sha1="q2w3ikb00h61cnuj4pfsxbdy6eibqur" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Шатунов Юрий Васильевич''' ([[6 сентябрь]] [[1973 йыл]] — [[23 июнь]] [[2022 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] йырсыһы, «Ласковый май» төркөмөнөң элекке солисы.

== Биографияһы ==
Юрий Васильевич Шатунов [[1973 йыл]]дың 6 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күмертау]] ҡалаһында Клименко Василий Владимирович (1.01.1950) һәм Шатунова Вера Гавриловна (27.01.1955 — 07.11.1984) ғаиләһендә тыуған. Атаһы менән әсәһе береһенә 23 йәш, икенсеһенә 18 йәш булғанда өйләнешә.. Атаһы улына ҡарата ҡырыҫыраҡ була, шуға күрә Юрий әсәһенең фамилияһында йөрөй, ә бәләкәйерәк сағында (дүрт йәшкә тиклем) Пятка ҡасабаһында (Күмертау ҡалаһы янында)&lt;ref&gt;[http://shatunov.com/articles/biographia.html Официальная биография Юрия Шатунова на сайте shatunov.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;[http://kp.ru/daily/24076.5/312551/ Юра Шатунов стал сиротой при живых родителях // KP.RU — Уфа]&lt;/ref&gt; әсәһе яғынан өләсәһе менән олатаһы — Шатунова Екатерина Ивановна (05.12.1924 — 26.11.2002) һәм Шатунов Гаврила Егорович (04.06.1923 — 20.01.1976) ғаиләһендә йәшәй.

Малайға өс йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша, олатаһы вафат була, [[1977 йыл]]да Юрий әсәһе менән [[Савельевка (Көйөргәҙе районы)|Савельевка]] ауылына күсеп китә. Күпмелер ваҡыттан һуң, әсәһе икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. Әммә үгәй атаһы хәмер менән дуҫ була, шуға ла Юрий йыш ҡына өйҙән ҡаса, күбеһенсә өләсәһенә барырға тырыша.

[[1980 йыл]]да Шатунов [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Иҫке Отрада]] ауылы мәктәбенә уҡырға төшә, ләкин 1984 йылдың сентябрендә (был ваҡытта Юрийға 11 йәш тулған була) әсәһе ныҡлап ауырып китә һәм шул сәбәпле улын Күмертау ҡалаһының 2-се интернат-мәктәбенә күсерә, ә ике ай үткәс, 1984 йылдың 7 ноябрендә, Вера Шатунова йөрәк өйәнәгенән вафат була. Атаһы улының яҙмышына битараф ҡала, һәм Юрийҙы [[Төйлөгән]] ҡасабаһында йәшәгән инәһе Нина Гавриловна тәрбиәгә ала. Әммә Юрий унда ла өйҙән ҡаса башлай һәм 1984 йылдың ноябренән алып 1985 йылдың октябренә тиклемге осорҙа Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе буйлап берәҙәк булып йөрөй.

[[1985 йыл]]дың ноябрендә [[Ырымбур]]ҙа Шатуновтың артабанғы яҙмышын хәл иткән комиссия ултырышы үтә. Унда Юрийҙы Аҡбулаҡ ҡасабаһы балалар йорто директоры Валентина Николаевна Тазекенова күреп ҡала. Ул үҫмер яҙмышына битараф ҡала алмай һәм, комиссия ҡарарына йоғонто яһап, малайҙы үҙе етәкләгән балалар йортона ебәреүҙәрен өлгәшә. 1986 йылдың октябрендә Тазекенованы Ырымбур ҡалаһының 2-се интернат-мәктәбенә директор итеп ҡуялар, һәм Юрий ҙа уның артынан был ҡалаға күсә. Ырымбур интернатында үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге етәксеһе Сергей Борисович Кузнецов менән таныша, һәм ошо ваҡыттан «Ласковый май» төркөмөнөң тарихы башлана.

=== «Ласковый май» ===
[[1986 йыл]]дың октябрендә Юрий музыка түңәрәге етәксеһе Сергей Кузнецов менән таныша, ул тап ошо ваҡытта үҙенең йырҙарын башҡарырҙай кеше эҙләгән була. Ә октябрь айында Сергей Кузнецов Юрий өсөн «Һалҡын ҡыштың кисе» тигән тәүге йырын ижад итә һәм тиҙҙән «Сит ҡалалағы һепертмә буран» тип аталған икенсе йырын яҙа, репетициялар башланып китә. '''«Ласковый май»''' төркөмөнөң беренсе составы шулай ойоша, бында Кузнецов һәм Шатуновтан тыш Вячеслав Пономарёв (бас-гитарала уйнай) һәм Сергей Серков (төҫлө музыка менән идара итә).

[[1986]] һәм [[1988 йыл]]дарҙа төркөм интернаттағы дискотекаларҙа һәм урындағы «Орбита» мәҙәниәт һарайында ҙур уңыш менән сығыш яһай.

Тап ошо ваҡытта «Ласковый май» төркөмөнөң төп хиттары: «Аҡ раузалар», «Йәй», «Төн булһын», «Сал төн», «Йә, ниңә һуң», «Иреүсе ҡар» ижад ителә.

1988 йылда Кузнецов Балалар ижады йортонда «Ласковый май» төркөмөнөң тәүге альбомын яҙҙырта, бында уларҙың рәсми булмаған репетиция базаһы була, һәм шул көндө үк йырҙар яҙылған кассетаны тимер юл вокзалындағы киоскыға ҡалдырып китә&lt;ref&gt;[http://kuziaart.ru/official/istoria.html С. Кузнецов. Моя история]&lt;/ref&gt;.

1988 йылда СССР Мәҙәниәт министрлығының Мәскәү «Рекорд» популяр музыка студияһының «Мираж» төркөмө менеджеры булып эшләгән [[Разин Андрей Владимирович|Андрей Разин]] поезда осраҡлы ғына «Ласковый май» төркөмө башҡарған йырҙы ишетеп ҡала. Ул шунда уҡ был йырҙы йырлаған малайҙы эҙләп табырға ҡарар итә. Разин беренсе станцияла уҡ поездан төшөп ҡала һәм кире яҡҡа табан юл тота&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=w9U5taf71VE&amp;list=PLC04B9D781E9DDEC6 Почём нынче ласковые? : док. фильм]&lt;/ref&gt;. Бер нисә көндән Разин Ырымбурға килә, әммә Шатуновты тура килтерә алмай, сөнки ул тағы ла интернаттан ҡасҡан була. Шуға ла Мәскәүгә Константин Кузнецов менән Сергей Пахомов ҡына килә. Кузнецов Юрий Шатуновты [[Мәскәү]]гә сентябрь айында алып килә, һәм Бөтә союз берекмәһе «Рекорд» популяр музыка студияһында «Ласковый май» төркөмөнөң өр-яңы тормошо башлана. Юрийҙы һәм төркөмдөң ҡалған башҡарыусыларын Ырымбур интернатынан Мәскәүҙең 24-се һанлы интернатына күсерәләр, был интернат уларҙың йәшәү урыны һәм тәүге осорҙа студия булып та хеҙмәт итә.

[[1989 йыл]]да Константин Кузнецов менән Сергей Пахомов төркөмдән китәләр, ә Андрей Разин төркөмдөң етәксеһе булып китә.

«Ласковый май» ғәйәт ҙур популярлыҡ яулай. Улар көнөнә һигеҙ, айына 40-тан ашыу концерт ҡуялар. Төркөмдөң эшмәкәрлек йылдарында 10-лап солист ҡатнаша. [[1992 йыл]]да Юрий Шатунов китеү менән, төркөм тарҡала.

=== «Ласковый май»ҙан һуң, 1992—2010 йылдар ===
«Ласковый май»ҙан киткәндән һуң, Юрий Шатунов Германияға сығып китә һәм шунда тауыш режиссёрына уҡый. Был ваҡытта ул, айырым концерттар бирмәйенсә, студияла эшләү менән сикләнә&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/culture/person/13915 Юрий Шатунов: «В фильме „Ласковый май“ про меня правды нет» | Персона | Культура | Аргументы и Факты]&lt;/ref&gt;. Күптәнге танышы Аркадий Кудряшов уның продюссоры вазифаһын башҡара.

[[1992 йыл]]да Шатунов тәүге варианты «Бына май ҙа тамам» тип аталған соло альбомын яҙҙырта, һуңынан был альбомдың исеме «Беләһеңме» тип үҙгәртелә. Шулай уҡ «Утыҙынсыны юҡ итергә» фильмында йырсы эпизодик роль башҡара.
[[Файл:Shatunov.jpg|мини|270x270пкс| «Ласковый май» фильмы тамашаһында, ХХ Кинотавр, 11 июнь 2009 йыл.]]
[[1992 йыл]]да Юрий Шатунов А. Пугачёванан &quot;Раштыуа осрашыуҙары&quot;на ҡатнашыуға саҡырыу ала. Ул саҡырыуҙы ҡабул итә һәм беренсе тапҡыр сәхнәгә соло йырсыһы булараҡ аяҡ баҫа, был сығышында Юрий «Йондоҙло төн» йырын башҡара.

[[1993 йыл]]дың [[29 сентябрь|29 сентябрендә]] Шатуновтың йорт подъезында, йырсының күҙ алдында, уның иң яҡын дуҫы Михаил Сухомлиновты атып үлтерәләр.

[[1994 йыл]]дың яҙында Рәсәйҙәге иң эре фирмаларҙың береһе булған «Russia PolyGram» тауыш яҙыу студияһы Юрий Шатуновҡа хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Һөйләшеүҙәр әллә ни күп ваҡытты алмай: артист бер нисә көндән Борис Зосимов менән контракт төҙөй. Башта «Йондоҙло төн», һуңынан «Теҙләнеү» йырҙарынына клиптар төшөрөлә, икенсе клибының премьераһы 1994 йылдың йәй аҙағында — көҙ башында үтә. Өсөнсө йыры — «Яттарҙың әрнеүе» буйынса ла клип төшөрөлә, ләкин плёнка боҙолғанлыҡтан, ул эфирға сыға алмай. 1994 йылдың сентябрендә Шатуновтың «Онотма» тип аталған яңы альбомының презентацияһы үтә. Ул башҡарған йырҙарҙың яртыһынан күберәге «Ласковый май»ҙың шағиры һәм композиторы Сергей Кузнецов тарафынан яҙылған.

[[1996 йыл]]да Шатунов «Яһалма һулыш» исемле ремикстар альбомын сығара.

[[1999 йыл]]да [[Иркутск]]иҙа Борис Рожанский студияһында Юрий Шатунов бер нисә өр-яңы йырын (демо версия) («Илама», «Һуңғы ҡар», «Төнгө вокзал», «Осраҡлы осрашыу», «Йәй үтте», «Ә төндәр ҡараңғы», «Һинең күҙ йәштәрең», «Хыял ғына ине», «Июль ямғыры») яҙҙыра, уларҙың барлығы тураһында йырсының фанаттары хатта белмәгән була. Был йырҙар [[Германия]]ла, пират дискыһында ғына сығарылып, «Ласковый май 2000. Быны һин ишетмәнең әле!» тип исемләнә. Бында тупланған йырҙарҙың авторы — Константин Губин. Шатунов үҙе билдәләүенсә, был музыкаль материалдар, командала эшләү өсөн яңы аранжировщиктар эҙләгәндә урланған. Яңы йырҙарынан тыш, [[Авторлыҡ хоҡуғын боҙоу|«пират»]] альбомына «Ласковый май» хиттарынан бер нисә ремикс та ингән.

[[2001 йыл]]да «Май айын хәтерлә» тигән альбомы донъя күрә, унда төп хит булып «Онота» йыры тора.
[[Файл:Шатунов_Юрий.jpg|справа|мини|250x250пкс|Юрий Шатунов 2009 йылдың ноябрендә «1980 йылдар дискотекаһы» VIII фестивалендә .]]
[[2002 йыл]]да «Сал төн» тип исемләнгән альбомы сыға, унда «Сал төн» һәм «Бала саҡ» йырҙарының яңы версияһы индерелгән. Был альбомға ҙур коммерция уңышы насип була. Бында элекке композицияларға ремейктарҙан тыш, хитҡа әйләнгән «Япраҡтар ҡойола» тигән йыры ла индерелә. Шул уҡ йылда Шатунов «Сал төн» йыры өсөн «Йыл йыры — 2002 йыл» бүләген ала.

[[2009 йыл]]дың 18 сентябрендә Юрий Шатунов «Ласковый май» нәфис фильмы менән Рәсәй ҡалалары буйлап үткән турҙа ҡатнаша.

=== 2010 йыл — хәҙерге ваҡыт ===
Юрий Шатунов «Бергә бәхетлеләр» сериалын төшөрөүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.siapress.ru/life/?n=2682 Юрий Шатунов снялся в сериале «Счастливы вместе»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]дың 1 мартында «Монолит» компанияһы «Ретро ФМ» радиостанцияһының мәғлүмәти ярҙамы менән Юрий Шатуновтың [[1988 йыл|1988]]−[[1989 йыл]]дарҙағы үҙенсәлекле яҙмалары һәм уның шул ваҡыттағы иң матур фотосессияһы менән CD баҫтырып сығара. Бөтә яҙмалар ҙа тәүге тапҡыр цифрлана һәм цифр сифаты менән рәсми рәүештә донъя күрә&lt;ref&gt;[http://shatunov.com/audio/diskografiya/god-1988.html Выход диска]&lt;/ref&gt;. «Бала саҡ» хиты өсөн «Йыл йыры — 2009» маҡтау ҡағыҙы менән бүләклнә.
[[Файл:Ш_и_К.JPG|мини|250x250пкс| Юрий Шатунов һәм Омск ҡалаһынан автор-башҡарыусы Андрей Картавцев — Юрий Шатунов башҡарған йырҙар авторы («Йәй төҫө», «Тет а тет», «Теләмәйем», «Йәйге ҡойма ямғыр», «Һинһеҙ», «Поездар», «Минең тормошом (Сәс)», «Класташтар») [[2011 йыл]]
2011 йыл көҙөндә йырсының рәсми сайтында бер нисә яңы трек барлыҡҡа килә, улар араһында «Аҡ раузалар», «Тет-а-тет» һәм &quot;Иҫәр ҡар бөртөктәре&quot;нең яңынан яҙылған версияһы ла була. Сайтта «Аҡ раузалар» йырына видеоклип та ҡуйыла, унда йырсыны үҙ иткәндәрҙең фотоһүрәттәре, видеоклиптарҙан һәм уның сығыштарынан өҙөктәр ҙә урын ала. Шул уҡ йылда «Сал төн» супер-хиты өсөн тағы бер тапҡыр «Йыл йыры −2012» маҡтау ҡағыҙына лайыҡ була.

[[2012 йыл]]да «Ышанам» альбомы донъя күрә, шулай уҡ shatunov.com рәсми сайты һәм социаль селтәрҙәрҙә рәсми сәхифәһе булдырыла, ошо уҡ йылда «Ышанам» тигән яңы альбомы менән ҙур гастроль туры башлана.

[[2013 йыл]]да «Йәй төҫтәре» һәм «Тет-а-тет» клиптары сыға, «Ышанам» альбомы менән гастроль турҙары дауам итә, һәм Шатунов «Йәй төҫтәре» йыры өсөн «Йыл йыры — 2013» бүләгенә эйә була.

[[2014 йыл]]да Юрий Шатунов үҙенең яңы альбомын яҙҙырыу өҫтөндә эшләй. Интернетта «Татлы хыял», «Уның янында», «Поездар», «Сәс» исемле йырҙары тарала. 2015 йылдың авгусында йырсының рәсми сайтында артистың «Йондоҙ» йыры барлыҡҡа килә. Уның авторы — Сергей Кузнецов.

[[2015 йыл]]дың 23 февралендә «Моң юлы» юбилей тантанаһында Юрий Шатунов Рәсәй шоу-бизнесын үҫтереүгә өлөш индергәне өсөн премияға лайыҡ була.

Йырсы 2022 йылдың 23 июнендә Мәскәүҙә көтмәгәндә вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-06-23/v-moskve-skonchalsya-solist-gruppy-laskovyy-may-yuriy-shatunov-2851598 В Москве скончался солист группы «Ласковый май» Юрий Шатунов. ИА «Башинформ», 23 июня 2022 года]{{ref-ru}}{{V|23|06|2022}}&lt;/ref&gt;. 

== Шәхси тормошо һәм ғаиләһе ==
[[Германия]]ның Бад-Хомбург ҡалаһында йәшәй.

=== Ғаиләһе ===
* Ҡатыны — Шатунова Светлана Георгиевна (23.10.1986 йылда тыуған)&lt;ref&gt;http://terracloud.ru/?p=3068 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201081611/http://terracloud.ru/?p=3068 |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;, һөнәре буйынса юрист. [[2000 йыл]]дың декабрендә танышалар, туй тантанаһы [[2007 йыл]]дың [[12 ғинуар]]ында Германияла үтә.&lt;ref&gt;[http://shatunov.com/articles/biographia.html Официальная биография]&lt;/ref&gt;
* Улы — Дэннис Юрьевич Шатунов ([[2006 йыл]]дың 5 сентябрендә тыуған)&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/interview/14132254.html Юрий Шатунов — О семье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304195423/http://www.segodnya.ua/interview/14132254.html |date=2012-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[2007 йыл]]дың 8 сентябрендә Сочи ҡалаһы үҙәгендәге Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһында суҡындырыла, исем атаһы — Андрей Разин, ә Светлана Шатунованың апайы Галина исем әсәһе була&lt;ref&gt;[http://shatynov.artist.ua/ Юрий Шатунов — биография, фото, видео, творчество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126003156/http://shatynov.artist.ua/ |date=2011-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vecherka.su/katalogizdaniy?id=13859 Андрей Разин стал крёстным — Издательский Дом «Вечерний Челябинск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107233852/http://vecherka.su/katalogizdaniy?id=13859 |date=2012-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsmusic.ru/news_3_7070.htm Крёстным отцом у сына Шатунова стал Андрей Разин — Новости шоу-бизнеса]&lt;/ref&gt;.
* Ҡыҙы — Шатунова Эстелла Юрьевна ([[2013 йыл]]дың 13 мартында Германияның Бад-Хомбург ҡалаһында тыуған)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://heat.ru/news/108310|title=Новость - У Юрия Шатунова родилась дочь|accessdate=2013-03-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F9ctlGGe|archivedate=2013-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316033121/http://heat.ru/news/108310 |date=2013-03-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Туғандары ===
* Әсәһе — Шатунова Вера Гавриловна (27.01.1955 — 07.11.1984)&lt;ref&gt;[http://lmclub2.narod.ru/v-gruppa06.htm Фан-клуб группы «Ласковый май»]&lt;/ref&gt;.
* Биологик атаһы — Клименко Василий Дмитриевич, 1950 йылда тыуған.
* Өләсәһе — Шатунова Екатерина Ивановна (05.12.1924 — 26.11.2002).
* Олатаһы — Шатунов Гаврила Егорович (04.06.1923 — 20.01.1976).
* Инәһе — Долгушин Нина Гавриловна (Шатунова) (03.02.1948 — 04.02.2014), Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Иҫке Отрада ауылында йәшәгән. Балалар йортона һәм интернатҡа киткәнгә тиклем Юра ошо ауылда йәшәй.

== Дискография ==
* [[1994 йыл|1994]] — «Иҫләйһеңме…» Һ&quot;Ты помнишь…&quot;)
* [[2001 йыл|2001]] — «Май айын хәтерлә» («Вспомни май»)
* [[2002 йыл|2002]] — «Сал төн» («Седая ночь»)
* [[2004 йыл|2004]] — &quot;Теләһәң… Ҡурҡма… « („Если хочешь… Не бойся“)
* [[2006 йыл|2006]] — „Минең тауышты яҙҙыр“ („Запиши мой голос“)
* [[2012 йыл|2012]] — „Мин ышанам…“ („Я верю…“)
* [[2018 йыл|2018]] — „Өндәшмәйсә ҡалма“ (23 февраль сығарылған) („Не молчи…“)

== Иң билдәле йырҙары ==
* „Аҡ розалар“ („Белые розы“)&lt;br&gt;
* „Сал төн“ („Седая ночь“)
* „Бала саҡ“ („Детство“)
* „Ҡурҡма“ („Не бойся“)
* „Онот“ („Забудь“)
* „Ал кис“ („Розовый вечер“)
* „Йәй“ („Лето“)
* „Иреүсе ҡар“ („Тающий снег“)
* „Тет-а-тет“
* „Йәй төҫтәре…“ („А лето цвета…“)
* „Минең тауышты кассетаға яҙҙырт“ (Запиши мой голос на кассету»)
* «Сығарылыш кисәһенән һуң» («После выпускного»)
* «Класташтар» («Одноклассники»)
* «Поездар» («Поезда»)
* &quot;&quot;«Ты просто был»
* «Йондоҙ» («Звезда»)
* «Уның янында» («Рядом с ней»)
* «Йондоҙло төн» («Звездная ночь»)
* «Теҙләнеү» («И упав на колени»)
* «Май кисе» («Майский вечер»)
* «Һин бар инең» («Ты просто был»)
* «Әсәй» («Мама»)
* «Ышанам» («Я верю»)
* «Аҡ розаларҙан» («От белых роз»)
* «Татлы хыял» («Грёзы»)
* «Раштыуала» («В Рождество»)
* «Мин гитараға ҡушылам» («И я под гитару»)
* «Сәс» («Волосы»)
* «Иҫләйһеңме» («А помнишь…»)
* «Тыуған көнөң менән» («С Днём Рождения»)

== Видеоклиптары ==
* [[1988]] —&quot;Иреүсе ҡар&quot; («Тающий снег»)
* [[1989]] — «Аҡ розалар» («Белые розы»)
* [[1989]] — «Ал кис» («Розовый вечер»)
* [[1989]] — «Йәй» («Лето»)
* [[1990]] — «Һин бар инең» («Ты просто был»)
* [[1991]] — «Минән һуң ишек яп» («Закрой за мною дверь»)
* [[1991]] — «Барыһы ла бушҡа» («Все напрасно»)
* [[1994]] — «Йондоҙло төн» («Звездная ночь»)
* [[1994]] — «Тубыҡланыу» («И упав на колени»)
* [[2001]] — «Онот» («Забудь»)
* [[2002]] — «Сал төн» («Седая ночь»)
* [[2002]] — «Онот» (2002 remix) («Забудь»)
* [[2002]] — «Япраҡтар ҡойола» («Падают листья»)
* [[2002]] — «Бала саҡ» («Детство»)
* [[2004]] — «Ҡурҡма» («Не бойся»)
* [[2006]] — «Минең тауышты кассетаға яҙҙырт» (Запиши мой голос на кассету&quot;)
* [[2008]] — «Май кисе» («Майский вечер»)
* [[2011]] — «Аҡ розаларҙан» («От белых роз»)
* [[2012]] — «Йәй төҫтәре…» («А лето цвета…»)
* [[2013]] — «Тет-а-тет»
* [[2015]] — «Мин гитараға ҡушылам» («И я под гитару»)
* [[2017]] — «Тыуған көнөң менән» («С Днём Рождения»)
* [[2018]] — «Раштыуала» («В Рождество»)

== Фильмографияһы ==
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Матбуғатта ==
* [http://shatunov.com/articles/pressa/1988-yurkiny-gastroli.html Юркин гастролгә. П. крючкова]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: [тураһында статьяның беренсе гр. «Ласковый май» Шатунов һәм Ю.] / / Комс. правда, 1988
* [http://www.mkset.ru/news/highlife/7356 Зверева В Етем һәм герман һ. б. Ҡабатлау феномены «Ласковый май» кем булырға] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402164447/http://mkset.ru/news/highlife/7356/ |date=2015-04-02 }} // МедиаКорСеть, 2007
* [http://www.aif.ru/culture/person/13915 В Полупанов Юрий Шатунов: «фильмы „Ласковый май“ правда тураһында мин юҡ».] // АИФ, 2009 — № 41

== Һылтанмалар ==
* [http://shatunov.com Юрий Шатунов]
* [https://vk.com/shatunovyuriy ВК-ла шәхси бите]
* [https://www.facebook.com/shatunov.yuriy Шәхси бите]
* [https://www.youtube.com/user/YuriyShatunov. youtube — шәхси бите]
* [https://www.instagram.com/yuriy_shatunov/ Instagram — рәсми битте]
* [https://twitter.com/YuriyShatunov Твиттер — Официальная страничка]

[[Категория:Йыр ижад итеүсе композиторҙар]]
[[Категория:XXI быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:6 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1973 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>q2w3ikb00h61cnuj4pfsxbdy6eibqur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133538</id>
    <revision>
      <id>1295145</id>
      <parentid>1200962</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6618" sha1="07x5yhysz6w5h7jq65lkr131hzksr10" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Ғәбдиев Шәһәрғази Шаһыбал улы''' ([[9 декабрь]] [[1898 йыл]] — [[5 июль]] [[1979 йыл]]) — башҡорт шағир-импровизаторы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]], 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Шәһәрғәзи Шаһыбал улы Ғәбдиев 1898 йылдың 9 декабрендә [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Баймаҡ районы]]) [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]] ауылында тыуған.

[[Муллаҡай мәҙрәсәһе]]ндә белем ала. [[Төрки халыҡтар|Төрки]], [[ғәрәп]] һәм фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләгән.

Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында, [[Башҡорт милли хəрəкəте]]ндә ҡатнашыусы&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/barchd305.html Центральный архив общественных объединений Республики Башкортостан.//Фонды личного происхождения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324233720/http://www.gasrb.ru/barchd305.html |date=2018-03-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар|«Башҡорт милләтсеһе» исеме тағылып репрессияға эләгә]]. 1929 йылдың 21 ноябрендә ҡулға алына һәм 58-2, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса 10 йылға хөкөм ителә. 1968 йылдың авгусында аҡлана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index4.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181028163435/http://lists.memo.ru/index4.htm |date=2018-10-28 }}&lt;/ref&gt;.

1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнаша.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Шәһәрғәзи Ғәбдиевтың шиғриәте [[Аҡмулла|Аҡмулланың]] һәм [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш. Бабичтың]] ижады йоғонтоһы аҫтында ойошторолған. Үҙенең әҫәрҙәрендә Шәһәрғази Шаһыбал улы үҙ халҡын белем үҙләштерергә саҡыра һәм төрлөсә наҙанлыҡты тәнҡитләй.

«Ҡарагайүҙәк бәйете» исемле [[Бәйет|бәйетендә]] уҙәк темаһы булып («Ҡарағай-Үҙәге тураһындағы бәйет») [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|башҡорт аҫаба ерҙәрен]] һатып һәм көс менән алынған хәлдәр менән бәйле тарихи ваҡиғалар торалар.

«Ирек алғас» («Свобода») исемле шиғырын Ғәбдиев [[Башҡортостан автономияһы|Башкурдистан]] автономия алыуына бағышлай. «1914—1917 йылғы һуғыш бәйете» («Баит о войне 1914—1917 годов»), «Аслыҡ бәйете» («Баит о голоде»), «АРА бәйете» («Баит об АРА») һәм башҡаларҙа [[XX быуат]] башында булған һәләкәттәр — [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|Башҡортостандағы аслыҡ]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]] нигеҙ булып торалар.

Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы әҫәрҙәренә — «1941-1945 йылғы һуғыш бәйеттәре» («1941-1945 һуғыш йылдарҙағы тураһында бәйеттәр»), «Еңеү», «Туғандар ҡәберенә ҡарап» тәрән илһөйәрлек мотивтары хас. Ғәбдиевтың ҡайһы бер әҫәрҙәре һәм унан яҙып алынған «Перовский», «Һары ла сәс», «Һырдаръя» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарының варианттары [[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|«Башҡорт халыҡ ижады» һәм «Башкирское народное творчество»]] йыйынтыҡтарына индерелә.

Шәһәрғәзи Ғәбдиев [[башҡорт фольклоры]] һәм топонимикаһы буйынса материалдар йыя. Уның ҡулъяҙмалары [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең ғилми архивында һаҡланалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/3120|автор=Баимов Б. С., Тажетдинов А. А.}}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт сәсәндәре]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Муллаҡай мәҙрәсәһе шәкерттәре]]</text>
      <sha1>07x5yhysz6w5h7jq65lkr131hzksr10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144495</id>
    <revision>
      <id>1295094</id>
      <parentid>1267198</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10438" sha1="kg1t9nnta9dggxybi41c8wh4174537j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы''' ([[22 июнь]] [[1977 йыл]]) — хәрби музыкант, дирижер, полковник (2022). Рәсәйҙең Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018).

== Биографияһы ==
Азат Ғәли улы Шаһмөхәмәтов 1977 йылдың 22 июнендә Яҡут АССР-ының Верхневилюйск (''якут.'' Үөһээ Бүлүү, ''башҡортса'' Үрге Бүлеү) ауылында тыуған. Зөһрә менән Ғәли Шаһмөхәмәтовтарҙың ишле ғаиләһендә икенсе бала.

[[СССР]] тарҡалыуы менән, [[1990]]-сы йылдар башында, [[Башҡортостан]]ға күсеп ҡайтҡанда, йәш ғаиләлә 4 бала: 1971 йылғы Мәүжидә, Азат, 1980 йылғы Юлиә, 1986 йылғы Камил үҫеп килгән була. Ғәли ағай [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] Ноғоман ауылынан, ә Зөһрә апай [[Балаҡатай районы]] ҡыҙы булғанлыҡтан, улар юл сатында ятҡан [[Салауат районы]] биләмәһенә ҡараған [[Мөрсәлим]] ауылын һайлай.

Азат [[Яҡутстан]]да уҡ музыка менән мауыҡҡанлыҡтан, һәләтле улдарын Өфө музыка тәрбиәләнеүселәр мәктәбенә ([[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты]]) уҡырға бирәләр. Ныҡышмалы педагог Алексей Алексеевич Медведев етәкселегендә Азат һуҡма инструменттарҙа бик оҫта уйнай.

1995 йылда остазы кәңәше буйынса егет [[Мәскәү]]ҙәге [[П. И. Чайковский]] исемендәге дәүләт консерваторияһының хәрби дирижёрҙар факультетына уҡырға инә.
Уҡыуын тамамлағандан һуң, [[Өфө]]гә ул саҡтағы Хәрби осоусылар әҙерләгән Вертолёт мәктәбенә хәрби дирижёр булып ҡайта. Уҡыу йорто ябылғанлыҡтан, Азат Ғәли улы хәрби хеҙмәтен ваҡытлыса ҡалдырып тора.

[[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда дирижёр ассистенты булып эш башлай. Шул уҡ ваҡытта [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]] эргәһендә симфоник оркестр йүнәлеше буйынса аспирантура (А. Людмилин класы) тамамлай.

2003 йылда ғаиләһе (ҡатыны Гүзәл һәм улы Арыҫлан) менән [[Ҡаһирә]] ҡалаһындағы Мысыр операһына (''ғәрәп.'' ,,دار الأوبرا المصرية Dār el-Obra el-Masreyya, букв. «Мысыр опера йорто») дирижёр булып эшкә бара. Унда Йәсмин исемле ҡыҙҙары тыуа.

[[Мысыр]]ҙан ҡайтҡас, [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ҡалаһында урынлашҡан ғәскәри частарҙың береһендә дивизияның оркестр хеҙмәте начальнигы итеп тәғәйенләнә.

Хәҙерге көндә полковник Азат Шаһмөхәмәтов Рәсәйҙең Милли гвардия ғәскәрҙәренең өлгөлө-үрнәк оркестры начальнигы.

[[2018 йыл]]дың сентябрендә подполковник Азат Шаһмөхәмәтовҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[https://gtrk.tv/novosti/114311-nagrady-luchshim-luchshih-rustem-hamitov-vruchil-ordena-zvaniya-vracham-artistam?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop&amp;page=0%2C0%2C980 Награды лучшим из лучших! Рустэм Хамитов вручил ордена и звания врачам, артистам и рабочим. Сайт ГТРК «Башкортостан», 12 сентября 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Туғандары ==
* атаһы Ғәли Шаһмөхәмәтов
* әсәһе Зөһрә Шаһмөхәмәтова
* апаһы Мәүжидә Ғәли ҡыҙы, [[Салауат районы]] [[Малаяҙ]] күп функциональ үҙәгендә баш белгес булып эшләй, ике бала әсәһе.
* һеңлеһе Юлиә Ғәли ҡыҙы, Мәскәү медицина университетын тамамлап, онкологияны дауалау йүнәлешен һайлаған белгес. [[Мәскәү]] ҡалаһында йәшәй. Ул үҫтерә.
* энеһе Камил Ғәли улы Шаһмөхәмәтов та музыкант. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлағандан һуң, һуҡма инструменттар оҫтаһы булараҡ, «Барабанлы шоу» төркөмөнә етәкселек итә.

== Ғаиләһе ==
* ҡатыны Гүзәл, [[Өфө]] ҡыҙы
* улы Арыҫлан
* ҡыҙы Йәсминә
* ҡыҙы Әмирә
* улы Асҡар

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018)

== Сығанаҡтар ==
* ''Ямалетдинова Лена''. Парлы, бәхетле ғүмер кисереүселәр. «Йүрүҙән» гәзите, 22 һан, 17 март 2020 йыл
*  ''Лиана Вәлиуллина''. Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы тураһындағы мәҡәләһе. «Йүрүҙән» гәзите.
* ''Рәдиф Вәлиев''. Башҡорт егете Мысырҙы яулай. «Йәшлек» гәзите, 22 июль 2006 йыл
* Информаторҙар: ата-әсәһе Ғәли ағай менән Зөһрә апай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-05-08/azat-shahmuhametov-voennyy-dirizhyor-eto-prezhde-vsego-ofitser-posvyativshiy-sebya-sluzheniyu-rodine-2794095 Азат Шахмухаметов: Военный дирижёр – это прежде всего офицер, посвятивший себя служению Родине. ИА «Башинформ», 8 мая 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|05|2022}}  
* [https://spasstower.ru/participants/obraztsovo-pokazatelnyy-orkestr-voysk-natsionalnoy-gvardii-rossiyskoy-federatsii-/ ОБРАЗЦОВО-ПОКАЗАТЕЛЬНЫЙ ОРКЕСТР ВОЙСК НАЦИОНАЛЬНОЙ ГВАРДИИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. Официальный сайт Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня».]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|25|03|2022}}  
* [http://rosgvard.ru/ru/news/article/mocart-i-rosgvardiya-obrazcovopokazatelnyj-orkestr-vojsk-nacionalnoj-gvardii-rossii-vystupil-v-moskovskoj-konservatorii-foto-video?print=true Федеральная служба войск национальной гвардии Российской Федерации. Моцарт и Росгвардия. Образцово-показательный оркестр войск национальной гвардии России выступил в Московской консерватории. 19 сентября 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231225221/http://rosgvard.ru/ru/news/article/mocart-i-rosgvardiya-obrazcovopokazatelnyj-orkestr-vojsk-nacionalnoj-gvardii-rossii-vystupil-v-moskovskoj-konservatorii-foto-video?print=true |date=2018-12-31 }}{{ref-ru}} {{V|7|12|2018}}
* [https://www.ikirov.ru/news/15439-azat-shahmuhametov-voennaya-muzyka-ne-stoit-na-meste-a-postoyanno-razvivaetsya Азат ШАХМУХАМЕТОВ: «Военная музыка не стоит на месте, а постоянно развивается»]
* [http://www.bashinform.ru/news/715260-v-ufe-dast-edinstvennyy-kontsert-obraztsovo-pokazatelnyy-orkestr-vnutrennikh-voysk-mvd-rossii/ Башинформ хәбәренән. 2015 йылдың 1 апреле]
* [https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/news/774537/ БР Салауат муниципаль районы пресс-үҙәге. 2018 йыл]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/igral-orkestr-zritel-pel/ Салауат районының «На земле Салавата» гәзите. «Оркестр уйнаны, тамашасы йырланы». 2018 йылдың 29 майы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531233050/http://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/igral-orkestr-zritel-pel/ |date=2018-05-31 }}
* [https://apkrb.info/press-service/news-districts/unyn-kaytyp-uzebezz-izhad-iterg-telge-zur Уның ҡайтып үҙебеҙҙә ижад итергә теләге ҙур. Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан. Главная &gt; Пресс-служба &gt; Новости районов. 20 мая 2022 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|05|2022}}  

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:22 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1977 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>kg1t9nnta9dggxybi41c8wh4174537j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягода Генрих Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144824</id>
    <revision>
      <id>1295115</id>
      <parentid>1253399</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T03:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39784" sha1="3jv35y1w0o5sh2i5d5bca12a9v9e8a5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ягода Генрих Григорьевич''' (тыуғас ҡушылған исеме — '''Енох Гершонович Иегуда'''&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm Ягода Генрих (Енох) Григорьевич (Гершенович)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825060720/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm |date=2012-08-25 }}&lt;/ref&gt; ([[19 ноябрь]] [[1891 йыл]] — [[15 март]] [[1938 йыл]]) — революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[НКВД|именлек органдарының]] төп етәкселәренең береһе (ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД), эске эштәр халыҡ комиссары (1934—1936), тарихта беренсе «дәүләт именлеге генераль комиссары» (махсус атама һәм уның Ягодаға бирелеүе бер указда раҫлана).

== Биографияһы ==
=== Иртә йылдары ===
1891 йылдың 7 (19) ноябрендә [[Рыбинск]] ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Гершон Фишелевич (совет документтарында Григорий Филиппович) Ягода — баҫмасы-гравёр. Әсәһе, Ягода Хася (Ласса) Гавриловна (1863—1940), Семберҙә тыуған, өй хужабикәһе. Енохтан тыш ғаиләлә тағы ике улдары — Лев һәм Михаил — һәм биш ҡыҙ була.

Урта белем алғас, статистик булып эшләй.

Ягодалар ғаиләһе туғанлыҡ ептәре менән Свердловтар ғаиләһе менән бәйле була. Ягоданың атаһы, Гершон Филиппович, [[Свердлов Яков Михайлович|Яков Свердлов]]тың атаһының ике туған ағаһы булып сыға. Һуңынан Ягода үҙенең өс туған һеңлеһе булған Ида Леонидовна Авербахҡа өйләнә, уларҙың Гарик исемле улдары тыуа. Ида Авербахтың ағаһы — совет әҙәбиәтсеһе Леопольд Авербах.

Енох тыуғандан һуң ғаилә [[Түбәнге Новгород]]ҡа күсенә, тап шунда Ягода Яков Свердлов менән таныша.

Ғаилә социал-демократтар менән бәйле була. 1904 йылда Гершон Ягода йортонда РСДРП-ның Түбәнге Новгород комитетының йәшерен типографияһын тоторға ризалыҡ бирә. Йәш үҫмер Енох әлеге йәшерен типография эшендә ҡатнаша.

1905 йылдың декабрендә Сормоволағы ҡораллы ихтилал ваҡытында Ягоданың өлкән ағаһы Михаил (1890—1905) һәләк була.

1907 йылда 15 йәшлек үҫмер анархист-коммунистарға ылығып китә. 1911 йылда Генрихҡа Мәскәү анархистары менән банкты бергә талау өсөн бәйләнеш булдырыу ҡушыла.&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml Справка начальника Симбирского губернского жандармского отделения полковника Никольского о Генрихе Ягоде. 2 января 1913] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092917/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;

=== Мәскәү, ҡулға алыу. Сембергә һөрөлөү (1912—1913) ===
[[Файл:1912_genrich_jagoda_kartei_orchrana.jpg|слева|мини|Учет карточкаһы, 1912 йыл]]
1912 йылдың йәйендә 20-йәшлек Ягоданы Мәскәүҙә ҡулға алалар, сөнки йәһүд булараҡ уға Мәскәүҙә йәшәргә рөхсәт ителмәй һәм ул унда Галушкин исеменә алынған ялған паспорт буйынса үҙенең апайы Розала йәшәй, апайы анархист партияһы ағзаһы була. Уны «революцион ойошмаларға ҡараған кешеләр менән енәйәти мөнәсәбәттәр булдырыуҙа» ғәйепләйҙәр. Жандармдар, йәш кеше православиеға күсергә һәм иҫке баш ҡалала эшкә урынлашырға ниәт иткәнен, билдәләйҙәр. Суд уны [[Ульяновск|Сембергә]] һөргөнгә ике йылға хөкөм итә, унда уның ҡартатаһының үҙ йорто була.

Сембергә килгәндән һуң һөргөнсө Ягода ҡала губернаторы [[Ключарёв Александр Степанович|Ключарев]] исеменә ата-әсәһе янына Түбәнге Новгородҡа ҡайтырға рөхсәт һорап, ғариза яҙа, әммә губернатор уның үтенесен яуапһыҙ ҡалдыра&lt;ref&gt;[http://ulpressa.ru/news/2008/01/24/article43631/ «Кровав, как никто из чекистов»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «Симбирский курьер»&lt;/ref&gt;.

Романов нәҫеленең 300-йыллығы айҡанлы амнистия буйынса һөргөн срогы бер йылға ҡыҫҡартыла. Шуға күрә Ягодаға 1913 йылдың йәйендә [[Санкт-Петербург]]та йәшәү өсөн мөмкинлек асыла. Бының өсөн уға православиены ҡабул итергә һәм формаль рәүештә [[Йәһүдилек|йәһүдилектән]] баш тартырға тура килә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/libris/lib_s/1937yagoda.html Александр Север. Тайна сталинских репрессий]&lt;/ref&gt;.
Ул ваҡытта ғәмәлдә булған Уложениеға ярашлы диндән баш тартыу енәйәт тип һанала.

=== Санкт-Петербург (1913—1917) ===
[[Файл:1915-genrich yagoda.jpg|thumb|right|Ягода 1915 йылда]]
1913 йылдан Путилов заводында эшләй.
{{начало цитаты}} 1930 йылда Ягоданың урынбаҫарҙарының береһе —  батша каторгаһында ун йыл ултырып сыҡҡан, электән партия ағзаһы булған Трилиссер үҙ инициативаһы буйынса начальнигының биографияһын тикшереү үткәрергә була. Үҙәк комитеттың Ойоштороу бюроһы талабы буйынса яҙылған Ягоданың автобиографияһы ялған булып сыға. Ягода, 1907 йылда большевиктар партияһына индем, 1911 йылда батша хөкүмәте тарафынан һөргөнгә ебәрелдем һәм артабан Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнаштым, тип яҙа. Быларҙың барыһы ла тиерлек ялған. Ысынында Ягода партияға тик 1917 йылда ылыға, ә быға тиклем большевиктар менән дөйөм бер нимәһе лә булмай&lt;ref&gt;[[Орлов, Александр Михайлович|А. М. Орлов]]. «Тайная история сталинских преступлений»&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

1915 йылда Генрих Ягоданы армияға алалар һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] алыштары яландарына ебәрәләр. Ул 5-се армия корпусының 20-се уҡсылар полкы ефрейторы дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Осенью 1916 йылдың көҙөндә яралана һәм тиҙҙән демобилизациялана. Петроградҡа ҡайта.

1917 йылда «Солдатская правда» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә (гәзит 1917 йылдың 15 (28) апреленән 1918 йылдың 6 мартына тиклем сығарыла). Июль айында Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ябыла&lt;ref&gt;[http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1543.html «Солдатская правда», ежедневная газета 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511150414/http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1543.html |date=2012-05-11 }}&lt;/ref&gt;). Революцияға тиклем Ягода [[Максим Горький]] менән таныша һәм улар һуңынан да үҙ-ара дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә булалар.

=== Революция һәм ВЧК-ОГПУ-лағы эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Genrikh_Yagoda_and_Ida_Averbakh_1922.jpg|мини|Ҡатыны Ида Авербах менән, 1922 йылдың 30 сентябре]]

Петроградта [[Октябрь революцияһы]]нда ҡатнаша.

1917 йылдың 22 ноябренән (5 декабрь) 1918 йылдың апреленә тиклем — «Деревенская Беднота» гәзитенең мөхәррире&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Постановление о закрытии «Сельского Вестника» и о выходе «Деревенской Бедноты»|издание=Декреты советской власти: сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС; Ин-т истории АН СССР|тип=[многотомное изд.]|место=М.|издательство=Политиздат|год=1957—1997|том=1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. [[Валк, Сигизмунд Натанович|С. Н. Валк]] и др|страницы=123|isbn=5-250-00390-7}} (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)&lt;/ref&gt;.

1918 йылдан алып Петроград ЧК-һында эшләй. 1918—1919 йылдарҙа — РККА-ның Юғары хәрби инспекцияһы хеҙмәткәре. 1919 йылда уны Я. М. Свердлов һәм Ф. Э. Дзержинский күреп ҡалалар һәм Мәскәүгә күсерәләр. 1919—1920 йылдарҙа — Халыҡ комиссариатының Тышҡы сауҙа коллегияһы ағзаһы. 1919 йылдың аҙағынан 1920 йылдың аҙағына тиклем ВЧК-ның Махсус бүлеге эштәре идарасыһы, тәғәйенләү фарманына И. П. Павлуновский ҡул ҡуя&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm|title=А. И. Колпакиди. М. Л. Серяков. ЩИТ И МЕЧ. Энциклопедический справочник (23)|accessdate=2013-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHHugWaL|archivedate=2013-03-21}}&lt;/ref&gt;. 1920 йылда ВЧК Президиумының ағзаһы, артабан ГПУ коллегияһының ағзаһы. 1923 йылдың сентябренән — ОГПУ рәйесенең икенсе урынбаҫары. Дзержинскийҙың вафатынан һуң, 1926 йылдың июлендә, ОГПУ-ны Менжинский етәкләй, 1927 йылдың июлендә Ягода уны ошо вазифала алыштыра&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Mazoxin/Obrazovanie_VCHK_OGPU.htm Народ]&lt;/ref&gt;. ОГПУ рәйесе В. Р. Менжинскийҙың ауырыуы арҡаһында ысынында Ягода был учреждениеға етәкселек итә.

Партия эсендә барған көрәштә И. В. Сталин яҡлы була. 1927 йылдың октябрендә Сталинға ҡаршы демонстрацияларҙы ҡыйратыу менән етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/07.html [[Борис Черток]]. «Люди и ракеты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004152123/http://militera.lib.ru/explo/chertok_be/07.html |date=2012-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

1933 йылдың 4 авгусында Ягода [[Ленин ордены]] менән наградлана (Беломорканал төҙөлөшө менән етәкселек иткән өсөн).

Шул уҡ ваҡытта Совет контроле Комиссияһының ялыуҙар бюроһы мөдире М. И. Ульянова исеменә ғариза менән «Япония файҙаһына шпионлыҡ ҡылған» атып үлтерелмәгән ике фигуранттарҙың береһе А. Г. Ревис мөрәжәғәт итә. Ул законһыҙ тикшереү ысулдары тураһында ла хәбәр итә. 1934 йылдың 15 сентябрендә ойошторолған Политбюро комиссияһы (Каганович, Куйбышев һәм Акуловтар составында) белдереүҙәр ысынбарлыҡҡа тап килә тигән һөҙөмтәгә килә. Шулай уҡ комиссия ОГПУ һәм НКВД органдары тарафынан законды боҙоу осраҡтарын таба: ҡулға алынғандарҙы язалау һәм эштәрҙе уйлап сығарыу. Комиссия законһыҙ тикшереү ысулдарын бөтөрөү; ғәйеплеләрҙе хөкөм итеү һәм Ревис һәм Маркевич буйынса эште ҡабаттан ҡарау тураһында ҡарарҙың проектнын әҙерләй. Кировтың үлтерелеүе әлеге проекттың ҡабул ителеүен тотҡарлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 227—228&lt;/ref&gt;.

=== НКВД башлығы ===
[[Файл:1935_genrich_jagoda_maxim_gorki.jpg|слева|мини|[[Максим Горький]] һәм Генрих Ягода. 1935 йылдың ноябренән дә алда түгел. РГАСПИ. Ф. 558. 11-се исемлек. 1656-сы эш. 9 бит.]]
1934 йылдың июлендә [[СССР НКВД-һы]] ойшторола, яңы наркоматты һәм уның иң мөһим эшмәкәлек йүнәлеше — дәүләт именлеге буйынса баш идаралығын (ГУГБ) Генрих Ягода етәкләй.

Ул ваҡыттағы Ягоданың фекере тураһында һуңғараҡ НКВД-ның Йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы Г. А. Молчанов дәлилләй:{{начало цитаты}} 1934 йылда Ягода бер нисә тапҡыр миңә беҙҙең язалау сәйәсәтебеҙҙә йомшағыраҡ курс алып барыу кәрәклеге тураһында күрһәтә ине. Мәҫәлән, 1934 йылда «Динамо» һыу станцияһында үҙ-ара һөйләшкәнебеҙ иҫемдә ҡалған. Был һөйләшеүҙә Ягода миңә, етәрҙер инде кешеләрҙе атып үлтерергә, тип туранан-тура әйтте.&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 223&lt;/ref&gt;{{конец цитаты}}
Ягоданың ошондай белдереүҙәре репрессияларҙы закон сиктәренә индереүгә ҡарата хакимлыҡ иткән элитаның дөйөм курсы сағылышын күрһәтә. Ул ваҡытта [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]] һәм Каганович та ошондай уҡ фекерҙә булалар&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 222—223&lt;/ref&gt;.

Ягоданың етәкселегендә ГУЛАГ ойошторола һәм холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары селтәре киңәйтелә, тотҡондар кесө менән Беломор-Балтика каналы төҙөлөшө башлана. Әлеге төҙөлөштө яҡтыртыуға [[Максим Горький]] етәкселегендә 36 яҙыусы йәлеп ителә&lt;ref&gt;Беломорско-Балтийский канал имени Сталина: История строительства. — Под редакцией М. Горького, Л. Л. Авербаха, С. Г. Фирина. — М., Государственное издательство «История фабрик и заводов», 1934.&lt;/ref&gt;.

Ягода рәсми рәүештә «тайга һәм Себер социалистик индустрияһының беренсе инициаторы, ойоштороусыһы һәм идеялы етәксеһе» титулын йөрөтә. Ягодаға лагерь төҙөлөштәрен ойоштороу буйынса ҡаҙаныштары өсөн Беломор-Балтика каналының аҙаҡҡы шлюзында махсус һәйкәл — бронза бюст — ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://www.jewish.ru/history/press/2009/12/news994280507.php Взлёт и падение Генриха Ягоды]&lt;/ref&gt;.

[[Сталин]] баҫымы аҫтында С. М. Кировты «үлтереүселәре» өҫтөнән, «Кремль эше» суд процестарын ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә подпольелағы советтарға ҡаршы ойошмалар тураһында эштәрҙе уйлап сығарыуға ҡаршы тора. Тарихсы О. В. Хлевнюк фекеренсә, ысынында әлеге эштәр буйынса тикшереүҙәрҙә Сталин йүнәлешен Ежов үткәрә, ул Ягоданың урынбаҫарҙарының береһе Я. С. Агранов менән эске эштәр халыҡ комиссарына һәм уның тарафдарына ҡаршы заговорға инә&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 263&lt;/ref&gt;.

1935 йылда Ягодаға тәүгеләрҙән булып «Дәүләт именлегенең генераль комиссары» исеме бирелә. 1936 йылдың авгусында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡаршы Беренсе асыҡ Мәскәү процесы үткәрелә. 1936 йылдың 22 августа М. П. Томский үҙенә үҙе ҡул һала. Үлеү алдынан ул Сталинға хат яҙа: {{начало цитаты}}1928 йылдың майында кем мине уң оппозиция юлына этәргәнен белгең килһә, — шәхсән минең ҡатынымдан һора, шул саҡта ғына ул уларҙы исемләп әйтер.{{конец цитаты}}

Томскийҙың ҡатыны менән осрашҡан Ежов (үҙе әйтеүенсә) Томский Ягоданы күҙ уңында тотҡанын асыҡлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 264—265&lt;/ref&gt;.

[[Файл:19360927-newspaper-Perekovka-reforging.jpg|thumb|right|Дмитровлагтың «Перековка» рәсми гәзите Ягоданы НКВД башлығы вазифаһынан бушатыу тураһында хәбәр итә.]]
[[1936 йыл]]дың сентябрендә Ягода эске эштәр наркомы вазифаһынан бушатыла һәм элемтә наркомы итеп тәғәйенләнә. 1936 йылдың 26 сентябрендәге И. В. Сталиндың ҡулхатынан.:{{начало цитаты}}Ягода иптәшкә.
Наркомсвязь бик мөһим эш. Был оборона наркоматы. Һеҙ был Наркоматты аяҡҡа баҫтыра алыуығыҙҙа икеләнмәйем. Наркомсвязь эшенә риза булыуығыҙҙы бик ныҡ үтенәм. Һәйбәт элемтә наркоматһыҙ беҙ үҙебеҙҙе ҡулһыҙ кеүек тоябыҙ. Наркомсвязде хәҙерге хәлдә ҡалдырырға ярамай. Уны ашығыс рәүештә аяҡҡа баҫтырыр кәрәк. {{конец цитаты|источник=И. Сталин}}

[[1937 йыл]]дың ғинуарында элемтә наркомы вазифаһынан да бушатыла, ВКП(б)-нан сығарыла. Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-мартындағы пленумында ҡаты тәнкиткә дусар ителә.

4 апрелдә СССР-ҙың төп гәзиттәре СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумының рәйесе Михаил Калинин ҡултамғаһы менән рәсми белдереү баҫтырыла: «1937 йылдың 3 апрелендәге СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән вазифалы кешеләрҙең енәйәттәре асыҡланыуы сәбәпле …

1. Элемтә халыҡ комиссары вазифаһынан Г. Г. Ягоданы бушатырға.

2. Г. Г. Ягоданың эшен тикшереү органдарына тапшырырға»&lt;ref&gt;[http://old.novayagazeta.ru/data/2007/color15/10.html Новая Газета | Цветной выпуск от 27.04.2007 № 15 (25) | Премьера года: канал Москва—Волга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217202741/http://old.novayagazeta.ru/data/2007/color15/10.html |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

Америка тарихсыһы Ричард Спенс фекеренсә, Ягода ГУЛАГ-тан Канадаға йәшерен ағас ебәреүҙе ойоштора алған, уның табышы Швейцариялағы иҫәбенә йыйылған, әлеге көнгә тиклем алынмаған (2014 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/26532050.html GULAG, Inc. «В тени»]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡулға алыу ===
1937 йылдың 28 мартында НКВД тарафынан ҡулға алына.

Протоколда күрһәтелеүенсә, тентеү ваҡытында Ягоданың йортонда порнографик фильмдар, открыткалар, фотографиялар табылған&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092917/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/xviiconvention_k.shtml |date=2015-09-24 }}, подраздел «Протокол обыска и опись имущества, изъятого на квартирах и даче Г. Г. Ягоды»&lt;/ref&gt;, троцкистик әҙәбиәт һәм башҡалар. Шулай уҡ Зиновьев һәм Каменевты үлтергән ике ялпайған пуля (яҙыуҙар менән). Быларҙың бөтәһен дә үҙенә НКВД-ның яңы наркомы Н. И. Ежов алған була һәм уның үҙен ҡулға алған саҡта табыла. Башта Ягоданы «дәүләткә ҡаршы һәм енәйәт эштәрендә» ғәйепләйҙәр, һуңынан — «Троцкий, [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] һәм [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] менән бәйләнештәрҙә, НКВД-ла троцкист-фашистик заговор төҙөүҙә, Сталинды һәм Ежовты үлтерергә маташыуҙа, дәүләт түңкәрелешен әҙерләүҙә һәм интервенцияла» ғәйепләләнеү өҫтәлә. Ягодаға ҡаршы уның төп арҡалаштары Я. С. Агранов, Л. М. Заковский, С. Г. Фирин, С. Ф. Реденс, Ф. И. Эйхманс, З. Б. Кацнельсон, И. М. Леплевский һәм башҡалар сығыш яһайҙар. 1937 йылдың 28 апрелендәге һорау алыу протоколы&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/30735 Спецсообщение Н. И. Ежова И. В. Сталину с приложением протокола допроса Г. Г. Ягода. 28 апреля 1937 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603231738/http://istmat.info/node/30735 |date=2013-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}
А. Х. Артузовтың Н. И. Ежовҡа яҙған хатында (1937) Ягода сикләнгән, ОГПУ-ла биләгән вазифаларҙың бөтә параметрҙары буйынса лайыҡһыҙ кеше булараҡ баһалана. Холҡо, интеллектуаль көсө, мәҙәнилеге, белеме, марксизм-ленинизмды белеү буйынса Ягода — В. Р. Менжинскийҙың антиподы.
{{конец цитаты|источник=[[Гудзь, Борис Игнатьевич|Б. И. Гудзь]]}}

Уның ҡатыны Ида Авербах прокуратуранан эштән сығарыла һәм 1937 йылдың 9 июнендә «СССР НКВД-һы хөкөм иткән кешенең ғаилә ағзаһы булараҡ» ҡулға алына. Әсәһе һәм ете йәшлек улы менән ул [[Ырымбур]]ға 5 йылға һөргөнгә ебәрелә&lt;ref name=&quot;Виктория&quot;&gt;{{статья|автор=Мухин, Леонид.|заглавие=Виктория Авербах: Мой дед — Генрих Ягода|ссылка=http://liveangarsk.ru/news/20100428/moi-ded-genri|язык=|издание=Живой Ангарск|тип=новостной портал|год=2010-04-28|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;, һуңынан атып үлтерелә.

Суд ҡарары сығарылғанға тиклем төрмә камераһына чекистар тарафынан махсус рәүештә ултыртылған драматург Владимир Киршон һүҙҙәренсә, Ягода Киршондан Горькийҙың килене Надежда Пешкова («Тимоша»), шулай уҡ үҙенең ҡатыны һәм улы тураһында һорашырға маташҡан. Ул әйткән:
{{начало цитаты}}
Мин һеҙҙән (…) Ида, Тимоша, бала, туғандар тураһында һорашырға теләгәйнем… Әгәр мин Иданы күрһәм, уға бер нисә һүҙ улыбыҙ хаҡында әйтһәм, процеста үҙемде икенсе төрлөрәк тотор инем, барыһын да еңелерәк кисерер инем…
{{конец цитаты|источник=[http://istmat.info/node/34358 Сообщение Киршона о поведении Ягоды. 1938 г.]}}

Ягода ҡатыны менән осрашыу ойоштороуҙарына ышанмай&lt;ref&gt;Генрих Ягода. Нарком внутренних дел СССР, Генеральный комиссар государственной безопасности. Сборник документов. — Казань, 1997, стр. 233—235.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zapravdu.ru/content/view/80/51/1/1/|title=Запрещённый Сталин. Часть II // Глава 7. Сталин и Ягода // Сообщение В. М. Киршона о поведении Ягоды в тюрьме|author=[[Киршон, Владимир Михайлович|Киршон, В. М.]]|date=1938|work=|publisher=zapravdu.ru|accessdate=2011-10-28|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/65DdxvDqT|archivedate=2012-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708083457/http://zapravdu.ru/content/view/80/51/1/1 |date=2012-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

«Тимоша» Пешкова — Максим Горькийҙың улы Максим Пешковтың ҡатыны. Ягода һәм уның секретары П. П. Крючков Горькийҙың улын үлтереүҙә (Горькийҙың үҙен дә) ғәйепләнәләр. Ягода үҙен ғәйепле итеп таныуҙы «шәхси уйҙарынан» — Тимошаны яратыуынан — эшләнем тип белдерә.

== Суд процесы ==
[[1938 йыл]]дың мартында Ягода Өсөнсө Мәскәү процесында төп ғәйепләнеүселәр иҫәбендә була. Шпионажда ғәйепләнеүгә ул ошондай яуап бирә:
{{начало цитаты}}
Юҡ, бында мин үҙемде ғәйепле итеп танымайым. Мин шпион булһам, тиҫтәләгән дәүләт үҙҙәренең разведкаларын тарҡатырға тейеш булырҙар ине, тип ышандыра алам.
{{конец цитаты}}

Процеста Ягода ОГПУ рәйесенең урынбаҫары булараҡ заговорҙа ҡатнашыусыларҙы яҡлауында үҙен ғәйепле тип таный. Процеста прокурор А. Я. Вышинский һәм Ягода араһындағы диалогтан:
{{начало цитаты}}
Вышинский: Һәр хәлдә, былар бөтәһе лә һеҙ, хөкөм ителеүсе Ягода, ОГПУ рәйесенең урынбаҫары булған һәм йәшерен төркөмдәр менән көрәш алып барыу һеҙҙең бурыстарға ингән саҡта булған?

Ягода: Әйе.

Вышинский: Тимәк, һеҙ асыҡтан-асыҡ дәүләт хыянатын башҡарҙығыҙ?

Ягода: Әйе.
{{конец цитаты}}

13 марттың таңында суд приговорҙы иғлан итә: хөкөм ителеүсе ғәйепле тип таныла һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн Ягода ярлыҡау һорай:
{{начало цитаты}}
Ватан алдында минең ғәйебем ҙур. Уны бер нисек тә юйып булмай. Ауыр үлергә. Бөтә халыҡ һәм партия алдында тубыҡланып торам һәм … ярлыҡау һорайым.
{{конец цитаты}}

[[Файл:Приговор_Бухарину_1937.JPG|мини|Бухарин-Рыков-Ягода эше буйынса приговор, [[1938 йыл]]дың марты.]]
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты үтенесте кире ҡаға. 1938 йылдың 15 мартында НКВД-ның Лубянка төрмәһендә атып үлтерелә.

2015 йылдың 2 апрелендә Рәсәй Федерацияһының юғары Суды, 1991 йылғы реабилитация тураһындағы Федераль законына һылтанып, Г. Ягоданы аҡлауҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;bbc_3_April_2015&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/04/150402_yagoda_rehabilitation_refusal «Суд не реабилитировал расстрелянного наркома НКВД Ягоду»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2015/04/02/reabilitaciya-site.html Верховный суд отказался реабилитировать основателя ГУЛАГа Ягоду] // Российская газета, 2 апреля 2015.&lt;/ref&gt;.

=== Аҡлауҙан баш тартыу һәм правозащитниктарҙың фекере ===
«Мемориал» йәмғиәте лидеры Арсений Рогинский суд ҡарары менән ризалығын белдерҙе. Уның фекеренсә, ғәҙел хөкөмгә ҡаршы енәйәттәр эшләгән кеше реабилитацияланырға тейеш түгел. Шул уҡ ваҡытта Рогинский Ягодаға уйҙырма ғәйепләнеүҙәр тағылғанын таныуын һәм бойондороҡһоҙ тикшеренеүселәрҙең Ягоданың енәйәт эшен тикшереү мөмкинлеге юҡ, тип белдерҙе:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;Ниндәйҙер сәбәп менән … реабилитацияланмаған кешеләрҙең эштәренә тикшеренеүселәрҙе яҡын ебәрмәйҙәр. Был йәнде көйҙөрә. Һәм беҙгә Юғары Судтың Ягодаға ҡағылышлы ҡарарға объектив баһаны бирергә мөмкинлек бирмәй.&lt;/blockquote&gt;

== Наградалары ==
* [[ Ленин ордены]] (1933)&lt;ref name=&quot;Утро&quot;&gt;[http://www.knowbysight.info/YaYY/00352.asp Ягода]&lt;/ref&gt; — Беломор-Балтика каналы төҙөлөшө менән етәкләкселек иткән өсөн
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1927&lt;ref&gt;в связи с 10-летием ВЧК-ГПУ-ОГПУ [http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm]&lt;/ref&gt;)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1930)
* РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1932)
* «ВЧК—ГПУ (V)-ның Почетлы хеҙмәткәре» (1922), «ВЧК—ГПУ (XV) Почетлы хеҙмәткәре» (1932), «РКМ-дың Почетлы хеҙмәткәре» (1933) билдәләре.
* Г. Г. Ягоданың исемен Рыбинск машиналар төҙөү заводы йөрөткән.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Ида Авербах (Л. Авербахтың һеңлеһе), репрессияланған. Улы — Генрих (Гарик), ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң әсәһенең фамилияһын алған, 2003 йылда вафат булған. Өс балаһы була — 1-се никахынан Виктор һәм Виктория һәм 2-се никахынан — Станислав&lt;ref&gt;[http://liveangarsk.ru/news/20100428/moi-ded-genri Мой дед — Генрих Ягода | Новости | Живой Ангарск | LiveAngarsk.ru]&lt;/ref&gt;.

== Документаль фильмдар ==
* Тайны века. Генрих Ягода: Падение маршала Лубянки
* Особая папка. Хозяин Лубянки: Генрих Ягода
* Исторические хроники с Николаем Сванидзе, 34-я серия. «1933 год — Генрих Ягода»

== Кинематографта һәм телеэкранда ==
* Даниэль Окко («Миссия в Москву», США, 1943)
* Эрланд Эрландсен («Падение Тухачевского» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ, 1968)
* Георгий Склянский в фильмах («Враг народа — Бухарин», 1990; «Троцкий», Россия, 1993)
* Колин Дживонс («Сталин», США — Венгрия — Россия, 1992)
* («Дети Арбата», телесериал, Россия, 2004)
* Дмитрий Поднозов («Торгсин», телесериал, Россия, 2017)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm Ягода Г. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825060720/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb566.htm |date=2012-08-25 }} // {{Китап|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ссылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|isbn=5-7870-0032-3|тираж=3000}}
* {{Китап|автор= Дональд Рейфилд |часть=Гл. 5. Восхождение Ягоды; Гл. 6. Расправа со старой гвардией|заглавие=Сталин и его подручные|издание=авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство= Новое литературное обозрение|год=2008|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8}}
* См. Чекист № 3. В книге Н. Г. Сысоева «Жандармы и чекисты: От Бенкендорфа до Ягоды». — М.: Вече, 2002. — 384 с., (Особый архив).

== Һылтанмалар ==
* [http://foto-history.livejournal.com/1969097.html Протокол обыска и опись имущества, изъятого на квартирах и даче Г. Г. Ягоды 8 апреля 1937.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128161251/http://foto-history.livejournal.com/1969097.html |date=2017-11-28 }}
* [http://perpetrator2004.narod.ru/Yagoda_Links.htm Подборка документов, касающихся ареста Г. Г. Ягоды и последующего расследования]

[[Категория:Аҡланмағандар]]
[[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:19 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1891 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>3jv35y1w0o5sh2i5d5bca12a9v9e8a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эссен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145038</id>
    <revision>
      <id>1295112</id>
      <parentid>1251629</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T00:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14951" sha1="6w3y601zyhba22aozbbi3n0p69new25" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эссен''' (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Essen&lt;/span&gt; {{Ipa|[ˈɛsən]}}) — [[Германия]]ның  көнбайышында [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия]] ерендәге ҡала. Ҡала  Рур өлкәһе һәм Рейн-Рур  төбәктәренең үҙәгендә урынлашҡан.   [[:ru:Кёльн|Кёльн]], Дюссельдорф һәм Дортмундтан һуң ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡала һәм мөһим иҡтисади үҙәктәрҙең береһе. Дюссельдорф административ округы составында 570 мең халҡы менән  бойондороҡһоҙ ҡала булып,  Эссен [[Германия|ГФР]]-ҙың эре ҡалалары исемлегендә туғыҙынсы урынды биләй. Эссен эре  сәнәғәт концерны  үҙәге булараҡ билдәле, ә [[1972 йыл]]дан, ҡалала  күп профилле университет ойошторолғас, ул илдә Юғары мәктәптең мөһим үҙәге лә булып  тора. [[2003 йыл]]да Эссен университетын Дуйсбург университеты менән берләштергәс, студенттар һаны буйынса был уҡыу йорто Германия университеттары араһында туғыҙынсы урынды биләй. [[1958 йыл]]дан Эссен шулай уҡ католик епархия үҙәге.

845 йылда Рур йылғаһы буйында ҡатын-ҡыҙҙар штифты (затлы сығышлы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ярым монастырь) кеүек барлыҡҡа килеп, Эссен беҙҙең  ваҡытта «Рейн ерҙәренең  край союзы» (Ландшафтсфербанд Райнланд, Landschaftsverband Rheinland) һәм  «Рур төбәге союзы» (Регионалфербанд Рур, Regionalverband Ruhr) ағзаһы булып тора.  «Рур 2010 — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы»  проекты сиктәрендә  Эссен  был проектта бөтә Рур төбәген күрһәтеп, «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» тип һайлана.

Яҡынса 800 йылда Изге Людгер хәҙерге заман ҡалаһы сиктәрендә ирҙәр монастыры Верденға нигеҙ һала, ул иртә христиан яҙыуының мөһим үҙәге була.

== Географияһы ==
Күрше ҡалалар (көнсығыштантан сәғәт уғы буйынса):

* Бохум
* Хаттинген ( Эннепеталь-Рур округы)
* Фельберт (Меттманн округы)
* Хайлигенхаус (Меттманн округы)
* Рурҙағы Мюльхайм
* Оберхаузен
* Боттроп
* Гладбек (Реклингхаузен округы)
* Гельзенкирхен

== Халҡы ==
Ҡала халҡының һаны  [[2011 йыл]]дың [[31 декабрь|31 декабрендәге]]  мәғлүмәттәр буйынса  ( [[2011 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып,)  565 900 кеше тәшкил итә (шул уҡ датаға ҡарата элегерәк   573 468 кеше була)&lt;ref name=&quot;послеПереписи&quot;&gt;&lt;div&gt;[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html Statistisches Bundesamt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403043052/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html |date=2016-04-03 }}: [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile am in Grundlage des 2011 Gemeinden damarukam Zensus und Zählungen früherer nach Bevölkerung 31.12.2011 Deutschland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |date=2016-03-09 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.  [[2000 йыл]]дың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 595 243 кеше йәшәгән, [[1990 йыл]]ға — 626 973 кеше, [[1970 йыл]]ға — 696 419 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Германияның федераль ере ҡала һәм ауыл торама пункты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} мәғлүмәттәре буйынса [http://pop-stat.mashke.org/links.htm рәсми сығанаҡтар ГФР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}{{ref-de}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
800 йылда Верден аббатлығына нигеҙ һалына,  унан Эссен тарихы башлана. Артабан рур бассейны ҡалаларын, шул иҫәптән  Эссенды берләштереү башлана.

== Климаты ==
Эссенда уртаса йомшаҡ климат.
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Эссена
|Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/d/DL10410.php World Climate]
| Янв_ср=1.9          | Янв_ср_осад=81
| Фев_ср=2.5          | Фев_ср_осад=57
| Мар_ср=5.1          | Мар_ср_осад=75
| Апр_ср=8.5          | Апр_ср_осад=68
| Май_ср=12.9         | Май_ср_осад=73
| Июн_ср=15.7         | Июн_ср_осад=97
| Июл_ср=17.4         | Июл_ср_осад=89
| Авг_ср=17.2         | Авг_ср_осад=77
| Сен_ср=14.4         | Сен_ср_осад=73
| Окт_ср=10.7         | Окт_ср_осад=70
| Ноя_ср=5.7          | Ноя_ср_осад=83
| Дек_ср=2.9          | Дек_ср_осад=90
| Год_ср=9.6          | Год_ср_осад=933
| Янв_ср_мин=-0.3     | Янв_ср_макс=3.9
| Фев_ср_мин=0.0      | Фев_ср_макс=5.1
| Мар_ср_мин=2.2      | Мар_ср_макс=8.3
| Апр_ср_мин=4.8      | Апр_ср_макс=12.4
| Май_ср_мин=8.7      | Май_ср_макс=17.1
| Июн_ср_мин=11.5     | Июн_ср_макс=20.0
| Июл_ср_мин=13.2     | Июл_ср_макс=21.6
| Авг_ср_мин=13.3     | Авг_ср_макс=21.6
| Сен_ср_мин=11.1     | Сен_ср_макс=18.4
| Окт_ср_мин=7.9      | Окт_ср_макс=14.0
| Ноя_ср_мин=3.5      | Ноя_ср_макс=8.1
| Дек_ср_мин=0.9      | Дек_ср_макс=4.9
| Год_ср_мин=6.4      | Год_ср_макс=13.0
| Янв_а_макс=      | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=      | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=      | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=      | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=      | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=      | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=      | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=      | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=      | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=      | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=      | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=      | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=      | Год_а_мин=
|}}
&lt;/div&gt;

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Essen_Stadtteile_und_Stadtbezirke.svg|справа|мини|341x341пкс|Эссен районының административ картаһы]]
Эссен ҡала округтарына  (''stadtbezirk''), ҡала округтары ҡала кварталдарына бүленә (''stadtteil'').

* '''Штадтмитт округы I/Фриллендорф/Хуттроп'''
** 01 Штадткерн
** 02 [[:de:Essen-Ostviertel|Остфиртель]]
** 03 [[:de:Essen-Nordviertel|Нордфиртель]]
** 04 [[:de:Essen-Westviertel|Вестфиртель]]
** 05 Зюдфиртель
** 06 [[:de:Essen-Südostviertel|Зюдостфиртель]]
** 11 [[:de:Essen-Huttrop|Хуттроп]]
** 36 [[:de:Essen-Frillendorf|Фриллендорф]]
* '''Рюттеншайд округы II/Бергерхаузен/Реллингхаузен/Штадтвальд'''
** 10 [[:de:Essen-Rüttenscheid|Рюттеншайд]]
** 12 Реллингхаузен
** 13 [[:de:Essen-Bergerhausen|Бергерхаузен]]
** 14 [[:de:Essen-Stadtwald|Штадтвальд]]
* '''Эссен-Вест округы iii'''
** 07 [[:de:Essen-Altendorf|Альтендорф]]
** 08 [[:de:Essen-Frohnhausen|Фронхаузен]]
** 09 [[:de:Essen-Holsterhausen|Хольстерхаузен]]
** 15 [[:de:Essen-Fulerum|Фулерум]]
** 28 [[:de:Essen-Haarzopf|Хаарцопф]]
** 41 [[:de:Essen-Margarethenhöhe|Маргаретхенхеэ]]
* '''Борбек округы IV'''
** 16 [[:de:Essen-Schönebeck|Шенебек]]
** 17 Бединграде
** 18 Фринтроп
** 19 [[:de:Essen-Dellwig|Деллвиг]]
** 20 [[:de:Essen-Gerschede|Гершед]]
** 21 Борбек
** 22 [[:de:Essen-Bochold|Бохольд]]
** 23 [[:de:Essen-Bergeborbeck|Бергеборбек]]
* '''Альтенэссен округы V/. Карнап/Фогельхайм'''
** 24 [[:de:Essen-Altenessen|Альтенэссен-Норд]]
** 25 [[:de:Essen-Altenessen|Альтенэссен-Зюд]]
** 40 [[:de:Essen-Karnap|. Карнап]]
** 50 [[:de:Essen-Vogelheim|Фогельхайм]]
* '''Катернберг округы vi /Шоннебек/Штоппенберг'''
** 37 [[:de:Essen-Schonnebeck|Шоннебек]]
** 38 [[:de:Essen-Stoppenberg|Штоппенберг]]
** 39 [[:de:Essen-Katernberg|Катернберг]]
* '''Штеель округы VII /Крайы'''
** 34 [[:de:Essen-Steele|Штееле]]
** 35 Край
** 45 [[:de:Essen-Freisenbruch|Фрайзенбрух]]
** 46 [[:de:Essen-Horst|Хорст]]
** 47 [[:de:Essen-Leithe|Лайте]]
* '''Эссен-Рурхалбинзель округы VIII'''  
** 31 Хайзинген
** 32 [[:de:Essen-Kupferdreh|Купфердрее]]
** 33 [[:de:Essen-Byfang|Бифанг]]
** 43 [[:de:Essen-Überruhr|Юберрур-Хинзель]]
** 44 [[:de:Essen-Überruhr|Юберрур-Хольтхаузен]]
** 48 [[:de:Essen-Burgaltendorf|Бургальтендорф]]
* '''Верден округы IX/Кеттвиг/Бреденай'''
** 26 Бреденай
** 27 [[:de:Essen-Schuir|Шуир]]
** 29 Верден
** 30 [[:de:Essen-Heidhausen|Хайдхаузен]]
** 42 [[:de:Essen-Fischlaken|Фишлакен]]
** 49 Кеттвиг

=== Элекке шахталар ===

* Зильбербанк.
* Цольферайн.

Эссен ҡалаһында иң эре газ-транспорт һәм газ һатыу   [[:ru:E.ON Ruhrgas|E.ON Ruhrgas]]  компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан.

Messe Essen күргәҙмә комплексында йыл һайын  донъялағы иң ҙур өҫтәл уйындары күргәҙмәһе — Spieltage Internationale үткәрелә.

== Транспорты ==
Эссен ҡалаһында  Deutsche Bundesbahn тимер юл дирекцияларының береһе урынлашҡан&lt;ref name=&quot;ge323&quot;&gt;&lt;div&gt;Тимер юл транспорты. Энциклопедия.: Ҙур Рәсәй энциклопедияһы м., 1995 88-89 стр.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Классификацияның немец  системаһы буйынса Эссен  тимер юлы вокзалы беренсе [[:de: Bahnhofskategorie|категориялы]] вокзал була, был уны  илдең 20 төп вокзалы иҫәбенә  индерә.

Ҡалала метрограмдың өс линияһы эшләй. 
Эссендә Европаның иң ҙур автомобиль баҙары урынлашҡан.

== Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындары ==
2010 йылда, венгр Пече һәм төрөк  [[Истанбул]]ы менән Эссен   Европаның мәҙәни баш ҡалаһы була.

Ҡалала Фолькванг художество музейы урынлашҡан &lt;gallery&gt;
NRW, Essen, Schloss Schellenberg.jpg|Реллингхаузенда Шелленберг һарайы 
NRW, Essen - Neue Isenburg 01.jpg|Ной Изенбург һарайы емереклектәре 
W, Essen - Schloss Baldeney 02.jpg|Бальденай һарайы
NRW, Essen-Bredeney, Villa Hugel.jpg|Хюгель виллаһы.
E-Heisingen 10 - Haus Heisingen.jpg|Хайзинген усадьбаһы
NRW, Essen, Stadtkern - Essener Munster.jpg|Эссен соборы
NRW, Essen-Kettwig.jpg|[[Фахверк|Кеттвигта фахверк йорттары 
NRW, Essen - Zeche Zollverein 04.jpg|Цольферайн шахтаһы
NRW, Essen, Stadtkern - Rathaus.jpg|Эссен ратушаһы
&lt;/gallery&gt;

== Туғандаш ҡалалары ==
Эссен ҡалаһы менән туғанлашҡан ҡалалар:&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://web.archive.org/web/20070930155313/http://www.essen.de/deutsch/leben/stelltsichvor/partnerstaedte.asp Essens Partnerstädte]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

* {{Флаг|Великобритания}} Сандерленд, [[Бөйөк Британия]] (1949)
* {{Флаг|Финляндия}} Тампере, [[Финляндия]] (1960)
* {{Флаг|Франция}} [[Гренобль]], [[Франция]] (1974)
* {{Флаг|Россия}} [[Түбәнге Новгород]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1991)
* {{Флаг|Израиль}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]] (1991)

Ҡара {{категорию|Родившиеся в Эссене}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Эссен, город}}

== Һылтанмалар ==

* [https://www.essen.de/aktuell/portalaktuell.de.html Эссен ҡалаһында рәсми сайтында]{{ref-de}}

[[Категория:Ганза]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Германия ҡалалары]]
[[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]]</text>
      <sha1>6w3y601zyhba22aozbbi3n0p69new25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп мәҙәни үҙәге (Одесса)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147928</id>
    <revision>
      <id>1295173</id>
      <parentid>1068436</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="kmtk0dsb2i2kwrmku2wxm5dk0geouua" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәрәп мәҙәни үҙәге''' —  [[Одесса]] ҡалаһындағы мәсет, [[Украина]].  

Ҡаланың баш архитекторы Борис Бровин, мәҙәни мираҫ ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса ҡала идаралығы начальнигы В. Мещеряков, Одесса төҙөлөш һәм архитектура дәүләт академияһының деканы В. Уренев фекере буйынса Ғәрәп мәҙәни үҙәге һуңғы йылдарҙағы  иң уңышлы архитектура ижады булып тора&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/news/14138732.html Здания Одессы, которые через полвека могут стать памятниками архитектуры | Новости Одессы | Известные архитекторы города помогли нам составить ТОП-5 новостроев, которые претен …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101104163737/http://www.segodnya.ua/news/14138732.html |date=2010-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.religion.in.ua/news/ukrainian_news/6043-arabskij-kulturnyj-centr-vozglavil-top-5-zdanij-odessy-kotorye-cherez-polveka-mogut-stat-pamyatnikami-arxitektury.html Арабский культурный центр возглавил топ-5 зданий Одессы, которые через полвека могут стать памятниками архитектуры » Релігія в Україні. Вера и религия. Философия и религ …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
'''Ғәрәп мәҙәни үҙәге''' — [[Сүриә]] сығышлы эшҡыуар Аднан Киван   аҡсаһына төҙөлгән. Мәсеттең проектын Архпроект МДМ архитектура-реставрация бюроһы эшләй. Проекттың баш архитекторы  — Голодонюк  Юрий Васильевич. Интерьерҙы һәм фасадтарҙы реконструкциялау  буйынса  М. Г. Повстанюк,  ә  төп архитектор Д.М. Повстанюк була. 

==Тасуирламаһы==  

Бинаның аҡ фасадына  күп семәрле биҙәктәр һалынған. Ҡыйығында йәшел төҫкә буялған бик ҙур көмбәҙ күтәрелә. Бинаны арка формаһында тәҙрәләр биҙәй.  

Күп төрлө архитектура элементтары [[мәсет]]кә еңеллек һәм яҡтылыҡ бирә. Ҙур залдарының иҙәндәрендә матур балаҫтар түшәлгән, түшәмдә ҡупшы гәлсәр люстра эленеп тора. Мәрмәр баҫҡыстар һәм ҙур витражлы тәҙрәләр бинаның бай интеьеры менән тап килә.

== Галереяһы ==
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-10.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-2.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-6.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-9.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-14.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-16.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20120425162036/http://www.odessatourism.in.ua/ru/kulturasobtiya/kulturnecentr/arabskiykulturnycentr/default.aspx?full=1 Арабский культурный центр на Официальном туристическом портале города Одессы]
* [http://archproject-mdm.ru/projects/by-type/cult/93-arab-cultural-center Архитекторы о центре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425162038/http://archproject-mdm.ru/projects/by-type/cult/93-arab-cultural-center |date=2012-04-25 }}
* [http://www.religion.in.ua/news/ukrainian_news/6043-arabskij-kulturnyj-centr-vozglavil-top-5-zdanij-odessy-kotorye-cherez-polveka-mogut-stat-pamyatnikami-arxitektury.html Религия в Украине]

[[Категория:Украинаның ислам мәҙәниәте үҙәктәре]]
[[Категория:Одессаның ғибәҙәт ҡоролмалары]]
[[Категория:Украина мәсеттәре]]</text>
      <sha1>kmtk0dsb2i2kwrmku2wxm5dk0geouua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрмала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151042</id>
    <revision>
      <id>1295114</id>
      <parentid>1192526</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T02:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24843" sha1="s0d7c2jfnk6kkrskrh6v36u8rwmn6s5" xml:space="preserve">{{другие значения}}
{{НП
 |статус                  = Город
 |русское название        = Юрмала
 |оригинальное название   = {{lang-lv|Jūrmala}}
 |подчинение              = город республиканского подчинения
 |страна                  = Латвия
 |герб                    = Coat of Arms of Jūrmala.svg
 |флаг                    = Flag of Jurmala.svg{{!}}border
 |описание герба          = Герб Юрмалы
 |описание флага          = Флаг Юрмалы
 |ширина герба            = 80
 |ширина флага            = 190
  |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 58 |lat_sec = 20
  |lon_dir = E |lon_deg = 23 |lon_min = 47 |lon_sec = 49
  |CoordAddon              = type:city(56060)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Регионы Латвии{{!}}Регион
 |регион                  = Видземе
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Гатис Трукснис&lt;ref&gt;[https://www.jurmala.lv/lv/pasvaldiba/deputati/50939-gatis-truksnis-domes-priekssedetajs Gatis Truksnis - domes priekšsēdētājs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919160213/https://jurmala.lv/lv/pasvaldiba/deputati/50939-gatis-truksnis-domes-priekssedetajs |date=2020-09-19 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |дата основания          = 1785
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 1920
 |площадь                 = 100
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = {{спад}}49 646&lt;ref name=&quot;постнас&quot;/&gt;
  |год переписи           = 2015
  |плотность              = {{#expr: 49646 / 100 round 1}}
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+371) 67
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = LV-2008, LV-2010, LV-2011, LV-2015, LV-2016&lt;ref&gt;[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] — апрель 2011{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = код ATVK
 |цифровой идентификатор  = 0130000&lt;ref&gt;[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраля 2011{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |сайт                    = http://www.jurmala.lv
 |add1n                   = [[Девиз]]
 |add1                    = Город на волне!&lt;ref&gt;[http://www.jpd.gov.lv/docs/d05/s/d05s001_m.htm Par Jūrmalas pilsētas simboliku&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304172513/http://jpd.gov.lv/docs/d05/s/d05s001_m.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |карта страны=0
 |карта региона=0
 |карта района=0
 |add3n                    = {{+ПозКарты
 |Порядок=ББ
 |Инфобокс=да
 |Позиционная карта = Латвия
 |Размер карты = 310
 |Рамка 1 = 0
 |Вид карты = Jurmala in Latvia.svg
 |Позиционная карта 2 = Латвия
 |Вид карты 2 = Jūrmala (location map).png
 |Размер карты 2 = 310
 |Рамка 2 = 0
}}
 |add3                     = &lt;!--Не заполнять--&gt;
}}
'''Юрмала''' (латыш&lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[Медиа:Lv-Jūrmala.ogg|Jūrmala]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; — рус. һүҙмә-һүҙ «''взморье''») —   [[Латвия]]лағы ҡала,   Рига ҡултығында иң ҙур курорт. Халҡы — 50 мең кеше самаһы. Юрмала үҙәгенән  [[Рига]] үҙәгенә тиклем — 25 км.

Заманса ҡала курорт ҡасабалары теҙмәһенән (тарихи — балыҡсылар ҡасабаһынан)  барлыҡҡа килә, улар ваҡыт үтеү менән берләшә. Риганың  диңгеҙ буйы территорияһын биләй, уның оҙонлоғо 32 км һәм  киңлеге 3 км булып Рига ҡултығы һәм Лиелупе араһында һуҙылған.

== Тарихы ==
Һыу инеү өсөн беренсе урындар Дуббельнела ойошторола   (хәҙер Дубулты, хәҙерге ҡаланың административ үҙәге). Юрмаланың икенсе иҫке өлөшө  —был элекке Шлок (Слока),  1785 йылда ҙур ауыл  статусын алған, ә [[1878 йыл]]да үҙаллы  ҡала була. Кеммерн (хәҙерге Кемери) [[1838 йыл]]да  унда ләм һәм минераль сығанаҡтар асылғандан һуң [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт курорты була.

[[XIX быуат]]та Дуббельндан һуң хәҙерге Юрмала территорияһындағы башҡа балыҡсылар ҡасабаһы курорт булып китә. Уларҙың элекке  немец атамалары хәҙергеләренән айырыла. Лиелупе Буллен тип атала, Булдури — Бильдеринггоф, Дзинтари  1907 йылдан  — Эдинбург-II (ЭдинбургI -1907 йылдан  һуңыраҡ Дзинтари менән берләшкән Авоти ҡасабаһы,  был станция [[1964 йыл]]ға тиклем була), Майори — Майоренгоф,  Дубулта — Дуббельн -I, Яундубулты — Дуббельн - II,  Пумпури  1914 йылдан  алып — Карлсбад-I, Меллужи 1914 йылдан алып — Карлсбад-II, Асари — Ассерн-I (1927—1938 йылдарҙа. — Асари-I). 1927 йылда Асари-II станцияһы асыла (1938 йылдан Вайвари), Слока Шлок исемен, ә Кемери  — Кеммерн исемен йөрөтә.

Курорттар булған осорҙа Рига менән бәйләнеш тик аттарҙа башҡарылған. Риганан Лиелупеға даими паром һыҙығы  1833 йылда, ә Рига-Дубулты тимер юл линияһы [[1843 йыл]]да асыла. Был 1848 йылда  Дзинтари, Майори, Меллужи һәм Асарила  һыу инеү өсөн яңы урындар асыуға  мөмкинлек бирә. Улар 1877 йылда Рига-Тукум тимер юлы һәм 1905 йылда Риганан шоссе юлы асылыу менән тағы ла бөтәһе өсөн дә мөмкин була&lt;ref&gt;''Apinis K.'' Latvijas pilsētu vēsture. — Rīgā, 1931. — 50.lpp&lt;/ref&gt;.

Латвия хөкүмәте [[1920 йыл]]дың 2 мартында курорт ҡасабаларын ''Рига Диңгеҙ буйы'' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Rīgas Jūrmala&lt;/span&gt;) ҡалаһына берләштерә. [[1946 йыл]]дың башында Юрмала Рига ҡалаһына айырым район булараҡ индерелә, уға  1949 йылда Приедайна ҡушыла. Ләкин [[1959 йыл]]дың 11 ноябрендә Латвия ССР-ының Юғары советы айырым Юрмала ҡалаһын  төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, уға Риганың Юрмала районы, шулай уҡ Слока һәм Кемери инә.

[[2000 йыл]]дарҙа Юрмалала күп кенә   хәлле рәсәйҙәрҙең үҙ дачалары була: «Был бөтөн бер колония, ысынында,  эмиграцияның өсөнсө тулҡыны. Бында тормош өсөн уңайлы һәм тыныс урын эҙләгән  урта хәлле  эшҡыуарҙар һәм бай кешеләр урынлаша&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26135.4/3025472/ Дачи в Юрмале у россиян могут отнять в счет «оккупации»]&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
{{Ҡала климаты
|Город_род = Юрмала
|Источник  = [http://www.svali.ru/catalog/49/26423/index.htm Туристический портал]
| Янв_ср=           | Янв_ср_осад=33
| Фев_ср=           | Фев_ср_осад=25
| Мар_ср=           | Мар_ср_осад=31
| Апр_ср=           | Апр_ср_осад=39
| Май_ср=           | Май_ср_осад=43
| Июн_ср=           | Июн_ср_осад=61
| Июл_ср=           | Июл_ср_осад=79
| Авг_ср=           | Авг_ср_осад=79
| Сен_ср=           | Сен_ср_осад=76
| Окт_ср=           | Окт_ср_осад=60
| Ноя_ср=           | Ноя_ср_осад=61
| Дек_ср=           | Дек_ср_осад=49
| Год_ср=           | Год_ср_осад=636
| Янв_ср_мин=-8     | Янв_ср_макс=-2
| Фев_ср_мин=-7     | Фев_ср_макс=-2
| Мар_ср_мин=-4     | Мар_ср_макс=3
| Апр_ср_мин=1      | Апр_ср_макс=10
| Май_ср_мин=6      | Май_ср_макс=17
| Июн_ср_мин=11     | Июн_ср_макс=21
| Июл_ср_мин=13     | Июл_ср_макс=23
| Авг_ср_мин=12     | Авг_ср_макс=21
| Сен_ср_мин=8      | Сен_ср_макс=16
| Окт_ср_мин=4      | Окт_ср_макс=11
| Ноя_ср_мин=0      | Ноя_ср_макс=4
| Дек_ср_мин=-5     | Дек_ср_макс=0
| Год_ср_мин=3      | Год_ср_макс=10
| Янв_а_макс=10.9       | Янв_а_мин=-39.3
| Фев_а_макс=9.6       | Фев_а_мин=-37
| Мар_а_макс=16.8       | Мар_а_мин=-27.6
| Апр_а_макс=29.0       | Апр_а_мин=3.8
| Май_а_макс=32.8       | Май_а_мин=3.4
| Июн_а_макс=36.8       | Июн_а_мин=8.3
| Июл_а_макс=37.2       | Июл_а_мин=9.5
| Авг_а_макс=37.2       | Авг_а_мин=6.7
| Сен_а_макс=28.4       | Сен_а_мин=2.7
| Окт_а_макс=21.0       | Окт_а_мин=-3.8
| Ноя_а_макс=12.2       | Ноя_а_мин=-29
| Дек_а_макс=11.6       | Дек_а_мин=-31.9
| Год_а_макс=37.2       | Год_а_мин=-39.3
| Янв_вода=0
| Фев_вода=0
| Мар_вода=1
| Апр_вода=5
| Май_вода=11
| Июн_вода=17
| Июл_вода=21
| Авг_вода=23
| Сен_вода=19
| Окт_вода=15
| Ноя_вода=10
| Дек_вода=5
| Год_вода=11
|}}

== Халҡы ==
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса,  ҡала халҡы   һаны  49 646 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;постнас&quot;&gt;[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года] // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālā statistikas pārvalde (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}&lt;/ref&gt; йәки халыҡ регистры мәғлүмәттәре буйынса 57 671 кеше йәшәй (граждандар һәм миграция эштәре буйынса идаралыҡ, Эске эштәр министрлығы)&lt;ref name=&quot;числнас2015&quot;&gt;[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Юрмала халҡы тәбиғи сәбәптәр менән кәмей.

=== Этник составы ===
1989  һәм 2011 йылға ҡарата  халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡаланың милли составы&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 Сайт Центрального статистического управления]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Постоянное население по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по национальности на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv}} [http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 Англоязычная версия]{{проверено|23|11|2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Этно2011&quot;&gt;[http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/predef_tables_ts2011_fin2_lv.xlsx T 2.1 Постоянное население статистических регионов, городов и краёв Латвии по национальности по состоянию на 1 марта 2011 года (TSG11-061)] (Gatavas 2011.gada tautas skaitīšanas rezultātu tabulas) // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-datubaze-33609.html Перепись населения Латвии 2011 года — База данных] (2011.gada tautas skaitīšana — Datubāze)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Латгал2011&quot;&gt;[http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/predef_tables_ts2011_fin2_lv.xlsx T 2.3 Постоянное население статистических регионов, городов и краёв Латвии по повседневному использованию латгальского языка по состоянию на 1 марта 2011 года (TSG11-08)] (Gatavas 2011.gada tautas skaitīšanas rezultātu tabulas) // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-datubaze-33609.html Перепись населения Латвии 2011 года — База данных] (2011.gada tautas skaitīšana — Datubāze)&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard sortable&quot;								
!милләте
!кеше &lt;br /&gt;(1989)
!%
!кеше &lt;br /&gt;(2011)
!%
|-								
|барыһы
| align=&quot;right&quot; |600 60
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
| align=&quot;right&quot; |840 50
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|-								
|латыштар
| align=&quot;right&quot; |379 23
| align=&quot;right&quot; |38,58 %
| align=&quot;right&quot; |27 087
| align=&quot;right&quot; |53,28 %
|-								
|шул иҫәптән латгалец&lt;ref&gt;по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |1168
| align=&quot;right&quot; |2,30 %
|-								
|[[урыҫтар]]
| align=&quot;right&quot; |503 25
| align=&quot;right&quot; |42,08 %
| align=&quot;right&quot; |474 17
| align=&quot;right&quot; |34,37 %
|-								
|[[белорустар]]
| align=&quot;right&quot; |2955
| align=&quot;right&quot; |4,88 %
| align=&quot;right&quot; |1781
| align=&quot;right&quot; |3,50 %
|-								
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |2069
| align=&quot;right&quot; |3,41 %-ҡа
| align=&quot;right&quot; |1176
| align=&quot;right&quot; |2,31 %
|-								
|поляктар
| align=&quot;right&quot; |905
| align=&quot;right&quot; |1,49 процент
| align=&quot;right&quot; |785
| align=&quot;right&quot; |1,54 %
|-								
|литвалар
| align=&quot;right&quot; |541
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
| align=&quot;right&quot; |453
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
|-								
|[[йәһүдтәр]]
| align=&quot;right&quot; |544
| align=&quot;right&quot; |0,90 %
| align=&quot;right&quot; |422
| align=&quot;right&quot; |0,83 %
|-								
|сиғандар
| align=&quot;right&quot; |300
| align=&quot;right&quot; |0,50 %
| align=&quot;right&quot; |358
| align=&quot;right&quot; |0,70 %
|-								
|башҡалар
| align=&quot;right&quot; |4404
| align=&quot;right&quot; |7,27 %
| align=&quot;right&quot; |1304
| align=&quot;right&quot; |2,56 процент
|}

== Транспорт ==
Юрмала аша электрлаштырылған   Торнякалнс —  Тукумс II тимер юлы һыҙығы үтә. Был һыҙыҡтағы 14 станция Юрмала ҡалаһында урынлашҡан; асылда, электропоезд Юрмалала даими ҡала эсе транспорты булып тора.  Приедайненан Кемериға тиклем билет хаҡы  1,40 евро тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.pv.lv/ru/bileti/?from=Priedaine&amp;stop_from=&amp;to=%C4%B6emeri&amp;stop_to= AS «Pasažieru vilciens»]&lt;/ref&gt;.  Станция һәм платформалар:{{columns-list|3|* [[Приедайне (станция)|Приедайне]] (станция)
* [[Лиелупе (платформа)|Лиелупе]] (платформа)
* [[Булдури (платформа)|Булдури]] (платформа)
* [[Дзинтари (платформа)|Дзинтари]] (платформа)
* [[Майори (платформа)|Майори]] (платформа)
* [[Дубулты (станция)|Дубулты]] (станция)
* [[Яундубулты (платформа)|Яундубулты]] (платформа)
* [[Пумпури (платформа)|Пумпури]] (платформа)
* [[Меллужи (платформа)|Меллужи]] (платформа)
* [[Асари (платформа)|Асари]] (платформа)
* [[Вайвари (платформа)|Вайвари]] (платформа)
* [[Слока (станция)|Слока]] (станция)
* [[Кудра (платформа)|Кудра]] (платформа)
* [[Кемери (станция)|Кемери]] (станция)}}Юрмала буйлап даими автобустар һәм маршрут таксиҙары йөрөй.

== Иҫтәлекле урындары ==
== Галерея ==
&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;200px&quot;&gt;
Jurmala juli 2005.jpg|Пляж
1967 CPA 3564.jpg|Почта маркаһы, 1967
Skolas iela.JPG|
Jūrmala 2.jpg|
&lt;/gallery&gt;

* Латвия президентының ике  резиденцияһының  береһе 
* Брежнев дачаһы (Дәүләт дачаһы № 2) — музей&lt;ref&gt;[http://www.sovietparty.lv/?id=3 «Soviet Party»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509162733/http://www.sovietparty.lv/?id=3 |date=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;
* Райнис һәм уның ҡатыны шағирә  Аспазияның дача-музейы

== Туризм һәм фестивалдәр ==
«Дзинтари» концерт залында  совет осоронан музыка һәм юмор  фестивалдәре үтә, улар башлыса рус телле тамашасыларға  юҫыҡланған.

Мәҫәлән,  1986—1993 йылдарҙа Юрмалала   Бөтә союз йәш башҡарыусылар конкурсы үткәрелгән, СССР тарҡалғандан һуң Ялтаға күсерелә. 2002 йылда уға алмашҡа Игорь Крутой етәкселеге аҫтында  «Яңы тулҡын» конкурсы килә.  2000 йылдарҙа бында  Comedy Club Рәсәй телевизион юмористик шоуҙың «Юғары юмор аҙналығы», КВН музыкаль фестивале,   «Аншлаг» сығыштары һәм башҡа  концерттар,  фестивалдәр үтә.

2015 йылдан Украиналағы агрессия һәм ҡайһы бер Рәсәй башҡарыусыларына Юрмалаға инеү тыйылғандан һуң Латвия  тарафынан  санкциялар индереү менән бәйле, күп рус телле фестивалдәр Юрмаланан [[Рәсәй]]гә күсерелә&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/culture/417390 Фестиваль «Новая волна» переедет из Юрмалы в Сочи. Интерфакс 12.01.2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/417588 КВН и «Юрмалина» отказались от выступлений в Юрмале. Интерфакс 13.01.2015]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==

* См. Категория:Персоналии:Юрмала

== Туғанлашҡан ҡалалар&lt;ref&gt;[http://www.jurmala.lv/lv/pilseta/starptautiska_sadarbiba/sadraudzibas_pilsetas Города-побратимы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220094222/http://www.jurmala.lv/lv/pilseta/starptautiska_sadarbiba/sadraudzibas_pilsetas |date=2017-02-20 }} Сайт Юрмальской городской думы{{ref-lv}}&lt;/ref&gt; ==
{{columns-list|2|* {{Флаг|Португалия}} [[Анадия]], [[Португалия]]
* {{Флаг|Швеция}} [[Эскильстуна]], [[Швеция]]
* {{Флаг|Швеция}} [[Евле]], [[Швеция]]
* {{Флаг|Франция}} [[Кабур]], [[Франция]]
* {{Флаг|Италия}} [[Террачина]], [[Италия]]
* {{Флаг|Рәсәй}} [[Ҡазан]], [[Рәсәй]]
* {{Флаг|Литва}} [[Паланга]], [[Литва]]
* {{Флаг|Эстония}} [[Пярну]], [[Эстония]]
* {{Флаг|Финляндия}} [[Якобстад]], [[Финляндия]]
* {{Флаг|Украина}} [[Алушта]], [[Украина]] (до 2014 г.)
* {{Флаг|Төркмәнстан}} [[Төркмәнбашы]], [[Төркмәнстан]] (2013)
* {{Флаг|Үзбәкстан}} [[Сәмәрҡәнд]], [[Үзбәкстан]]
* {{Флаг|Ҡытай}} [[Шэньян]], [[Ҡытай]]
* {{Флаг|Израиль}} [[Ашдод]], [[Израиль]]}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

* [http://www.jurmala.lv/ru/home/default.aspx Официальный сайт]
* [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=5852 Информация о Юрмале в топонимической базе данных]{{ref-lv}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:ПозКартаға күсереләсәк рәсемдәр]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Латвия ҡалалары]]</text>
      <sha1>s0d7c2jfnk6kkrskrh6v36u8rwmn6s5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цихисдзири (Аджария)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153609</id>
    <revision>
      <id>1295052</id>
      <parentid>1279874</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12469" sha1="l2jl5cmjizp19yc3lv0v1aovmsjp09g" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{НП/Грузия}}
'''Цихисдзири''' ({{Lang-ka|ციხისძირი}}) — Аджарияың ([[Грузия]]) Ҡара диңгеҙ буйындағы Кобулет муниципалитетында урынлашҡан. Батуми ҡалаһынан 15 километрға төньяҡта һәм Кобулетиҙан көньяҡта 8 километрҙа урынлашҡан. Ҡасабала диңгеҙ пляжы бар. Цихисдзири, археологик ҡаҙылмалар үткәрелгәндән һуң, рим осоро ҡәлғәһе Петраның төп объекты булған һуңғы антик ҡала-ҡәлғә тип аңлатылды.

'''Археодогик мәғлүмәт'''

Цихисдзири участкаһы Ҡара диңгеҙҙең ҡаялы яр буйында, заманса ауылда урынлашҡан. Был урынды системалы рәүештә археологик тикшереүҙәр 1962 йылда башланды һәм, кеше йәшәгән бер нисә ҡатлам булып, Һуңғы бронза быуатына ҡараған төрлө артефакттарға бай булыуы билдәләнеп, был район колхиан мәҙәниәтенә ҡаратылды. Цихисдзириҙан төньяҡҡараҡ, Бобокватиҙа, яр һыҙатынан яҡынса 200 метр алыҫлыҡта б. э. т. VIII б. менән билдәләнгән дюн ултыраҡтары табылған. Артабанғы йөҙйыллыҡтарҙа Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйында боронғо грек колониялары серияһы нигеҙләнгән. Цихисдзириҙа грек колонияһы булғанлығын дәлилләгән яҙма мәғлүмәт булмаһа ла, археологик ҡаҙылмалар б. э . т. V б. ҡараған һәм дюндар ултырағы кимәлендә урынлашҡан [амфора]ла күмелгән өлкән кешеләр һәм балаларҙың ҡәберлектәре табылған. Бында рәссам Хаймондың лекитосы (ваза), [Коринф] тибындағы Чердак (Аттика) скайфосы артефакты (б. э. 470 йыл)

Б.э. III быуатынан һаҡланған — алтын биҙәүестәр, көмөш һәм бронза һауыттар, мәрйен һәм тәңкәләр — хәҙерге ваҡытта Цихисдзири хазинаһы булараҡ билдәле предметтар коллекцияһы бында 1907 йылда табылған һәм [[Россия|Рәсәй]] Изге Петербургындағы Эрмитаж музейына бирелгән. Коллекцияның бер өлөшө {{comment|инталия|Гравированный драгоценный камень}} тау гәлсәренән яһалған рим императоры Lucius Verus тип йөрөтөлгән һаҡаллы ир-атты кәүҙәләндерә: алтын ялатылған дизайны, ә һын үтә күренмәле материал аша күренһен өсөн ташы шымартылған. Өлкәлә римлеләр булғанын тағы ла Цихисдзири емереклектәре араһында «VEX [illatio] FA [siana]» тип уҡылған ҙур таш табылғаны лә дәлилләй. Ул көньяҡта, Фазис ҡалаһында рим хәрби оҫтаханаһында яһалған — был кирбес хәҙер [[Грузия]]ның баш ҡалаһы Тбилисиҙағы Симон Джанашия музейында һаҡлана&lt;ref&gt;https://yandex.ru/maps/org/natsionalny_muzey_gruzii/240626106919/?ll=44.800335%2C41.696503&amp;source=wizbiz_new_text_single&amp;z=18&lt;/ref&gt;.

=== Архитектураһы ===
Цихисдзири ҡәлғәһе ике ҡатлы стена менән үҙ-ара тоташтырылған ике яр буйы тауҙарында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 1,5 булған цитадель территорияһында VI б. ҡараған үлсәме 33×17,80 м булған, нартекслы, сығып торған апсидалы, иҙәнендә мозаика ҡалдыҡтары булған өс нефлы базилика емеректәре, береһе христиан осороноҡо, ә икенсеһе урта быуаттарға ҡараған ике сиркәү бар. Базилика эргәһендә VI быуат мунсаһы (9,5х6,5 м) һәм һыу цистернаһы тора. Цитаделдән төньяҡтараҡ ҡала тораҡтары емереклектәре һәм йәҙәрләгән ҡәберлектәр бар. Был ҡоролмалар һуңғы антиклыҡ осоронда һәм урта быуаттарҙа төҙөлгән&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326870&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Борон бында лаздар йәшәгән. VI быуатта византия императоры Юстиниан бында «Петр Ҡәлғәһе» төҙөгән.
''Ул 1877 йылдың 11 һәм 12 июлендәге Цихисдзири һуғышы'', шулай уҡ 1878 йылдың 18 ғинуарындағы ''Цихисдзири икенсе позицияларына һөжүме'' 1877 йылғы рус-төрөк һуғышы менән бәйле&lt;ref&gt;/Санкт-Петербург&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;55&quot; data-cx='{«adapted»: true, «sourceTitle»:{«title»:&quot;Санкт-Петербург&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{«source»:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/SPB_Collage_2014-3.png/57px-SPB_Collage_2014-3.png&quot;,&quot;width&quot;:57,&quot;height&quot;:80},&quot;description&quot;:&quot;город федерального значения, административный центр Ленинградской области, бывшая столица России&quot;,&quot;pageprops&quot;:{«wikibase_item»:&quot;Q656&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetTitle&quot;:{«title»:&quot;Санкт-Петербург&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{«source»:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/St._Petersburg_Montage_2016.png/57px-St{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt; Санкт-Петербург Дан Колоннаһында иҫкә алына. Край Рәсәй составына ҡушылғандан һуң, ҡасабала артабан пансионатҡа әйләнгән (Фән, Сastello Mare) Скаржинский дачаһы төҙөлгән.
&lt;br&gt;

== Халҡы ==
2014 йылғы милли йәниҫәп мәғлүмәттәре бьуйынса Цихисдзириҙа 2472 кеше йәшәгән.&lt;ref name=&quot;აღწერა 2014&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=2152&amp;lang=geo |title=მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014 |date=ნოემბერი 2014 |publisher=საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური |accessdate=26 ივლისი 2016}}&lt;/ref&gt; Уларҙың күпселеге (97 %) этник [[Грузинами|грузиндар]]&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm georgia-ethnic-2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |date=2020-12-20 }}&lt;/ref&gt;
{|
| -
!Халҡы
!2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу
!2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу
| -
|Барлығы
|2,253&lt;ref&gt;«GeoCensus2002»&gt; {{cite web|title=საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგები, ტომი II [Результаты первой национальной переписи населения Грузии в 2002 году, том II]|url=http : //geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/II%20tomi%20.pdf|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=8 октября 2016|language=Georgian|date=2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928055530/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/georgian/census/2002/II%20tomi%20.pdf |date=2018-09-28 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аджария]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Тәҡдимдәр ==
{{Commonscat|Tsikhisdziri}}
* {{cite book|last1=Allen|first1=William Edward David|last2=Muratoff|first2=Paul|title=Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828–1921|date=1953|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Braund|first1=David|title=Georgia in Antiquity: A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC–AD 562|date=1994|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-814473-3|ref=harv}}
* {{cite book|editor1-last=Gamkrelidze|editor1-first=Gela|editor2-last=Mindorashvili|editor2-first=Davit|editor3-last=Bragvadze|editor3-first=Zurab|editor4-last=Kvatsadze|editor4-first=Marine|title=ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი [Topoarchaeological dictionary of Kartlis tskhovreba (The history of Georgia)]|date=2013|publisher=Georgian National Museum|location=Tbilisi|isbn=978-9941-15-896-4|pages=588–592|edition=1st|url=http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/41521/1/KartlisCxovrebisTopoarqeologiuriLeksikoni.pdf|language=Georgian|chapter=ციხისძირი [Tsikhisdziri]|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Khoshtaria|first1=David|editor1-last=Flora|editor1-first=Karagianni|title=Medieval ports in North Aegean and the Black Sea: links to the maritime routes of the East; International Symposium, Thessalonike, 4–6 December 2013; Proceedings|date=2013|location=Thessalonike|isbn=978-960-9677-01-1|pages=367–376|chapter=The Basilica at Petra (Tsikhisdziri)|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Mania|first1=Irina|last2=Natsvlishvili|first2=Natia|editor1-last=Flora|editor1-first=Karagianni|title=Medieval ports in North Aegean and the Black Sea: links to the maritime routes of the East; International Symposium, Thessalonike, 4–6 December 2013; Proceedings|date=2013|location=Thessalonike|isbn=978-960-9677-01-1|pages=276–283|chapter=Littoral fortifications in South-West Georgia|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Odisheli|first1=Manana|editor1-last=Opper|editor1-first=Thorsten|title=Hadrian: Art, Politics &amp; Economy|date=2013|publisher=British Museum Research Publication #175|isbn=978-0-86159-175-6|pages=148–165|url=http://www.britishmuseum.org/pdf/Hadrian_online.pdf|accessdate=8 October 2016|chapter=Georgia in Roman Times (1st to 4th Centuries AD)|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Tsetskhladze|first1=Gocha R.|title=Pichvnari and its environs|date=1999|publisher=Presses Univ. Franche-Comté|location=Paris|isbn=2-913322-42-5|ref=harv}}
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://alex-still.ru/cixisdziri-gruziya.html Курортный поселок Цихисдзири — все плюсы и минусы]
* [http://www.friendingeorgia.com/news/tsikhisdziri-zabvenie-v-zelenom-rayu Цихисдзири — забвение в зеленом раю]
* [http://tourweek.ru/countries/georgia/regions/tsikhisdziri/ Цихисдзири (Tsikhisdziri)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818101830/http://tourweek.ru/countries/georgia/regions/tsikhisdziri/ |date=2019-08-18 }}
* [http://yandex.ru/maps/org/natsionalny_muzey_gruzii/240626106919/?ll=44.800335%2C41.696503&amp;source=wizbiz_new_text_single&amp;z=18]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326870]
[[Категория:Кобулет муниципалитеты тораҡ пункттары]]
[[Категория:Грузияның диңгеҙ яны курорттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>l2jl5cmjizp19yc3lv0v1aovmsjp09g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Щербаченко Мария Захаровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159765</id>
    <revision>
      <id>1295103</id>
      <parentid>1186705</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T21:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10188" sha1="isheqw9jgb7yi8qen6dn3xnbabfbqyp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Щербаченко Мария Захаровна''' ([[14 февраль]] [[1922 йыл]] — [[23 ноябрь]] [[2016 йыл]]) — 237-се  уҡсылар дивизияһы, 835-се  уҡсылар полкының рота санитары   (40-сы армия, Воронеж фронты), [[Советтар Союзы Геройы]] ([[23 октябрь]] [[1943 йыл]]), запастағы гвардия старшинаһы.

== Биографияһы ==
Мария Захаровна Щербаченко [[1922 йыл]]дың [[14 февраль|14 февралендә]] Украинаның Харьков губернаһы   Ефремовка ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — украин. Ун йәшендә ата-әсәһенән мәхрүм ҡала  һәм уны өлкән ағаһы тәрбиәләй. 7-се синыфты тамамлағандан һуң, хисапсылар курсын тамамлай. Колхозда бухгалтер ярҙамсыһы булып эшләй.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында оккупация ваҡытында үҙ ауылында йәшәй.

[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына  [[1943 йыл]]дың мартынан саҡырыла. [[Сәмәрҡәнд]]  медицина училищеһында санитаркалар курсын тамамлағандан һуң 1943 йылдың июнендә хәрәкәттәге армияға ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнаша.  

[[1943 йыл]]дың [[24 сентябрь|24 сентябре]] төнөндә санитарка Щербаченко үҙенең подразделениеһы  менән бергә Киев өлкәһенең Ҡағарлыҡ районында урынлашҡан Гребни ауылы районында [[Днепр]] йылғаһын беренсе булып аша сыға. 10 көн эсендә ул һуғыш яланынан  112 яралы һалдатты  алып сыға һәм медицина ярҙамы күрһәтә. Ҡаты яралы һалдат һәм офицерҙарҙы Мария Захаровна  шәхсән йылға аша сығара һәм яҡындағы медпунктҡа оҙата. Һуғыштың беренсе көнөнән алып  яугирҙәр рәтендә ҡулына автомат тотоп алыша&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256c6a00365317.html Первой в СССР медаль Красного Креста получила медсестра // Сегодня. UA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425013046/http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256c6a00365317.html |date=2016-04-25 }}.&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың 23 октябрендә СССР Юғары Совет Президиумының Указы  менән ҡыҙылармеец Мария Захаровна Щербаченкоға [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә.

Һуғыштан һуң  старшина Мария Щербаченко  демобилизациялана. Ташкент юридик мәктәбен тамамлағандан һуң юрист булып эшләй.

Украина оборона министрының [[2000 йыл]]дың [[22 июнь|22 июнендәге]] 188-се бойороғо менән Мария Захаровна Төньяҡ оператив командованиеның 407-се үҙәк хәрби госпиталенең почётлы һалдаты булып теркәлә&lt;ref&gt;[http://inforotor.ru/news/21443200 Делегация Черниговского военного госпиталя поздравила Марию Захаровну Щербаченко с Днём Победы // Инфоротор]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}.&lt;/ref&gt;.

[[Киев]]та йәшәй. Киевта Лукьянов хәрби зыяратында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* [[Советтар Союзы Геройы]] ([[23 октябрь]] [[1943 йыл]], миҙал № 1073);
* II дәрәжә «Хеҙмәттәре өсөн» ордены  ([[5 март]] [[1997 йыл]])&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/207/97 Указ Президента України № 207/97 від 5 березня 1997 року «Про нагородження відзнакою Президента України — орденом „За заслуги“»].&lt;/ref&gt;;
* [[Ленин ордены]] ([[23 октябрь]] [[1943 йыл]]);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»миҙалы]];
* юбилей һәм иҫтәлекле миҙалдар;
* Флоренс Найтингейл миҙалы (Халыҡ -ара Ҡыҙыл Тәре комитеты, [[1973 йыл]])&lt;ref&gt;[http://history.freejournal.biz/article1413/index.html Мадам Марии Захаровне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092705/http://history.freejournal.biz/article1413/index.html |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.redcross.ru/editor/editor/t/index.php?pid=40 Награды Красного Креста // Российский Красный Крест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208062710/http://www.redcross.ru/editor/editor/t/index.php?pid=40 |date=2011-12-08 }}.&lt;/ref&gt;;
* Киевтың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://nashkiev.ua/zhurnal/rastuschiy-gorod/chest-bez-lgot-pochetnye-grazhdane-kieva.html Честь без льгот: почетные граждане Киева // НашКиев. UA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330202927/http://nashkiev.ua/zhurnal/rastuschiy-gorod/chest-bez-lgot-pochetnye-grazhdane-kieva.html |date=2014-03-30 }}.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список женщин — Героев Советского Союза

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=|часть=Щербаченко Мария Захаровна|ссылка часть=http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;000/Src/0009/160e3497|заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь|ответственный=Пред. ред. коллегии [[Шкадов, Иван Николаевич|И. Н. Шкадов]]|ссылка=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1988|том=2 /Любов — Ящук/|страниц=863|страницы=814|isbn=5-203-00536-2|тираж=100000|ref=}}
* {{Китап|автор=Дворецкая В.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=463|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Славная патриотка|место=М.|издание=Вып. 2|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/11/i80_95.htm|ref=}}
* Sakaida H. Heroines of the Soviet Union. Osprey Pub. Oxford. 2003.
* Герои Советского Союза — узбекистанцы. Ташкент, 1984.
* Героини. М., 1969, вып. 2.
* ''Кузьмин М. К.'' Медики-Герои Советского Союза. М., 1970.
* Подвиги во имя Отчизны. — 2-е изд., — Харьков: Прапор, 1985.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=973}} {{V|3|7|2013}}

* [https://web.archive.org/web/20130905090704/http://odnarodyna.com.ua/node/12093 Мария Щербаченко. Сквозь черный вой свинца… // Одна Родина].
* [https://web.archive.org/web/20120517154637/http://www.egormedutch.ru/tscherba.html Мария Захаровна Щербаченко // Егорьевское медицинское училище].
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Украинаның 2 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Харьков губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>isheqw9jgb7yi8qen6dn3xnbabfbqyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғағауздар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160632</id>
    <revision>
      <id>1295134</id>
      <parentid>1259151</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44969" sha1="g66w30gr2f8crbkxuy8cv1nkzj1bn1b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғағауздар''' (гаг. &lt;span lang=&quot;gag&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Gagauzlar&lt;/span&gt;) — Балҡан ярымутрауында тарихи формалашҡан  [[Төрки халыҡтар|төрки]] халыҡ. Ғағауздарҙың хәҙерге территорияһы башлыса Бессарабияла тупланған (көньяҡҡа [[Молдова|Молдавия]]ның көньяғы һәм Украинаның [[Одесса өлкәһе]]). Шулай уҡ ҙур булмаған һанда  [[Болгария]], [[Греция]], [[Румыния]] һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Хәҙерге ғағауздарҙың дөйөм һаны — 250 мең кеше самаһы. Дине: — православие. Молдавия составында Ғағауз Автономиялы территориаль берәмек бар, баш ҡалаһы [[Комрат]]

== Сығышы ==
Ғағауздарҙың килеп сығышы тураһында бик күп төрлө гипотезалар бар:

* Ғағауздарҙың ата-бабалары булып [[уғыҙҙар]], [[бәшнәктәр]], кумандар тора;
* [[Төркиә]]лә сәлжүктәр теорияһы таралған: ғағауздар   XIII быуатта Добруджаға күсеп килгән төрөк-сәлжүктәр тоҡомона ҡарай һәм ҡыпсаҡтар менән бергә унда уғыҙҙар дәүләтенә нигеҙ һала{{Sfn|Губогло, Фейгина, Колса|2006|с=|name=БРЭ}};
* Болгарияла ғағауздар төрөкләшкән болғарҙар тигән гипотеза киң таралған&lt;ref&gt;Маринов, В. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Marinov_Gagauzite_proizchod.pdf По въпроса за произхода на гагаузите в България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707121239/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Marinov_Gagauzite_proizchod.pdf |date=2016-07-07 }} // Сборник в чест на Йордан Захариев, София 1964, с. 157—158, 166—167&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гагаузы}}&lt;/ref&gt;;
* Ғағауздар —VII быуатта  Волга һәм Балҡан ярҙарынан күсеп килгән төрөк-[[болғарҙар]]  һәм IX быуатта улар христиан динен ҡабул итә. Хәҙерге лингвистик нигеҙләүе юҡ.

Үрҙә аталған барлыҡ төркөмдәр ғағауз  халҡының этногенезында ҡатнашыуы бар

=== Генетик сығышы ===
Төрлө тораҡ пункттарҙа үткәрелгән ғағауздар генетикаһының һуңғы тикшеренеүҙәре уларҙың сығышына асыҡлыҡ индермәй. Тикшеренеүселәр ғағауздарҙың генетикаһы бер төрлө түгеллеген билдәләй. Бер тикшеренеүҙә ғағауздарҙың балҡан тамырҙары, икенсеһендә төрөк (сәлжүк) тамырҙары асыҡлана&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Alexander Varzari, Vladimir Kharkov, Wolfgang Stephan, Valentin Dergachev, Valery Puzyrev|заглавие=Searching for the origin of Gagauzes: inferences from Y-chromosome analysis|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19107901|издание={{нп3|American Journal of Human Biology|American Journal of Human Biology: The Official Journal of the Human Biology Council||American Journal of Human Biology}}|год=2009-5|том=21|выпуск=3|страницы=326—336|issn=1520-6300|doi=10.1002/ajhb.20863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Alena Kushniarevich, Olga Utevska, Marina Chuhryaeva, Anastasia Agdzhoyan, Khadizhat Dibirova|заглавие=Genetic Heritage of the Balto-Slavic Speaking Populations: A Synthesis of Autosomal, Mitochondrial and Y-Chromosomal Data|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26332464|издание={{нп3|PloS One}}|год=2015|том=10|выпуск=9|страницы=e0135820|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0135820}}&lt;/ref&gt;. Был ғағауздарҙың тышҡы, шулай уҡ физик һыҙаттарында күҙгә ташлана.  Ғағауздар  Y-ДНК гаплотөркөмөнә ҡарай: I2 (23.6 %), R1a (19.1 %), G (13.5 %), R1b (12.4 %), E1b1b1a (11.1 %), J2 (5  .6 %) һәм N (2.2 %). Y-ДНК филогенетик анализы ғағауздарҙың  македондар, болгарҙар, [[сербтар]] һәм башҡа балҡан халҡы менән туғанлығына күрһәтә. Гаплотиптарының ентекле тикшерелеүе ғағауздар һәм төрөк тармаҡтарының  ҡайһы бер бәйләнештәрен асыҡлай, был сәлжүк гипотезаһын күпмелер  дәлилләй

=== Лингвистик үҙенсәлектәре ===
Ғағауздарҙың халыҡ булараҡ берләштереүсе факторҙары булып төрки теле һәм христиан дине тора, улар ғағауздарҙы башҡа Балҡан халҡынан айырып тора.  Тикшеренеү  авторҙары шулай уҡ  төрөк телен үҙләштерелгән, ә ғағауздарҙың  ата — бабалары Балҡандың аҫаба халҡы тигән гипотезаны алға ҡуя&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Был гипотеза күп һорауҙар тыуҙыра: әгәр ҙә,  ғағауз теле үҙләштерелгән тип фраза ителһә, кемдән икәнлеге  бөтөнләй аңлашылмай. Сөнки төрөк теленә һәм ҡырым-татарҙарының көньяҡ диалектына  яҡынлығы булыуға ҡарамаҫтан, ғағауз теле уларҙан грамматик, лексик һәм семантик яҡтан ныҡ  ҡына айырыла.  Башҡа төрки телле вәкилдәр менән ғағауздар туранан-тура бер нисек тә бәйләнешкә инмәһә лә,  ул үҙендә шуларҙың   үҙенсәлекле элементтарын таба

Әзербайжан теле миҫалында - был хәҙерге ваҡытта ҡылымдарҙың күпкә оҡшаш формалары һәм төрөк телендәге һымаҡ хәҙерге оҙайлы ваҡыттың тулыһынса юҡлығы (-yor). Шулай уҡ ғағауздар, төрөктәрҙән айырмалы рәүештә  «ğ» өнөн ҡулланмай, уны «g» өнө йәки икеләтә һуҙынҡы менән алмаштыра&lt;ref&gt;''Саая, Оюмаа Маадыр-оол.''Долгие гласные тувинского языка(рус.).— Новосибирск, 2005.&lt;/ref&gt;, был ғағауз телен тыва теле менән яҡынлаштыра, ә үҙенә генә хас -maa/mää ялғауы менән ғағауз инфинитвы  төрөк төркөмөнөң бөтә телдәре араһында уникаль феномен булып тора. 

Былар бөтәһе лә ғағауздарҙың Балҡанға төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан  X быуатта килгән ата-бабаларының төрөк күскенселәре булғанлығына һәм урындағы халыҡ араһында юҡҡа сығыуына  ишара яһай, шуның менән ғағауздарҙың балҡан халҡына яҡынлығы аңлатыла&lt;ref&gt;''Варзарь А. М.''Этногенез гагаузов по данным аутосомных ДНК-маркеров(рус.)// Кишинев, 2010.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Бөгөнгө көнгә ғағауз халҡының атамаһы телгә алыныусы XIX быуаттан алда даталанған бер тарихи документтарҙың да табылмауы менән бәйле, ғағауздарҙың тарихы әлегә тиклем тарихсыларҙың  бәхәс өлкәһе булып ҡала. Түбәндә төп фараз итеүҙәр килтерелә:

XIII быуат (1259—1320) — Балҡан ярымутаруында ғағауздарҙың ата-бабаларын  христианлаштырыу осоро, ул легендар Сара Салтыктың күп йыллыҡ миссионерлыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә мөмкин була, Сара Салтык төрлө балҡан легендаларында изге Георгий, изге Илья, изгеләндереүсе Николай, изге Симеон, изге Наум йәки изгеләндереүсе Спиридон менән тиңләштерелә. 

XIV быуат (1320—1347) — ғағауздарҙың ата-бабалары ҡыпсаҡ сығышлы төрөк телле христианин Балыҡ бей етәкселеге аҫтында бойондороҡһоҙ болғар Карвун кенәзлегендә урынлаша. Карвун ере  (Karvunum Terra) хәҙерге Болгарияның төньяҡ-көнсығышында үҙәге менән  Карвун ҡалаһында урынлаша. 

XIV быуат (1347—1400) — ғағауздар Добрич (Балыҡтың улы) етәкселеге аҫтында  бойондороҡһоҙ болғар  Добруджа кенәзлегендә урынлаша,  ә Добричтан һуң 1386 йылдан  Иванко (Добричтың улы) етәкселегендә. Добруджа — хәҙер  төньяҡ-көнсығыш Болгария һәм көньяҡ-көнсығыш Румынияның географик өлкәһе.

XIV—XIX быуаттарҙа (1400—1812) — ғағауздар  [[Ғосман империяһы]] эсендә,  шул уҡ Добруджала, уның территорияһы  тарихи документтарҙа Уз Эйалети исеме аҫтында телгә алына,  урыҫ теленә тәржемәлә ул «уз халҡының провинцияһы» тигәнде аңлата.

1597 йылда  Ғосман Империяһы эсендә Варна ҡалаһында йәшәгән  халыҡ һанының статистикаһы буйынса:

* төрки христиандар — 582 йорт,
* мосолман төркиҙәр — 410 йорт,
* гректар — 120 йорт,
* коптар — 31-се йорт.

Бирелгән статистика буйынса 1597 йылда Варнала йәшәгән халыҡтар араһында  болгарҙар булмағанлыҡтан, болгарҙар Варнала  сағыштырмаса яңыраҡ йәшәй башлаған тигән һығымта яһарға мөмкин. Икенсе һығымта буйынса Варна ҡалаһының төп халҡы булып ғағауздар тора, сөнки Балҡан ярымутрауында төрки телле христиандар  тик ғағауздар  була.

XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуат башында Ғосман империяһының көсһөҙләнеүе менән бәйле Балҡан ярымутрауы территорияһы анархияға бирелә. Был осор Балкан тарихында Балҡан ярымутрауы халҡын ҡурҡытыу аҫтында тотоҡан Кырджалы бандаһы буйынса ҡырджалылыҡ һымаҡ билдәле була. Ошо күренеш, шулай  уҡ Балҡанда Рәсәй һәм Ғосман империяһы араһында барған оҙайлы һуғыш менән бәйле,  ә Рәсәй Бессарабияла  уңайлы тормош шарттары тәҡдим итә, крәҫтиәндәрҙең өлөшө, шул иҫәптән ғағауз халҡының өлөшө Балҡан ярымутрауынан Бессарабия территорияһына күсеп ултыра. Бессарабияға китмәгән ғағауздарҙың төп өлөшө артабан тарихи Добруджа сиктәрендә Румыния һәм Болгария араһында бүленә һәм яйлап румындарға һәм болгарҙарға ярашлы  ассимиляцияға дусар була.
XIX—XX быуат (1812—1917) — Рәсәй империяһынан Бессарабия территорияһына эмиграциялаған ғағауздар

XX быуат:

* 1906 йылдың ғинуары — Бессарабияла бойондороҡһоҙ Комрат республикаһы иғлан ителә, ул  5 көн йәшәй.
* 1918—1940 йылдарҙа — ғағауздар  Бессарабияның Румыния менән берләшеүе һөҙөмтәһендә  Румыния  территорияһында була.
* 1940—1941 йылдарҙа — Риббентроп -Молотов пакты буйынса бер өлөш ғағауз халҡы менән Бессарабия СССР-ҙан китә (Аккерман өлкәһенә инә,  1940 йылдың 7 декабренән Измаил өлкәһенә).

1940 йылдың август айында  Молдавия АССР-ынан  Молдавия Совет Социалистик Республикаһы (МССР) формалаша. Ғағауздарҙың күп өлөшө  уның территорияһында йәшәй

* 1941—1944 йылдарҙа —  [[Икенсе донъя һуғышы]]. Бессарабия территорияһы  Румыния  составына инә.
* 1944 йыл  — 1990 йыл — ғағауздар Молдавия Совет Социалистик Республикаһында.
* 19.08.1990 йыл — 23.12.1994 йыл — танылмаған  Ғағауз республикаһы осоро
* 23.12.1994 — хәҙерге  ваҡытта тиклем күпселек территорияһында йәшәүсе күпселек ғағауздар Молдова эсендәге  Гагауз Ериндә.  Ғағауздарҙың әҙ өлөшө әлегә тиклем хәҙерге Болгарияның Көньяҡ Добруджа районында йәшәй, йәш быуын күбеһенсә болгар телендә һөйләшә. 

=== Ғағауздар  XIX—XX быуаттарҙа ===
[[XIX быуат]] аҙағы  — [[XX быуат]] башында баҫылып сыҡҡан Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге ғағауздарҙы төрөкләшкән болғарҙар тип атай,  ''«улар православие динен тота, ләкин ҡорамдарҙа байрам көндәрендә   мәжүсиҙәрҙең ҡорбан килтереү төрөн — ҡорбан ҡыла» тип билдәләй''&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гагаузы}}&lt;/ref&gt;. Варна ҡалаһы болғар халҡының этник составын Һүрәтләп, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге  хәбәр итә:
&lt;br /&gt;&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;


Варна Болгарияның диңгеҙ буйы ҡалалары иҫәбенә инә, унда күп гректар йәшәй; һуңғылары бөтә ҡала халҡының  ⅓ кешеһен тәшкил итә, улар иҫәбенә  православие динен тотҡан, әммә төрөк телендә һөйләшкән боронғо кумандарҙың тоҡомо — ғағауздар ҙа үҙҙәрен индерә&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Варна}}&lt;/ref&gt;.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;1877—1878 йылдарҙа Рәсәй менән һуғышта  [[Ғосман империяһы]]  еңелгәндән һуң [[Болгария]] Ғосман империяһы составында административ  [[автономия]] хоҡуғын ала

1878 йылға тиклем Варна ҡалаһында һәм уның тирә -яғында ғағауздар халҡы статистикаһы:

* 1871 йылда болгар «Отечество» (№ 85) гәзитендә  Градешлиев Варна халҡының күп өлөшөн ғағауздар тәшкил итә тип яҙа.
* 1876 йылда  Иречек Варнаға йәнәш бөтә райондарҙа һалым түләүсе эшкә һәләтле ирҙәрҙең һаны  21 359 кеше, һәм күбеһе уларҙың ғағауздар, тип яҙа.  

1878 йылдан һуң  Варнала ғағауздар халҡы статистикаһы (Градешлиев статистикаһы):

* 1880 й. — 12 000 кеше
* 1905 й. — 10 175 кеше 
* 1910 й. —  9329  кеше
* 1920 й. —  3669  кеше

1897 йылда Бессарабия губернаһында халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ғағауздар 2,9 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Книга:История Республики Молдова|2002||страницы=146}}&lt;/ref&gt;.

[[1990 йыл]]да Бессарабия территорияһында ғағауздарҙың  компактлы йәшәү урынында  Ғағауз Республикаһы иғлан ителә, ул дүрт йылдан һуң тыныс берләшә. [[1994 йыл]]дың  23 декабрендә Молдавия составында автономия — Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек  ойошторола&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm|title=Закон Республики Молдова «Oб особом правовом статусе Гагаузии (Гагауз Ери)» Nr.344-XIII от 23.12.94|publisher=www.minelres.lv}}&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
Ғағауз теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙҙар  төркөмөнә ҡарай. Ғағауз теле ике диалектҡа эйә—чадырлгун-комрат (төп) һәм вулканешт (көньяҡ)  

Төп  һәм көньяҡ диалекттар араһында айырмалар асыҡлана.  Фонетика өлкәһендә:

1. Алғы рәт ä и е һуҙынҡыларын ҡулланыу йәһәтенән

Төп диалектта  ä һуҙынҡыһы исем һәм ҡылым формаларының аҙаҡҡы асыҡ ижегендә  (мәҫәлән: gecä ‘ночь’) һәм алғы рәт һуҙынҡылар менән нигеҙҙән һуң баҫым аҫтында аффикстарҙа (köklär ‘тамырҙар’, evdän evä ‘йорттан йортҡа’, gidän ‘уходящий’, gidärdi ‘ул китте’ һ.б..). Көньяҡ һөйләшендә ä һуҙынҡыһына күрһәтелгән осраҡтарҙа е һуҙынҡыһы тап килә (maale, gece, hergele / kökler, evden eve, giden, giderdi). 

2. 1-се һәм 2-се заттың берлегендә зат алмаштары варианттары. Bän [an b'] // sän [an s'] үҙәк диалектта һәм ben // sen көньяҡ диалектта.

3. ää и её оҙон һуҙынҡыларын ҡулланыу һәм һүҙ аҙағында ҡулланыу. Комрат-чадыр диалектында оҙон  ää һуҙынҡы ҡулланыла, мәҫәлән: gezmää 'баран', gülmää 'көлөү', gözçääz 'глазки', köpää 'эт' (төбәү килеш, төшөм килеш. һуҙынҡылар араһындағы k тартынҡыһы төшөп ҡалыуы  һөҙөмтәһендә), ә вулкэнешт диалектынгда ошо уҡ  позицияла  — оҙон её һуҙынҡыһы: gezmee, gülmee, gözçeez, köpee.

4. у (йот) тартынҡыһының  һәм  с (дже)  аффриката менән алдағы  киң  а и е һуҙынҡыларына  йоғонтоһо

Комрат  һәм  чадыр-лунга  һөйләштәрендә а, е һуҙынҡылары у (йот) һәм с (дже) аффрикатаһы алдында тарая һәм редукцияға бирелә, вулкэнешт диалектында был күренеш әҙ һиҙелә (Сағыштыр: burdêim — burdayım 'мин бында', sobıêi — sobayı 'һауыт' (төшөм килеш), alıcek — alacak 'ул ала', gidicek (gicek) — gidecek ' ул бара' һ.б.

5. Көньяҡ диалектта күплектә аффикста һуңғы   r төшөп ҡала: Мәҫәлән: Kızla(r) topladıla(r) da ördüle çiçek(r) feneţ. 'Ҡыҙҙар сәскә йыя һәм  таж үрә'.

6. Һүҙ башында тартынҡы h төшөп ҡала.

Ғағауз телендә еңел тын алған кеүек яңғыраған һ тартынҡыһы вулкэенешт  диалектында төшөп ҡала һәм комрат-чадыр диалектында һаҡлана. Мәҫәлән: (h)ava 'һауа торошо', (h)ayvan 'хайуандар', (h)asta 'ауырыу'  һ.б.

Дөйөм алғанда, үҙәк һәм көньяҡ диалекттарҙы сағыштырғанда көньяҡ диалект боронғораҡ һәм төрөк телдәре төҙөлөшөн күберәк һаҡлаған булып күренә.  

Совет осоронда ғағауз мәҙәниәте үҫешә. Кириллица нигеҙендә алфавит барлыҡҡа килә, һүҙлектәр төҙөлә, мәктәп дәреслектәре, «Легенданын изи» (След легенд, 1974), «Узун керван» (Длинный караван, 1985), «Жанавар йортулары» (Праздники волка, 1990) һ.б. китаптар баҫылып сыға. 

XX быуат уртаһына тиклем ғағауз теле яҙмаһыҙ була.  1957 йылдың  30 июлендә Молдавия ССР-ы  Юғары Советы Президиумының Указы менән рус графикаһы нигеҙендә ғағауз  теле өсөн булған  яҙыу индерелә&lt;ref name=&quot;Языки народов СССР&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=2|год=1966|страницы=112—113|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә латин графикаһы нигеҙендә алфавит ҡулланыла. 

== Гагауздарҙың бөтә донъя конгресы ==

=== Кейеме ===
[[Файл:Gagauz-children.jpg|мини|300x300пкс|Ғағауздар милли кейемдә]]
XIX быуат аҙағында ҡатын-ҡыҙҙар киндер күлдәк, алъяпҡыс менән еңһеҙ күлдәк кейгәндәр, йоҡа аҡ яулыҡ өҫтөнән ҙур ҡара яулыҡ (чемьберь) ябынғандар. Ҡышҡы ваҡытта еңле күлдәк, буҫтау кофта һәм тиренән еңһеҙ кейем кейгәндәр. Алҡалар, беләҙектәр, мунсаҡтар, шул иҫәптән алтын тәңкәләрҙән муйынсаҡ та мотлаҡ булған. Ирҙәр кейеме: күлдәк, киң буҫтау салбар, киң ҡыҙыл билбау (кушак),  эшләпә - йәй көнө, ҡаракүл тире башлыҡ (ҡалпаҡ) - ҡышын. Көтөүселәрҙең ғәҙәти күлдәге  һарыҡ тиреһенән салбар менән аралаша; тиренән еңһеҙ кейем һәм һарыҡ тиреһенән ҡыҫҡа куртка (кюрк), ул ҡайһы саҡта ҡыҙыл йәки йәшел юл менән биҙәлә. 

=== Милли аш-һыуы ===
Туҡланыуҙа мөһим урынды икмәк  биләй, ул сөсө һәм әсе ҡамырҙан бешерелә. Ҡул икмәге боронғо иген продукттарының  береһе һанала. Әсетелгән  ҡамырҙан бәлештәр (karmyarik) әҙерләйҙәр, уның эслегенә майҙа ҡыҙҙырылған брынза, кәбеҫтә, эремсек һалалар.  Шулай уҡ сөсө ҡамырҙан ҡатлы бәлештәр ҙә популяр, уның эслегенә шулай уҡ  брынза,  эремсек (pidä/pide, kivirma, plaçinta, kirdä) ҡулланыла&lt;ref&gt;''Никогло Д. Е.'' Система питания гагаузов в XIX — начале XX века. — Кишинев, 2004. — С. 66—70.&lt;/ref&gt;.

Ит ризыҡтарынан kaurma — укроп, петрушка һәм башҡа үләндәр ҡушып ҡарындары менән ҡыҙҙырылған сусҡа ите  менән  һарыҡ ите. Сусҡа һәм тауыҡ башы һәм боттарынан ҡойҡа  paça (пача) әҙерләйҙәр. Дөйөм мanca (манджа)  исеме аҫтында  төрлө соутар — һуған соусы, ҡуҙғалаҡ менән соус, ҡаймаҡ соусы, брынза менән  йомортҡа соусы, һ.б. билдәле.&lt;ref&gt;''Никогло Д. Е.'' Традиции питания // История и культура гагаузов. — Кишинев, 2006. — С. 717, 723—724.&lt;/ref&gt;.

=== Дине ===
Гагауздар ата-бабалары, бөтә күсмә төрки халыҡтары  кеүек, күрәһең,  [[тәңреселек]]  динен тотҡан. Балҡан төрөктәрен христианлаштырыу (грек православие) бик ауыр һәм  яй бара.  20-се быуат аҙағына тиклем ғағауздар  ҡайһы бер  мәжүсилек  йолаларын һаҡлап алып ҡала, мәҫәлән,  «Пипируда» (күбәләк) —  ямғыр саҡырыу йолаһы. Бындай йолалар йыш ҡына   христиан  символикаһы менән аралаша һәм христиандарҙың дини мәғәнәһе бирелә.   Бессарабияға күсеп килгәнгә тиклем ғағауздар Балҡанда болгар һәм грек православие сиркәүҙәре менән эш итә.  XIX быуат башында ғағауз халҡының өлөшө көньяҡ Добруджа территорияһынан Бессарабияға күскәндән һуң ғағауздар яңы урында башҡа күскенселәр менән бергә рус православие сиркәүенә күсә. Молдавияның күпселек ғағауздары хәҙерге ваҡытта православие динен тота. Шулай уҡ протестант ойошмалары: баптистар һәм инжил христиандары - киң таралған. 

Ғағауздарҙың  икенсе өлөшө, «гаджалдар», айырым этнодини төркөм булып тора һәм сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота. Ғағауздарҙың был  өлөшө Греция һәм Болгариянан Бессарабияға күсенгән, артабан, мәҙәни яҡтан тулыһынса тиерлек болгарҙар, гректар һәм төрөктәр тарафынан ассимиляцияға дусар булған.

=== Никахтары ===
Молдавия ғағауздары өсөн моноэтник никахтар хас булған: 1970 йылда төҙөлгән 100 никахтан 73 моноэтник була, ә 2003 йылда төҙөлгән 100 никахтан  шундай  77  никах  тора{{Sfn|Остапенко, Субботина, Нестерова|2012|страницы=131}}. 2003  йылда Молдавияла ғағауз ир-егеттәре йышыраҡ  үҙ милләтендәге ҡатын-ҡыҙҙар менән никахҡа инә (78 %),  молдаван ҡатын-ҡыҙҙары менән һирәгерәк  (9 %), болгар ҡатын-ҡыҙҙары менән (5 %), урыҫтар менән  (4 %) һәм украин ҡатын-ҡыҙҙары менән  (3 %){{Sfn|Остапенко, Субботина, Нестерова|2012|страницы=133}}. 2003 йылда  Молдавияның ғағауз ҡатын-ҡыҙҙары өсөн был күрһәткес ярашлы рәүештә: 75 %, 8 %, 5 %, 4 % һәм 5 %. Кишинев ғағауздары өсөн, киреһенсә, башлыса милли-ҡатнаш никахтар хас, 2000 йылда ике енес ғағауздарҙың бөтә никахтарының 97 % тура килә{{Sfn|Остапенко, Субботина, Нестерова|2012|страницы=137}}. 2018 йылда моноэтник никахтар һаны кәмей бара.

=== Исемдәре ===
Ғағауз исеме шәхси исемдән, атаһының исеме һәм фамилиянан тора.  Иң танылған формаһы, ҡағиҙә булараҡ, исем һәм фамилияһын тора. Бындай система ғағауздарҙа  XX быуаттың икенсе яртыһында нығына. Хәҙерге  шәхси ғағауз исемдәре төрлө дәүерҙәргә ҡарай. Барлыҡ исемдәр ҙә христианлыҡҡа  ҡарай. Исемдәр нигеҙҙә грек, болгар, латин сығышлы. Һуңғы ваҡытта ғағауздар йыш ҡына сит ил исемдәрен үҙләштерә.

Балаға исем ике ысул менән бирелә:

* өләсәһе йәки олатаһы исеме буйынса
* крестный исеме буйынса

Ғағауз фамилияһы  [[Балҡан ярымутрауы|балҡан]] сығышлы. Башлыса улар ғағауз, болғар, грек телендә. Бынан тыш, фамилиялар һөнәр, урам ҡушаматтарынан, атаһының исемдәренән   килеп сыҡҡан. Гражданлыҡ никахын төҙөү ваҡытында  ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәренең фамилияһын ҡабул итә.

== Ғағауздарҙың бөтә донъя конгресы ==
[[Файл:Конгресс_гагаузов9.JPG|мини|Гагауздар]]
Ғағауздарҙың конгресы өс йылға бер тапҡыр  (2006 йылдан алып) Ғағауз Ериның баш ҡалаһы  [[Комрат]]та үтә. Ул бөтә донъянан ғағауздарҙы йыя.

== Йәшәүе ==

* [[Молдова|Молдавияла]] 2004 йылда халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса 147,5 мең ғағауз йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2007-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124181912/http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls|archivedate=2007-11-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071124181912/http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls |date=2007-11-24 }}&lt;/ref&gt;. Шуларҙың [[Гагауз Ери]]ндә — 127,8 мең,  [[Кишинёв]]та — 6,4 мең, Кагуль районында — 3,6 мең,  Тараклий районында — 3,5 мең,  Бессарабия районында — 2,2 мең гагауз йәшәй.  Днестр буйында  — 4,1 мең кеше (2004 й. халыҡ иҫәбен алыу буйынса)&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0213/panorm01.php#2 2. Население Приднестровья по переписи 2004 года - 555,5 тысячи человек] (&quot;Оливия-пресс&quot; (Тирасполь) и собственная информация &quot;Демоскопа&quot;, 7 сентября) // [[Демоскоп Weekly]]. № 213—214 от 12—25 сентября 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm Национальный состав население ПМР 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730110107/http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm |date=2013-07-30 }}&lt;/ref&gt;; 3,6 мең кеше (2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mepmr.org/pechatnye-izdaniya/statisticheskij-ezhegodnik-pmr|title=Статистический ежегодник ПМР 2013|accessdate=2014-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513010551/http://www.mepmr.org/pechatnye-izdaniya/statisticheskij-ezhegodnik-pmr|archivedate=2014-05-13}}&lt;/ref&gt;
* [[Украина]]ла 2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 31,9 мең гагауз, шуларҙың 27,6 меңе —  [[Одесса өлкәһе]]ндә&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Всеукраїнський перепис населення 2001 | Русская версия | Результаты | Основные итоги переписи | Национальный состав населения:]&lt;/ref&gt;.
* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә  2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  13,7 мең гагауз йәшәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rusnations.ru/etnos/gaga/|title=«Лица России» — этносы и народы|accessdate=2014-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070822111942/http://www.rusnations.ru/etnos/gaga/|archivedate=2007-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822111942/http://www.rusnations.ru/etnos/gaga/ |date=2007-08-22 }}&lt;/ref&gt;. Шуларҙан [[Төмән өлкәһе]]ндә — 2,5 мең (шул иҫәптән  1,6 меңе [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округы]] һәм 0,8 меңе  [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]нда);   [[Мәскәү өлкәһе]]ндә — 1,5 мең кеше,  [[Мәскәү]] ҡалаһында — 1,2 мең кеше
* Башҡа илдәрҙә: [[Төркиә]]лә— 5 меңдән 15 меңгә тиклем, [[Греция]]ла — 3 мең, [[Болгария]]ла — 540 кеше (2001 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://www.nccedi.government.bg/page.php?category=83&amp;id=247 Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604173613/http://www.nccedi.government.bg/page.php?category=83&amp;id=247 |date=2020-06-04 }}{{ref-bg}}&lt;/ref&gt;  йәки төрлө мәғлүмәттәр буйынса 1,4 мең&lt;ref name=&quot;josh&quot;&gt;[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=103132&amp;sf=population&amp;so=asc Joshua Project. Gagauzi Turk]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; 10 меңгә тиклем. Румынияла 1,2 меңдән алып 3 меңгә тиклем,  1 меңгә яҡын ғағауз [[Ҡаҙағстан]]да,  (1989 йылда  978 кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5 Национальный состав Казахстана по переписи 1989 г. Демоскоп]&lt;/ref&gt;), [[Үзбәкстан]], [[Төркмәнстан]], [[Беларусь|Белоруссия]], [[Латвия]]ла (108 кеше&lt;ref name=&quot;pmlp1&quot;&gt;[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918010058/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2016-09-18 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;), [[Эстония]], [[Грузия]]ла йәшәй. Ғағауздар шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Бразилия]]ла йәшәй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Ғағауздар Бразилияла
* Ғағауздар Болгарияла 
* Ғағауздар Грецияла 
* Ғағауздар Румынияла 
* Ғағауздарҙың бөтә донъя конгресы
* Ғағауз әҙәбиәте
* Ғағауз музыкаһы
* [[Ғағауз фольклоры]]
* Ғағауз фамилиялары исемлеге
* [https://www.gagauzlar.md История гагаузов]
* [https://www.gagauzlar.md/index.php/17-rol-grecheskoj-pravoslavnoj-tserkvi-v-istorii-gagauzskogo-naroda Религия гагаузов]
* [[Герман (йола)]]
* [[Хызыр Ильяс]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

; урыҫ телендә

* {{Китап|автор=|год=2008|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Платина (PLATINA)|часть=Гагаузы|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/128|ref=Этноатлас Красноярского края}} Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine
* {{Китап|автор=[[Губогло, Михаил Николаевич|Губогло М. Н.]]|часть=Гагаузы|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20071029061551/http://enc.mail.ru/article/1900020242|заглавие=[[Народы и религии мира: Энциклопедия]]|ответственный=Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Рос. Акад. Наук (Москва); Гл. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]; Редкол.: [[Артемова, Ольга Юрьевна|О. Ю. Артемова]], [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Кожановский, Александр Николаевич|А. Н. Кожановский]], [[Макаревич, Владимир Михайлович|В. М. Макаревич]] (зам. гл. ред.), [[Попов, Владимир Александрович (этнограф)|В. А. Попов]], [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]] (зам. гл. ред.), [[Ситнянский, Георгий Юрьевич|Г. Ю. Ситнянский]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая рос. энцикл.]]|год=1998|страницы=|страниц=928|серия=|isbn=5-85270-155-6|тираж=100000|ref=Губогло}}
* {{БРЭ|автор=Губогло М. Н., [[Фейгина, Екатерина Витальевна|Фейгина Е. В.]], Колса М. М.|заглавие=Гагаузы|том=6|страницы=242—243|ref=Губогло, Фейгина, Колса}}
* {{Китап|автор=Остапенко Л. В., [[Субботина, Ирина Алексеевна|Субботина И. А.]], Нестерова С. Л.|заглавие=Русские в Молдавии. Двадцать лет спустя… (этносоциологическое исследование)|ссылка=http://static.iea.ras.ru/books/Russkie_v_Moldavii.pdf|место=М.|издательство=[[ИЭА РАН]]|год=2012|страниц=403|isbn=978–5–4211–0067–6|ref=Остапенко, Субботина, Нестерова}}

; башҡа телдәрҙә

* ''[[Занет Фёдор Иванович|Zanet T.]]'' Gagauzluk: Kultura, ruh, adetlär: Gagauz folkloru / Inst. de Filologie al Acad. de Ştiinţe a Moldovei, Inst. de Folclor al Acad. Naţ. de Ştiinţe a Azerbaidjanului. — Ch.: Pontos, 2010. — 554, [6] p.
* Metin Omer, «Agenda politică a unui intellectual din Turcia kemalistă: Hamdullah Suphi Tanrıöver, turcismul şi găgăuzii», ''Intelectuali Politici şi Politica Intelectualilor'', Cetatea de Scaun, 2016, p. 345—362 (ISBN  978-606-537-300-6).
* Dimitris Michalopoulos, «The Metropolitan of the Gagauz: Ambassador Tanrıöver and the problem of Romania’s Christian Orthodox Turks», ''Turkey &amp; Romania. A history of partnership and collaboration in the Balkans'', Istanbul: Union of Turkish World Municipalities and Istanbul University, 2016, p. 567—572. ISBN 978-605-65863-3-0 .(http://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2016/12/ibac_2016_romanya_BASKI.pdf)

== Һылтанмалар ==

* [http://aif.md/pochemu-v-shkolah-gagauzii-ne-izuchajut-istoriju-gagauzov/ Почему в школах Гагаузии не изучают историю гагаузов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223845/http://aif.md/pochemu-v-shkolah-gagauzii-ne-izuchajut-istoriju-gagauzov/ |date=2019-01-23 }}
* [http://www.gagauzy.com Гагаузы. Биографии гагаузов. История гагаузов. Гагаузия. Gagauzia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208062408/http://www.gagauzy.com/ |date=2011-02-08 }}
* {{Cite web|url=http://ethnogagauz.pochta.ru/|title=Календарная обрядность гагаузов|description=работы Е. Н. Квилинковой по истории и культуре гагаузов|accessdate=2007-09-07|archiveurl=https://archive.today/20130417084712/http://ethnogagauz.pochta.ru/|archivedate=2013-04-17}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130417084712/http://ethnogagauz.pochta.ru/ |date=2013-04-17 }}
* {{Cite web|url=http://gemusic.narod.ru|title=Гагаузская народная музыка|description=Gagauz music|archiveurl=|archivedate=}}
* [https://www.turantoday.com/2011/04/nikolai-huseinov-kratkaya-istoria.html Краткая история гагаузского народа]
* [https://www.gagauzlar.md/ Подробная история гагаузского народа]
* &quot;Гагаузский угол. Народ и автономия&quot;[https://mejdurecie.md/video/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomija.html] Первый полнометражный документальный фильм о гагаузах.
[[Категория:Украина халыҡтары]]
[[Категория:Гагаузия]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]</text>
      <sha1>g66w30gr2f8crbkxuy8cv1nkzj1bn1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Кәлимулла Ғүмәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162890</id>
    <revision>
      <id>1295049</id>
      <parentid>1186465</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T13:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16744" sha1="0wre9n40fbavtyguo7zglgv6ks6mxaj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәлимулла Ғүмәр улы Хәсәнов'''&lt;ref&gt;Источник, восходящий к советским следственным делам К. Г. Хасанова, приводит его ещё две фамилии: '''Хусаинов''' и '''Асанов''' &lt;/ref&gt; ({{Lang-tt|Кәлимулла Гөмәр улы Хасанов}}, [[6 июль]] [[1878 йыл]]&lt;ref&gt;С датой рождения Хасанова много разночтений: '''1870''' или '''1878''' в источнике, '''1879''' в источнике, '''1881''' в источнике &lt;/ref&gt; — [[1949 йыл]]) — уҡытыусы, [[Өфө губернаһы]]нан II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты.

== Биографияһы ==
[[Файл:Members of the 2nd State Duma.jpg|альт=|слева|мини|II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы]] депутаттары. Баҫып торалар: Х. Хасммедов, К. Ғ. Хәсәнов, Р. М. Медиев; ултыралар: А. А. Кардашев, З. Э. Зейналов, Т. Э. Эльдарханов, Г. М. Мәхмүтов]]
Милләте буйынса татар. [[Ҡазан губернаһы]] Мамадыш өйәҙе Сатыш волосының Чулкучий (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Чулпыч. б.&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ҡазанда татар уҡытыусылар семинарияһын тамамлап, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Борай ауылында рус-башҡорт башланғыс мәктәбендә уҡыта. Йыллыҡ эш хаҡы 838 һум була. 1905 йылдың ноябрендә Борай волосының уҡытыусылар союзын ойоштороу инициаторы була һәм декабрҙә Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй уҡытыусылар һәм халыҡ мәғарифы эшмәкәрҙәре союзы съезында делегат булып ҡатнаша. Думаға һайланған мәлгә тиклем партияһыҙ булып ҡала.

1907 йылдың 6 февралендә [[Өфө губернаһы]]нан II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]]на һайлана. Яҡын булып Хеҙмәтсәндәр төркөмө һәм Крәҫтиәндәр союзы фракцияларына инә. Мосолман хеҙмәт төркөмөнә («Мосолман хезмәт тейфасе») нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Думаның аҙыҡ-түлек комиссияһында тора. 8-се бүлек исеменән уның ағзаларының хоҡуҡтарын тикшереү буйынса доклад менән сығыш яһай. Аграр мәсьәләләр, министрҙар советы декларацияһы, аҙыҡ-түлек комиссияһына һайлау, халыҡ мәғарифы буйынса комиссияһға һайлау, Өфө губернаһы халҡының аҙыҡ-түлек буйынса хәле тураһында фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша. П. А. Столыпиндың хөкүмәттең аграр реформаһы проектын нигеҙләүенә арналған сығышына яуап итеп, Хәсәнов айырым кешеләрҙең генә түгел, башҡорт йәмғиәттәренең дә милек хоҡуғын үтәүҙе талап итә&lt;ref name=&quot;Gallyam&quot;&gt;[http://cyberleninka.ru/article/n/musulmanskaya-trudovaya-gruppa-kak-odin-iz-vektorov-obschestvenno-politicheskoy-zhizni-tyurko-musulman-uralo-povolzhya-nachala-hh-veka ''Галлямов Д. Ф.'' Мусульманская трудовая группа как один из векторов общественно-политической жизни тюрко-мусульман Урало-Поволжья начала XX века // Казанский педагогический журнал, 2013, Вып. № 4 (99).]&lt;/ref&gt;. Мосолман хеҙмәтсәндәре төркөмө исеменән доклад менән сығыш яһап, Хәсәнов һул яҡтын алҡыштарына һәм уң яҡтан «Долой! Долой!» тигән ҡысҡырыуҙарға, ултырғыстар меәнн туҡылдатыуҙарға дусар була. II Думаның уң лидерҙарының В. М. Пуришкевич: «Әгәр һеҙгә беҙҙең тәртиптәр оҡшамай икән, Төркиәгә китегеҙ!», — тип ҡысҡыра. Уға яуап итеп Хәсәнов билдәле татар шағиры [[Ғабдулла Туҡай]]ҙың «Китмәйбеҙ» тигән шиғырын уҡый&lt;ref&gt;[http://www.iske-kazan.ru/izvestnye-lyudi/251-o-sozdanii-tukaem-stikhotvoreniya-ne-ujdem ''Шигаб Ахмеров''. Ошибка? нет — Дремучее заблуждение, беспардонная клевета (О создании Тукаем стихотворения «Не уйдем!»)]&lt;/ref&gt;.

1907 йылдың апрель-майында — Санкт-Петербург мосолман хеҙмәтсәндәре сығарған «Дума» гәзитенең рәсми мөхәррире&lt;ref name=&quot;Gallyam&quot;/&gt;. 1911 йылдың 7 мартында, йәғни Дума таратылғандан һуң 4 йыл үткәс, Петербург суд палатаһы уны ошо гәзиттә баҫылған «революцион йөкмәткеле» мәҡәләләр өсөн Ҡазан губерна төрмәһенә ябырға хөкөм итә. 1912 йылдың 26 майында иреккә сыға.
[[Файл:Группа_мусульманских_депутатов.jpg|слева|мини|Мосолман хеҙмәтсәндәре төркөмө: К. Ғ. Хәсәнов һулдан беренсе.]]
Бынан һуң тағы ла Дәүләт Думаһына һайланып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғанға тиклем Ҡазанда страховкалау агенты булып эшләй, әммә 1914 йылдың сентябрендә ике йылға [[Ырымбур]]ға «еңелеү кәйефе» һәм «урыҫтарға ҡаршы пропаганда» алып барғаны өсөн полиция күҙәтеүенә ебәрелә. Бер нисә тапҡыр ғаиләһе эргәһенә [[Ҡазан]]ға ҡайтырға рөхсәт алырға тырыша, әммә үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1915 йылдың 2 июлендә Эске эштәр минитсрлығы Хәсәновты административ тәртиптә ике йылға «Рәсәйҙең баш ҡалаларынан, Ҡазан губернаһы һәм хәрби торошта булған урындарҙан тыш, башҡа ҡалаларға һәм урындарға» һөргөнгә ебәрергә ҡарар сығара.

[[1917 йыл]]ғы февраль революцияһынан һуң, Ырымбур мосолман бюроһы ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2001_1_2%2F05%2F05_4%2F|title=«Рассмотрев следственное дело по обвинению Бургана Шарафа…» // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2001 1/2|accessdate=2020-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003155122/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2001_1_2%2F05%2F05_4%2F|archivedate=2016-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003155122/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2001_1_2%2F05%2F05_4%2F |date=2016-10-03 }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан Рәсәй мосолмандарының Ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы була(Петроград, 1917 март). 1917 йылдың 22 ноябре — 1918 йылдың 11 ғинуарында Өфөлә үткән эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Милли йыйылышы («Милли мәжлес») депутаты була. 1918 йылдың ғинуар — апрелендә эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының Милли идаралығы («Милли идара») ағзаһы итеп һайлана .

Совет заманында бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Мәҫәлән, 1921 йылдың 13 сентябрендә ул ваҡытта губерна комиссары ярҙамсыһы булып эшләгән Хәсәнов «асығыусыларға легаль булмаған ярҙам комитеты ойошторорға саҡырыу» өсөн ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 26 октябрендә Бөтә татар ғәҙәттән тыш хәл коллегияһы эште яба&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;. Уның менән бер үк ваҡытта Волга буйының бик күп йәмәғәт эшмәкәрҙәре&lt;ref&gt;Одновременно с ними арестованы '''Владимир Николаевич Белькович''', служащий артели «Союз» {{Wayback|url=http://rosgenea.ru/?alf=2&amp;serchcatal=%C1%E5%EB%FC%EA%EE%E2%E8%F7&amp;r=4|date=20141123183915}}, '''[[Губайдуллин, Газиз Салихович|Газиз (Азиз) Салихович Губайдуллин]]''', писатель, историк, литературовед, '''Николай Николаевич Гусев''', редактор газеты «Камско-Волжская речь», '''Григорий Абрамович Исакович''', член РСДРП(б) c 1917, юрисконсульт потребсоюза «Главнефть» {{Wayback|url=http://rosgenea.ru/?alf=9&amp;serchcatal=%C8%F1%E0%EA%EE%E2%E8%F7&amp;r=4|date=20141123184046}}, '''Александр Яковлевич Киселев''', инструктор по кооперации в «Татсоюзе», '''Фёдор Николаевич Кулаков''', '''Наталья Петровна Куприянова''', член местной организации Всероссийского Общественного Комитета помощи голодающим, глава помощи голодающим в Тетюшском уезде, впоследствии деятельница Помполита, '''Александр Захарович Наумов''', член правления «Татсоюза», '''Александр Матвеевич Феофилактов''' .&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән I саҡырылыш Дәүләт Думаһының элекке ике депутаты — П. А. Ершов&lt;ref&gt;[http://memo.ru/memory/kazan/ Книги памяти жертв политических репрессий Республики Татарстан.]&lt;/ref&gt; һәм И. Н. Овчинников ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d25/f52.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201054030/http://lists.memo.ru/d25/f52.htm |date=2011-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

1932 йылдың 21 декабрендә йәнә ҡулға алына һәм ОГПУ коллегияһы тарафынан хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;memo&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d34/f465.htm Книга памяти Республики Татарстан // Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415173315/http://lists.memo.ru/d34/f465.htm |date=2016-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыш башында СК-4 заводында бухгалтер ярҙамсыһы булып эшләй һәм берекмәһе ҡарамағында яуаплы башҡарыусы була. 1941 йылдың 29 сентябрендә ҡулға алына һәм СССР НКВД-һының махсус кәңәшмәһе менән биш йылға Башҡортостанға һөргөнгә ебәрелә&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;.

1949 йылда вафат була, үлгән урыны билдәһеҙ.

Һуңғы эш буйынса 1956 йылдың 5 апрелендә аҡлана&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләле була.

* Ҡатыны — ?
** Ул — Рәшит Каммула улы Хәсәнов (2.02.1922—14.11.2009).
** Улы — Рөстәм Хәсәнов.

== Әҙәбиәт ==
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=413 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 371.]
* [http://www.tez-rus.net/ViewGood42328.html ''Усманова Д. М.'' ХАСАНОВ Калимулла Гумерович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 656—657] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002115553/http://www.tez-rus.net/ViewGood42328.html |date=2016-10-02 }}.
* [http://www.idmedina.ru/books/encyclopedia/?3402 «Ислам в Санкт-Петербурге» — энциклопедический словарь]
* [http://cyberleninka.ru/article/n/musulmanskaya-trudovaya-gruppa-kak-odin-iz-vektorov-obschestvenno-politicheskoy-zhizni-tyurko-musulman-uralo-povolzhya-nachala-hh-veka ''Галлямов Д. Ф.'' Мусульманская трудовая группа&quot; как один из векторов общественно-политической жизни тюрко-мусульман Урало-Поволжья начала XX века // Казанский педагогический журнал, 2013, Вып. № 4 (99).]

=== Сығанаҡтар ===
* Мусульманские депутаты Государственной думы России 1906—1917 годов: Сборник документов и материалов. Уфа, 1998. С. 307-08;
* ''Усманова Д. М.'' Мусульманские представители в Российском парламенте. 1906—1917. Казань, 2005.
* ''Хабутдинов А. Ю.'' От общины к нации: татары на пути от средневековья к новому времени. — Казань, 2008.
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15596-kh-s-nov-k-limulla-m-r-uly}}

=== Архивтар ===
* Национальный архив Республики Татарстан. Фонд 1. Опись 6. Дело 908; Фонд 199. Опись 2. Дело 1519;
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 464; Дело 555. Лист 5.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Шәхестәр:Рәсәйҙә ислам]]
[[Категория:Рәсәй империяһы педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:1949 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1878 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0wre9n40fbavtyguo7zglgv6ks6mxaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп ихтилалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167527</id>
    <revision>
      <id>1295172</id>
      <parentid>988795</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17586" sha1="bodf5uzhpskmtwsmpqnju0gyf5kwwai" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яҡын көнсығышта төрөктәргә ҡаршы ихтилал''' ({{Lang-ar|الثورة العربية}} Al-Thawra al-`Arabīya) — 1916—1918 йылдарҙа [[Яҡын Көнсығыш]]та бойондороҡһоҙ [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ғәрәп дәүләттәрен]] барлыҡҡа килтергән азатлыҡ хәрәкәте.

== Башы ==
Йәш төрөк инҡилабынан һуң, 1908—1909 йылдарҙа [[Ғосман империяһы]] һәр ваҡыт уңышһыҙлыҡҡа тарый. Был юғалтыуҙарҙы (шул иҫәптән территориаль юғалтыуҙарҙы) ҡаплатырға тырышып, йәш төрөктәр тыйылғыһыҙ рәүештә пантюркизмды пропагандалай һәм хатта улар ҡолатҡан [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит Икенсегә]] ҡарағанда ла көслөрәк итеп империяла аҙсылыҡ булған этник төркөмдәрҙе эҙәрлекләүгә тотона. Ошо факторҙар йоғонтоһо аҫтында империяла йәшәгән ғәрәптәрҙең иң әүҙем төркөмдәре ғосмансылыҡтан әкренләп милләтселеккә, йәғни [[Истанбул]] менән лояль хеҙмәттәшлектән ғәрәп үҙенсәлектәрен өҫтөн күреү кәйефтәренә күсә бара. 1905 йылда Сүриәнән килгән эмигрант Нәжиб Азури Парижда «Ғәрәп ватаны лигаһы» манифесын баҫтырып сығара. Ундә түбәндәге юлдар бар:&lt;blockquote&gt;Ғәрәптәр үҙҙәренең милли, тарихи һәм этнографик йәһәттән бер төрлө булыуҙарын таный һәм, бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөү маҡсаттында, тамыры серегән ғосман ағасынан айырылырға теләй.&lt;/blockquote&gt;Нәжиб Азури Ғосман империяһының ғәрәп провинциялары нигеҙендә, Ғәрәп Азияһы сиктәрендә һәм «Көнбайыштың гуманлы мәғрифәтле милләте» ярҙамы менән бойондороҡһоҙ дәүләт булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған панғәрәптәр төркөмөнә ҡарай. Башҡа төркөмдәр ҙә була — мәҫәлән, Европала уҡыған йәштәр (Франция «Йәш Ғәрәбстан» йәшерен йәмғиәтен ойоштора) «баҫып алыу ҡурҡынысы ниндәй державанан янауына ҡарамаҫтан», айырылып сығыу өсөн сығыш яһай.

=== Беренсе донъя һуғышы алдынан Ғәрәп ярымутрауындағы хәл ===
Ғосман властары теоретик яҡтан ҡарағанда бөтә Ғәрәбстан ярымутрауын контролдә тота, әммә ғәмәлдә уларҙың бының өсөн етерлек аҡсалары ла, әҙерлекле кадрҙары ла, ғәскәре лә булмай. Шуға күрә Ғәрәбстандың иң эре ҡалаларында урынлашҡан ғосман пашалары һәм гарнизондарының, башлыса, күҙәтеү менән генә сикләнеп, ҡағиҙә булараҡ, низағ тыуған осраҡта урындағы феодалдарға һөҙөмтәле ҡаршы тороуҙы булдырыу өсөн мөмкинлектәре булмай.

==== Йәмән ====
Шығыйҙарҙың [[Йемен|Йәмәнда]] идара иткән зейди мәзһәбе имамы Яхья Хәмит әт-Дин 1911 йылдағы килешеү нигеҙендә киң автономия менән асыҡтан-асыҡ файҙалана. Ул ғосмандарҙың ярҙамына иҫәп тота, сөнки көньяҡтағы сиктәрҙә 1839 йылда уҡ Йәмәндең көньяғын, эре Аден порты менән бергә, баҫып алған инглиздәр, ә төньяҡта — имам Яхъянан яр буйындағы Тихама өлкәһен даулап алған Асир әмирлеге хакимы Мөхәммәт Али әл-Иҙриси менән дошмашлаша. Ғосмандар Асир әмирен бер нисә тапҡыр «урынына ултыртырға тырышып» ҡарай, әммә уңышҡа өлгәшә алмай.

==== Хижәз ====
[[Джиддә|Джиддәлә]] ғосман пашаһына башлыса [[Хижәз|Хижәздә]] йәшәгән төрөктәр буйһона, шул уҡ ваҡытта ғәрәптәр [[Мәккә шәрифе]] юрисдикцияһы аҫтында була. 1908 йылда [[Мәҙинә]] менән Маанды тоташтырған [[Хижәз тимер юлы|Хижәз тимер юлы]] асылыуға бәйле ғосмандарҙың был төбәктәге йоғонтолары көсәйә.

==== Көнсығыш Ғәрәбстан ====
1899 йылда уҡ Бөйөк Британия, урындағы шәйех Мөбәрәк менән йәшерен килешеү төҙөп, [[Күвейт|Кувейтта]] үҙ хакимлығын урынлаштыра. Унан алдараҡ ул [[Бахрейн]], [[Катар]], [[Оман]] һәм [[Әбү-Дәби|Әбу-Дәбиҙе]] үҙенә буйһондорған була. Көнсығыш ғәрәп яр буйҙарында нығынғас, инглиздәр сәғүдиҙәр һәм рәшидиҙәр феодал ырыуҙарының үҙ-ара низағына әүҙем йоғонто яһай башлай.

==== Нәжд ====
Нәждән ҡыуылған сәғүҙиҙәр был әмирлектә үҙҙәренең власын ҡайтарырға тырыша һәм Кувейттың ярҙамынан файҙалана. Төньяҡ Ғәрәбстан әмирлеге Джәбәл-Шаммарҙы ҡулдарында тотҡан рәшидиҙәр, ғосмандар ярҙамында Нәжде ҡул аҫтында тоторға тырыша. 1902—1914 йылдарҙа Әбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Нәждә үҙ династияһы власын тергеҙеп кенә ҡалмай, ә рәшидиҙәргә бик ҙур еңелеүҙәр килтерә, үҙ дәүләте биләмәләрен киңәйтә һәм Ғәрәбстандың көнсығышында ғосмандарҙың йоғонтоһон күпкә кәметә. Урыҫ дипломаттары мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылға Көнсығыш Ғәрәбстандың баш ҡалаһы [[Әр-Рияд]]та «төрөк чиновниктары ла, һалдаттары ла» булмай. Сәләфилек сәғүҙиҙәрҙең рухи байрағы була. 1913 йылға ибн Сәғүд Әл-Һасаның яр буйҙарындағы өлкәһен һәм, 1911 йылдан алып Мәккә һәм Мәҙинәгә сәләфиҙәрҙе индермәгән Хижәз менән низағта үҙ мәнфәғәттәрен нығытып, бер нисә мөһим ҡәлғәне баҫып ала.

=== Беренсе донъя һуғышы башында Ғәрәбстан йылда инглиздәр менән шундай уҡ килешеү төҙөрүгә ҡамасаулай алмай.ярымутрауындағы хәл ===
Ибн Сәғүд 1914 йылдың майында уҡ Ғосман империяһы менән дуҫлыҡ һәм союздашлыҡ тураһында килешеү төҙөй, әммә был уға 1915 йылда инглиздар менән шундай уҡ килешеү төҙөүгә ҡамасауламай. Ғәмәлдә ул һуғыш мәлендә тегеләре яҡлы ла, былары яҡлы ла булмай, ә битарафлыҡ сәйәсәтен һаҡлай, үҙе иһә үҙ дәүләтен булдырыу һәм күршеләре, уға буйһонмаған ҡәбиләләр менән тыуған мәсьәләләрҙе хәл итеү менән шөғөлләнә.

==== Джебель-Шаммар ====
Рәшидиҙәр Джәбәл-Шаммарҙағы һуғышта ғосман империяһын яҡлай.

==== Йәмән ====
Имам Яхья хәрби хәрәкәттәр барышына асыҡтан-асыҡ ҡыҫылмай, ләкин ғәмәлдә һуғыш башланыу менән Британияның Аден гарнизонына ҡамауҙа тотҡан ғосмандарға төньяҡ Йәмәндең ҡайһы бер ҡәбиләләре менән ярҙам итә.

==== Әсир ====
Инглиздәр Әсир хакимы Мөхәммәт Али әл-Идриси менән ғосмандарға ҡаршы берлектә һуғыш хәрәкәттәре алып барыу тураһында килешә. Әммә Әл-Иҙриси аҡса һәм ҡорал алғандан һуң инглиздәргә ярҙам итмәй, ә 1915—1916 йылдарҙа баш бирмәгән тау халҡы менән һуғыша.

==== Мәккә ====
Инглиздар үҙҙәренең Мысырҙағы юғары комиссары Мак-Магон аша [[Мәккә шәрифе]] Хөсәйен бән Али менән бик оҙайлы һөйләшеүҙәр алып бара. 1915 йылдың октябрендә Мак-Магон Хөсәйенгә, тик Ливан, Сүриәнең көнбайышы, Ғәрәбстандың көньяғы һәм көнсығышынан тыш, Азиялағы бөтә ғәрәп дәүләттәренең батшаһы итеп танырға вәғәҙә бирә.

== Ваҡиғалар барышы ==
1916 йылдың 8 июнендә шәриф Хөсәйен ихтилалды башлай. Уның 50 мең кешеһе, ә бына мылтығы ни бары 10 мең генә була. Ҡыҙыл диңгеҙҙе контролдә тотҡан Антанта флот ярҙамында, 10 июндә ғәрәптәр [[Джиддә]] портына һөжүм итә, һәм 16 июндә ғосман гарнизондары баш һала. Сентябрь аҙағына ғәрәптәр яр буйындағы бер нисә ҡаланы ала, әммә [[Мәҙинә|Мәҙинәгә]] туранан-тура һөжүмде төрөктәр 1916 йылдың октябрендә кире ҡаға.

Британия хөкүмәте ғәрәптәргә ярҙамға капитан Томас Эдвард Лоуренсты ебәрә, ул декабрь айында Янбуны обороналаусыларға Короллек флоты менән ярҙам итә. Лоуренс ғәрәп лидерҙарын Мәҙинәгә һөжүм итмәйенсә, уның урынына [[Хижәз тимер юлы|Хижәз тимер юлының]] эш режимын боҙоуға күндерә, был осраҡта төрөктәрҙең байтаҡ ҡына көсө шул юлды төҙөтеүгә йүнәлтеләсәге билдәле булыуын аңлата.

1917 йылдың 3 ғинуарында Фейсал ибн Хөсәйен 5100 һыбайлы дөйә, 5300 пехота һалдаты, 4 тау пушкаһы, 10 пулемет һәм 380 йөк тейәгән дөйә менән Ҡыҙыл диңгеҙ буйынан төньяҡҡа әл-Вәджидә ҡалаһына юллана. Ә был ваҡытта төрөк гарнизоны, көньяҡтан һөжүм көтөп, ҡаланы обороналауға әҙерләнә, 917 йылдың 23 ғинуарында 400 ғәрәп һәм 200 инглиз морягынан торған десант ҡалаға төньяҡтан һөжүм итә. 36 сәғәттән һуң гарнизон баш һала, төрөктәр, Мәккәнән сигенеп, оборона өсөн отошлораҡ булған Мәҙинә янына барырға һәм гарнизонды Хижәз тимер юлы буйлап урынлаштырырға ҡарар итә. Ғәрәптәрҙең ғәскәре 70 мең кешегә тиклем етә, уларҙың 28 меңе мылтыҡ менән ҡоралланған була.

1917 йылда Ауда ибу Тайи ғәскәре менән баш күтәреүселәр яғына күсә, 9 майҙа Лоуренс уларҙы ғосмандарҙың Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы һуңғы порты — [[Ғәкәбә|Акабаны]] штурмлауға йүнәлтә. 6 июлдә, аяуһыҙ алыштан һуң ҡала яулап алына. Әммә был еңеү һөҙөмтәһендә Мысырҙан Фәләстанға һөжүм итеүсе инглиз ғәскәренең уң флангыһы асыла. Бынан һуң ғәрәптәр, генерал Алленбиҙың һөжүменә ярҙам итеп, төрөк ғәскәрҙәре сафына һәм элемтә сараларына зыян килтергес һөжүмдәр яһай.

Акабаны алғас, Антантаның келәттәренән ғәрәптәрҙе һуғыш кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итеү юлға һалына, ғәрәп ғәскәрҙәренә техник белгестәр килә, инглиз авиацияһы ла ғәрәптәр мәнфәғәтендә эшләй; ә ғәрәп ғәскәрҙәре, үҙ сиратында ваҡ һөжүмдәр тактикаһын ҡулланып, төрөк ғәскәрҙәренең ҙур майҙанда таралып урынлашыуын тәьмин итә, генерал Алленби ғәскәренә разведка мәғлүмәттәрен еткереп тора.

1918 йылдың сентябрендә Алленби Мегиддо эргәһендәге алышты планлаштырғанда ғәрәп партизандарына мөһим роль үтәүҙе йөкмәтә. Антанта көстәре төрөк-герман сафтарына һөжүм иткәндә ғәрәптәр ғосмандар тылындағы өс тимер юлын да сафтан сығара, шулай итеп, төрөктәр ярҙам да ала алмай һәм сигенергә лә юл тапмай.

1918 йылдың 30 сентябрендә дөйәләргә атланған ғәрәптәр [[Дамаск]] ҡалаһына барып етә һәм ҡалала йәшәгән ғәрәп милләтселәренең ғәрәп ихтилалы флагын күтәреүҙәрен күрә. Икенсе көнөнә ҡалаға Австралия еңел кавалерияһы инә.

== Йомғаҡтары ==
Ғосман империяһының ҡолауы ғәрәптәрҙә, Бөйөк Британия Хөсәйенгә биргән вәғәҙәләрен үтәр, тигән илююзия тыуҙыра. Шул хәбәрҙе көтөп, Хөсәйен ибн Али, Ғосман империяһының элекке ғәрәп провинцияларын үҙ ҡулы аҫтына берләштереүгә дәғүә итеп, үҙен корлль тип иғлан итә. Әммә хатта Ғәрәбстан сиктәрендә лә ул быны эшләй алмай, ә башҡа төбәктәр тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Бөйөк Британия менән Франция, Сайкс-Пико килешеүенә ярашлы, был төбәктәрҙе үҙ-ара бүлешеп алыуҙы өҫтөн күрә. Хөсәйен [[Хижәз короллеге|Хижәз короле]] булып ҡала һәм 1919 йылда Нәждға һуғыш аса һәм еңелә. 1919 йылда ибн Сәғүд Джәбәл-Шамарҙы, 1922 йылда — Әсирҙе, ә 1924 йылда Хижәзде баҫып ала, һәм 1927 йылда Нәжд һәм Хижәз короллеген иғлан итә, 1932 йылда ул [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] үҙгәртелә.

== Әҙәбиәт ==
* Лоуренс Аравийский, «[[Семь столпов мудрости]]».
* «История Востока» в 6 томах. Т.V «Восток в новейшее время (1914—1945 гг.)» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. ISBN 5-02-018500-0

== Һылтанмалар ==
* {{ru icon}}{{en icon}} ''[http://www.wdl.org/ru/item/11755/ Восстание в Аравии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011232814/https://www.wdl.org/ru/item/11755/ |date=2020-10-11 }}''
[[Категория:Ливан тарихы]]
[[Категория:Израиль тарихы]]
[[Категория:Ғосман империяһында ихтилалдар]]</text>
      <sha1>bodf5uzhpskmtwsmpqnju0gyf5kwwai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этнографик музей (Белград)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173479</id>
    <revision>
      <id>1295113</id>
      <parentid>1292528</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T00:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13038" sha1="cgddvxw3e8hbconuatkohp86sare8px" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Белград этнографик музейы''' ({{lang-ru|Этнографический музей Белграда}}, {{Lang-sr|Етнографски музеј}}) — [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан ярымутрауындағы]] иң боронғо этнография музейҙарҙың береһе. [[:ru:Стари-Град (община, Белград)|Стари град]] биҫтәһенең ''Студенттар майҙанында'' урынлашҡан.

== Тарихы ==
Этнографик музей 1901 йылдың февралендә булдырылған, әммә уның тамырҙары бик боронғо. Этнографик әйберҙәр йыйыу [[XIX быуат]] уртаһында башлана. Сербияның Милли музейы сиктәрендә ({{Lang-sh|Сербсконародни музеум}}) 1844 йылда күпмелер һанда этнография предметтары һаҡланған.

Беренсе системаға һалынған йыйылма Мәскәүҙә [[1867 йыл]]да үткәрелгән Бөтә славян күргәҙмәһендә ҡатнашыу өсөн ойошторолған. Йыйылған әйберҙәрҙең Мәскәүҙә ҡалыуына ҡарамаҫтан, был күргәҙмә Сербияла, Балканда этнографик предметтарҙы туплау һәм был биләмәләрҙе этнологик өйрәнеү өсөн бик мөһим роль уйнаған.

[[1872 йыл]]да [[:sr:Српско учено друштво|Серб ғалимдары йәмғиәте]] сиктәрендә этнография предметтары һаҡлау өсөн музей төҙөү тураһында аныҡ тәҡдимдәр туплана. Ошо уҡ йылда Стоян Новакович тарихи-этнография музейы проектын тәҡдим итә. [[1901 йыл]]дың февралендә [[Сербияның Милли музейы]]нан этнографик коллекцияны айырым бинаға күсерәләр, һәм был дата этнографик музей барлыҡҡа килтерелгән көн тип һанала.

Этнография музейы коллекциялары тәүге ваҡытта 909 этнография предметынан, 32 китаптан, ҙур булмаған һанда фотографияларҙан һәм шулай уҡ ''Никола Арсеновичтың'' милли кейемдәр һыҙмалары йыйылған альбомдан тора. Тәүге етәксеһе итеп ''Сима Троянович'' тәғәйенләнә. Этнологик тикшеренеүҙәр һәм этнографик материалдар йыйыу [[1902 йыл]]да уҡ башлана.

Этнографик музейҙың беренсе даими экспозицияһы [[1904 йыл]]дың [[20 сентябрь|20 сентябрендә]] асыла, һәм шунан алып музей һаҡлаусылар этнографик предметтарҙы өҙлөкһөҙ йыя, шулай уҡ музейҙың фондтарын даими арттыра.

[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғыштары]] осоронда Этнография музейы һуғыш ғәрәсәттәрендә күп предметтарын юғалта.

Балҡанда йәшәгән халыҡтарҙың традицион тормош рәүешен һаҡлап ҡалыуы арҡаһында, Беренсе донъя һуғышынан һуң музей фондтарын тулыландырыу дауам итә, һәм [[1926 йыл]]да ''Этнография музейы вестнигының'' беренсе томы баҫылып сыға, әлеге ваҡытта ла ул даими сығарылып килә.

[[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нан һуң этнографик өлкәләрҙе системалы рәүештә этнологик тикшереүҙәр башлана, бик күп айырым тикшеренеүҙәр үткәрелә, шулай уҡ предметтарҙы фәнгә нигеҙләнеп системалаштырыу, консервациялау эше башлана.

== Музей бинаһы ==
Стевчи Михайлович йортонан бирле бер нисә тапҡыр адрестары үҙгәргәндән һуң&lt;ref&gt;Завод за заштитуспоменикакултуре града Београда, досијеспоменикакултуреЕтнографскимузеј; З. М., «Етнографскимузеј у Београду», ГМГБ 1, 1954, 316—321.&lt;/ref&gt;, Музей [[1951 йыл]]да 1933—1934 йылдарҙа архитектор ''Александр Джорджевич'' проекты буйынса төҙөлгән Студент майҙаны 13-сө һәм Узун-Мирков урамы 2-се йорт ултырған урамдар киҫелешендә урынлаша&lt;ref&gt;Завод за заштитуспоменикакултуре града Београда, часописНаслеђе, Милан Просен, Градитељски опус архитекте Александра Ђорђевића (1890—1952) http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/09/7/9_milan_prosen.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020132624/http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/09/7/9_milan_prosen.pdf |date=2016-10-20 }} приступљено 30.01.2017.&lt;/ref&gt;.

Академия паркы территорияһында махсус урында, юғары уҡыу йорттары биналарына яҡын ерҙә - (Бөйөк мәктәп йорто — хәҙерге ваҡытта Белград университеты ректораты&lt;ref&gt;http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/kapetan_misino_zdanje.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714180815/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/kapetan_misino_zdanje.html |date=2017-07-14 }} приступљено 30.01.2017./&lt;/ref&gt;, Яңы университет йорто — хәҙерге ваҡытта Филология факультеты), мәҙәниәт учреждениелары (Колорац исемендәге Халыҡ университеты йорто), ҡала административ биналары (Белград муниципалитеты йорто — хәҙерге ваҡытта Югослав кинотекаһы&lt;ref&gt;http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/zgrada_kolarcevog_narodnog_univerziteta.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725072433/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/zgrada_kolarcevog_narodnog_univerziteta.html |date=2017-07-25 }} приступљено 30.01.2017.&lt;/ref&gt;, ҡала полицияһы) янында төҙөлгән алты ҡатлы бина, төҙөлөш тамамланғас уҡ айырата мөһим архитектура әҫәр тип танылһа, хәҙерге ваҡытта иһә Сербияла модерн архитектура стиленең бер өлөшө тип баһалана&lt;ref&gt;http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/zgrada_beogradske_opstine.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714181035/http://beogradskonasledje.rs/kd/zavod/stari_grad/zgrada_beogradske_opstine.html |date=2017-07-14 }} приступљено 30.01.2017.&lt;/ref&gt;.

Икенсе бөтә донъя һуғышы башланғансы бинаны яртылаш урынлаштырыу маҡсаты булған; һуғыш тамамланғандан һуң бинаның бер өлөшө башҡа маҡсаттарҙа үҙгәртелә. Шулай итеп, үткән быуаттың илленсе йылдары башында бина подвалының бер өлөшө, беренсе ҡат, мезонин, икенсе һәм өсөнсө ҡаттар Этнографик музейға тапшырыла.

[[1951]]—[[1954 йыл]]дар аралығында был бинаның өлөшө музей коллекцияларын һәм фондтарын урынлаштырыу һәм күргәҙмә эшсәнлеген ойоштороу өсөн яраҡлаштырыла. [[1983]]—[[1984 йыл]]дарҙа эшләнгән бындай адаптация барлыҡ алты ҡатта ла тулыһынса тиерлек музей сифатында файҙаланыу өсөн яйлаштырылған.

Бай этнографик мираҫ һаҡлана торған мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан архитектура-ҡала төҙөлөшө һәм мәҙәни-тарихи әһәмиәткә эйә булған бина булараҡ, [[1984 йыл]]да Этнография музейы мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип танылған.

== Галереяһы ==
{|
|[[Файл:Ethnographic Museum-1.JPG|мини]]
|[[Файл:Ethnographic Museum-2.JPG|мини]]
|[[Файл:Ethnographic Museum-3.JPG|мини]]
|[[Файл:Ethnographic Museum-4.JPG|мини]]
|[[Файл:Ethnographic Museum-5.JPG|мини]]
|}

== Музей бөгөн ==
Этнография музейында әлегә тиклем һигеҙ даими экспозиция һәм 300-гә яҡын ваҡытлыса күргәҙмә асылған. Даими экспозиция бинаның өс кимәле буйынса урынлашҡан. Этнографик музейҙа бөгөн айырым коллекцияларға бүленгән һирәк осрай торған күп этнографик предметтар һаҡлана (өй йыһаздары, биҙәнеү әйберҙәре, йола кәрәк-ярағы, милли костюмдар, халыҡ архитектураһы, халыҡ хужалығы, малсылыҡ, транспорт, культ әйберҙәре һ.б.); музей Балҡандағы иң бай китапханаларҙың береһенә эйә.

Музей үҙаллы рәүештә профилле баҫмалар сығара, материалдарҙы консервациялау хеҙмәтен башҡара, ҙур күргәҙмә майҙаны бар, XIX быуаттың этнологик, антропологик аспекттарын өйрәнергә мөмкинлек бирә торған масштаблы этнографик тикшеренеүҙәр ойоштора.

[[2013 йыл]]дың 7 июнендә Этнографик музейҙа Сербия Республикаһының 27 элементты үҙ эсенә алған матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлеге тәҡдим ителгән&lt;ref&gt; Милан Просен, Ар деко у Србији, рукописдокторскедисертацијеодбрањене на Одељењу за историјууметностиФилозофскогфакултетаУниверзитета у Београду 2014. године, 335—336.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.etnografskimuzej.rs/ Этнографический музей Белград]{{ref-sr}}
* [http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=63833 Београд: Отворен Центар за нематеријално културно насљеђе, 20.6.2012]{{ref-sr}}&lt;span title=&quot;на сербском языке&quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/reportaze/aktuelno.293.html:458568-Peceno-prase-u-Etnografskom-muzeju Печено прасе у Етнографском музеју («Вечерње новости», 13. октобар 2013)]
* [http://www.heritage.gov.rs/latinica/nepokretna_kulturna_dobra.php Институт по охране памятников культуры Республики Сербии — Белград] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210206064451/http://www.heritage.gov.rs/latinica/nepokretna_kulturna_dobra.php |date=2021-02-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20120305135731/http://www.heritage-db.org/cir/nkd/lista Институт по охране памятников культуры Республики Сербии — Белград / База недвижимых объектов культурного наследия]
* [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/list.php Перечень памятников]

[[Категория:Этнография музейҙары]]
[[Категория:Белград]]</text>
      <sha1>cgddvxw3e8hbconuatkohp86sare8px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чекан Елена Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182111</id>
    <revision>
      <id>1295053</id>
      <parentid>1129145</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7080" sha1="ocqmv8tgmqm9nvv31stbrr0sx36c2fw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Елена Васильевна Чекан''' ({{Lang-uk|Олена Василівна Чекан}}; [[26 апрель]] [[1946 йыл]], [[Киев]] — [[21 декабрь]] [[2013 йыл]], шунда уҡ) — [[СССР]] һәм [[Украина]] киноактрисаһы, сценарист, журналист.

== Биографияһы ==
Елена Чекан 1946 йылдың 26 апрелендә Киевта тыуған. 1972 йылда Мәскәүҙә Б. В. Щукин исемендәге юғары театр училищеһын тамамлай. П. А. Довженко исемендәге Киев киностудияһында эшләй. 1980-1990-сы йылдарҙа төшкән. [[Цветаева Марина Ивановна|Марина Цветаева]] һәм [[Леся Украинка]].шиғырҙары буйынса моноспектакль төҙөнө.
2001 йылда Юрий Макаров менән берлектә «Мой Шевченко» 4 сериялы документаль фильмының сценарийын яҙған.

Украина телевидениеһында эшләй, 2007 йылда нигеҙләнгәне бирле «Украинская неделя» («Український тиждень») журналында хәбәрсе була.

2013 йылдың 21 декабрендә оҙайлы ауырыуҙан (мейе яман шешенән) вафат булған.&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/politics/society/umerla-zhurnalistka-elena-chekan-484356.html Умерла журналистка и актриса Елена Чекан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425190945/http://www.segodnya.ua/politics/society/umerla-zhurnalistka-elena-chekan-484356.html |date=2017-04-25 }}&lt;/ref&gt;

== Фильмографияһы ==

=== Актриса ===
{{Кол|2}}
# {{год в кино|1978}} — [[Неудобный человек (фильм)|Неудобный человек]]
# {{год в кино|1979}} — [[Семейный круг (фильм)|Семейный круг]] — ''Алла, секретарь суда''
# {{год в кино|1981}} — [[Женщины шутят всерьёз (фильм)|Женщины шутят всерьёз]] — ''Лиза, сотрудница НИИ''
# {{год в кино|1981}} — [[Под свист пуль (фильм)|Под свист пуль]] — ''селянка''
# {{год в кино|1982}} — [[Грачи (фильм)|Грачи]] — ''Акчурина, жена сержанта''
# {{год в кино|1982}} — [[Тайны святого Юра]]
# {{год в кино|1983}} — [[Три гильзы от английского карабина (фильм)|Три гильзы от английского карабина]]
# {{год в кино|1984}} — [[У призраков в плену (фильм)|У призраков в плену]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1986}} — [[Мост через жизнь (фильм)|Мост через жизнь]] — ''Ольга, сестра Натальи''
# {{год в кино|1986}} — [[Премьера в Сосновке]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1986}} — [[Приближение к будущему (фильм)|Приближение к будущему]]
# {{год в кино|1986}} — [[Рядом с вами (фильм)|Рядом с вами]] — ''учительница''
# {{год в кино|1987}} — [[К расследованию приступить]] (Фильм второй. «Клевета») — ''Раиса Степановна''
# {{год в кино|1987}} — [[Цыганка Аза (фильм)|Цыганка Аза]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1988}} — [[Голубая роза (фильм)|Голубая роза]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1988}} — [[Грешник (фильм)|Грешник]] — ''начальник отдела труда и заработной платы''
# {{год в кино|1988}} — [[Как мужчины о женщинах говорили (фильм)|Как мужчины о женщинах говорили]] — ''мать Марии''
# {{год в кино|1988}} — [[Узник замка Иф]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1988}} — [[Штормовое предупреждение (фильм, 1988)|Штормовое предупреждение]] — ''Софья Анатольевна, секретарь Горева''
# {{год в кино|1989}} — [[Дорога через руины (фильм)|Дорога через руины]]
# {{год в кино|1989}} — [[Хочу сделать признание (фильм)|Хочу сделать признание]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1990}} — [[Буйная (фильм)|Буйная]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1990}} — [[Допинг для ангелов (фильм)|Допинг для ангелов]] — ''эпизод''
# {{год в кино|1991}} — [[Ниагара (фильм, 1991)|Ниагара]] — ''Нина Фёдоровна''
{{конец кол}}

=== Сценарист ===
# {{год в кино|2001}} — Мой Шевченко (документальный)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web | url = http://ukrainka.org.ua/olena-chekan | title = Елена Чекан — українская киноактриса, сценаристка, журналистка | date = 2017-12-03 | author = | publisher = Жінка-УКРАЇНКА |lang=uk}}
* [http://www.kinopoisk.ru/name/294147/ КиноПоиск: Елена Чекан]
* {{imdb name|id=0155000|name=Yelena Chekan}}
* [http://blogs.pravda.com.ua/authors/okara/510f90a3e3a93/ Юрий Макаров о Елене Чекан.]{{ref-uk}}

[[Категория:Борис Щукин исемендәге Театр институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Украина журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:1946 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Яман шештән вафат булғандар]]</text>
      <sha1>ocqmv8tgmqm9nvv31stbrr0sx36c2fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энергодар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185578</id>
    <revision>
      <id>1295110</id>
      <parentid>1252259</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T23:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2192" sha1="4xb6n3n68voeps5l435ysaxpc2igf31" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Энергодар''' ({{Lang-uk|Енергодар}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]] урынлашҡан ҡала.

Халыҡ һаны — 54536 кеше (2014).

== Тарихы ==
[[1970 йыл]]да нигеҙләнгән.
== Халҡы ==

&lt;div style=*font-size:88%*&gt;
{| class='standard' style='text-align: center;' width=68%
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''&lt;ref name=&quot;аа&quot;&gt;http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm {{Webarchive|url=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-07-22 }}&lt;/ref&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
|- font-size=*125%*
|...||...||...||...||...||...||14043||47100||56242||54536
|}
&lt;/div&gt;Туған тел буйынса {{Comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 61,7%, украин теле — 37,8%.&lt;ref name=&quot;*ReferenceA*&quot;&gt;http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |date=2014-07-31 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]

[[Категория:1970 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Украина ҡалалары]]
[[Категория:Запорожье өлкәһе]]</text>
      <sha1>4xb6n3n68voeps5l435ysaxpc2igf31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡут мифологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188538</id>
    <revision>
      <id>1295117</id>
      <parentid>1245545</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T06:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12348" sha1="41tb0jscbojdcp8x1sqid3o1tpg2ihs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яҡут мифологияһы''' — көнсығыш себер төрки телле [[Сахалар|яҡут (саха)]] халҡының тирә-яҡ донъя тураһындағы ҡараштарын сағылдыра. Унда [[шаманлыҡ]], йәғни айырым рухи донъя ''Дойду'') барлығына һәм улар менән аралашыу мөмкинлегенә ышаныу идеялары ҙур роль уйнай&lt;ref&gt;[http://zaimka.ru/religion/shamans.shtml Якутская мифология и шаманы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610205117/http://zaimka.ru/religion/shamans.shtml |date=2015-06-10 }}&lt;/ref&gt;.

Был донъяларҙа йәшәүселәрҙе яҡуттар уларға Уот Усутакы Бөйөк Әфәнде етәкселек иткән абастар (сағыштыр: дөйөм төрки [[Албаҫты]]) тип атағандар. Улар кешеләргә ҡурҡыныс тыуҙыра һәм кешеләргә зыян килтерергә һәләтле. Яғымлыраҡ рухтар ата-бабалар менән бәйле булған һәм Айыы тип аталған. Изге рухтарҙың башлығы булып Юрюнг Айыыы Тойон торған, уның ағаһы Джёсёгей тойон булған. Айыы менән абастар йыш ҡына дошманлыҡ мөнәсәбәттәрендә булған, быны Сюге тойон образы раҫлай. Шулай уҡ беҙҙең донъябыҙ тәбиғәтенә бәйле рухтарҙың башҡа категориялары — иччи һәм слюллюкюн бар. Был рухтар менән тик яҡут мифологияһының төп геройҙары һаналған шамандар ғына аралаша һәм көрәшә алды.

Рухи донъяларға сәйәхәт ҡылырға Донъя Ағасы (''Аал Луук Мас'') ярҙам иткән.

== Илаһтар пантеоны ==
'''Юрюнг Айыы тойон''' (икенсе исеме ''Юрюнг Тойон Айыы'') (''сахаса'' Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Тойон Айыы) — донъяны, башҡа ''айыы'', ''абас'' — ендәрҙе, ''иччи'' — эйәләрҙе, кешеләрҙе, хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе барлыҡҡа килтереүсе. Ул — күктәрҙең һәм аллаларҙың башлығы. Ул, ҡыш булмаған, аҡҡош ҡанаттарын хәтерләткән аҡ үлән үҫкән, иҫ киткес гүзәл илдә, күктең туғыҙынсы ҡатында, йәшәй. Ул аҡ айғыр йәки бөркөт образында кәүҙәләндерелә.

'''Джёсёге́й тойо́н''' (икенсе исеме ''Кюрюё Джёсёгёй тойо́н'', ''Джёсёгёй Айыы'', ''Кюн Джёсёгёй'' йәки ''Уордаах Джёсёгёй'') (''сахаса'' Дьөhөгөй Тойон, Kүрүө Дьөhөгөй Тойон, Дьөhөгөй Айыы, Күн Дьөhөгөй, Уордаах Дьөhөгөй) — аттарҙы ҡурсалаусы алла. Ул өсөнсө күктә йәшәй. Ул кешеләргә йылҡы малы ебәрә, әммә, асыуланһа, кире алырға мөмкин. Кешеләргә хужалыҡ алып барырға, хеҙмәт итергә ярҙам итә. Кешегә көс, талант, оҫталыҡ бирә. Ул — аллаларҙың иң олоһо.

'''Исэгэй Иэйиэхсит''' (''сахаса'' Иhэгэй Иэйиэхсит) — эре мөгөҙлө (һыйыр) малы биргән алиһә.

'''Хомпоруун Хотой Айыы''' (икенсе исеме ''Сюнг Хаан'', ''Сюнгкэн Эрэли'') (''сахаса'' Хомпоруун Хотой Айыы, Сүҥ Хаан, Сүҥкэн Эрэли) — ҡоштарҙы ҡурсалаусы алла. Ул ҡарағусҡыл күк бөркөт образында кәүҙәләндерелә. Ул бөркөттөң атаһы, шул ҡошто үлтергән кешене ҡаты язалай. Ул икенсе дәрәжәләге ир-ат илаһы, кешеләргә күп һанлы, әммә физик яҡтан көсһөҙ үрсем, башлыса ҡыҙҙар, ҡайһы берҙә — «хара дьагыл» (''сахаса'' хара дьаҕыл) затлы мал бирә.

'''Сюгэ тойон''' (икенсе исеме ''Аан Дьаасын'', ''Дьаа Буурай'', ''Орой Буурай'', ''Буурай Дохсун'', ''Уордаах Дьасыбыл'', ''Сюнг Дьаасын'', ''Сюрдээх Кэлтээх Сюгэ Буурай Тойон'') (''сахаса'' Сүгэ Тойон, Аан Дьааhын, Дьаа Буурай, Орой Буурай, Буурай Дохсун, Уордаах Дьаhыбыл, Сүҥ Дьааhын, Сүрдээх Кэлтээх Сүгэ Буурай Тойон) — күк күкрәү һәм йәшен илаһы. Күп осраҡта уны юғары ижадсының триадаһында өсөнсө исеме менән атайҙар. Күк күкрәү — уның атының тояҡ тауышы, ә йәшен — Ә йәшен — уның шаҡшы көстәрҙе ҡыйратыусы балтаһы. Бынан тыш, ул хайуандарҙы ҡурсалай, кешеләргә балалар, ҡолондар һәм быҙауҙар ебәрә. уның балтаһы. Уның ярҙамында яуыз көстәр яуа башлай. Бынан тыш, ул мал-тыуарҙы ҡурсалай, кешеләргә балалар, ҡолондар һәм быҙауҙар ебәрә.

'''Айыысыт''' (''сахаса'' Айыыhыт) — күктең көнсығышында йәшәүсе, дан-хөрмәт яҡтылығы уратып алған бай кейенгән оло йәштәге ҡатын йәки бейә рәүешендә күренеүсе алиһә. Ул бала табыусы әсәләр янына килә, йөклөлөктән имен-аман ҡотолорға ярҙам итә, яңы тыуған сабыйға фатиха бирә һәм бала тыуғандың өсөнсө көнөнә бала тапҡан әсәнең йортонан китә. Кешенең ''Айыысыт'' йәйге ҡояштың көнсығыш яғында урынлаша. Шулай уҡ ҡышҡы ҡояштың көнсығыш яғында йылҡы малы
''айыысыт''ы, эре мөгөҙлө (һыйыр) малдың ''айыысыт''ы — ер аҫтында урынлашҡан. Бынан тыш, башҡа хайуандарҙың да ''айыысыт''ы бар.

'''Иэйиэхсит''' (''сахаса'' Иэйиэхсит) — ҡатын-ҡыҙҙы ҡурсалаусы алиһә. Көнсығыш күктә йәшәй. Кешеләргә һәр саҡ асыҡ, күңелле, дәртле. Ергә май айында төшә. Ул әйләнеп ҡайтҡас, япраҡтар йәшелләнә, йәй башлана. Кешеләргә тылсымлы кәңәштәре менән ярҙам итә, яуыз көстәрҙән һаҡлай, мал үрсемен фатихалай. Бысраҡлыҡты һәм әрпешлекте яратмай.

'''Одун Хаан''' (''сахаса'' Одун Хаан) — һигеҙенсе күктә йәшәүсе илаһ. Ергә февралдә төшә. Кешеләргә йорттар төҙөргә, яңылыҡ уйлап сығарырға ярҙам итә. Шулай уҡ, яҙмыш ижад итеүсе.

'''Дьылга Хаан''' (''сахаса'' Дьылҕа Хаан) — яҙмыш илаһтарының береһе. Кеше яҙмышының серҙәрен аса.

'''Чынгыс Хаан''' (''сахаса'' Чыныс Хаан) — етенсе күктә йәшәүсе яҙмыш илаһы. Ергә декабрҙә төшә һәм февраль уртаһына тиклем хакимлыҡ итә. Темучин — Сыңғыҙхан исемдәренең береһе менән тап килә.

'''Билгэ Хаан''' (''сахаса'' Билгэ Хаан) — етенсе күктә йәшәүсе ғилем илаһы.

'''Уйгулаан Хаан''' (''сахаса'' Уйгулаан Хаан) — мөхәббәт илаһы. Йөрәктәрҙе тоташтыра.
 
'''Улу Тойон''' — шамандарҙы ҡурсалаусы һәм ҡара ҡарғаларҙың атаһы. Шулай уҡ сирҙәр булдырыусы булараҡ ололоҡлана&lt;ref&gt;[http://osiktakan.ru/ethnos_yak.htm Персонажи якутской мифологии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820193007/http://osiktakan.ru/ethnos_yak.htm |date=2014-08-20 }}&lt;/ref&gt;.

== [[Саха Республикаһы]] ҡатын-ҡыҙ ғалимдары ==
Саха халҡының этнографияһын, мифологияһын өйрәнеүсе ғалимәләр:

* Маркова Марианна Филипповна — М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы (1984г.), тарих фәндәре кандидаты, доцент.

* [[Саввинова Гөлнара Егоровна]] — М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты. Яҡут мифологияһын һәм фольклорын өйрәнә.&lt;ref&gt;[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов
Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
[http://zaimka.ru/religion/shamans.shtml Якутская мифология и шаманы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610205117/http://zaimka.ru/religion/shamans.shtml |date=2015-06-10 }}

[http://osiktakan.ru/ethnos_yak.htm Персонажи якутской мифологии]
{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820193007/http://osiktakan.ru/ethnos_yak.htm |date=2014-08-20 }}

[https://archive.is/20130417153139/http://www.avataram.ru/mythology/abbas.html Якутская мифология (фольклор якутов)]

[http://www.a700.ru/animals/water-animals/19-lyagushka-yakutskaya-mifologiya.html Лягушка: якутская мифология]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731005838/http://www.a700.ru/animals/water-animals/19-lyagushka-yakutskaya-mifologiya.html |date=2014-07-31 }}

[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов
Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://hu-okts.obr.sakha.gov.ru/pervye-uchenye-iz-jakutov Первые ученые из якутов — П. А. Ойунский, А. Е. Кулаковский, Г. В. Ксенофонтов, Г. У. Эргис.]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Фольклор]]
[[Категория:Яҡут мифологияһы]]</text>
      <sha1>41tb0jscbojdcp8x1sqid3o1tpg2ihs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черногория иҡтисады</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191729</id>
    <revision>
      <id>1295059</id>
      <parentid>1285401</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33394" sha1="nwmml5j6tnbnu36jpgwjwu91dd1x3lp" xml:space="preserve">{{Экономика страны
|ИмяРодительный          = Черногория
|изображение    = Podgorica National bank of Montenegro.JPG
|ширина   = 280
|подпись  = Подгорицала Черногория Үҙәк банкы бинаһы
|Валюта                  = [[Евро]] (EUR)
|Валюта1                 = 
|год = календарь
|ВВП                     = $5,46 млрд (номинал, 2018)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=74&amp;pr.y=2&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=943&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a=}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
$11,94 млрд (номинал, 2018)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
|ВВП по ППС = $11,94 млрд (2018)
|рост = {{рост}} 5,1&amp;nbsp;% (2018)
|ВВП на душу             = $8 763 (номинал, 2018)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;br&gt;
$19 172 (ППС, 2018)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
|ВВП год                 = 2018
|%ВВП с/х =
|%ВВП промышленность = 
|%ВВП сфера услуг    = 
|Инфляция                = 2,6&amp;nbsp;% (2018)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
|Инфляция год            = 2018
|бедность = 7&amp;nbsp;% (2007)
|ИЧР = 49-е место (2010)
|Трудоспособное население= 259 100 (2004) 
|Безработица             = 16,1&amp;nbsp;% (2017)&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mj.html Europe :: Montenegro — The World Factbook - Central Intelligence Agency&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912043835/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mj.html |date=2009-09-12 }}&lt;/ref&gt;
|Средний оклад до удержания налогов = [[€]]875&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[https://www.monstat.org/eng/novosti.php?id=3481 Statistical Office of Montenegro - MONSTAT]&lt;/ref&gt; / [[$]]951,69 айына (февраль 2022)
|Средний оклад после удержания налогов = [[€]]706&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt; / [[$]]767,88 в месяц (февраль 2022) 
|Отрасли                 = ҡара, төҫлө металлургия,&lt;br&gt; электроника сәнәғәте,&lt;br&gt; аҙыҡ-түлек,&lt;br&gt; суднолар төҙөү,&lt;br&gt; туризм
|экспорт = 599,02 млн $ (2007)
|статьи экспорта = 
|ПартнерыЭкспорт = [[Сербия]] (28,3&amp;nbsp;%), [[Италия]] (27,4&amp;nbsp;%), [[Греция]] (12,3&amp;nbsp;%), [[Венгрия]] (11,6&amp;nbsp;%) (2006)
|импорт   = 2 134,38 млн € (2007)
|статьи импорта  = 
|ПартнерыИмпорт  = [[Сербия]] (29,9&amp;nbsp;%), [[Германия]] (10&amp;nbsp;%), [[Италия]] (9,8&amp;nbsp;%), [[Хорватия]] (3,9&amp;nbsp;%), (2006)
|Организации             = Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
|Долг                    = 38,0&amp;nbsp;% ВВП (2006)
|внешний долг    = $650 млн(2006)
|помощь   = 
|примечания = 
|Доход                   
|Расход                  
|ВВП                     
}}
[[Черногория]] күсмә иҡтисадлы илдәр тибына ҡарай. Дәүләт Югославия һуғыштары, [[Югославия]]лағы тарҡалыу һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның иҡтисади санкциялары һөҙөмтәһендә сәнәғәттең түбәнәйеүе эҙемтәләренән аяҡҡа баҫып килә. Һуңғы өс тиҫтә йыл эсендә Черногория иҡтисадының төп тармағы булып [[туризм]] тора.

== Тарихы ==

=== Иртә осор ===
Илдә индустриялаштырыу XX быуат башында ғына башлана, ул ваҡытта ил [[Черногория кенәзлеге]] тип йөрөтөлә. Бының сәбәбе булып [[Черногория халҡы|халыҡ һаны]]ның аҙ булыуы, файҙалы ҡаҙылмаларҙың ҙур ятҡылыҡтарының булмауы, инфраструктураның көсһөҙлөгө тора. Әммә иҡтисади артта ҡалыу ыңғай эҙемтәләре була — Черногория экологияһы сәнәғәт ҡалдыҡтары менән быусранмай.
Илдә тәүге [[фабрика]]лар [[XX быуат]]тың беренсе ун йыллығында барлыҡҡа килә. Әммә [[Балҡан һуғыштары]], [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе]] донъя һуғыштары арҡаһында сәнәғәт үҫеше туҡтай. Донъя һуғыштары араһындағы тәнәфестә ауыл хужалығы милли иҡтисадта үҙенең өҫтөнлөклө урынын һаҡлап ҡала.

=== Югославия составында ===
[[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Черногория Югославия составына инә һәм [[иҡтисад]]тың йылдам үҫеше башлана. Илдә урбанизация һәм индустриялаштырыу тиҙ бара. Индустриаль сектор электр энергияһы, [[ҡара металлургия]], күмер сығарыуға нигеҙләнә, 80-се йылдар аҙағында халыҡ-ара суднолар йөрөү һәм бигерәк тә туризм үҫеш ала.

=== 1991 йылдан һуң ===
Югославия тарҡалғандан һуң алдан гарантияланған баҙарҙарҙы һәм ҡулланыусыларҙы юғалтыу сәнәғәттең бөлгөнлөккә төшөүенә килтерә, сөнки етештереү кәмей һәм 1989 йылда башлап ебәрелгән хосусилаштырыу программаһы өҙөлә. Югославия баҙарының тарҡалыуы һәм 1992 йылдың майында БМО-ның иҡтисади санкцияларының индерелеүе сәбәпле, Черногория Икенсе донъя һуғышынан һуң иң ҙур иҡтисади һәм финанс көрсөгө кисерә. 1993 йылда черногорҙарҙың 2/3 өлөшө фәҡирлек сигенән түбән йәшәй. БМО санкцияларын индереүҙән финанс юғалтыуҙар яҡынса 6,39 миллиард [[АҠШ доллары]]&lt;nowiki/&gt;на тиң. Был осор гиперинфляция менән билдәләнә, ул кешелек тарихында көсө буйынса икенсе була (1994 йылдың ғинуарында 3 миллион процент).

Географик үҙенсәлектәре арҡаһында (Черногория [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙгә]] сыға ала һәм [[Албания]] менән Скадар күле буйлап һыу сиге бар) ил контрабандистар эшмәкәрлеге үҙәгенә әйләнә. Черногорияла етештереү тулыһынса тиерлек туҡтай, һәм республикала төп иҡтисади әүҙемлек беренсел кәрәкле продукттарҙың контрабандаһы тирәләй туплана, хаҡтар ҡырҡа күтәрелә. Был асылда легалләштерелгән практикаға әйләнә һәм йылдар дауамында дауам итә.

=== Сербия менән союздан сығыу ===
1997 йылда Мило Джуканович Черногория демократик социалистар партияһын (ДПС) етәкләй һәм [[Сербия]]нан айырылыу сәйәсәт үткәрә башлай. Черногория хөкүмәте инфляцияға ҡаршы көрәш һылтауы менән түләү сараһы булараҡ немец маркаһының һәм серб динарының бер үк ваҡытта йөрөүен раҫлай. 2000 йылда марка Черногорияның берҙән-бер валютаһы менән раҫлана, ә 2002 йылда республика [[евро]]ға күсә. Бынан тыш, Черногория хөкүмәте федераль хөкүмәттән Черногориялағы бөтә иҡтисади власты үҙенә тапшырыуҙы талап итә. Шуның арҡаһында Сербия һәм Черногорияның беоләшмәһен — ике республика конфедерацияһын барлыҡҡа килтерә, унда Черногория хөкүмәтенә ҙур иҡтисади азатлыҡ бирелә.

бынан һуң хосусилаштырыу, ҡануниәтте үҙгәртеп ҡороу, [[өҫтәмә ҡиммәткә һалым]] индерелә. Хөкүмәт иҡтисадты үҫтереүҙең урта сроклы планын тәҡдим итә. Күрелгән сараларға ҡарамаҫтан, был осорҙа республикала йәшәү кимәле ҡырҡа үҙгәрмәй. Джуканович етәкселегендәге Черногория хөкүмәте әкрен үҫештә Сербияны ғәйепләй. Уларҙың дәлиле — Сербияла тышҡы бурыстың Черногорияға ҡарағанда өстән бер өлөшкә юғарыраҡ булыуы, ә Черногорияла [[эшһеҙлек]] күпкә түбән булыуы. Бынан тыш, Сербия хөкүмәте менән элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара трибунал (Гаага трибуналы) араһында тикшереүҙең дауам итеүе, шулай уҡ Косово мәсьәләһенең хәл ителмәүе инвесторҙар өсөн Черногорияның йәлеп итеүсәнлеген кәметә һәм уның [[Европа берлеге|Европа берләшмәһен]]ә һәм [[НАТО]]-ға инеүенә ҡамасаулай.

2006 йылдың 21 майында референдум үткәрелә, уның һөҙөмтәләре буйынса Черногория бойондороҡһоҙлоҡ ала.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң Черногория иҡтисадты туристик эшмәкәрлеккә йүнәлтеүен дауам итә, элиталы [[курорт]] үҙәге булырға һәм [[Европа берлеге|Европа берлегенә]] инергә ынтыла. Туризм өлкәһенә сит ил инвестицияларын йәлеп итеү, шулай уҡ инфраструктураны үҫтереүгә көс һалына, шунһыҙ туризмды үҫтереү мөмкин түгел.

2006—2007 йылдарҙа Черногорияла күсемһеҙ милеккә ихтыяж арта. Күп кенә европалылар, шул иҫәптән рәсәйлеләр ҙә, илдең яр буйҙарында күсемһеҙ милек һатып ала. 2008 йылда йән башына инвестициялар Черногорияға Европалағы берәй илгә ҡарағанда күберәк килә. Һуңғы йылдарҙа Черногория бик тиҙ үҫешә. Шуға ҡарамаҫтан, донъя иҡтисади көрсөгө (2008—2013) иҡтисад үҫеше темптарының түбәнәйеүенә һәм хатта рецессияға килтерә: инвестициялар, ял итеүселәр һаны кәмей, сәнәғәт шулай уҡ етди ҡыйынлыҡтар кисерә.

== Сәнәғәт ==
Черногория иҡтисадының нигеҙен [[ҡара металлургия]] (үҙәге — Никшичта), [[алюмин]] етештереү ([[Подгорица]]), электротехник сәнәғәт (Цетинье), резина-техник, химия сәнәғәте һәм подшипниктар етештереү (Котор), туҡыу сәнәғәте (Биело Поле), суднолар төҙөү һәм суднолар ремонтлау (Биела, Баршич, Барши), ағас эшкәртеү (Рожа, Ник, Никелев, Пля) тәшкил итә.

Иң мөһим файҙалы ҡаҙылмалары — бокситтар, [[тимер]] мәғдәне һәм күмер тора. Төп сәнәғәт эшмәкәрлеге [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]] үҫтереү, [[тоҙ]] сығарыу һәм алюмин етештереү менән бәйле.

== Ауыл хужалығы ==
Черногорияның климат шарттары [[ауыл хужалығы]]н үҫтереүгә булышлыҡ итә. Бында иген культуралары, төрлө емеш-еләк (цитрус, виноград, [[инжир]] һ.б.) һәм йәшелсә, тәмәке үҫтерелә. Илдә [[малсылыҡ]], ит-һөт продукцияһы етештереү алға киткән. Экологик таҙа ерҙәр юғары сифатлы тәбиғи продукция етештереү мөмкинлеге бирә&lt;ref&gt;[https://blog.sitngo.me/o-chernogorii/ekonomika/ Экономика Черногории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201065603/https://blog.sitngo.me/o-chernogorii/ekonomika/ |date=2019-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Туризм ==
[[Файл:Crkva_Gospa_od_Zdravlja_(Kotor).jpg|справа|мини|392x392пкс|Котор]]
1980-се йылдар аҙағынан Черногория йәйге һәм ҡышҡы [[туризм]] үҙәгенә әйләнә. [[Херцег-Нови]], Будва, Бечичи, Петровац ҡалаларында халыҡ-ара курорттар, шулай уҡ тарихи һәм тәбиғи иҫтәлекле урындар — Котор ҡултығы ярындағы Котор ҡалаһы (Цетиньеның элекке баш ҡалаһы), Скадар күле, Ловчен тауы, Острогтың монастыры, Тара йылғаһы каньоны ([[Европа]]ла иң ҙуры һәм донъяла икенсеһе: тәрәнлеге 1300 метрға етә), Дурмитор милли паркы һәм уның тау саңғыһы курорты Жабляк (диңгеҙ кимәленән 1465 метр бейеклектә, ул Балҡандың иң бейектә урынлашҡан ҡалаһы) бик популяр. Дәүләт сәйәсәте туризмды төрлө яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелгән, уға сәнәғәт һәм ауыл хужалығына ҡарағанда ла күберәк өҫтөнлөк бирелә. Быны Черногорияны «экологик дәүләт» тип иғлан итеү иҫбатлай.

2019 йылдың мартында Черногория рәсәйлеләр өсөн илдә визаһыҙ йәшәү ваҡытын 90 көнгә тиклем арттыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/6249591|title=СМИ: Черногория увеличила для россиян срок безвизового пребывания в стране до 90 дней|publisher=ТАСС|accessdate=2019-03-22}}&lt;/ref&gt;.

== Финанстар ==
Черногория милли [[валюта]] сифатында евроны бер яҡлы рәүештә индерә. Әммә, Европа зонаһы ағзаһы булмаһа ла, илдең евро эмиссияларына хоҡуғы юҡ һәм сит илдән килгән аҡса менән ҡәнәғәтләнергә мәжбүр була (атап әйткәндә, сит ил туристарынан). Бындай шарттарҙа илдең Үҙәк банкы Европа Үҙәк банкы үткәргән сәйәсәт йүнәлешендә барырға мәжбүр.

Черногория фонд биржаһы Подгорицала урынлашҡан.

== Тышҡы сауҙа ==
2014 йылға тышҡы сауҙа күләме 2806 млн доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;Максакова М. А. Тенденции развития экономического сотрудничества России и стран Западных Балкан. Диссертация на соискание ученой степени кандидата экономических наук. — М., 2015. — С. 40. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php&lt;/ref&gt;. Черногорияның тышҡы сауҙаһының географик бүленеше (2014 йыл)&lt;ref&gt;Максакова М. А. Тенденции развития экономического сотрудничества России и стран Западных Балкан. Диссертация на соискание ученой степени кандидата экономических наук. — М., 2015. — С. 40 — 41. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php&lt;/ref&gt;:

* [[Европа берлеге]] илдәре — 44,0 % (1238 млн доллар).
* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] — 0,3 % (10 млн доллар)
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] — 6,4 % (179 млн доллар)
* [[Төркиә]] — 2,0 % (55 млн доллар)
* [[Америка]] илдәре — 1,9 % (53 млн доллар)
* [[Африка]] илдәре — 0,15 % (0,5 млн доллар)

== Транспорты ==
Черногория территорияһы буйлап бер нисә трансевропа магистрале үтә: E65, E80, E762, E763, E851. Илдә 6 аэропорт бар, шуларҙың 2-һе халыҡ-ара (Подгорица, Тиват). [[Баш ҡала]]ны [[Белград]] һәм Шкодер менән тимер юл бәйләй.

== Хеҙмәт ресурстары һәм мәшғүллек ==
Иң ҙур проблема булып (Европаның ярлы илдәрендә: [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә, [[Украина]]ла, [[Беларусь|Белоруссияла]] һәм башҡаларҙа кеүек үк), йылдан-йыл эшкә һәләтле эшсе көстәрҙең етешмәүе һәм [[тыуым]]дың түбән булыуы һәм халыҡтың донъяның башҡа, байыраҡ илдәренә, күсенеүе арҡаһында пенсионерҙар һанының йылдан-йыл артыуы тора. Демографик көрсөк бигерәк тә Европа һәм [[Азия]]ның күп кенә үҫешкән илдәрендә — Черногорияла, [[Молдова|Молдавияла]], Беларуссияла, Украинала, Рәсәйҙә, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Таиланд]]та һәм башҡаларҙа ҡатмарлы хәл тыуҙыра. Формаль булмаған, күләгәле иҡтисадтың киң таралыуы, тыуым кимәленең түбәнәйеүе, эшһеҙлектең тағы ла артыуы, пенсионерҙарҙың тағы ла артыуы арҡаһында эшкә яраҡлы халыҡтың рәсми рәүештә эшләүсе өлөшөнөң тағы ла кәмеүе уны тағы ла киҫкенләштерә.Ул йәш, иҡтисади яҡтан әүҙем һәм иң эшкә һәләтле халыҡтың донъяның бай илдәренә әүҙем эмиграцияһы менән бергә илдең иҡтисади үҫешен әкренәйтә, һәм, һөҙөмтәлә, илдә эш хаҡының һәм йәшәү кимәле яй үҫешә, был үҙ сиратында үҫешкән илдәрҙәге йәшәү кимәленә яҡынлашыуын тотҡарлай&lt;ref&gt;[https://www.cirsd.org/en/young-contributors/the-demographic-decay-of-the-modern-europe The Demographic Decay of the Modern Europe — CIRSD]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://qz.com/1325640/the-european-countries-that-desperately-need-migrants-to-avoid-demographic-decline-and-those-that-dont/ The European countries that desperately need migrants to avoid demographic decline—and those that don’t]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cor.europa.eu&quot;&gt;https://cor.europa.eu/en/engage/studies/Documents/The%20impact%20of%20demographic%20change%20on%20European%20regions/Impact_demographic_change_european_regions.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190615202425/https://cor.europa.eu/en/engage/studies/Documents/The%20impact%20of%20demographic%20change%20on%20European%20regions/Impact_demographic_change_european_regions.pdf |date=2019-06-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://piie.com/blogs/realtime-economic-issues-watch/eastern-europes-lethargic-economies Eastern Europe’s Lethargic Economies | PIIE]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.huffpost.com/entry/economic-europe-refugees_b_8128288 Immigration Is Good for Economic Growth. If Europe Gets It Right, Refugees Can Be Too. | HuffPost]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2016/sdn1607.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nber.org/digest/jul09/w14820.html The Cost of Low Fertility in Europe | NBER]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ceedinstitute.org/menu/45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413220732/http://ceedinstitute.org/menu/45 |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.persee.fr/doc/pop_1634-2941_2003_num_58_4_18452 Re-Emerging Diversity: Rapid Fertility Changes in Central and Eastern Europe After the Collapse of the Communist Regimes — Persée]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/epc/EPC2003.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110307_Global_Aging_Future_of_Emerging_Markets.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222053314/https://csis-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/publication/110307_Global_Aging_Future_of_Emerging_Markets.pdf |date=2017-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://arxiv.org/pdf/1610.08956&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.net4society.eu/_media/the-world-in-2025_contributions-from-an-expert-group_2009.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2019-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922140218/http://www.net4society.eu/_media/the-world-in-2025_contributions-from-an-expert-group_2009.pdf|archivedate=2015-09-22|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://emerging-europe.com/voices/the-competitive-edge-in-central-and-eastern-europe/ The Competitive Edge in Central and Eastern Europe — Emerging Europe | Intelligence, Community, News]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3496551/ European Regional Populations: Current Trends, Future Pathways, and Policy Options]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldbank.org/en/country/thailand/publication/thailand-economic-monitor-june-2016-aging-society-and-economy Thailand Economic Monitor — June 2016: Aging Society and Economy]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nast.ph/images/pdf%20files/Publications/NAST%20Transactions/NAST%202003%20Transactions%20Volume%2025%20Issue%20No.%202/4.%20The%20Economic%20Impact%20of%20the%20Demographic%20Crisis%20%20Its%20Implications%20on%20Public%20Policy%20%20%20%20%20%20Felipe%20M.%20Medalla%202003%202.pdf NAST Philippines]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0305750X78900153 Economic policy and population change in Thailand — ScienceDirect]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/22535/EconomicImpactOfDemographicChangeInThailand1993%5Bpdfa%5D.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614100825/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/22535/EconomicImpactOfDemographicChangeInThailand1993%5Bpdfa%5D.PDF |date=2020-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://asiafoundation.org/2017/08/23/thailands-demography-challenge/ Thailand’s Demography Challenge | The Asia Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530090829/https://asiafoundation.org/2017/08/23/thailands-demography-challenge/ |date=2019-05-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1160181.pdf&lt;/ref&gt;. Европаның һәм Азияның бай үҫешкән илдәре йыш ҡына демографик көрсөк мәсьәләһен сит ил эшсе көсөн индереүгә квоталарҙы арттырыу юлы менән генә хәл итә, шул уҡ ваҡытта квалификациялы, хатта квалификацияһыҙ сит ил эшсе көстәрен иҡтисади йәһәттән йәлеп итә алмаған ярлы, үҫешеүсе илдәр үҙҙәрен тәьмин итә алмай. Мәҫәлән, Черногория иҡтисады киң тикшерелгән проблемаға юлығыуы ихтимал — Черногория халҡы байыуға ҡарағанда тиҙерәк ҡартайырға мөмкин. Был Черногорияла йәшәү кимәленең үҫешен әкренәйтеүгә һәм Азияның, Европаның башҡа үҫешкән һәм бай иҡтисадтарының: Японияның, Корея Республикаһының, Германияның, Францияның, Швецияның, Францияның эш хаҡына яйыраҡ яҡынайыуға килтереүе ихтимал. Иң насар осраҡта был Японияла ике тиҫтә йыл дауамында күҙәтелгән торғонлоҡҡа оҡшаш иҡтисади тотороҡһоҙлоҡҡа килтереүе ихтимал. Әммә Японияның иҡтисади яҡтан үҫешкән, бай, эш хаҡы юғары булған ил, ә Черногория үҫешә генә.

== Халыҡтың килеме ==
2013 йылдан алып минималь эш хаҡы күләме 288,05[[Евро|€]] (тулайым) һәм [[Евро|€]]193 (саф)&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tps00155&amp;plugin=1 Eurostat — Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=earn_mw_cur&amp;lang=en Data services — Eurostat]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.google.com/publicdata/overview?ds=ml9s8a132hlg_ Minimum Wage in Europe — Google Public Data Explorer]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.poreskauprava.gov.me/vijesti/122181/OBAVJEsTENJE.html?alphabet=cyr|title=Детаљи|publisher=Poreskauprava.gov.me|date=|accessdate=2014-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826113723/http://www.poreskauprava.gov.me/vijesti/122181/OBAVJEsTENJE.html?alphabet=cyr |date=2018-08-26 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың ноябренә ҡарата Черногорияла уртаса эш хаҡы күләме айына 769 [[евро]] (863,79 [[доллар]], тулайым) һәм 512&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://monstat.org/eng/novosti.php?id=2698|title=Statistical Office of Montenegro, Average earnings (wages) November 2018|publisher=Monstat.org|date=|accessdate=2018-12-28}}&lt;/ref&gt; (575,11, саф) тәшкил итә. 2019 йылдың 1 июленән минималь эш хаҡы күләме 15 процентҡа артҡан һәм 222 евроға етә&lt;ref&gt;[http://balkans.aljazeera.net/vijesti/crna-gora-od-1-jula-minimalna-zarada-222-eura Crna Gora: Od 1. jula minimalna zarada 222 eura | Crna Gora | Al Jazeera Balkans]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:795259-Minimalna-zarada-od-1-jula-222-evra Minimalna zarada od 1. jula 222 evra | Novosti.RS]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.telegraf.rs/vesti/jugosfera/3061972-crnogorci-povecali-minimalac-na-222-evra Crnogorci povećali minimalac na 222 € — Biznis Telegraf.rs]&lt;/ref&gt;.

Кейтц индексы 2019 йылдың 1 июленән арта һәм (уртаса [[Евро|€]]512 һәм минималь [[Евро|€]]222&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cdm.me/ekonomija/dobra-vijest-za-zaposlene-minimalac-od-1-jula-222-eura/ Dobra vijest za zaposlene: Minimalac od 1. jula 222 eura — CdM]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rtcg.me/vijesti/ekonomija/240871/od-1-jula-minimalna-zarada-222-eura.html RTCG — Radio Televizija Crne Gore — Nacionalni javni servis :: Ekonomija :: Od 1. jula minimalna zarada 222 eura]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mina.news/minabusiness/povecanje-minimalne-zarade-ce-bitno-popraviti-status-zaposlenih/ Povećanje minimalne zarade će bitno popraviti status zaposlenih | MINA]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.blic.rs/biznis/vesti/minimalna-zarada-u-crnoj-gori-povecana-na-222-evra/5ecwx53 Minimalna zarada u Crnoj Gori povećana na 222 evra]&lt;/ref&gt;) яҡынса 43 % тәшкил итә. 2021 йылдың майына ҡарата Черногорияла уртаса эш хаҡы күләме айына — [[Евро|€]]792, ([[АҠШ доллары|$]]938,84, брутто) һәм [[Евро|€]]530 ([[АҠШ доллары|$]]628,26, нетто)&lt;ref&gt;[https://www.monstat.org/cg/novosti.php?id=3575 Uprava za statistiku — MONSTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709182325/https://www.monstat.org/cg/novosti.php?id=3575 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 1 июленән минималь эш хаҡы күләме (нетто) — [[Евро|€]]250&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://www.vijesti.me/vijesti/ekonomija/509087/minimalna-zarada-od-jula-bice-uvecana-na-250-eura Minimalna zarada od jula biće uvećana na 250 eura]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[https://investitor.me/2021/02/03/minimalna-zarada-povecana-na-250-eura/ Minimalna zarada povećana na 250 eura — Investitor]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;[https://www.aa.com.tr/ba/balkan/crna-gora-pove%C4%87an-iznos-minimalne-zarade-na-250-eura/2256305 Crna Gora: Povećan iznos minimalne zarade na 250 eura]&lt;/ref&gt;. 2022 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы — €567,54 (тулайым) һәм €450 (саф)&lt;ref&gt;[https://www.slobodnaevropa.org/a/crna-gora-plate/31631825.html Od januara 2022. u Crnoj Gori najniža plata 450 eura]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rs.n1info.com/biznis/sada-i-zvanicno-minimalac-u-crnoj-gori-450-evra/ Sada i zvanično — minimalac u Crnoj Gori 450 evra]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2021/12/29/u-crnoj-gori-od-1-januara-minimalna-zarada-450-eura play]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vijesti.me/vijesti/ekonomija/583173/minimalna-zarada-450-eura-od-januara-2022 Minimalna zarada 450 eura od januara 2022]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gov.me/mif/evropa-sad Evropa sad! — Ministarstvo finansija i socijalnog staranja]&lt;/ref&gt;. 2022 йылдың февраленә ҡарата Черногорияла уртаса эш хаҡы күләме айына — [[Евро|€]]875, ([[АҠШ доллары|$]]951,69, брутто) һәм [[Евро|€]]706 ([[АҠШ доллары|$]]767,88, нетто).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110405040504/http://www.montenegro365.com/economic-business-financial-news-montenegro.html Экономика и финансовые новости]
* [https://web.archive.org/web/20070104140925/http://www.njegoskij.org/menu_today/menu_countryProfile.php The Njegoskij Fund Public Project &gt;&gt; Краткий обзор страны]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mj.html CIA World Factbook — Черногория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912043835/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mj.html |date=2009-09-12 }}

{{Навигация
|Тема         = Черногория
|Портал = Черногория
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Викисклад = Category:Montenegro
|Метавики =
|Проект =
}}

{{Европа по темам|Иҡтисад|цвет=Черногория}}
[[Категория:Черногория иҡтисады]]</text>
      <sha1>nwmml5j6tnbnu36jpgwjwu91dd1x3lp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эльде (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197444</id>
    <revision>
      <id>1295107</id>
      <parentid>1267834</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T23:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6356" sha1="ttrf412j6nl9s3apj0dl0593a05cshr" xml:space="preserve">{{НП
|статус=ҡала
|русское название=Эльде
|оригинальное название=Oelde
|страна=Германия
|вид региона=Земли Германии{{!}}Ер
|регион=Төньяҡ Рейн — Вестфалия
|регион в таблице=Төньяҡ Рейн — Вестфалия
|вид района=район
|район=Варендорф (район)
|район в таблице=Варендорф (район)
|вид общины=управление
|община=
|община в таблице=
|подчинение=Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль Ере буйһоноуындағы ҡала
|герб=DEU Oelde COA.svg
|флаг=
|ширина герба=
|ширина флага=
|lat_dir=N
|lat_deg=51
|lat_min=49
|lat_sec=33
|lon_dir=E
|lon_deg=8
|lon_min=8
|lon_sec=37
|внутреннее деление= 4 ҡала районы
# Oelde
# Stromberg
# Lette
# Sünninghausen
|вид главы=
|глава=Хельмут Предайк&lt;br /&gt;(Христиан-демократик союзы (Германия)|ХДС]])
|дата основания=
|первое упоминание= 890 йыл
|прежние имена=Ulithi im Dreingau
|статус с=
|площадь=102,63
|высота центра НП=90
|вид высоты=
|климат=
|население=29&amp;nbsp;276
|год переписи=2010
|плотность=287
|агломерация=
|национальный состав=немецтар
|конфессиональный состав=
|часовой пояс=+1
|DST=есть
|телефонный код=02522 (Oelde) &lt;br /&gt; 02529 (Stromberg) &lt;br /&gt; 02520 (Sünninghausen) &lt;br /&gt; 05245 (Lette)
|почтовый индекс=59302
|почтовые индексы=
|автомобильный код=WAF
|вид идентификатора=Идентификационный код субъекта самоуправления{{!}}Рәсми коды
|цифровой идентификатор=05 5 70 028
|сайт=http://www.oelde.de/
|язык сайта=de
|add1n=История
}}

'''Ольде''' ({{Lang-de|Oelde}}) [[Германия|Германиялағы]] ҡала, [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия|Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере]].

Мюнстер административ округына буйһона. Варендорф районы составына инә. Халҡы(2010 йылдың 31 декабренә ҡарата)  29 276 кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|hrsg=Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)|titel=Amtliche Bevölkerungszahlen|zugriff=2011-06-27|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|archiv-datum=2011-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt;. Майҙаны - 102,63 км². Рәсми коды — ''05 5 70 028''.

Ҡала 4 ҡала районына бүленә.

Ольде ҡалаһы 890 йылда документтарҙа «Ulithi im Dreingau» булараҡ билдәле була.

1457 йылда ҡала тулыһынса тиерлек янғындан юҡҡа сыға.
1498 йылда тергеҙелгәндән һуң, Ольдала 750-гә яҡын кеше иҫәпләнә. 1605 йылда ҡалала 18 йорт, амбар һәм ратушаға зыян килтергән йәнә янғын була.

1800 йылда Ольдала өсөнсө янғын була, уның һөҙөмтәһендә ҡаланың бөтә биналарының 2/3 өлөшө юҡҡа сыға.
1847 йылда Ольдала Минден-Кёльн тимер юл линияһы төҙөлә башлай. Шул уҡ ваҡытта ҡаланың индустрияллаштырылыуы башлана

Ольдала XVII быуат уртаһынан алып 1938 йылға тиклем йәһүд общинаһы була. Ольде бургомистры 1941 йылда Ольдены «йәһүдтәрҙән азат итеү» теләгенән ҡәтғи рәүештә ҡалған йәһүдтәрҙе депортациялауҙы һорай.

1970—1971 йылдарҙа Летте һәм Зюнингхаус Ольдаға ҡушыла; 1975 йылда Штромберг Ольда составына инә.

2001 йылда Ольда ҡалаһында баҡсаларҙың ер күргәҙмәһе үткәрелә, ул Төньяҡ Рейн-Вестфалиялағы бөтә осорҙарҙа уҙғарылған баҡса ер күргәҙмәләре араһынан иң уңышлыһы була, уны ҡарарға 2,2 миллиондан ашыу кеше килә. «Сәскәләр тылсымы һәм балалар хыялдары» күргәҙмәнең төп темаһы була. Ҡала паркының бер өлөшө күргәҙмә территорияһына инә, һуңынан парктың ошо өлөшө «Дүрт миҙгел паркы» тип атала.

== Фотографиялар ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Wappen_niesky.png| &lt;!--18px]]--&gt;
Файл:03_burgstrasse_img_0158.jpg| &lt;!--Der Paulusturm, Zugang zur Burg Stromberg, Wahrzeichen Strombergs--&gt;
Файл:06_burgplatz_nord_img_0590.jpg| &lt;!--Blick auf den Burgplatz vom Paulusturm aus--&gt;
Файл:09_mallinckrodthaus_ost_img_0140.jpg| &lt;!--Mallinckrodhaus, ältestes Burgmannenhaus Westfalens--&gt;
Файл:22_kreuzkirche_sued_ost_img_0569.jpg| &lt;!--Kreuzkirche, Ansicht von Süden--&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oelde.de]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324060407/http://www.oelde.de/ |date=2008-03-24 }} Официальная страница

{{Районы в Северном Рейне — Вестфалии}}
{{Германия:Район Варендорф:Города}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Төньяҡ Рейн-Вестфалия ҡалалары]]</text>
      <sha1>ttrf412j6nl9s3apj0dl0593a05cshr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1295073</id>
      <parentid>1295033</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18053" sha1="dn8o21t0sys7k8lktjvit83lgqqlzvx" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|27
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|36
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>dn8o21t0sys7k8lktjvit83lgqqlzvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295076</id>
      <parentid>1295073</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18088" sha1="jrf20r19k6z8p3spmy9o5id2qdvktjn" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|27
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|37
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>jrf20r19k6z8p3spmy9o5id2qdvktjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295126</id>
      <parentid>1295076</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18137" sha1="8jtf2ot9p2lx8nvh60ppsf4idvsvnqc" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|28
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|37
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>8jtf2ot9p2lx8nvh60ppsf4idvsvnqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295133</id>
      <parentid>1295126</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18157" sha1="g0s0m4x1c946vhipftspph56bpr9zzp" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|28
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|26
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|37
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>g0s0m4x1c946vhipftspph56bpr9zzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295159</id>
      <parentid>1295133</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18192" sha1="gobafd4skyyoz938g4ltb1g02gtibxp" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|28
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|27
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|37
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>gobafd4skyyoz938g4ltb1g02gtibxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Кукорелли Эндре</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200115</id>
    <revision>
      <id>1295136</id>
      <parentid>1292987</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="381" sha1="9xwm50uh25jszir7ksmgr52bf1at2es" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Кукорелли, Эндре||10 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Akkashka|тема=мәҙәниәт |тема2=|тема3= |ил=Венгрия |ил2= |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 11:22, 10 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9xwm50uh25jszir7ksmgr52bf1at2es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Маурер Дора</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200128</id>
    <revision>
      <id>1295138</id>
      <parentid>1293293</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="0yindaq94222dpsklytst4jjma0125v" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru| Текели||10 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Мәҙәниәт |тема2=Ҡатын-ҡыҙ|тема3= |ил=Венгрия |ил2= |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:07, 10 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0yindaq94222dpsklytst4jjma0125v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295139</id>
      <parentid>1295138</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="6fg79f2zgwz3xihzs1pbz3mm4x65qlg" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Маурер, Дора||10 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Мәҙәниәт |тема2=Ҡатын-ҡыҙ|тема3= |ил=Венгрия |ил2= |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:07, 10 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6fg79f2zgwz3xihzs1pbz3mm4x65qlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Смрчкова Людвика</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200135</id>
    <revision>
      <id>1295140</id>
      <parentid>1293117</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="opnjhn42hmtstyqj60708uvi207ocof" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Смрчкова, Людвика||11 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=мәҙәниәт  |тема2=ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Чехия |ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 15:35, 11 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>opnjhn42hmtstyqj60708uvi207ocof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Цимблер Лиана</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200143</id>
    <revision>
      <id>1295141</id>
      <parentid>1293177</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="fmx8hor2dv235zwan68g3parewr2p78" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Цимблер, Лиана||11 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Архитектура  |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Австрия |ил2=  |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:16, 11 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fmx8hor2dv235zwan68g3parewr2p78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Тыйыу һалынған ҡала</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200164</id>
    <revision>
      <id>1295142</id>
      <parentid>1293283</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="5021mexfqfghie6kswep79slfztdh7o" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Запретный город||13 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=тарих  |тема2=  |тема3=  |ил=Ҡытай |ил2=  |ил3= }}  
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:58, 13 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>5021mexfqfghie6kswep79slfztdh7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Фертё-Ханшаг</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200166</id>
    <revision>
      <id>1295137</id>
      <parentid>1293292</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="anyjl0xbp07uxvtl7xeich5j5jjwjst" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Фертё-Ханшаг||13 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=География  |тема2=  |тема3=  |ил=Венгрия |ил2=  |ил3= }} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]]
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 13:40, 13 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>anyjl0xbp07uxvtl7xeich5j5jjwjst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Лейхтер Кете</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200167</id>
    <revision>
      <id>1295144</id>
      <parentid>1293296</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="7ya35gq6t5jrk5zpx631tp64xcrdikt" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Лейхтер, Кете||13 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Иҡтисад|тема2=Ҡатын-ҡыҙ|тема3=  |ил=Австрия|ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 13:45, 13 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7ya35gq6t5jrk5zpx631tp64xcrdikt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Шелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200206</id>
    <revision>
      <id>1295161</id>
      <parentid>1293551</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20141" sha1="7igi7pul1dnwmabi9nkvftr9xkw86fe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мэ́ри Ше́лли''' ({{lang-en|Mary Shelley}}, тыуғанда Мэри Уолстонкрафт Годвин {{lang-en|Mary Wollstonecraft Godwin}}) ([[30 август]] [[1797]], [[Лондон]] — [[1 февраль]] [[1851]], шунда уҡ) — [[Англия|инглиз]] [[Писатель|яҙыусыһы]], иртә фәнни фантастика өлгөһө булған «[[Франкенштейн, или Современный Прометей]]» (1818) готик романы авторы. Ул шулай уҡ ире, шағир-романтик һәм философ Перси Биш Шелли әҫәрҙәрен мөхәррирләй һәм үрләтә. Атаһы — сәйәси философ [[Уильям Годвин]], ә әсәһе — философ һәм әүҙемсе феминист [[Мэри Уолстонкрафт]].

== Биографияһы ==
Мэри Шелли [[Лондон]]да, [[Англия]]ла, билдәле уҡытыусы һәм яҙыусы Мэри Уолстонкрафт һәм либераль, анархизм һәм атеизм ҡараштарын яҡлаған билдәле философ һәм журналист Уильям Годвин ғаиләһендә тыуа. Уның әсәһе бала тапҡандан һуң күп тә үтмәй вафат була, һәм атаһы Мэри һәм уның берҙән-бер һеңлеһе Фэнни Имлейҙы тәрбиәләргә мәжбүр була. Атаһы, уны үҙенең анархистик сәйәси теорияларына тоғро ҡалырға дәртләндереп, бай, әммә рәсми булмаған белем бирә. Дүрт йәшендә атаһы күршеһе Мэри Джейн Клермонтҡа өйләнә, үгәй әсәһе менән Мэриҙың мөнәсәбәттәре ҡатмарлы була.

Перси һәм уның беренсе ҡатыны Гарриет Лондондағы Годвиндар йортона килә, һәм шул ваҡытта ҡыҙ атаһы кеүек үк ирекле фекерле һәм радикаль [[Шелли, Перси Биш|Перси Биш Шелли]] менән таныша. 1814 йылдың йәйендә ике ғашиҡ, Перси һәм 16 йәшлек Мэри, Францияға Мэриҙың үгәй һеңлеһе [[Клара Клермонт]] янына ҡаса. Шағир өс йыл элек тә Гарриет менән ҡасҡан була, тимәк, был уның икенсе ҡасыуы була. Бер нисә аҙна үткәндән һуң улар ҡайта, Годвиндың уларҙы күрергә лә теләмәүенә йәш пар хайран ҡала.

Мэри өсөн эше һәм, күңел төшөнкөлөгөнә һәм фажиғәләәргә сәбәп булыуына ҡарамаҫтан, бөтә тормошоноң мөхәббәте булып ҡалған Перси йыуаныс була. Перси тәүге йылдарҙа шулай уҡ үҙенең тормош юлдашы менән ҡәнәғәт була. Ул Мэриҙың «шиғриәтте тойоуына һәм философияны аңлауына» шатлана, әммә ул да, Гарриет кеүек үк, ҡатынын дуҫы Томас Хогг менән уртаҡлашыу тәҡдименән баш тарта. Шулай Итеп, Мэри Персиҙың күп шиғырҙарында яҙған &quot;ысын мөхәббәт&quot;кә эске ынтылышы менән ирекле мөхәббәт идеалдарына тоғролоғо һәр ваҡыт конфликтҡа инәсәген аңлай.

1816 йылдың ғинуарында улдары Уильям тыуа; уға исем Мэриҙың атаһы хөрмәтенә бирелә. 1816 йылдың 30 декабрендә, Персиҙың ҡатыны үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң күп тә үтмәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://knarf.english.upenn.edu/People/hshelley.html|title=Harriet Shelley|publisher=knarf.english.upenn.edu|access-date=2018-10-17|archive-date=2018-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016032434/http://knarf.english.upenn.edu/People/hshelley.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ир Мэри менән никахлаша.

1816 йылда ирле-ҡатынлы һәм үгәй Һеңлеһе Мэри, билдәле булыуынса, йәйен [[Байрон Джордж Гордон|Лорд Байрон]] һәм [[Джон Уильям Полидори]] менән Швейцарияла, Женеванан алыҫ булмаған ерҙә, үткәрә, Шелли бында үҙенең «Франкенштейн» романы идеяһын уйлап таба. Шелли 1818 йылда Бөйөк Британиянан Италияға китә, унда уларҙың тәүге ике балаһы вафат була. Перси Флоренс Шелли — Мэри Шеллиҙың һуңғы һәм берҙән-бер иҫән ҡалған балаһы. 1822 йылда уның ире, Ливорнонан «Ариэль» шхунаһында өйөнә ҡайтып барғанда, Виареджо янында дауыл ваҡытында елкәнле кәмәһе менән батып үлә&lt;ref&gt;''Дауден Э.'' Очерк жизни Шелли // Шелли П. Б. Избранные произведения. Стихотворения. Поэмы. Драмы. Философские этюды. — М., Рипол классик. — 1998. ISBN 5-7905-0113-3&lt;/ref&gt;. Бер йылдан һуң Шелли Англияға ҡайта һәм шул ваҡыттан алып үҙен улын тәрбиәләүгә һәм профессиональ яҙыусы карьераһына бағышлай. Ғүмеренең һуңғы ун йылында баш мейеһендәге шеш менән бәйле сир эҙәрлекләй, һәм 53 йәшендә уның ғүмерен өҙә.

1870-се йылдарға тиклем Шелли башлыса ире әҫәрҙәрен һәм «Франкенштейн» романы баҫтырыу буйынса тырышлығы менән билдәле була. Уның романын яратып уҡыйҙар, был әҫәр театр һәм киноадаптациялар булдырыуға илһам бирә. Һуңғы тикшеренеүҙәр Шеллиҙың ҡаҙаныштары тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алырға мөмкинлек бирә. Ғалимдар уның әҙәби әҫәрҙәренә, бигерәк тә уның романдарына ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, улар араһында «Вальперга» (1823) һәм «Перкин Уорбек» (1830) тарихи романдары, «Һуңғы кеше» (1826) апокалиптик романы һәм уның һуңғы ике романы — «Лодор» (1835) һәм «Фолкнер» (1837) бар. Уның Германия һәм Италия буйлап сәйәхәт итеү тураһындағы «Странствия по Германии и Италии» (1844) китабы һәм [[Дионисий Ларднер]]ҙың «Кабинет энциклопедияһы» өсөн биографик мәҡәләләре (1829—1846) кеүек аҙ билдәле хеҙмәттәрен өйрәнеү Шелли ғүмер буйына сәйәси радикал булып ҡалған тигән фекерҙе раҫлай. Шеллиҙың хеҙмәттәрендә йыш ҡына хеҙмәттәшлек һәм теләктәшлек, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙар ғаиләлә ҡулланғаны, граждандар йәмғиәтенә реформа алымы булғандар, тип раҫлана. Был ҡараш Перси Шелли пропагандалаған индивидуалистик романтик идеалға һәм атаһы Уильям Годвин тарафынан формалаштырылған мәғрифәтселек дәүеренең сәйәси теорияларына туранан-тура ҡаршы тора.

Мэри Шелли 1851 йылдың 1 февралендә вафат була.

== Женева күле һәм «Франкенштейн» ==
1816 йылдың майында Мэри Годвин, Перси Шелли һәм уларҙың улдары Клэр Клэрмонт менән Женеваға бара. Улар йәйҙе шағир Лорд Байрон менән үткәрергә йыйына. Байрон менән мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә Клэр балаға уҙа. Улар 14 майҙа килә, ә Байрон 25 майҙа ғына үҙенең табибы Джон Уильям Полидори менән уларға ҡушыла. Был ваҡытта Мэри Годвин үҙенә миссис Шелли, тип мөрәжәғәт итеүҙе кәрәк тип таба. Женева күле янындағы Колоньи ауылында Байрон вилла, Ә Перси Шелли — яр буйында урынлашҡан ябай йортто ҡуртымға ала. Улар, ижад итеп, кәмәлә йөрөп һәм төнгө әңгәмәләр ҡороп, ваҡытын үткәрә.

«Йәй дымлы һәм һалҡын булды», — тип хәтерләй һуңынан Мэри, — туҡтауһыҙ ямғыр беҙҙе көнө буйы өйҙән сығарманы&quot;. Бик күп темаларға әңгәмәләшеүҙәрҙән тыш, XVIII быуат философы һәм шағиры [[Эразм Дарвин]]дың эксперименттары тураһында ла бәхәс ҡоралар. Ул гальванизация мәсьәләләре менән шөғөлләнгәнгәнлектән (ул ваҡытта «гальванизация» термины электрогальваник ысул менән металл япмалар булдырыуҙы түгел, ә Луиджи Гальвани ысулы буйынса, үле организмға электр тогы менән тәьҫир итеп, мускулдарҙың ҡыҫҡартылыуына һәм терелеү күренешенә килтергән процесс), — был үле тәнде йәки тарҡау ҡалдыҡтарҙы терелтеү, тормошҡа кире ҡайтарыу мөмкинлеген аңлата. Хатта уның үле материяны терелтә алыуы тураһында имеш-мимештәр йөрөгәән. Байрон виллаһындағы камин янында ултырған компания шулай уҡ немец өрәктәре тураһында хикәйәләр уҡып күңел асҡан. Байрон уларҙың һәр береһенә «тәбиғи булмаған» хикәйә яҙырға этәрә. Күп тә үтмәй, Мэри Годвиндың ''«Франкенштейн»'' әҫәрен яҙыу идеяһы төшөнә керә:

{{цитата|Миңә үҙе берләштерергә маташҡан йән эйәһе өҫтөнә эйелгән ағарынған төҫтәге ғалим, оккульт фәндәренә эйәреүсе күренде. Был кеше ҡиәфәтендәге ерәнгес фантом ине, ә һуңынан, ниндәйҙер ҡеүәтле двигателды ҡабыҙылғандан һуң, уның ҡатҡыл һәм көсһөҙ хәрәкәт иткән йәшәү билдәләре күренде. Был ҡот осҡос күренеш; һәм Барлыҡҡа Килтереүсенең камил механизмын кешенең теләһә нисек алдап маташыуының эҙемтәләре юғары дәрәжәлә бик ҡурҡыныс буласаҡ.|}}

Мэри башта новелла жанрында булырға тейешле әҫәр өҫтөндә эш башлай. Новелла, Перси Шеллиҙың энтузиазмы йоғонтоһонда, Мэриҙың беренсе Һәм «Франкенштейн, йәки Хәҙерге Прометей» тип аталған роман күләменә иклем үҫә. Был роман 1818 йылда баҫылып сыға, беренсе баҫмаһы аноним була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?9795|title=Title: Frankenstein, or, The Modern Prometheus|publisher=www.isfdb.org|lang=en|access-date=2018-10-17|archive-date=2018-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017164500/http://www.isfdb.org/cgi-bin/title.cgi?9795|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Швейцарияла үткәргән ошо йәйен «мин бала саҡтан ысын тормошҡа беренсе тапҡыр» күскән осор, тип һүрәтләй ул.

== Репутацияһы ==
Мэри Шелли яҙыусы булараҡ етди ҡабул ителә, әммә рецензенттар уның эштәренең сәйәси йүнәлешен йыш ҡына иғтибарһыҙ ҡалдыра. Әммә вафатынан һуң ул башлыса [[Перси Биш Шелли]] ҡатыны һәм «Франкенштейн» романы авторы булараҡ иҫтә ҡала&lt;ref&gt;Mellor, xi, 39.&lt;/ref&gt;. Мэри Шеллиҙың 1945 йылда баҫылған хаттары тураһында яҙмаларында мөхәррир [[Фредерик Джонс]] былай тип яҙа: &quot;Хәҙерге ҙурлыҡтағы төрлө әҫәрҙәр коллекцияһы хаттарҙың дөйөм сифаты йәки Мэри Шеллиҙың яҙыусы булараҡ әһәмиәте менән аҡлана алмай. Әммә уның Перси Биш Шеллиҙың ҡатыны булыуы беҙҙә ҡыҙыҡһыныу уята ([[Английский язык|англ.]] «A collection of the present size could not be justified by the general quality of the letters or by Mary Shelley’s importance as a writer. It is as the wife of Percy Bysshe Shelley that she excites our interest»)&lt;ref&gt;Qtd. in Blumberg, 2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bennett, «Finding Mary Shelley», 291.&lt;/ref&gt;.

== Төп әҫәрҙәре ==
{{main|Список произведений Мэри Шелли}}
{{викитека|:en:Author:Mary Wollstonecraft Shelley|Оригинальные тексты (англ.).}}

* ''История шестинедельного путешествия'' / ''[[History of a Six Weeks' Tour|History of Six Weeks' Tour through a Part of France, Switzerland, Germany, and Holland, with Letters Descriptive of a Sail round the Lake of Geneva, and of the Glaciers of Chamouni]]'' (1817)
* ''[[Франкенштейн, или Современный Прометей]]'' / ''Frankenstein; or, The Modern Prometheus'' (1818)
* ''{{iw|Матильда (новелла)|Матильда|en|Mathilda (novella)}}'' (1819)
* ''{{iw|Вальперга (роман)|Вальперга|en|Valperga (novel)}}'' (1823)
* ''[[Последний человек (роман)|Последний человек]]'' (1826)
* ''{{iw|Судьба Перкина Уорбека|Судьба Перкина Уорбека|en|The Fortunes of Perkin Warbeck}}'' (1830)
* ''{{iw|Лодор|Лодор|en|Lodore}}'' (1835)
* ''{{iw|Фолкнер (роман)|Фолкнер|en|Falkner (novel)}}'' (1837)

Рәссам һәм әҙәбиәтсе [[Люси Мэдокс Браун]] үҙенең [[альтер эго]]һы итеп яҙыусының беллетризацияланған биографияһын күрһәтә.

== Кинофильмдар ==
* 1931 — [[Франкенштейн (фильм, 1931)|Франкенштейн]]
* 1935 — «[[Невеста Франкенштейна (фильм)|Невеста Франкенштейна]]». В роли Мэри Шелли — [[Эльза Ланчестер]]
* 1972 — «[[Шелли (фильм)|Шелли]]» / Shelley. В роли [[Дженни Агуттер]] / Jenny Agutter.
* 1973 — Byron libérateur de la Grèce ou Le jardin des héros. В роли Анни Делби / Anne Delbée.
* 1986 — «[[Готика (фильм, 1986)|Готика]]». В роли — [[Наташа Ричардсон]]
* 1988 — «Грести по ветру» / Remando al viento, Испания. В роли — Лиззи МакИннерни
* 1990 — «[[Франкенштейн освобождённый]]». В роли [[Бриджит Фонда]]
* 1990 — «[[Горец (телесериал)|Горец]]» (Франция-Канада). Эпизод The Modern Prometheus (1997). В роли Трейси Киттинг / Tracy Keating.
* 2003 — «[[Байрон (фильм, 2003)|Байрон]]» (Великобритания, режиссёр [[Джулиан Фарино]]). В роли [[Хокинс, Салли|Салли Хокинс]].
* 2004 — «Мэри Шелли» / Mary Shelley. В роли Сара Аллен / Sarah Allen.
* 2012 — «Жить с Франкенштейном» / «Living with Frankenstein» (сериал). В роли Дженнифер Нила Пейдж / Jennifer Neala Page.
* 2013 — «Франкенштейн в любви» / Frankenstein in Love. В роли Сара Аткинсон / Sara Atkinson.
* 2014 — «Франкенштейн и вампир» / Frankenstein and the Vampyre: A Dark and Stormy Night. В роли Анна Тейлор Гордон / Hannah Taylor Gordon
* 2015 — «[[Хроники Франкенштейна]]» / «The Frankenstein Chronicles» (сериал). В роли [[Анна Максвелл Мартин]] / Anna Maxwell Martin.
* 2016 — «[[Второй шанс (телесериал)|Второй шанс]]» / «Second Chance» (USA). В роли — [[Дилшад Вадсариа]] / Dilshad Vadsaria.
* 2017 — «[[Красавица для чудовища]]» / Mary Shelley. В роли [[Фэннинг, Эль|Эль Фэннинг]] / Elle Fanning.
* 2020 — «[[Призраки виллы Диодати]]» / «The Haunting of Villa Diodati», эпизод фантастического телесериала «[[Доктор Кто]]». В роли Лили Миллер / Lili Miller.
* 2020 — «[[Франкенштейн. Начало]]». В роли Аликс Уилтон Риган.
* 2025 — «[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]». Фильм [[Дель Торо, Гильермо|Гильермо дель Торо]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Шелли, Мэри}}
* ''[[Андре Моруа]]'' Ариэль, или Жизнь Шелли. — АСТ, 2011. — ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 978-5-17-068523-3.

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Тема=Фото}}
* {{fantlab|http://fantlab.ru/autor2640}}
{{ВС}}
{{Мэри Шелли}}
{{Франкенштейн}}

[[Категория:Мэри Шелли|*]]
[[Категория:Бөйөк Британияның фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Романтизм яҙыусылары]]
[[Категория:XIX быуат инглиз ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:Баш мейеһе яман шешенән үлгәндәр]]
[[Категория:Регентлыҡ дәүере]]
[[Категория:Бөйөк Британия феминизмы эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары</text>
      <sha1>7igi7pul1dnwmabi9nkvftr9xkw86fe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мэри Шелли</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200225</id>
    <revision>
      <id>1295147</id>
      <parentid>1293556</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="4espy0kd52kdpv6zpb4v15a75gfcq5i" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Мэри, Шелли||16 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Мәҙәниәт  |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Англия |ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 15:12, 16 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4espy0kd52kdpv6zpb4v15a75gfcq5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295148</id>
      <parentid>1295147</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="62o5sm0zqgk376gmhgyl712mj2c6eg0" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Шелли, Мэри||16 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Мәҙәниәт  |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Англия |ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 15:12, 16 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>62o5sm0zqgk376gmhgyl712mj2c6eg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Этвуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200226</id>
    <revision>
      <id>1295162</id>
      <parentid>1294651</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22887" sha1="qswiryb2fbssd3aesxdy2e5pmtsza3z" xml:space="preserve">{{фамилиялаштары}}
{{Ук}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[канада]] инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог
{{Библиоинформация}}
{{Букеровская премия}}
{{Золотой венец}}
{{Библиотека будущего}}

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>qswiryb2fbssd3aesxdy2e5pmtsza3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295163</id>
      <parentid>1295162</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22893" sha1="b1k6fz3ddy6oel2xztzmr5zqntqbqyk" xml:space="preserve">{{фамилиялаштары}}
{{Ук}}
'''Ма́ргарет Элеано́р Э́твуд'''&lt;ref&gt;В ряде старых изданий, в частности в Ежегодниках БСЭ за 1980 и 1982 годы, фамилия писательницы пишется '''Атвуд'''&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Margaret Eleanor Atwood}}; [[1939 год|1939]] йылдың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә тыуған) — [[Канада]]ның инглиз телле яҙыусыһы, шағирә, әҙәби тәнҡитсе, [[Энвайронментализм|тәбиғәтте һаҡлау әүҙеме]] һәм [[феминист]]. Хәҙерге замандың иң билдәле инглиз телле яҙыусыларына ҡарай. 1987 йылда «Хеҙмәтсе ҡыҙ хикәйәһе» романы өсөн Артур Кларк премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 Arthur C. Clarke Award 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022327/http://www.sfadb.com/Arthur_C_Clarke_Award_1987 |date=2016-03-05 }} (Science fiction awards database)&lt;/ref&gt;, Астурия принцессаһы премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |title=Princess of Asturias Award for Literature 2008 |access-date=2017-04-24 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025215045/http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2008-margaret-atwood.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Канада генерал-губернаторы премияһы (ике тапҡыр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |title=Cumulative List of Winners of the Governor General's Literary Awards |access-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173952/http://ggbooks.canadacouncil.ca/~/media/ggbooks/2016/lists/cumulative%20winners%202016.pdf |archive-date=2017-04-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 2000 һәм 2019 йылдарҙа Букер премияһы («Һуҡыр үлтереүсе» һәм «Васыяттар» романдары өсөн)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|title=Atwood wins Booker prize|author=Rebecca Allison|date=2000-11-07|publisher=Guardian News|access-date=2015-09-05|archive-date=2015-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223004531/http://www.theguardian.com/uk/2000/nov/08/bookerprize2000.awardsandprizes1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/fiction|title=The Booker Prize 2019 {{!}} The Booker Prizes|publisher=thebookerprizes.com|access-date=2019-10-15|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014140256/https://thebookerprizes.com/fiction|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Франц Кафка премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky/|title=Společnost Franze Kafky - Cena Franze Kafky|publisher=www.franzkafka-soc.cz|access-date=2017-11-15|archive-date=2019-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802065927/http://www.franzkafka-soc.cz/cena-franze-kafky|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Канада ордены]] компаньоны.

== Биографияһы ==
1939 йылдың 18 ноябрендә [[Оттава]]ла [[Энтомология|энтомолог]] Карл Эдмунд Этвудтың һәм диетолог-белгес Маргарет Дороти Килиамдың өс ҡыҙы араһында уртансы булып тыуған. Атаһының тикшеренеүҙәре арҡаһында Маргарет бала сағының күп өлөшөн Оттава, [[Торонто]] һәм [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] араһында сәйәхәт итеп үткәрә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|title=Luminarium Margaret Atwood Page|publisher=www.luminarium.org|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070349/http://www.luminarium.org/contemporary/atwood/atwood.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда Маргарет мәктәпте тамамлай.

Маргарет Этвуд әҙәби эшмәкәрлеген 16 йәшендә башлай. 1957 йылда Торонто университетының Виктория колледжына уҡырға инә, унда «Acta Victoriana» журналында шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. 1961 йылда инглиз теле бакалавры дәрәжәһен алдынғыларҙан булып ала, шулай уҡ философия һәм француз теле буйынса өҫтәмә курстар үтә. 1961 йылда «Double Persephone» шиғырҙар йыйынтығы өсөн Эдвин Джон Пратт (EJ Pratt&lt;ref&gt;[[:en:E. J. Pratt|E. J. Pratt]]&lt;/ref&gt;) исемендәге миҙал бирелә. 1962 йылда Маргарет Массачусетстағы Гарвард университетының Рэдклифф колледжында магистр дәрәжәһен ала. Ул уҡыуын дауам итеп, тағы ике йыл шөғөлләнә, әммә «The English Metaphysical Romance» тип аталған докторлыҡ диссертацияһын тамамламай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Маргарет Этвуд 1968 йылда Джим Полкка кейә-гә сыға һәм 1973 йылда айырыла. Һуңғараҡ ул романсы Грэм Гибсон менән таныша. Гибсон һәм уның ике улы менән [[Онтарио]] янындағы Аллистон фермаһына күсә. 1976 йылда фермала уларҙың уртаҡ балаһы Элеонора Джесс Этвуд Гибсон тыуа. 1980 йылда ғаилә [[Торонто]]ға ҡайта.

== Карьераһы ==

=== Нәфис әҙәбиәт ===
Маргарет Этвудтың «Double Persephone» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда «Hawskhead Press» нәшриәтендә баҫылып сыға. 1966 йылда икенсе йыйынтығы, «The Circle Game», сыға. Уға [[Генерал-губернатор премияһы]] бирелә. Шул ваҡыттан алып уның 15-тән ашыу шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, уларҙың күбеһе яңынан нәшер ителә, ә айырым шиғырҙары журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫыла. Өс йылдан һуң, 1969 йылда, уның «Тәмле ҡатын» («Съедобная женщина») исемле беренсе романы баҫылып сыға (урыҫ теленә тәржемәһе — «Лакомый кусочек»). Артабан уның китаптары сыға:

* «Аңлау» «Постижение» (1972),
* «Мадам Оракул» (1976),
* «Динозаврҙар дәүерендә ир һәм ҡатын» «Мужчина и женщина в эпоху динозавров» (1979),
* «Тән йәрәхәттәре» «Телесные повреждения» (1981).
Роман һәм шиғырҙарҙан тыш, ул үҙенең хикәйәләр йыйынтыҡтарын һәм фәнни тикшеренеүҙәрен баҫтыра.

1985 йылда уның «Рассказ служанки» романы баҫылып сыға. Роман 1985 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм 1987 йылда беренсе Артур Кларк премияһына лайыҡ була. Китап 1986 йылда Букер премияһы һәм 1987 йылда Прометей Премияһы шорт-битенә эләгә. Әҫәр буйынса 1990 йылда фильм төшөрөлгән, 2000 йылда опера ҡуйылған, 2016 йылда телесериал төшөрөлгән.

Уның артабанғы китаптары йыш ҡына милли һәм халыҡ-ара китап премиялары менән билдәләнә: «Cat’s Eye» романы (1988) 1988 йылда Генерал-губернатор премияһына һәм Букер премияһы шорт-битенә тәҡдим ителә); «The Robber Bride» романы (1993) 1994 йылда Генерал-губернатор Премияһы финалисы була һәм [[Джеймс Кесе Типри]] премияһы шорт-битенә инә; «Она же „Грейс“» романы (1996) Гиллер премияһы лауреаты, 1996 йылда Букер премияһы финалисы, 1994 йылда Генерал-губернатор премияһы финалисы, 1997 йылда [[Оранж (литературная премия)|Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияһы]] лауреаты була.

2000 йылда Этвуд «Слепой убийца» романы өсөн Букер премияһын һәм Хаммет премияһын ала. Шулай уҡ 2003 йылда роман Генерал-губернатор премияһына, 2002 йылда Оранж йәки Нәфис әҙәбиәт өсөн ҡыҙғылт һары премияға һәм [[Дублин әҙәби премияһы]]на номинациялана.

2003—2013 йылдарҙа уның «Трилогия Беззумного Аддама» китабы сыға, был китапҡа түбәндәге романдар инә:
* «Орикс и Коростель» (2003),
** 2003 йылғы Букер премияһына номинацияланған,
* «Год потопа» (2009) һәм
* «Беззумный Аддам» (2013).

=== Балалар өсөн китаптары ===
Этвуд шулай уҡ балалар өсөн бик күп китаптар авторы булып тора. Уның беренсе балалар китабы «Up In The Tree» 1978 йылда автор иллюстрациялары менән сыға. «Wandering Wenda» анимация сериалының нигеҙенә Этвудтың «Wandering Wenda and Widow Wallops Wunderground Washery» китабы һалынған. Сериал 2017 йылда [[Канадская телерадиовещательная корпорация|CBC Kids]] каналында трансляциялана башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Alliterative adventures ahead as Atwood's Wandering Wenda set for TV|url=http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887|work=CBC News|access-date=2018-02-22|language=en|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313071747/http://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-wandering-wenda-1.3574887}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни әҙәбиәт ===
Нәфис китаптарҙан тыш, Маргарет Этвуд бик күп фәнни әҫәрҙәр авторы булып тора. Улар иҫәбенә әҙәби тәнҡит, тикшеренеүҙәр, автобиографик очерктар, китаптарға күҙәтеүҙәр, сәйәси һәм экологик эсселар һәм башҡа журналистика инә. Уның иң билдәле ғилми хеҙмәттәре булып «Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature» тора. Унда ул Канада әҙәбиәтен ҡотолоу һәм ҡорбан күҙлегенән ҡарай, һәм «История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства» хеҙмәтендә тикшеренеү предметы булып кредитлау һәм үҙләштереү тора, һәм был күренештәр финанс, психологик, теологик, әҙәби һәм экологик күҙлектән өйрәнелә.

=== Киләсәк китапханаһы ===
Этвуд рәссам [[Кэти Патерсон]]дың «Киләсәк китапханаһы» проектында ҡатнаша. Проект сиктәрендә йыл һайын бер әһәмиәтле заманса яҙыусы үҙенең әҫәрен һаҡлауға тапшыра, ул 2114 йылға тиклем уҡылмай һаҡлана. Маргарет Этвуд 2015 йылдың майында «Scribbler Moon» ([[Русский язык|рус]]. «Летописец Луны») ҡулъяҙмаһын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.futurelibrary.no/|title=Future Library, 2014 - 2114|author=Hello Monday - www.hellomonday.com|publisher=www.futurelibrary.no|access-date=2018-02-22|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221182903/https://www.futurelibrary.no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Наградалары һәм премиялары ===
* 1987 — [[Артур Кларк премияһы]]
* 1991, 1993, 1995 — {{iw|Trillium Book Award}}
* 1999 — {{iw|Helmerich Award}}
* 2000 — [[Букер премияһы]]
* 2008 — [[Астурия принцы премияһы]]
* 2010 — [[Нелли Закс премияһы]]
* 2010 — [[Дэн Дэвид премияһы]]
* 2012 — [[Королева Елизавета II-нең Гәүһәр юбилейы миҙалы]]
* 2012 — {{iw|Los Angeles Times Book Prize}}
* 2016 — [[Алтын таж]]
* 2017 — [[Франц Кафка премияһы]]
* 2017 — [[Немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы]]
* 2019 — [[Букер премияһы]]
* 2020 — {{iw|Dayton Literary Peace Prize}}
* 2020 — [[British Academy]] President’s Medal
* 2020 — {{iw|Emerson-Thoreau Medal}}
* 2021 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының офицер тәреһе
* 2022 — Хиченс премияһы
* 2024 — {{iw|Ханс Кристиан Андерсен исемендәге әҙәби премия|||Hans Christian Andersen Literature Award}}

== Библиография ==

=== Романдары ===
* 1969 — Съедобная женщина / The Edible Woman
* 1972 — [[Постижение (роман)|Постижение]] / Surfacing
* 1976 — Мадам Оракул / Lady Oracle
* 1979 — Мужчина и женщина в эпоху динозавров / Life Before Man
* 1981 — Телесные повреждения / Bodily Harm
* 1985 — [[Рассказ служанки]] / The Handmaid’s Tale
* 1988 — [[Кошачий глаз (роман)|Кошачий глаз]] / Cat’s Eye
* 1993 — The Robber Bride
* 1996 — {{iw|Она же «Грейс»|||Alias Grace}} / Alias Grace
* 2000 — [[Слепой убийца]] / The Blind Assassin
* 2005 — Пенелопиада / The Penelopiad
* 2014 — Scribbler Moon (будет опубликована в 2114)
* 2015 — The Heart Goes Last — до публикации в полном виде этот роман также издавался по частям отдельными выпусками:
** 2012 — I’m Starved For You: Positron, Episode One
** 2012 — Choke Collar: Positron, Episode Two
** 2013 — Erase Me: Positron, Episode Three
** 2013 — The Heart Goes Last: Positron, Episode Four
* 2016 — [[Ведьмино отродье]] / Hag-Seed
* 2019 — [[Заветы (роман)|Заветы]] / The Testaments

==== Трилогия Беззумного Аддама / The MaddAddam Trilogy ====
# 2003 — [[Орикс и Коростель]] / Oryx and Crake
# 2009 — Год потопа / The Year of the Flood
# 2013 — Беззумный Аддам / MaddAddam

=== Хикәйәләр йыйынтыҡтары ===
* 1977 — Dancing Girls
* 1983 — Murder in the Dark
* 1983 — Bluebeard’s Egg
* 1991 — Wilderness Tips
* 1992 — Good Bones
* 1994 — Good Bones and Simple Murders
* 1996 — The Labrador Fiasco
* 2006 — The Tent
* 2006 — Moral Disorder
* 2014 — Stone Mattress

=== Шиғыр йыйынтыҡтары ===
* 1961 — Double Persephone
* 1964 — The Circle Game
* 1965 — Expeditions
* 1966 — Speeches for Doctor Frankenstein
* 1968 — The Animals in That Country
* 1970 — The Journals of Susanna Moodie
* 1970 — Procedures for Underground
* 1971 — Power Politics
* 1974 — You Are Happy
* 1976 — Selected Poems
* 1978 — Two-Headed Poems
* 1981 — True Stories
* 1983 — Love Songs of a Terminator
* 1983 — Snake Poems
* 1984 — Interlunar
* 1966—1984 — Selected Poems (Canada)
* 1976—1986 (US) — Selected Poems II
* 1995 — Morning in the Burned House, McClelland &amp; Stewart
* 1965—1995 (UK,1998) — Eating Fire: Selected Poems
* 2007 — The Door
* 2020 — Dearly&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|title=Dearly|author=Margaret Atwood|website=www.penguin.co.uk|access-date=2020-11-27|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201122818/https://www.penguin.co.uk/books/111/1119961/dearly/9781784743895.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Балалар өсөн китаптары ===
* 1978 — Up in the Tree
* 1980 — Anna’s Pet (with Joyce C. Barkhouse)
* 1990 — For the Birds (with Shelly Tanaka)
* 1995 — Princess Prunella and the Purple Peanut
* 2003 — Rude Ramsay and the Roaring Radishes
* 2006 — Bashful Bob and Doleful Dorinda
* 2011 — Wandering Wenda and Widow Wallop’s Wunderground Washery

=== Нон-фикшн ===
* 1972 — Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature
* 1977 — Days of the Rebels 1815—1840
* 1982 — Second Words: Selected Critical Prose
* 1986 — Through the One-Way Mirror
* 1995 — Strange Things: The Malevolent North in Canadian Literature
* 2002 — Negotiating with the Dead: A Writer on Writing
* 1982—2004 — Moving Targets: Writing with Intent
* 1983—2005 — Writing with Intent: Essays, Reviews, Personal Prose
* 2008 — История долгов наших. Долги и тёмная сторона богатства /Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth

=== График роман ===
* 2016 — Angel Catbird

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat-inline||Маргарет Этвуд}}
* [http://www.owtoad.com Сайт Маргарет Этвуд (англ.)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411043048/http://www.owtoad.com/ |date=2010-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20080614145149/http://www.mscd.edu/~atwoodso/ Сайт Общества Маргарет Этвуд (англ.)]
* [http://magazines.gorky.media/authors/e/etvud Маргарет Этвуд в Журнальном зале]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217053253/http://magazines.russ.ru/authors/e/etvud |date=2012-02-17 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?ct=&amp;pag=&amp;indx=1&amp;pageNumberComingFrom=2&amp;frbg=&amp;indx=11&amp;fn=search&amp;dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(07NLR)&amp;vid=07NLR_VU1&amp;mode=Basic&amp;ct=Next%20Page&amp;srt=date&amp;tab=default_tab&amp;dum=true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982true&amp;vl(freeText0)=этвуд%20маргарет&amp;dstmp=1492993879982%5D%20Электронный%20каталог Российская национальная библиотека, Санкт-Петербург.] Электронный каталог
{{Библиоинформация}}
{{Букеровская премия}}
{{Золотой венец}}
{{Библиотека будущего}}

[[Категория:Канаданың фантаст яҙыусылары]]
[[Категория:Канада ҡатын-ҡыҙ яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Канаданың феминизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Канада ПЕН-үҙәк президенттары]]
[[Категория:Торонто университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Британия Колумбияһы университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Альберт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Нью-Йорк университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Джордж Уильямс университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Генерал-губернатор премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Канаданың Дан аллеяһы]]
[[Категория:Эдинбург университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кембридж университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Оксфорд университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Лидс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Ватерлоо университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Кингстондағы Куинс университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Торонто университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Макмастер университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Порту университетының почётлы докторҙары]]
[[Категория:Австралия китап индустрияһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Британия академияһы президенты миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фәнни фантастика һәм фэнтези Дан залы ағзалары]]
[[Категория:Астурий принцессаһы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Маргарет Этвуд| ]]</text>
      <sha1>b1k6fz3ddy6oel2xztzmr5zqntqbqyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Маргарет Этвуд</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200227</id>
    <revision>
      <id>1295164</id>
      <parentid>1293574</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="356" sha1="sgy7euecw00g3cg7xetmsr5z0eomzpq" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Этвуд, Маргарет||16 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Әҙәбиәт |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Канада |ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:30, 16 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>sgy7euecw00g3cg7xetmsr5z0eomzpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Энид Мэри Блайтон</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200322</id>
    <revision>
      <id>1295166</id>
      <parentid>1293818</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="395" sha1="ctl196j7f19z4rytub41sjv96751kdp" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Блайтон, Энид||19 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Әҙәбиәт |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Англия |ил2=  |ил3= }} 
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 06:30, 19 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ctl196j7f19z4rytub41sjv96751kdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Һанна Арендт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200414</id>
    <revision>
      <id>1295167</id>
      <parentid>1293997</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="4znbai6ql900wl0vrlktwhjs6zngu43" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Арендт, Ханна||20 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Сәйәсәт|тема2=Ҡатын-ҡыҙ|тема3=  |ил=Германия|ил2=  |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 18:57, 20 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>4znbai6ql900wl0vrlktwhjs6zngu43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ширин Тәкәле</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200418</id>
    <revision>
      <id>1295168</id>
      <parentid>1294030</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="383" sha1="bgn0we0s74s07ig6kwpad8rd2pj33zz" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Текели, Ширин|21 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Сәйәсәт  |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Төркиә|ил2=  |ил3= }}
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 09:59, 21 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bgn0we0s74s07ig6kwpad8rd2pj33zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200421</id>
    <revision>
      <id>1295169</id>
      <parentid>1294042</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="76152au5s8f9a7jfhfljlylkzizddsp" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Везирова, Фарида Шамиль кызы|21 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Әҙәбиәт |тема2=  |тема3=  |ил=Әзербайжан |ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 13:42, 21 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>76152au5s8f9a7jfhfljlylkzizddsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295170</id>
      <parentid>1295169</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="377" sha1="jshnps966rwjnvs8gfhg0o2cmbaxlav" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Везирова, Фарида Шамиль кызы|21 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Әҙәбиәт |тема2=Ҡатын-ҡыҙ  |тема3=  |ил=Әзербайжан |ил2=  |ил3= }} 
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 13:42, 21 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jshnps966rwjnvs8gfhg0o2cmbaxlav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эве Киви</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200442</id>
    <revision>
      <id>1295106</id>
      <parentid>1294169</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T22:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7992" sha1="19evuarbp5m85gm9u5txf608syo3snb" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Эве Йоханнесовна Киви''' ({{Lang-et|Eve Kivi}}, тыуған ''Ева'' ({{Lang-et|Eeve}} ) [[8 май|1938]] йыл, [[1938 йыл|Пайде]], Эстония) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Эстония|эстон]] актрисаһы. Эстония ССР-ының атҡаҙанған артисы (1983).

== Биографияһы ==
1938 йылдың 8 майында тыуған.

1959 йылда [[Таллинн|Таллиндағы]] В.Кингисепп исемендәге дәүләт академия драма театрының театр студияһын тамамлай.

== Карьера ==
1955 йылдан алып кинола төшә, ҡайһы бер фильмдарҙа Киви-Антсон (ире Антс Антсон хөрмәтенә) ролендә күрһәтелә.

«Мосфильм» һәм «Таллин» киностудиялары актрисаһы. 1993 йылдан бирле ул Эстонияның «Пролетар 2» телевидение каналының реклама бүлегендә эшләй.

== Фильмография ==
[[Файл:Kivi,_Eve.IMG_20200909_190357(1).jpg|мини|394x394пкс|2020 йылдың сентябрендә Эве Киви]]

* 1956 — На задворках — ''Рози''
* 1959 — Капитан первого ранга — ''Валя''
* 1959 — Сампо — ''Анники''
* 1959 — Накануне — ''Зоя''
* 1959 — Озорные повороты / ''Vallatud kurvid'' — ''медсестра Эви''
* 1961 — Друг песни — ''Айме''
* 1961 — [[Опасные повороты (фильм)|Опасные повороты]] / ''Ohtlikud kurvid'' — ''Эви''
* 1961 — Балтийское небо — ''Хильда''
* 1962 — Ты не сирота — ''мать, ищущая свою дочь''
* 1962 — 713-й просит посадку — ''стюардесса''
* 1966 — «Тобаго» меняет курс — ''Алиса''
* 1969 — Последняя реликвия — монашка Урсула
* 1969 — Он был не один — ''подруга капитана Фернандо Хименеса''
* 1970 — Судьба резидента — ''Римма''
* 1971 — Человек в проходном дворе — ''Кристина, сотрудница КГБ ЭССР''
* 1971 — Дон Жуан в Таллине — ''Изабелла''
* 1972 — Руслан и Людмила — ''рыбачка, возлюбленная Ратмира''
* 1972 — [[Маленький реквием для губной гармошки (фильм)|Маленький реквием для губной гармошки]] — ''Кристина''
* 1972 — Адрес вашего дома — ''Ирма''
* 1973 — Райские яблочки — ''Анна''
* 1974 — Опасные игры — ''мать Вивиан''
* 1975 — [[Какая у вас улыбка (фильм)|Какая у вас улыбка]] — ''Аня, мама Сергея''
* 1975 — Не может быть! — ''гостья, жена Ивана Израильевича'' (новелла «Свадебное происшествие»)
* 1976 — Жизнь и смерть Фердинанда Люса — ''Эжени Шорнбах''
* 1976 — «SOS» над тайгой — ''Лайма''
* 1978 — Особых примет нет / ''Znaków szczególnych brak'' — ''Aльдонa, сестра Дзержинского''
* 1980 — Идеальный муж — ''графиня Бэзилдон''
* 1981 — Кольцо из Амстердама — ''сотрудница иностранных спецслужб''
* 1981 — На Гранатовых островах — ''Инга''
* 1982 — Падение Кондора — ''любовница диктатора''
* 1982 — [[Колокол священной кузни]] — ''Мирель''
* 1983 — У опасной черты — ''дама в ресторане''
* 1992 — [[Эти старые любовные письма]] — ''мама Элис''
* 1994 — [[Огненная вода (фильм)|Огненная вода]] — ''Лулу''

== Наградалар һәм исемдәр ==

* 1983 — Эстония ССР-ының атҡаҙанған артисы
* 2013 — «Таллин алдындағы хеҙмәттәре өсөн»

== Шәхси тормошо ==

* Атаһы Йоханнес Киви&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; (1912—1955) Эстон ССР-ының Дәүләт именлеге буйынса халыҡ комиссариатының Виру районы идаралығы етәксеһе, һуңыраҡ Эстон ССР-ының дини эштәр буйынса комиссары була.
* Әсәһе — Лейда-Полина Киви (1913—1997)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Һеңлеһе - Ингрид Киви, косметолог.
* Өлкән ағаһы — Питер Киви (икенсе ағаһы иртә вафат була).
* Уның тәүге ире Виктор була, алыҫ арауыҡҡа диңгеҙ капитаны&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Икенсе ире (1964—1972) — совет эстон фигуристы Антс Артурович Антсон (1938—2015).
* Улы: Фред Антсон (1968 йылда тыуған)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
** Ике ейәнсәре — Аллар һәм Оливер, ейәнсәре — Лотарингия.

1971 йылдан алып Америка йырсыһы Дин Рид (1938—1986) менән оҙайлы мөнәсәбәттә була.

Ридтан һуң рәссам [[Сәләхов Таһир Теймур улы|Таир Сәләхов]] менән мөнәсәбәттәр була.

== Әҙәбиәт ==

* ''Ли Арме, Ева Киви'' . Ма олен элануд. — Таллин: Аякирджаде Кирджастус, 2010. — ISBN 9789949454952 .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.dean-reed.ru/people/kivi.html Ив Киви Dean-reed.ru сайтында]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502052046/http://www.dean-reed.ru/people/kivi.html |date=2010-05-02 }}  &lt;span&gt;Тәүге сығанаҡтан тикшерелгән&lt;/span&gt; .
* [https://web.archive.org/web/20100501141302/http://www.dance.spb.ru/blog2006/061126_kivi.htm Һауа Киви: &quot;Мин иремде Дин Рид өсөн ташлап киттем...&quot;]
* [https://bublik.delfi.ee/news/culture/foto-eve-kivi-reshilas-rasskazat-v-svoej-knige-kak-ona-zhila.d?id=34617165 ФОТО: Ив Киви үҙенең китабында нисек йәшәгәнен һөйләргә булды.]//{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101106224243/http://bublik.delfi.ee/news/culture/foto-eve-kivi-reshilas-rasskazat-v-svoej-knige-kak-ona-zhila.d?id=34617165 |date=2010-11-06 }} DELFI сайтында  4 ноябрь 2010 йыл &lt;span&gt;алынған&lt;/span&gt; .
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:XXI быуат актрисалары]]
[[Категория:Эстонияла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>19evuarbp5m85gm9u5txf608syo3snb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гипатия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200451</id>
    <revision>
      <id>1295171</id>
      <parentid>1294544</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163592" sha1="q57r0ou4zkji7a7efopraosfjnueots" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған.

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}.
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә &quot;Арифметика&quot;ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың &quot;Уңайлы таблицалар&quot;ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]]

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]]

XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}.

Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

«История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

«Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt;: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]]

Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.
{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән.
&lt;/blockquote&gt;|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}.

Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә.
* Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған.
* 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия] // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»] // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)] // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>q57r0ou4zkji7a7efopraosfjnueots</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флегрей яландары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200553</id>
    <revision>
      <id>1295088</id>
      <parentid>1294827</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1295088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20099" sha1="a2xlje2yu6d35p3a57wrmrmb3jq4qht" xml:space="preserve">{{Вулкан
 |Исеме                   = Флегрей яландары
  |Милли атамаһы          = it/Campi Flegrei
 |Изображение             = Pozzuoli NASA ISS004-E-5376 added names.jpg
  |Рәсем аңлатмаһы        = [[НАСА]]-ның юлдаштан төшөрөлгән һүрәте.
 |Координаттар            = 40.8167/14.1333
  |CoordScale             = 500000
 |Тау системаһы           = 
  |Төпкөл йәки массив     = 
 |Вулкан формаһы          = [[Кальдера]]
  |Кратер диаметры        = 
  |Кратер тәрәнлеге       = 
  |Барлыҡҡа килеү осоро    = Урта [[плейстоцен]]
  |Һуңғы атылыуы          = 1538 йылдың сентябре
 |Бейеклеге               = 458
  |Бейеклек сығанағы      = 
  |Сағыштырма бейеклеге   = 
  |Беренсе менгән кеше    = 
 |Ил                      = Италия
}}
'''Флегрей яландары''' ({{lang-it|Campi Flegrei}}, {{lang-grc|φλέγω}} — ''яныу'' һүҙенән&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=flegreo |title = flegreo |publisher = Garzantilinguistica |date = |access-date = 2016-09-20 |archive-date = 2017-12-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171231051457/http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=flegreo |url-status = live }}&lt;/ref&gt;) — [[Италия]]ла [[Неаполь]] ҡалаһынан көнбайыштараҡ, Поццуоли ҡултығы ({{lang-it|Golfo di Pozzuoli}}, [[Неаполь ҡултығы]]ның бер өлөшө) ярында урынлашҡан ҙур вулкан районы. Ул көнбайыштан Мизено мороно ({{lang-it|Capo Miseno}}), ә көнсығыштан [[Посиллипо]] мороно ({{lang-it|Capo Posillipo}}) менән сикләнгән. Шулай уҡ бында [[Кума]] янындағы [[Тиррен диңгеҙе]] яр буйы һыҙаты, шулай уҡ [[Низида]], [[Прочида]], [[Вивара]] һәм [[Искья]] утрауҙары инә. 2003 йылда [[Милли парк|милли парк]] тип иғлан ителгән.
Әлеге ваҡытта Флегрей яландары диаметры 15 км булған кальдеранан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;Aprodov&quot;&gt;
{{книга
|автор = Апродов В.А.
|заглавие = Вулканы
|ссылка =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Мысль
|год = 1982
|страницы = 236—237
|страниц = 367
}}
&lt;/ref&gt;. Вулкан [[кальдера]]һы башлыса һыу аҫтында урынлашҡан; ул 24 кратерҙан һәм вулкан ҡалҡыулыҡтарынан тора. [[Гидротермаль процестар|Гидротермаль активлыҡ]] Lucrino, Agnano райондарында һәм [[Поццуоли]] ҡалаһы тирә-яғында күҙәтелә.
[[Сольфатара (вулкан)|Сольфатара]] вулканы районында вулкан газдары сығыуы күҙәтелә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Боронғо Рим мифологияһында Сольфатара ут аллаһы [[Вулкан (мифология)|Вулкан]]дың йорто тип һаналған.&lt;/ref&gt;.
Бында [[брадисейсм]] — [[магма камераһы]]ндағы процестар йоғонтоһонда ер ҡатламының яйлап күтәрелеүе һәм түбән төшөүе күренештәре күҙәтелә.

== Геология ==
[[Кальдера]] яҡынса 12 мең йыл элек боронғо [[стратовулкан]] урынында барлыҡҡа килгән. [[Вулканизм]]дың артабанғы үҫеше өс фазала үткән. Беренсе фазала кальдера сиктәренән тыш киң таралған [[трахит]] составындағы һоро [[туф]]тар тупланған. Икенсеһендә — һары, «неаполитан» тип йөрөтөлгән туфтар хасил булған. Өсөнсө фазала кальдера эсендә атылыуҙар булған, улар бөгөнгө көндә лә дауам итә&lt;ref name=&quot;Aprodov&quot;/&gt;.
{{iw|Поццуоли (залив)|Поццуоли|it|Golfo di Pozzuoli}} ҡултығының төньяҡ-көнбайыш ярында диаметры 3 км булған Аверно кратеры урынлашҡан, уның үҙәгендә, шартлау воронкаһында, [[Аверно]] күле ята. Был кратерҙың көньяҡ-көнсығыш ситендә 1538 йылда барлыҡҡа килгән {{iw|Монте-Нуово|Нуово|it|Monte Nuovo}} (133 м) вулкан конусы урынлашҡан. Авернонан төньяҡта диаметры 1,5 км булған Рушелло кратеры ята. Унан төньяҡ-көнсығышҡа табан диаметры 3–5 км булған ҡатмарлы Кварто кратеры урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта диаметры 2–3 км булған Пианура һәм Аньано кратерҙары бар. Уларҙан көнбайыштараҡ киң билдәле [[Сольфатара (вулкан)|Сольфатара]] кратеры урынлашҡан.
Был кратерҙар Флегрей яландарының ситтәре буйлап урынлашып, диаметры 12 км булған түңәрәк яһай. Эстә сағыштырмаса йәш һәм бәләкәй кратерҙар: Гауро, Спакката, Писани, Астрони, Чиглиани һәм башҡалар бар. Уларҙың диаметры 2 километрҙан артмай. Кальдеранан тыш, төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш ярыҡтар буйлап боронғо бәләкәй кратерҙар теҙелгән. Шулай, Поццуоли ҡултығының көнбайыш ярында Капона, Порто-Мисена, Баколл, Мофета кратерҙары бар. Был һыҙаттан көнбайыштараҡ, [[Тиррен диңгеҙе]] яры буйлап үткән ярыҡтарҙа кратерҙар сылбыры урынлашҡан: Торре-Фумо, Торре-Гавата, Фузара, Кума. Ошо уҡ ярыҡтар зонаһына емерелгән вулкан-утрау {{iw|Сан-Мартино (вулкан)|Сан-Мартино|it|Isolotto di San Martino}} ҡарай. Ҡултыҡтың көнсығыш ярында кратерҙар сылбыры һуҙыла: [[Низида]], Короглие, Санта-Тереза, Фуори-Гетта-Киайя&lt;ref name=&quot;Aprodov&quot;/&gt;.
Был урын халыҡ тығыҙ ултырған райондарҙағы һирәк территорияларҙың береһе булып тора, бында [[магма]] [[Географик ҡатлаам|ер өҫтөнә]] шул тиклем яҡын килә, хатта ер ҡатламы даими рәүештә яй вертикаль хәрәкәттәр — брадисейсмдар яһай&lt;ref name=&quot;K&quot;&gt;Регион Кампания. Изд-во Electa Napoli. 2005&lt;/ref&gt;. Шулай, [[Поццуоли]] ҡалаһының [[вулканик туф]]тан торған бейек ҡаяла урынлашҡан иҫке үҙәге — ''Рионе Терре'' 1970 һәм 1983 йылдарҙа ҡапыл күтәрелә, ә һуңынан яйлап һәм тигеҙ булмаған рәүештә түбән төшә башлай. Һөҙөмтәлә 10 мең кеше эвакуациялана һәм үҙ өйҙәренә кире ҡайтмай; был районға барыу тыйыла.

== Атылыуҙар тарихы ==
Яҡынса 40 мең йыл элек булған [[Флегрей яландарының супер-атылыуы]], геологик үлсәүҙәр буйынса Кавказдағы [[Казбек]] һәм Көньяҡ Карпаттағы [[Святая Анна (вулкан)|Святая Анна]] вулкандары атылыуы менән бер үк ваҡытта тиерлек булған, һәм ул «[[Вулкан ҡышы]]» башланыуына килтереп, [[Неандерталец|неандерталецтарҙың]] юҡҡа сығыуының бер сәбәбе булыуы ихтимал&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://antropogenez.ru/interview/159/ |title = Ни о каких контактах неандертальцев и сапиенсов в Европе говорить не приходится |lang = ru |website = antropogenez.ru |date = |access-date = 2016-02-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160221050935/http://antropogenez.ru/interview/159/ |archive-date = 2016-02-21 |url-status = live}} — [[Антропогенез.ру]]&lt;/ref&gt;. Яңы мәғлүмәттәргә ярашлы, 39 мең йыл элек Кампаниялағы атылыуҙан һуң Европа өҫтөндәге атмосферала көкөрт миҡдары артҡан, ул ҡояш яҡтылығын йотҡан һәм сәсрәткән, һөҙөмтәлә һауа температураһы 5—10° С-ҡа төшкән&lt;ref&gt;[[Наука и жизнь]], {{cite web |author = |url = https://www.nkj.ru/news/25628/ |title = Гибель неандертальцев: вулкан не виноват? |lang = ru |website = www.nkj.ru |date = |access-date = 2015-01-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150112225050/https://www.nkj.ru/news/25628/ |archive-date = 2015-01-12 |url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Атылыу ике стадиялы булған — беренсе атылыуҙан атмосфераға 50 км³ ҡаты киҫәксәләр ташланған, ә бөтә атылыуҙар серияһы 500 км³-ҙан ашыу ҡаты киҫәксә биргән. Вулкан тоҡомдары Көньяҡ Италиянан Көньяҡ Уралға тиклем төньяҡ-көнсығышҡа табан шына һымаҡ таралған. Улар Көньяҡ Италиянан алып Ҡара диңгеҙ буйына һәм Каспий диңгеҙенә тиклем 1,1 миллион км²-ҙан ашыу майҙанды көл менән ҡаплаған. Румынияға тиклем көл ҡатламының ҡалынлығы бер метрға тиерлек еткән. Көлдән үҫемлектәр тулыһынса һәләк булмаған ерҙәрҙә лә уларҙың үҫеүе ныҡ тотҡарланған. Унан һуң килгән һалҡын йылдарҙа хатта уртаса йәйге йылылыҡ та булмау сәбәпле, үҫемлектәрҙең йәшел массаһы үҫеүҙән туҡтаған, ә яҡтылыҡ етешмәүе фотосинтезға ҡамасаулаған. Көл яуған ваҡытта иҫән ҡалған хайуандар Италиянан алып Урал алдына тиклемге ҙур территорияны ташлап киткән. Флегрей яландарындағы атылыу һуңғы 200 мең йыл эсендә [[Европа тарихы|Европалағы]] иң ҡеүәтлеһе булған&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://thekievtimes.ua/tech/468799-uchenye-raskryli-kartinu-izverzheniya-sluchivshegosya-39-tys-let-nazad.html |url-status = dead |title = Учёные раскрыли картину извержения, случившегося 39 тыс. лет назад |access-date = 2017-03-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170326052126/http://thekievtimes.ua/tech/468799-uchenye-raskryli-kartinu-izverzheniya-sluchivshegosya-39-tys-let-nazad.html |archive-date = 2017-03-26 }}, 11 март 2016 йыл&lt;/ref&gt;.
Флегрей яландарында һуңғы атылыу 1538 йылдың 29 сентябрендә булған. Ул 6 октябргә тиклем дауам иткән һәм [[Шлак конусы|шлак конусы]] Монте-Нуовоның барлыҡҡа килеүенә килтереп.

== Туризм объекттары ==
Ер ҡатламы кимәле тирбәлеүе һөҙөмтәһендә, беҙҙең эраның I быуатында уҡ [[Луций Анней Сенека|Сенека]] тарафынан «диңгеҙҙәге ҡала» тип аталған ҡаланың яр буйы өлөшө 10 метрға тиклем тәрәнлеккә батҡан. Әлеге ваҡытта ул [[Туризм|туризм]] объектына әүерелгән, уны төбөнә иллюминаторҙар ҡуйылған махсус караптарҙан күҙәтергә мөмкин. Был — «һыу аҫты [[Помпеи|Помпеиҙары]]» тип йөрөтөлгән урын.
Поццуолиҙа шулай уҡ «Серапис ғибәҙәтханаһы» (беҙҙең эраның I—II быуаттарында төҙөлгән) тип аталған объект бар. Ул исемен бында табылған [[Эллинизм|эллинистик]] [[Серапис|алла]] һынынан алған, әммә ғәмәлдә был ҡаланың аҙыҡ-түлек баҙары булған, уның колонналарын диңгеҙ моллюскалары кимергән.
Беҙҙең эраға тиклем 520 йылда [[Греция колониялаштырыуы|грек колонистары]] тарафынан нигеҙләнгән һәм «ғәҙел идара итеү» тигәнде аңлатҡан Дикеархия ҡалаһы хәҙерге Поццуоли исемен римлыларҙан алған. Был атама бындағы һаҫыҡ парҙар сығарып торған ҡоҙоҡтар менән бәйле.
Ҡаланан алыҫ түгел ''Сольфатара'' (һуңғы рим осорондағы Sulpha Terra — «көкөртлө ер» һүҙенән) урынлашҡан — ул ғәмәлдә бер нисә [[фумарола]]нан торған һәм кешеләр йөрөй алған вулкан. Уларҙың иң ҙурыһы — 4000 йыл элек барлыҡҡа килгән ''Бокка гранде''. Ул температураһы 160 °C булған үтә ныҡ йылытылған пар сығанағы булып тора, пар составында [[сероводород]] еҫе сыҡҡан [[вулкан газдары]] бар. 2012 йыл аҙағында был кратерҙа ерҙең ныҡ деформацияланыуы башланған — ғалимдар асыҡлауынса, был беҙҙең планеталағы һирәк [[супервулкан]]дарҙың береһе&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://earth-chronicles.ru/news/2013-01-09-37577 |title = Проснулся известный итальянский Супервулкан |lang = ru |website = earth-chronicles.ru |date = |access-date = 2014-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201161520/https://earth-chronicles.ru/news/2013-01-09-37577 |archive-date = 2014-02-01 |url-status = live}} // earth-chronicles.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://news1tech.ru/kak-ustroena-zemlya-interesnoe-video/kak-ustroena-zemlya-sgorit-li-evropa-v-adu.html |url-status = dead |title = Как устроена Земля. Сгорит ли Европа в аду? |archive-url = https://web.archive.org/web/20140201150614/http://news1tech.ru/kak-ustroena-zemlya-interesnoe-video/kak-ustroena-zemlya-sgorit-li-evropa-v-adu.html |archive-date = 2014-02-01 }} // [[Science Channel|Discovery Science]]&lt;/ref&gt;.

== Мифология ==
[[Файл:Флегрейские поля с текстом.jpg|460 px|мини|Неаполдең төньяҡ-көнбайыш районы һәм Флегрей яландары]]
'''Флегрей яландары''' (''Phlegraei Campi'', τά Φлеграία πεδία, ή Φλέгра, һүҙмә-һүҙ — «янған ер») — [[Боронғо грек мифологияһы]]нда вулканлы төбәк, бында [[гигантомахия]] — [[Зевс]] етәкселегендәге аллаларҙың (уларға [[Геракл]] ярҙам иткән) гиганттар менән алышы булған&lt;ref&gt;Ҡарағыҙ: Аполлоний Родосский. Аргонавтика III 232, 1222.&lt;/ref&gt;. Диодор аллаларҙың Геракл яғында һуғышыуына ышанмаған инде&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680001#006 |title = Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 6, 1 |lang = ru |website = ancientrome.ru |date = |access-date = 2014-04-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140401223901/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680001#006 |archive-date = 2014-04-01 |url-status = live}}; {{cite web |author = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680002#007 |title = II 7, 1 |lang = ru |website = ancientrome.ru |date = |access-date = 2014-06-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140629065250/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1358680002#007 |archive-date = 2014-06-29 |url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1454004000#sel=66:1,66:1 |title = Диодор Сицилийский. Историческая библиотека IV 21, 5—7; V 71, 4 |access-date = 2018-12-16 |archive-date = 2020-03-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200301085225/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1454004000#sel=66:1,66:1 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;.
Күрәһең, башта боронғо кешеләр был урынды [[Македония (өлкә)|Македония]]ның ҡайһылыр ерендә тип иҫәпләгән. Әммә [[Страбон]] Флегрей яландары тип [[Кума]] тирәһендәге, Везувий янындағы 13 километрлыҡ [[кальдера]]ны атаған&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = |url = http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1267762669#4-006 |title = Страбон. География V 4, 6 (C. 245) |access-date = 2013-04-12 |archive-date = 2013-04-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130426071941/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1267762669#4-006 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;. Был тигеҙлек [[Тиррен диңгеҙе]] яры буйлап Куманан [[Капуя]]ға тиклем һуҙыла. Неаполитан [[Кампания (өлкә)|Кампанияһының]] был һыҙаты шулай уҡ Laborinus Campus, Laborini Campi, Laboriae исемдәре менән дә билдәле булған — бәлки, был уның тупрағының ғәйәт уңдырышлы булыуына бәйлелер.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
'''Комментарийҙар'''
&lt;references group=&quot;прим.&quot;/&gt;
== Әҙәбиәт ==
{{ВТ-ЭСБЕ|Флегрейские поля}}
{{ВС}}
[[Категория:Италия вулкандары]]
[[Категория:Боронғо грек мифологияһында Италия]]
[[Категория:Супервулкандар]]
[[Категория:VEI-7 шкалаһы буйынса вулкандар]]
[[Категория:Йоҡлап ятҡан вулкандар]]</text>
      <sha1>a2xlje2yu6d35p3a57wrmrmb3jq4qht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтхи һалдат (хикәйә)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200566</id>
    <revision>
      <id>1295160</id>
      <parentid>1295047</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стиль үҙенсәлектәре */</comment>
      <origin>1295160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9114" sha1="ineklhz7e3l89pjtehu3midow6be7vi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалғанн өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=174—203|isbn=5-295-03524-7}}&lt;/ref&gt;. Хатта Фәтхи һалдат, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән.

Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора&lt;ref&gt;{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}
* {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Хикәйәләр]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>ineklhz7e3l89pjtehu3midow6be7vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәмит Йәрми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200577</id>
    <revision>
      <id>1295048</id>
      <parentid>1294947</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T13:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11055" sha1="8v92nxbk0xsixvvjvlc7vxz8vxe3h7i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989).

== Биографияһы ==
1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево (Олы Малчын) ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай.

1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә&lt;ref&gt;''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813144546/http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-%D2%97omga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html |date=2023-08-13 }} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]&lt;nowiki/&gt;», 30.04.2014&lt;/ref&gt;.

1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире.

Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]).

[[:ru:В. И. Ленин| Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы.

1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} .

== Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре ==
* [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң).

== Хәтер ==
* Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән.
* Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған.
* [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]].
* ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54.
* ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8.
* ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6.
* ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21.
* ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70.
* {{книга|ответственный=авт.-сост. [[:ru:Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[:ru:Институт истории имени Шигабутдина Марджани| Ш. Мәржәни исемендәге тарих институты.]] [[:ru:Академия наук Республики Татарстан|Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы
* [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{ref|ru}}
* [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}
* [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>8v92nxbk0xsixvvjvlc7vxz8vxe3h7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нормандар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200589</id>
    <revision>
      <id>1295054</id>
      <parentid>1295046</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48928" sha1="st14kh9endimo7l6hykl9u0zuhdfgvf" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викингтар]]ҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]]
'''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII—XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинавтар]]ға ҡарата ҡулланылған термин.

Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дандар]] — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләтене]]ң башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы).

== Этимологияһы ==
Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы&lt;ref&gt;{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}&lt;/ref&gt; (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois &amp; Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Нормандар экспансияһы ==
{{Main|Викинги}}

XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған:

{{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}}

Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың  [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл).

=== Франция ===
[[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]]
[[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]]
{{main|Герцогство Нормандия}}
IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була.

Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә.

Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә.

[[Нормандия]] территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы [[Руан]] йәки [[Нейстрия|Нейстрии]] территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса [[галло-римлеләр]] йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда [[франктар]] һәм [[германские племена|герман ҡәбиләләре]] ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-[[викинги|викингтар]] вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта [[Галлия]] йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була.

Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә.

=== Англия ===
VIII быуаттың икенсе яртыһынан XI быуат уртаһына тиклем [[Англия]] башта [[Норвегия]]нан, һуңынан шулай уҡ [[Дания]]нан нормандарҙың ярһыу һәм күп һанлы һөжүменә дусар була. Норвегтар ҙа, даттар ҙа Англияла [[дандар]] исеме менән билдәле була. 842 йылда нормандар Лондонды яндыра, 860 йылда Англияның бөтә төньяҡ-көнсығыш яр буйын баҫып ала, 871 йылда, король [[Альфред Великий|Бөйөк Альфредты]] көньяҡҡа ҡасырға мәжбүр итеп, Лондонды ҡабаттан баҫып ала. Нормандар баҫып алған Көнсығыш Англия территорияһы тотош дат-норвег колонизацияһына дусар була һәм артабан [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}) йәки дат хоҡуғы һыҙаты, тип йөрөтөлә. Денло һыҙатында скандинав сығышлы, илдең башҡа территорияһында ҡулланылғандан ҡырҡа айырылып торған, үҙ хоҡуҡи һәм административ-территориаль система раҫлана. Денло һыҙатының хоҡуҡи үҙенсәлеге [[Средние века|Урта быуаттар]]ҙың күпселек өлөшөндә һаҡлана һәм англ-саксон йәмғиәтендә бер нисә скандинав хоҡуҡи институтын, атап әйткәндә, присяжныйҙар судын, ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе нормандар, урындағы халыҡ менән ҡатнашып, христиан динен ҡабул итә, урындағы телде һәм йолаларҙы үҙләштерә.

Нормандарҙың һөжүме инглиз-саксон крәҫтиәндәренең хәленә ныҡ тәьҫир иткәнлектән, уларҙың хужалыҡтары йыш ҡына тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән. Крәҫтиәндәр Бөйөк Альфред нормандар менән көрәш алып барыу өсөн булдырған махсус ер һалымын («[[дат аҡсаһын]]») түләргә һәм оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә, ҡарауыл һәм хәрби хеҙмәттә шәхсән ҡатнашырға мәжбүр була.

Бөйөк Альфред һәм уның яҡын вариҫтары бер ни тиклем ваҡытҡа нормандарҙың һөжүмен тотҡарлай һәм хатта уларҙы төньяҡ-көнсығышҡа табан ҡыҫырыҡлай алған. Әммә X быуат аҙағында яңы көс менән, был юлы Даниянан, нормандарҙың баҫып инеүе башлана. Дания һәм Норвегия короле [[Свен Вилобородый]] 1013 йылда Лондонды баҫып ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Тәхеттән төшөрөлгән король [[Этельред II Неразумный]] [[Нормандия]]ға ҡаса. Әммә Свен был походта вафат була (1014). Англия короле титулы Свендың походта ҡатнашҡан кесе улына, [[Кнуд I Великий|Кнуд Iг]]ә күсә. Дания короле һәм Норвегия короле титулдарын Кнудтың өлкән ағаһы [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]] мираҫ итеп ала. Дат ғәскәре Данияға ҡайта.

Шул уҡ 1014 йылда һөргөндән ҡайтҡан Этельред II тәхеткә ултыртыла. Кнуд Данияға ҡасырға мәжбүр була. Харальд II ярҙамында ғәскәр һәм флот йыйып, йыһазландырып, ул 1015 йылда ҡабаттан Англияға юллана һәм 1016 йылдың октябрендә Англия короле титулын кире ҡайтарыуға өлгәшә.
«Дат аҡсалары» хәҙер байтаҡҡа арттырыла һәм король тарафынан Англияны башҡа нормандарҙан обороналауҙы ойоштороу өсөн ҡулланыла. Дат юғары ҡатламы һарайҙа алдынғы позиция биләй һәм Англияның көньяғында күп ерҙәргә эйә була.

Ул ваҡытта Англия, Дания һәм Норвегия короле титулдарын берләштергән Кнуд I 1035 йылда вафат була. Артабан Англия менән бер-бер артлы уның ике улы — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) һәм Хардекнуд (1040—1042) идара итә. Ошоноң менән Англияла дат королдәренең хакимлығы тамамлана.

Этельред II улы, Эдуард Вәғәҙсе булараҡ билдәле, Англия короле була. Эдуардтың власы көсһөҙ була. Инглиз-дат сығышлы юғары ҡатлам дат йүнәлешен тота. Король етәкселегендәге аҡһөйәктәрҙең икенсе өлөшө [[Нормандия (герцогство)|норманд]] герцогы [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельм]] менән союз эҙләй. Эдуард хакимлығының беренсе яртыһында (1048 йылға тиклем) Норвегияның баҫып инеү ҡурҡынысы Англияны даими хәрби әҙерлектә ҙур хәрби флот тоторға мәжбүр итә, әммә 1048 йылда флот таратыла һәм «дат аҡсаһы» бөтөрөлә.

Балаһыҙ Эдуард үлгәндән һуң (1066) юғары ҡатлам йыйылышы король итеп инглиз-дат сығышлы [[Уэссекс]] [[эрл]]ын (графын) Гарольд Годвинсонды һайлай, ул [[Гарольд II]] исеме менән тәхеткә ултыртыла.

Англия короллегендә династия көрсөгөнән бер үк ваҡытта англия менән күрше дәүләттәрҙең ике батшаһы — Норвегия короллеге һәм Нормандия герцоглығы файҙалана. Норвегия короле [[Харальд III Ҡырыҫ]], [[Хардекнуд]]тың уйҙырма васыятнамәһенә һылтанып, инглиз тажына дәғүәһен белдерә, һәм 1066 йылдың сентябрендә скандинавтарҙың Англияға һуңғы күпләп баҫып инеүен ойоштора. Англияның хәрби флоты булмауынан файҙаланып, норвегтар Йорк янында төшөп, Көнсығыш Англияны ҡаршылыҡһыҙ яулай. Гарольд II-нең фетнәсел ҡустыһы [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] үҙенең отрядтары һәм караптары менән Харальд III-гә ҡушыла. Норвегтар баш күтәреүселәр менән берлектә урындағы ополчениены тар-мар итә һәм ул ваҡытта король ғәскәрҙәре булмаған Йоркширҙы оккупациялай. Йорк халҡы Харальд III-не үҙҙәренең короле тип таный һәм уның алдында ҡала ҡапҡаларын аса, шуның арҡаһында ҡаланы штурмлауҙан ҡотола. Гарольд II, Англияның һаҡланмаған көньяҡ яр буйҙарын тылда ҡалдырып, норвегтарға ҡаршы ғәскәр менән сыға, уларҙы тулыһынса ҡыйрата һәм Көнсығыш яр буйҙарын уларҙан таҙарта.

Харальд III һәм Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|алышта һәләк була]]; ҡыйратылған норвег ғәскәре ҡалдыҡтары ватылмаған караптарҙа Норвегияға ҡаса.

[[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|[[Гобелен из Байё|Байё гобеленында]] Нормандтарҙың Англияға килеү күренешендә [[Langskip|оҙон караптар]] һүрәтләнгән]]
Шул уҡ ваҡытта Герцог Вильгельм Нормандский Нормандия һәм башҡа француз ерҙәре рыцарҙарынан торған ҙур ғәскәр менән [[Ла-Манш]]ты аша сыға һәм Лондонға табан юллана. Гарольд Годвинсондың Вильгельм Нормандскийҙы Эдуард Тәүбә иттереүсенең вариҫы итеп танырға ант итеүе Англияға баҫып инеү өсөн сәбәп булып торған. Гарольд II, юлда ополчение йыя барып, үҙенең ғәскәре менән Йоркширҙан Вильгельмға ҡаршы сыға. [[битва при Гастингсе|Гастингс янындағы алышта]]Вильгельм Гарольд ғәскәрен тар-мар итә, Лондонды ала һәм [[Нормандское завоевание Англии|Англия короле тип иғлан ителә]]. Иҫке англ-саксон һәм англ-дат аҡһөйәктәренең урынын яңы француз юғары ҡатламы биләй. «Дат аҡсаһын» тергеҙеүсе Вильгельм (1087 йылда вафат була) идара иткән осорҙа нормандарҙың Англияға яңы һөжүме уңышлы кире ҡағыла һәм ахыр сиктә уларҙың һөжүме тулыһынса туҡтатыла. Англияла скандинав йоғонтоһо урынына [[Англонормандская монархия|француз йоғонтоһо]] нығына.

=== Шотландия ===
VIII быуат аҙағында Көнсығыш Англияны һәм Ирландияны колонизациялаған нормандар Шотландияға иғтибарын кәметә. Норвегия колонизацияһы Шотландияға яҡын — [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Шетландские острова|Шетланд]] һәм [[Гебридские острова|Гебрид]] ҡағыла Оркней, Шетланд һәм Гебрид утрауҙарға ғына, шулай уҡ Шотландияның көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарына ҡағыла. Яулап алынған территорияларҙа нормандар Ирландияға һөжүм итеү өсөн терәк пункттар төҙөй. Норвегтар үҙҙәре менән — көнбайыш-норвег [[норн]] телен — һәм үҙ закондарын алып килгән. Шетланд утрауҙарында норн һөйләшеү телмәре сифатында XIX быуатҡа тиклем йәшәгән. Норвегтар килгәнгә тиклем был территорияларҙа йәшәгән [[пикттар]] өлөшләтә ассимиляцияланған, өлөшләтә юҡ ителгән. Король [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальд I Бик матур сәсле]] идара итеүенең аҙағында (X быуат башы) норвегтар баҫып алған утрауҙар, Шотландияның көнбайыш яр буйы һәм төп өлөшөнөң төньяғы — [[Кейтнесс]] һәм [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — [[Фарерские острова|Фарер утрауҙары]] менән бергә, [[графство Оркни графлығы]]н барлыҡҡа килтереп, формаль рәүештә Норвегия составына инә. X быуат аҙағында, Скандинавияла мәсихселек нығынғанға тиклем, Оркни графлығы христианлаштырыла. Шотландия королдәре XIII быуат уртаһында ғына, Шотландия инде [[Англонормандская монархия|англ-норманд]] йоғонтоһо аҫтында булғанда, Норвег экспансияһын туҡтатып, Гебрид утрауҙарын һәм Шотландияның төп өлөшөндәге бөтә яр буйҙарын кире ҡайтара. Шулай итеп, Британия утрауҙарында нормандарҙың йәшәү осоро ахырына етә. 200 йылдан Һуң Шотландия тажына Шетланд һәм Оркней утрауҙары тапшырыла.

=== Ирландия ===
VIII быуатта Шетланд, Оркней һәм Гебрид утрауҙарын баҫып алғандан һуң, нормандар ирланд территорияһын (яҡынса 200 йыл дауам иткән) баҫып алыуҙарын башлай, һәм тиҙҙән Ирландияла тораҡ пункттар төҙөүгә күсә. 798 йылда норвегтар [[Дублин]] районында төпләнә, ә 818 йылдан көньяҡ яр буйын колонизациялауға тотона, хәҙерге [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] һәм [[Корк]] ҡалалары янында тораҡ пункттар төҙөй. [[Ольстер]]ҙа нормандар Ирландияның сиркәү баш ҡалаһын — [[Арма]]ны яулап ала, ә көнбайышта, утрауҙың эсенә тәрән үтеп ингән [[эстуарий]]ға ҡойған [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] йылғаһы буйында һуңғараҡ [[Лимерик]] ҡалаһы һәм порты тип аталған колонияға нигеҙ һала.

Был тораҡтарға таянып, норманндар, утрауҙың эске өлкәләренә йылғалар аша үтеп инеп, күп һанлы талау экспедициялары ойоштора. Ирландияның иң бай һәм үҫешкән көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре талауҙарҙың төп объекты була. IX быуаттың беренсе яртыһында нормандарҙың юлбашсыларының береһе [[Тургейс]] утрауҙың байтаҡ өлөшөн буйһондороп тотҡан. [[Лох Ри]] күле янындағы Шаннон йылғаһы буйындағы [[Атлон (город)|Атлон]] ҡалаһын Тургейс үҙенең баш ҡалаһы итә.

Сит ил кешеләренең баҫып инеүҙәре ирландтарҙың XI быуат башында айырыуса көсәйгән азатлыҡ өсөн көрәшенә алып килә. Урындағы юлбашсылар — [[Манстер]] короле [[Бриан Бору]] һәм [[Мит]] хакимы [[Малахий]] көрәшкә етәкселек итә. Малахий норман отрядтарын тар-мар итә һәм норманндарҙы Дублиндан ҡыуып сығара.

998 йылда Малахий, Брианға Дублинды ҡалдырып, Ольстер короле тип таныла, ә 1002 йылдан Ирландияның ард-ри (Юғары короле) титулына ла лайыҡ була. Бриан сәйәси реформа үткәрә, һалым системаһын ҡатыландырырға тырыша, Шаннон йылғаһында күп ҡәлғәләр төҙөй, Ирландияны норманндарҙан азат итеү өсөн буласаҡ алыштарға әҙерләнеп, көслө флот булдыра. Дөйөм ихтыяждарға мал һалымы индерергә маташҡан өсөн уны Бриан «мал йыйыусы» тигәнде аңлатҡан Байроме ҡушаматы ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

1013 йылдың аҙағында, Дублин хакимы Брианға ҡаршы күтәргән ихтилалдан файҙаланып, нормандар, Оркней утрауҙарына, Норвегияға һәм Данияға өҫтәмә һуғышсылар биреү буйынса ярҙам һорап, көс туплай башлайҙар. [[Битва при Клонтарфе|Хәл иткес алыш]] 1014 йылда Дублин янындағы Воловий туғайында (хәҙерге Клонтарф) була. Нормандар һәм уларға союздаш сепаратистар тулыһынса тар-мар ителә. 88 йәшлек Бриан был алышта һәләк була. Клонтарф янындағы алышта Ирландия сит ил иҙеүенән азат ителә. Нормандарҙың талау һөжүмдәре Клонтарф янындағы алыштан һуң һирәгерәк һәм хәүефһеҙерәк була.

Нормандарҙың ике йөҙ йыл хакимлығы һәм талау һөжүмдәре Ирландияға ҙур зыян килтерә һәм уның иҡтисади һәм социаль үҫешен тотҡарлай. Күрше илдәрҙә был ваҡытҡа тауар етештереү үҫешә башлаһа, Ирландияла натураль хужалыҡ итеүсе традицион патриархаль йәмғиәт һаҡланып ҡала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Урта диңгеҙ буйы ===
Норманндарҙың караптары [[Гибралтар боғаҙы]] аша [[Урта диңгеҙ]]гә үткән кәм тигәндә ике поход билдәле.

Беренсеһен [[860 йыл]]да легендар дат конунгы [[Гастинг|Хастинг]] башҡара, уның ғәскәре, [[Сена|Сене]] һәм [[Луара]] буйлап төшөп, тәүҙә [[Париж]]ды талай, һуңынан Пиреней ярымутрауына үтеп инә, һуңынан Лигурия ярҙарына барып етә, унда Хастинг яңылыш Рим тип ҡабул иткән боронғо [[Луни (город)|Луни]] ҡалаһын талай&lt;ref&gt;''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.&lt;/ref&gt;.

Яҡынса [[860 йыл]]да икенсе, масштаблыраҡ, поход Швецияның ярым легендар короле [[Бьёрн Железнобокий]]ға япһарыла. Нормандар [[Северная Африка|Төньяҡ Африка]] яр буйҙарын, [[Валенсия]]ны, [[Балеар утрауҙары]]н, [[Прованс]]ты һәм төньяҡ-көнбайыш Италияны талай һәм ҡаршылыҡһыҙ кире әйләнеп ҡайта.

Ике походтың тасуирламаһы ла легендаларға нигеҙләнгән һәм, бәлки, бер үк ваҡиғаны тасуирлауҙың ике фаразы булып тороуы мөмкин.

Нормандар Урта диңгеҙгә башҡа юлдар менән — [[Армия Византийской империи|византий ғәскәрҙәре]] составында [[Варяжская стража|ялланған һуғышсылар]] сифатында эләгә. Атап әйткәндә, XI быуатта ялланған скандинав отрядтары [[Византийская империя|Византияны]]ң [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] [[Нормандия (герцогство)|норман]] һәм [[Сицилийский эмират|сицилия ғәрәптәрен]]ән ҡурсалау һуғыштарында ҡатнаша&lt;ref&gt;''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.&lt;/ref&gt;. Византияға нормандар [[Русь]] [[Путь из варяг в греки|аша үтеп инә]]&lt;ref&gt;''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
Нормандар яҡынса VIII быуатта формалашҡан һәм яҡынса XIV быуатҡа тиклем ҡулланылған [[древнескандинавский язык|боронғо скандинав теленд]]ә һөйләшкән. Боронғо скандинав теле ике: көнсығыш һәм көнбайыш диалектына бүленгән.

Көнбайыш диалекты нигеҙендә норвег, фарер һәм исланд телдәре, шулай уҡ XIX быуатҡа юҡҡа сыҡҡан [[норн]] үҫешә. Көнсығыш диалекты швед һәм дат телдәренә тарҡалған.

Норман күскенселәре урындағы халыҡ менән ҡушылған илдәрҙә боронғо скандинав теле һаҡланмаған һәм үҙ аллы телдәргә әүерелмәгән, әммә урындағы телдәргә йәки уларҙың төбәк варианттарына ҙур йәки бәләкәй йоғонто яһаған. Нормандияла урындағы иҫке француз һөйләштәренең боронғо скандинав теле менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе норманд теленең формалашыуына килтерә, уны иҫке француз теленең төбәк варианты тип ҡарарға мөмкин. Боронғо скандинав теленең йоғонтоһо Британия утрауҙарының кельт телдәрендә — [[Гэльский язык|гэль]], ирланд, мэн телдәрендә аҙ сағыла. Инглиз теле VIII—XI быуаттарҙа туранан—тура нормандарҙан боронғо скандинав теленең көслө йоғонтоһон кисерә, шулай уҡ норманд теле аша аралаштырған, ул (англ-норманд вариантында) норманд династияһы королдәре һәм [[Плантагенет]]тар династияһының беренсе королдәре ваҡытында (XI быуат уртаһынан яҡынса XIV быуатҡа тиклем) Англияның дәүләт теле була. Инглиз теленең шотланд төбәк вариантына, ул да үҙ ваҡытында скандинав йоғонтоһон кисергән шотланд (кельт) субстратының йоғонтоһо өҫтәлгән.

== Астрономияла ==
Норманндар хөрмәтенә 1932 йылдың 8 авгусында [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельберг обсерватория]]һында немец астрономы [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмут]] асҡан [[астероид]] [[(1256) Норманния]] тип атала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Викисловарь|норманн}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4.
* ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194.
* ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2.
* ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus).
* ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1.
* {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}}
* ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы).
* ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества).
* ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3.
* ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1.
* ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4.
* ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0.
* ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с.
* ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
* ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с.
* ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с.
* ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0.
* ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8.
* ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X.
* {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}}
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с.
* ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие).
* ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли).
* {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}}
* ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
* ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum).
* ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493.
* ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c.
* ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с.
* [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022.
* ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9.
* ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8.
* ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с.
* ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР».
* ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5.
* ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с.
* ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
* ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9.
* ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека).
* ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с.
* ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1.
* ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска).
* ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с.
* ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3.

* {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois &amp; Mitterand}}
* {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}}

{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Юҡ булған халыҡтар]]
[[Категория:Скандинавтар]]
[[Категория:Шотландия тарихы]]
[[Категория:Ирландия тарихы]]
[[Категория:Исландия тарихы]]
[[Категория:Викингтар йәмғиәте]]
[[Категория:Италияның хәрби тарихы]]
[[Категория:Нормандия тарихы]]</text>
      <sha1>st14kh9endimo7l6hykl9u0zuhdfgvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295055</id>
      <parentid>1295054</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Астрономияла */</comment>
      <origin>1295055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48926" sha1="btt7oqn7osu7ifwabrpcf0hmlecyhvz" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викингтар]]ҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]]
'''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII—XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинавтар]]ға ҡарата ҡулланылған термин.

Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дандар]] — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләтене]]ң башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы).

== Этимологияһы ==
Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы&lt;ref&gt;{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}&lt;/ref&gt; (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois &amp; Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Нормандар экспансияһы ==
{{Main|Викинги}}

XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған:

{{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}}

Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың  [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл).

=== Франция ===
[[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]]
[[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]]
{{main|Герцогство Нормандия}}
IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була.

Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә.

Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә.

[[Нормандия]] территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы [[Руан]] йәки [[Нейстрия|Нейстрии]] территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса [[галло-римлеләр]] йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда [[франктар]] һәм [[германские племена|герман ҡәбиләләре]] ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-[[викинги|викингтар]] вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта [[Галлия]] йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була.

Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә.

=== Англия ===
VIII быуаттың икенсе яртыһынан XI быуат уртаһына тиклем [[Англия]] башта [[Норвегия]]нан, һуңынан шулай уҡ [[Дания]]нан нормандарҙың ярһыу һәм күп һанлы һөжүменә дусар була. Норвегтар ҙа, даттар ҙа Англияла [[дандар]] исеме менән билдәле була. 842 йылда нормандар Лондонды яндыра, 860 йылда Англияның бөтә төньяҡ-көнсығыш яр буйын баҫып ала, 871 йылда, король [[Альфред Великий|Бөйөк Альфредты]] көньяҡҡа ҡасырға мәжбүр итеп, Лондонды ҡабаттан баҫып ала. Нормандар баҫып алған Көнсығыш Англия территорияһы тотош дат-норвег колонизацияһына дусар була һәм артабан [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}) йәки дат хоҡуғы һыҙаты, тип йөрөтөлә. Денло һыҙатында скандинав сығышлы, илдең башҡа территорияһында ҡулланылғандан ҡырҡа айырылып торған, үҙ хоҡуҡи һәм административ-территориаль система раҫлана. Денло һыҙатының хоҡуҡи үҙенсәлеге [[Средние века|Урта быуаттар]]ҙың күпселек өлөшөндә һаҡлана һәм англ-саксон йәмғиәтендә бер нисә скандинав хоҡуҡи институтын, атап әйткәндә, присяжныйҙар судын, ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе нормандар, урындағы халыҡ менән ҡатнашып, христиан динен ҡабул итә, урындағы телде һәм йолаларҙы үҙләштерә.

Нормандарҙың һөжүме инглиз-саксон крәҫтиәндәренең хәленә ныҡ тәьҫир иткәнлектән, уларҙың хужалыҡтары йыш ҡына тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән. Крәҫтиәндәр Бөйөк Альфред нормандар менән көрәш алып барыу өсөн булдырған махсус ер һалымын («[[дат аҡсаһын]]») түләргә һәм оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә, ҡарауыл һәм хәрби хеҙмәттә шәхсән ҡатнашырға мәжбүр була.

Бөйөк Альфред һәм уның яҡын вариҫтары бер ни тиклем ваҡытҡа нормандарҙың һөжүмен тотҡарлай һәм хатта уларҙы төньяҡ-көнсығышҡа табан ҡыҫырыҡлай алған. Әммә X быуат аҙағында яңы көс менән, был юлы Даниянан, нормандарҙың баҫып инеүе башлана. Дания һәм Норвегия короле [[Свен Вилобородый]] 1013 йылда Лондонды баҫып ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Тәхеттән төшөрөлгән король [[Этельред II Неразумный]] [[Нормандия]]ға ҡаса. Әммә Свен был походта вафат була (1014). Англия короле титулы Свендың походта ҡатнашҡан кесе улына, [[Кнуд I Великий|Кнуд Iг]]ә күсә. Дания короле һәм Норвегия короле титулдарын Кнудтың өлкән ағаһы [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]] мираҫ итеп ала. Дат ғәскәре Данияға ҡайта.

Шул уҡ 1014 йылда һөргөндән ҡайтҡан Этельред II тәхеткә ултыртыла. Кнуд Данияға ҡасырға мәжбүр була. Харальд II ярҙамында ғәскәр һәм флот йыйып, йыһазландырып, ул 1015 йылда ҡабаттан Англияға юллана һәм 1016 йылдың октябрендә Англия короле титулын кире ҡайтарыуға өлгәшә.
«Дат аҡсалары» хәҙер байтаҡҡа арттырыла һәм король тарафынан Англияны башҡа нормандарҙан обороналауҙы ойоштороу өсөн ҡулланыла. Дат юғары ҡатламы һарайҙа алдынғы позиция биләй һәм Англияның көньяғында күп ерҙәргә эйә була.

Ул ваҡытта Англия, Дания һәм Норвегия короле титулдарын берләштергән Кнуд I 1035 йылда вафат була. Артабан Англия менән бер-бер артлы уның ике улы — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) һәм Хардекнуд (1040—1042) идара итә. Ошоноң менән Англияла дат королдәренең хакимлығы тамамлана.

Этельред II улы, Эдуард Вәғәҙсе булараҡ билдәле, Англия короле була. Эдуардтың власы көсһөҙ була. Инглиз-дат сығышлы юғары ҡатлам дат йүнәлешен тота. Король етәкселегендәге аҡһөйәктәрҙең икенсе өлөшө [[Нормандия (герцогство)|норманд]] герцогы [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельм]] менән союз эҙләй. Эдуард хакимлығының беренсе яртыһында (1048 йылға тиклем) Норвегияның баҫып инеү ҡурҡынысы Англияны даими хәрби әҙерлектә ҙур хәрби флот тоторға мәжбүр итә, әммә 1048 йылда флот таратыла һәм «дат аҡсаһы» бөтөрөлә.

Балаһыҙ Эдуард үлгәндән һуң (1066) юғары ҡатлам йыйылышы король итеп инглиз-дат сығышлы [[Уэссекс]] [[эрл]]ын (графын) Гарольд Годвинсонды һайлай, ул [[Гарольд II]] исеме менән тәхеткә ултыртыла.

Англия короллегендә династия көрсөгөнән бер үк ваҡытта англия менән күрше дәүләттәрҙең ике батшаһы — Норвегия короллеге һәм Нормандия герцоглығы файҙалана. Норвегия короле [[Харальд III Ҡырыҫ]], [[Хардекнуд]]тың уйҙырма васыятнамәһенә һылтанып, инглиз тажына дәғүәһен белдерә, һәм 1066 йылдың сентябрендә скандинавтарҙың Англияға һуңғы күпләп баҫып инеүен ойоштора. Англияның хәрби флоты булмауынан файҙаланып, норвегтар Йорк янында төшөп, Көнсығыш Англияны ҡаршылыҡһыҙ яулай. Гарольд II-нең фетнәсел ҡустыһы [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] үҙенең отрядтары һәм караптары менән Харальд III-гә ҡушыла. Норвегтар баш күтәреүселәр менән берлектә урындағы ополчениены тар-мар итә һәм ул ваҡытта король ғәскәрҙәре булмаған Йоркширҙы оккупациялай. Йорк халҡы Харальд III-не үҙҙәренең короле тип таный һәм уның алдында ҡала ҡапҡаларын аса, шуның арҡаһында ҡаланы штурмлауҙан ҡотола. Гарольд II, Англияның һаҡланмаған көньяҡ яр буйҙарын тылда ҡалдырып, норвегтарға ҡаршы ғәскәр менән сыға, уларҙы тулыһынса ҡыйрата һәм Көнсығыш яр буйҙарын уларҙан таҙарта.

Харальд III һәм Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|алышта һәләк була]]; ҡыйратылған норвег ғәскәре ҡалдыҡтары ватылмаған караптарҙа Норвегияға ҡаса.

[[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|[[Гобелен из Байё|Байё гобеленында]] Нормандтарҙың Англияға килеү күренешендә [[Langskip|оҙон караптар]] һүрәтләнгән]]
Шул уҡ ваҡытта Герцог Вильгельм Нормандский Нормандия һәм башҡа француз ерҙәре рыцарҙарынан торған ҙур ғәскәр менән [[Ла-Манш]]ты аша сыға һәм Лондонға табан юллана. Гарольд Годвинсондың Вильгельм Нормандскийҙы Эдуард Тәүбә иттереүсенең вариҫы итеп танырға ант итеүе Англияға баҫып инеү өсөн сәбәп булып торған. Гарольд II, юлда ополчение йыя барып, үҙенең ғәскәре менән Йоркширҙан Вильгельмға ҡаршы сыға. [[битва при Гастингсе|Гастингс янындағы алышта]]Вильгельм Гарольд ғәскәрен тар-мар итә, Лондонды ала һәм [[Нормандское завоевание Англии|Англия короле тип иғлан ителә]]. Иҫке англ-саксон һәм англ-дат аҡһөйәктәренең урынын яңы француз юғары ҡатламы биләй. «Дат аҡсаһын» тергеҙеүсе Вильгельм (1087 йылда вафат була) идара иткән осорҙа нормандарҙың Англияға яңы һөжүме уңышлы кире ҡағыла һәм ахыр сиктә уларҙың һөжүме тулыһынса туҡтатыла. Англияла скандинав йоғонтоһо урынына [[Англонормандская монархия|француз йоғонтоһо]] нығына.

=== Шотландия ===
VIII быуат аҙағында Көнсығыш Англияны һәм Ирландияны колонизациялаған нормандар Шотландияға иғтибарын кәметә. Норвегия колонизацияһы Шотландияға яҡын — [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Шетландские острова|Шетланд]] һәм [[Гебридские острова|Гебрид]] ҡағыла Оркней, Шетланд һәм Гебрид утрауҙарға ғына, шулай уҡ Шотландияның көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарына ҡағыла. Яулап алынған территорияларҙа нормандар Ирландияға һөжүм итеү өсөн терәк пункттар төҙөй. Норвегтар үҙҙәре менән — көнбайыш-норвег [[норн]] телен — һәм үҙ закондарын алып килгән. Шетланд утрауҙарында норн һөйләшеү телмәре сифатында XIX быуатҡа тиклем йәшәгән. Норвегтар килгәнгә тиклем был территорияларҙа йәшәгән [[пикттар]] өлөшләтә ассимиляцияланған, өлөшләтә юҡ ителгән. Король [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальд I Бик матур сәсле]] идара итеүенең аҙағында (X быуат башы) норвегтар баҫып алған утрауҙар, Шотландияның көнбайыш яр буйы һәм төп өлөшөнөң төньяғы — [[Кейтнесс]] һәм [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — [[Фарерские острова|Фарер утрауҙары]] менән бергә, [[графство Оркни графлығы]]н барлыҡҡа килтереп, формаль рәүештә Норвегия составына инә. X быуат аҙағында, Скандинавияла мәсихселек нығынғанға тиклем, Оркни графлығы христианлаштырыла. Шотландия королдәре XIII быуат уртаһында ғына, Шотландия инде [[Англонормандская монархия|англ-норманд]] йоғонтоһо аҫтында булғанда, Норвег экспансияһын туҡтатып, Гебрид утрауҙарын һәм Шотландияның төп өлөшөндәге бөтә яр буйҙарын кире ҡайтара. Шулай итеп, Британия утрауҙарында нормандарҙың йәшәү осоро ахырына етә. 200 йылдан Һуң Шотландия тажына Шетланд һәм Оркней утрауҙары тапшырыла.

=== Ирландия ===
VIII быуатта Шетланд, Оркней һәм Гебрид утрауҙарын баҫып алғандан һуң, нормандар ирланд территорияһын (яҡынса 200 йыл дауам иткән) баҫып алыуҙарын башлай, һәм тиҙҙән Ирландияла тораҡ пункттар төҙөүгә күсә. 798 йылда норвегтар [[Дублин]] районында төпләнә, ә 818 йылдан көньяҡ яр буйын колонизациялауға тотона, хәҙерге [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] һәм [[Корк]] ҡалалары янында тораҡ пункттар төҙөй. [[Ольстер]]ҙа нормандар Ирландияның сиркәү баш ҡалаһын — [[Арма]]ны яулап ала, ә көнбайышта, утрауҙың эсенә тәрән үтеп ингән [[эстуарий]]ға ҡойған [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] йылғаһы буйында һуңғараҡ [[Лимерик]] ҡалаһы һәм порты тип аталған колонияға нигеҙ һала.

Был тораҡтарға таянып, норманндар, утрауҙың эске өлкәләренә йылғалар аша үтеп инеп, күп һанлы талау экспедициялары ойоштора. Ирландияның иң бай һәм үҫешкән көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре талауҙарҙың төп объекты була. IX быуаттың беренсе яртыһында нормандарҙың юлбашсыларының береһе [[Тургейс]] утрауҙың байтаҡ өлөшөн буйһондороп тотҡан. [[Лох Ри]] күле янындағы Шаннон йылғаһы буйындағы [[Атлон (город)|Атлон]] ҡалаһын Тургейс үҙенең баш ҡалаһы итә.

Сит ил кешеләренең баҫып инеүҙәре ирландтарҙың XI быуат башында айырыуса көсәйгән азатлыҡ өсөн көрәшенә алып килә. Урындағы юлбашсылар — [[Манстер]] короле [[Бриан Бору]] һәм [[Мит]] хакимы [[Малахий]] көрәшкә етәкселек итә. Малахий норман отрядтарын тар-мар итә һәм норманндарҙы Дублиндан ҡыуып сығара.

998 йылда Малахий, Брианға Дублинды ҡалдырып, Ольстер короле тип таныла, ә 1002 йылдан Ирландияның ард-ри (Юғары короле) титулына ла лайыҡ була. Бриан сәйәси реформа үткәрә, һалым системаһын ҡатыландырырға тырыша, Шаннон йылғаһында күп ҡәлғәләр төҙөй, Ирландияны норманндарҙан азат итеү өсөн буласаҡ алыштарға әҙерләнеп, көслө флот булдыра. Дөйөм ихтыяждарға мал һалымы индерергә маташҡан өсөн уны Бриан «мал йыйыусы» тигәнде аңлатҡан Байроме ҡушаматы ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

1013 йылдың аҙағында, Дублин хакимы Брианға ҡаршы күтәргән ихтилалдан файҙаланып, нормандар, Оркней утрауҙарына, Норвегияға һәм Данияға өҫтәмә һуғышсылар биреү буйынса ярҙам һорап, көс туплай башлайҙар. [[Битва при Клонтарфе|Хәл иткес алыш]] 1014 йылда Дублин янындағы Воловий туғайында (хәҙерге Клонтарф) була. Нормандар һәм уларға союздаш сепаратистар тулыһынса тар-мар ителә. 88 йәшлек Бриан был алышта һәләк була. Клонтарф янындағы алышта Ирландия сит ил иҙеүенән азат ителә. Нормандарҙың талау һөжүмдәре Клонтарф янындағы алыштан һуң һирәгерәк һәм хәүефһеҙерәк була.

Нормандарҙың ике йөҙ йыл хакимлығы һәм талау һөжүмдәре Ирландияға ҙур зыян килтерә һәм уның иҡтисади һәм социаль үҫешен тотҡарлай. Күрше илдәрҙә был ваҡытҡа тауар етештереү үҫешә башлаһа, Ирландияла натураль хужалыҡ итеүсе традицион патриархаль йәмғиәт һаҡланып ҡала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Урта диңгеҙ буйы ===
Норманндарҙың караптары [[Гибралтар боғаҙы]] аша [[Урта диңгеҙ]]гә үткән кәм тигәндә ике поход билдәле.

Беренсеһен [[860 йыл]]да легендар дат конунгы [[Гастинг|Хастинг]] башҡара, уның ғәскәре, [[Сена|Сене]] һәм [[Луара]] буйлап төшөп, тәүҙә [[Париж]]ды талай, һуңынан Пиреней ярымутрауына үтеп инә, һуңынан Лигурия ярҙарына барып етә, унда Хастинг яңылыш Рим тип ҡабул иткән боронғо [[Луни (город)|Луни]] ҡалаһын талай&lt;ref&gt;''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Wayback|url=http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=20171217014550 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.&lt;/ref&gt;.

Яҡынса [[860 йыл]]да икенсе, масштаблыраҡ, поход Швецияның ярым легендар короле [[Бьёрн Железнобокий]]ға япһарыла. Нормандар [[Северная Африка|Төньяҡ Африка]] яр буйҙарын, [[Валенсия]]ны, [[Балеар утрауҙары]]н, [[Прованс]]ты һәм төньяҡ-көнбайыш Италияны талай һәм ҡаршылыҡһыҙ кире әйләнеп ҡайта.

Ике походтың тасуирламаһы ла легендаларға нигеҙләнгән һәм, бәлки, бер үк ваҡиғаны тасуирлауҙың ике фаразы булып тороуы мөмкин.

Нормандар Урта диңгеҙгә башҡа юлдар менән — [[Армия Византийской империи|византий ғәскәрҙәре]] составында [[Варяжская стража|ялланған һуғышсылар]] сифатында эләгә. Атап әйткәндә, XI быуатта ялланған скандинав отрядтары [[Византийская империя|Византияны]]ң [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] [[Нормандия (герцогство)|норман]] һәм [[Сицилийский эмират|сицилия ғәрәптәрен]]ән ҡурсалау һуғыштарында ҡатнаша&lt;ref&gt;''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Wayback|url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=20180428121757 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.&lt;/ref&gt;. Византияға нормандар [[Русь]] [[Путь из варяг в греки|аша үтеп инә]]&lt;ref&gt;''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
Нормандар яҡынса VIII быуатта формалашҡан һәм яҡынса XIV быуатҡа тиклем ҡулланылған [[древнескандинавский язык|боронғо скандинав теленд]]ә һөйләшкән. Боронғо скандинав теле ике: көнсығыш һәм көнбайыш диалектына бүленгән.

Көнбайыш диалекты нигеҙендә норвег, фарер һәм исланд телдәре, шулай уҡ XIX быуатҡа юҡҡа сыҡҡан [[норн]] үҫешә. Көнсығыш диалекты швед һәм дат телдәренә тарҡалған.

Норман күскенселәре урындағы халыҡ менән ҡушылған илдәрҙә боронғо скандинав теле һаҡланмаған һәм үҙ аллы телдәргә әүерелмәгән, әммә урындағы телдәргә йәки уларҙың төбәк варианттарына ҙур йәки бәләкәй йоғонто яһаған. Нормандияла урындағы иҫке француз һөйләштәренең боронғо скандинав теле менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе норманд теленең формалашыуына килтерә, уны иҫке француз теленең төбәк варианты тип ҡарарға мөмкин. Боронғо скандинав теленең йоғонтоһо Британия утрауҙарының кельт телдәрендә — [[Гэльский язык|гэль]], ирланд, мэн телдәрендә аҙ сағыла. Инглиз теле VIII—XI быуаттарҙа туранан—тура нормандарҙан боронғо скандинав теленең көслө йоғонтоһон кисерә, шулай уҡ норманд теле аша аралаштырған, ул (англ-норманд вариантында) норманд династияһы королдәре һәм [[Плантагенет]]тар династияһының беренсе королдәре ваҡытында (XI быуат уртаһынан яҡынса XIV быуатҡа тиклем) Англияның дәүләт теле була. Инглиз теленең шотланд төбәк вариантына, ул да үҙ ваҡытында скандинав йоғонтоһон кисергән шотланд (кельт) субстратының йоғонтоһо өҫтәлгән.

== Астрономияла ==
Нормандар хөрмәтенә 1932 йылдың 8 авгусында [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельберг обсерватория]]һында немец астрономы [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмут]] асҡан [[астероид]] [[(1256) Норманния]] тип атала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Викисловарь|норманн}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4.
* ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194.
* ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2.
* ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus).
* ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1.
* {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}}
* ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы).
* ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества).
* ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3.
* ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1.
* ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4.
* ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0.
* ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с.
* ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
* ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с.
* ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с.
* ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0.
* ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8.
* ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X.
* {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}}
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с.
* ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие).
* ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли).
* {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}}
* ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
* ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum).
* ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493.
* ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c.
* ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с.
* [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022.
* ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9.
* ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8.
* ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с.
* ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР».
* ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5.
* ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с.
* ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
* ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9.
* ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека).
* ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с.
* ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1.
* ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска).
* ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с.
* ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3.

* {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois &amp; Mitterand}}
* {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}}

{{refend}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Юҡ булған халыҡтар]]
[[Категория:Скандинавтар]]
[[Категория:Шотландия тарихы]]
[[Категория:Ирландия тарихы]]
[[Категория:Исландия тарихы]]
[[Категория:Викингтар йәмғиәте]]
[[Категория:Италияның хәрби тарихы]]
[[Категория:Нормандия тарихы]]</text>
      <sha1>btt7oqn7osu7ifwabrpcf0hmlecyhvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приштина университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200596</id>
    <revision>
      <id>1295058</id>
      <parentid>1295026</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5997" sha1="p8svsokq6yeqimmajzdbx62ny8vum3y" xml:space="preserve">{{о|университете в Косовска-Митровице|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>p8svsokq6yeqimmajzdbx62ny8vum3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295060</id>
      <parentid>1295058</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирламаһы */</comment>
      <origin>1295060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7189" sha1="3fr6qqk40m93v431sv8u2pebh90bqkh" xml:space="preserve">{{о|университете в Косовска-Митровице|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Косово Митровицаһы
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>3fr6qqk40m93v431sv8u2pebh90bqkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295062</id>
      <parentid>1295060</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7197" sha1="g56gjna9ngedl2r8c596x7amzziin4v" xml:space="preserve">{{о|университете в Косовска-Митровице|Приштинский университет (Северное Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Косово Митровицаһы
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>g56gjna9ngedl2r8c596x7amzziin4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295064</id>
      <parentid>1295062</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7192" sha1="6v4ip8ncmi3zz444i2lahaf88a2wf3n" xml:space="preserve">{{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Косово Митровицаһы
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>6v4ip8ncmi3zz444i2lahaf88a2wf3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295070</id>
      <parentid>1295064</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасуирламаһы */</comment>
      <origin>1295070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9708" sha1="0jc5xp68xnzk29sfkb9vhfdb8bwqjej" xml:space="preserve">{{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;. 8 334 (98,3 %) студент Косовонан, 413 (1 %) [[Прешево (община)|Прешево]], [[Медведжя (община)|Медведжя]] һәм [[Буяновац (община)|Буяновац]] общиналарынан, 99 (0,25 %) Черногориянан, 56 (0,14 %) [[Төньяҡ Македония]]нан, 49 (0,12 %) Албаниянан һәм 23 (0,06 %) башҡа илдәрҙән&lt;ref name=ASK&gt;{{cite web
 |url=http://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |title=Statistikat e Arsimit në Kosovë
 |language=sq
 |publisher=Kosovo Agency of Statistics
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2021-06-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603014334/https://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетында йыл һайын 5000-гә яҡын студент [[бакалавр]] дәрәжәһен һәм 1000-гә яҡын магистр дәрәжәһен ала, уларҙың күбеһе — социаль һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә&lt;ref name=&quot;ASK&quot; /&gt;. Приштина университетына нигеҙ һалынғандан алып уны 70 000-дән ашыу кеше тамамлай&lt;ref name=&quot;University of Pristina&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://uni-pr.edu/
 |title=Statistics on the Homepage
 |language=sq
 |publisher=University of Pristina
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2022-02-06
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206201349/https://www.uni-pr.edu/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

[[Европа]]ның башҡа университеттарынан айырмалы рәүештә, Приштина университеты факультеттарҙың ирекле ассоциацияһы булып тора, уларҙың һәр береһе юридик автономиялы статусҡа һәм административ структураға эйә. [[Бөтә донъя банкы]] вәкилдәре ойошманың был формаһын программаларҙы артыҡ ҡабатлауға тип тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite book|title=Kosovo: Economic and Social Reforms for Peace and Reconciliation|url=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr|publisher=[[World Bank]]|year=2001|isbn=0-8213-4942-2|page=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/n124 114] }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Косово Митровицаһы
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}</text>
      <sha1>0jc5xp68xnzk29sfkb9vhfdb8bwqjej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295071</id>
      <parentid>1295070</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Алфавит буйынса университеттар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9791" sha1="2hxsohom7o0h0jb0kr6bjrmwcrpiq4k" xml:space="preserve">{{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;. 8 334 (98,3 %) студент Косовонан, 413 (1 %) [[Прешево (община)|Прешево]], [[Медведжя (община)|Медведжя]] һәм [[Буяновац (община)|Буяновац]] общиналарынан, 99 (0,25 %) Черногориянан, 56 (0,14 %) [[Төньяҡ Македония]]нан, 49 (0,12 %) Албаниянан һәм 23 (0,06 %) башҡа илдәрҙән&lt;ref name=ASK&gt;{{cite web
 |url=http://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |title=Statistikat e Arsimit në Kosovë
 |language=sq
 |publisher=Kosovo Agency of Statistics
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2021-06-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603014334/https://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетында йыл һайын 5000-гә яҡын студент [[бакалавр]] дәрәжәһен һәм 1000-гә яҡын магистр дәрәжәһен ала, уларҙың күбеһе — социаль һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә&lt;ref name=&quot;ASK&quot; /&gt;. Приштина университетына нигеҙ һалынғандан алып уны 70 000-дән ашыу кеше тамамлай&lt;ref name=&quot;University of Pristina&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://uni-pr.edu/
 |title=Statistics on the Homepage
 |language=sq
 |publisher=University of Pristina
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2022-02-06
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206201349/https://www.uni-pr.edu/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

[[Европа]]ның башҡа университеттарынан айырмалы рәүештә, Приштина университеты факультеттарҙың ирекле ассоциацияһы булып тора, уларҙың һәр береһе юридик автономиялы статусҡа һәм административ структураға эйә. [[Бөтә донъя банкы]] вәкилдәре ойошманың был формаһын программаларҙы артыҡ ҡабатлауға тип тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite book|title=Kosovo: Economic and Social Reforms for Peace and Reconciliation|url=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr|publisher=[[World Bank]]|year=2001|isbn=0-8213-4942-2|page=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/n124 114] }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Косово Митровицаһы
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>2hxsohom7o0h0jb0kr6bjrmwcrpiq4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295072</id>
      <parentid>1295071</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Приштина]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9831" sha1="p1rmign91kn24gn3qxppduq9yxcr4xm" xml:space="preserve">{{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;. 8 334 (98,3 %) студент Косовонан, 413 (1 %) [[Прешево (община)|Прешево]], [[Медведжя (община)|Медведжя]] һәм [[Буяновац (община)|Буяновац]] общиналарынан, 99 (0,25 %) Черногориянан, 56 (0,14 %) [[Төньяҡ Македония]]нан, 49 (0,12 %) Албаниянан һәм 23 (0,06 %) башҡа илдәрҙән&lt;ref name=ASK&gt;{{cite web
 |url=http://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |title=Statistikat e Arsimit në Kosovë
 |language=sq
 |publisher=Kosovo Agency of Statistics
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2021-06-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603014334/https://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетында йыл һайын 5000-гә яҡын студент [[бакалавр]] дәрәжәһен һәм 1000-гә яҡын магистр дәрәжәһен ала, уларҙың күбеһе — социаль һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә&lt;ref name=&quot;ASK&quot; /&gt;. Приштина университетына нигеҙ һалынғандан алып уны 70 000-дән ашыу кеше тамамлай&lt;ref name=&quot;University of Pristina&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://uni-pr.edu/
 |title=Statistics on the Homepage
 |language=sq
 |publisher=University of Pristina
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2022-02-06
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206201349/https://www.uni-pr.edu/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

[[Европа]]ның башҡа университеттарынан айырмалы рәүештә, Приштина университеты факультеттарҙың ирекле ассоциацияһы булып тора, уларҙың һәр береһе юридик автономиялы статусҡа һәм административ структураға эйә. [[Бөтә донъя банкы]] вәкилдәре ойошманың был формаһын программаларҙы артыҡ ҡабатлауға тип тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite book|title=Kosovo: Economic and Social Reforms for Peace and Reconciliation|url=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr|publisher=[[World Bank]]|year=2001|isbn=0-8213-4942-2|page=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/n124 114] }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Косово Митровицаһы
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Приштина]]</text>
      <sha1>p1rmign91kn24gn3qxppduq9yxcr4xm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295075</id>
      <parentid>1295072</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Факультеттары */</comment>
      <origin>1295075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9835" sha1="1jrzdu8jdtohlyp78qqnwpy83xwf3qd" xml:space="preserve">{{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}}
{{Карточка университета
 |название             = Приштина университеты
 |сокращение           = 
 |эмблема              = University of Prishtina logo.svg
 |изображение          = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG
 |оригинал             = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}
 |междуназвание        = University of Pristina
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1969
 |реорганизован        = 
 |год реорганизации    = 1999
 |тип                  = 
 |наименование должности =
 |фио должности        =
 |президент            = 
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 38 974 (2017)
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 
 |профессоры           = 
 |преподаватели        = 1 403
 |расположение         = 
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://www.uni-pr.edu/
 |награды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39  |lat_sec = 40 
 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10  |lon_sec =18 
 |CoordScale          =  20000
 |edu_region          =  
}}
'''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;uiowa.edu&quot;&gt;[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Wayback|url=http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=20080419103245 }}, ''uiowa.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uic.edu&quot;&gt;[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Wayback|url=http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=20080513024304 }}, ''uic.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dartmouth.edu&quot;&gt;[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Wayback|url=http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=20080224024027 }}, ''dartmouth.edu''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUMSEC, European Commission&quot;&gt;[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Wayback|url=http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=20160303201250 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй&lt;ref name=&quot;Ranking of European Universities&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://webometrics.info/en/Europe
 |title=Europe Ranking Web of Universities
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2018-05-30
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар&lt;ref&gt;{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}&lt;/ref&gt;. 8 334 (98,3 %) студент Косовонан, 413 (1 %) [[Прешево (община)|Прешево]], [[Медведжя (община)|Медведжя]] һәм [[Буяновац (община)|Буяновац]] общиналарынан, 99 (0,25 %) Черногориянан, 56 (0,14 %) [[Төньяҡ Македония]]нан, 49 (0,12 %) Албаниянан һәм 23 (0,06 %) башҡа илдәрҙән&lt;ref name=ASK&gt;{{cite web
 |url=http://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |title=Statistikat e Arsimit në Kosovë
 |language=sq
 |publisher=Kosovo Agency of Statistics
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2021-06-03
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603014334/https://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

Приштина университетында йыл һайын 5000-гә яҡын студент [[бакалавр]] дәрәжәһен һәм 1000-гә яҡын магистр дәрәжәһен ала, уларҙың күбеһе — социаль һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә&lt;ref name=&quot;ASK&quot; /&gt;. Приштина университетына нигеҙ һалынғандан алып уны 70 000-дән ашыу кеше тамамлай&lt;ref name=&quot;University of Pristina&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://uni-pr.edu/
 |title=Statistics on the Homepage
 |language=sq
 |publisher=University of Pristina
 |access-date=2022-02-06
 |archive-date=2022-02-06
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206201349/https://www.uni-pr.edu/
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;.

[[Европа]]ның башҡа университеттарынан айырмалы рәүештә, Приштина университеты факультеттарҙың ирекле ассоциацияһы булып тора, уларҙың һәр береһе юридик автономиялы статусҡа һәм административ структураға эйә. [[Бөтә донъя банкы]] вәкилдәре ойошманың был формаһын программаларҙы артыҡ ҡабатлауға тип тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite book|title=Kosovo: Economic and Social Reforms for Peace and Reconciliation|url=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr|publisher=[[World Bank]]|year=2001|isbn=0-8213-4942-2|page=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/n124 114] }}&lt;/ref&gt;.

== Факультеттары ==
* Философия факультеты
* Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет
* Иҡтисад факультеты
* Төҙөлөш һәм архитектура факультеты
* Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты
* Механика-машиналар эшләү факультеты
* Медицина факультеты
* Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге
* Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты
* Ер һәм технология фәндәре факультеты
* Спорт фәндәре факультеты
* Педагогия факультеты
* Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, [[Косовска-Митровица]]
* Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Приштина]]</text>
      <sha1>1jrzdu8jdtohlyp78qqnwpy83xwf3qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Нормандар</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200601</id>
    <revision>
      <id>1295051</id>
      <timestamp>2026-04-30T14:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Норманны||29 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих|тема2=|тема3=  |ил=Норвегия |ил2=  |ил3= }}[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]]  ~~~~</comment>
      <origin>1295051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="dbecs9ed37nreagksyz4iqa8px97vuy" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Норманны||29 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих|тема2=|тема3=  |ил=Норвегия |ил2=  |ил3= }}[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] 
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 14:32, 30 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dbecs9ed37nreagksyz4iqa8px97vuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295165</id>
      <parentid>1295051</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="5bour00cfzzjjch4sawh19knjdfs5ct" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Норманны||30 апрель 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих|тема2=|тема3=  |ил=Норвегия |ил2=  |ил3= }} 
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 14:32, 30 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>5bour00cfzzjjch4sawh19knjdfs5ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кепервеем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200602</id>
    <revision>
      <id>1295056</id>
      <timestamp>2026-04-30T15:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}} {{НП+Россия  |статус                   = Село  |русское название         = Кепервеем  |оригинальное название    = {{lang-ckt|Ӄэпэрвээм}}&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;/&gt;  |герб                     =   |флаг                     =  |lat_deg = 67 |lat_min = 50 |lat_sec = 26 |lon_deg = 166 |lon_min = 08 |lon_...</comment>
      <origin>1295056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12949" sha1="tfh13z6boorbmu3hs1onsobh51ojvt2" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{НП+Россия
 |статус                   = Село
 |русское название         = Кепервеем
 |оригинальное название    = {{lang-ckt|Ӄэпэрвээм}}&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;/&gt;
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
|lat_deg = 67 |lat_min = 50 |lat_sec = 26
|lon_deg = 166 |lon_min = 08 |lon_sec = 21
 |регион                   = Чукотский автономный округ
 |регион в таблице         = Чукотский автономный округ
 |район                    = Билибинский район
 |район в таблице          = Билибинский район{{!}}Билибинский
 |вид поселения            = городское поселение
 |поселение                = Городское поселение Билибино
 |поселение в таблице      = Городское поселение Билибино{{!}}Билибино
 | в регион                = слева
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = должность упразднена
 |дата основания           = 1934
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 13,84
 |высота центра НП         = 
  |население               = {{ Население | Кепервеем | тс }}
  |год переписи            = {{ Население | Кепервеем | г }}
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = чукчи, эвены, русские, коряки, ительмены
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |часовой пояс             = +12
 |почтовый индекс          = 689480
 |телефонный код           = 4273827
 |автомобильный код        = 87
 |цифровой идентификатор   = 77209820001
 |сайт                     = 
}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билиба районындағы милли типтағы ауыл.

Тәржемәһе-чукот. Эпэрвээм росомашья йылғаһы (чуктан. эпер росомаха + - вээм/ - ваам йылға)

село национального типа в [[Билибинский район|Билибинском районе]] [[Чукотский автономный округ|Чукотского автономного округа]].

В переводе с [[Чукотский язык|чукот.]] ''Ӄэпэрвээм'' — «росомашья река» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «росомаха» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «река»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географическое положение ==
Расположено на левом берегу реки [[Большой Кепервеем]]. Расстояние до [[Билибино|районного центра]] составляет 36 км, с которым связано круглогодичной грунтовой автодорогой, до [[Анадырь|окружного центра]] — 625 км.

== Административное деление ==
В [[2010 год]]у городское поселение Билибино и [[сельское поселение]] Кепервеем объединены во вновь образованное муниципальное образование '''Городское поселение Билибино''' с административным центром в городе Билибино&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Население ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== История ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Экономика и социальная инфраструктура ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Образование ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Связь ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== См. также ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Населённые пункты Билибинского района}}

[[Категория:Населённые пункты Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые муниципальные образования Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые сельские поселения Чукотского автономного округа]]
[[Категория:Сельские поселения, упразднённые в 2010 году]]</text>
      <sha1>tfh13z6boorbmu3hs1onsobh51ojvt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295061</id>
      <parentid>1295056</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10231" sha1="7cqecfenwmvur5c6sjt6o8qld7wxvg1" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот теле]]нән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
В [[2010 год]]у городское поселение Билибино и [[сельское поселение]] Кепервеем объединены во вновь образованное муниципальное образование '''Городское поселение Билибино''' с административным центром в городе Билибино&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Население ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== История ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Экономика и социальная инфраструктура ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Образование ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Связь ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== См. также ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Населённые пункты Билибинского района}}

[[Категория:Населённые пункты Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые муниципальные образования Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые сельские поселения Чукотского автономного округа]]
[[Категория:Сельские поселения, упразднённые в 2010 году]]</text>
      <sha1>7cqecfenwmvur5c6sjt6o8qld7wxvg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295065</id>
      <parentid>1295061</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10279" sha1="hprlwjwckxr13jynwbqnvydfh4aue1g" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — [[Чукот автономиялы округы |Чукот автономиялы округы]]ның Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот теле]]нән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
В [[2010 год]]у городское поселение Билибино и [[сельское поселение]] Кепервеем объединены во вновь образованное муниципальное образование '''Городское поселение Билибино''' с административным центром в городе Билибино&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Население ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== История ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Экономика и социальная инфраструктура ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Образование ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Связь ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== См. также ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Населённые пункты Билибинского района}}

[[Категория:Населённые пункты Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые муниципальные образования Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые сельские поселения Чукотского автономного округа]]
[[Категория:Сельские поселения, упразднённые в 2010 году]]</text>
      <sha1>hprlwjwckxr13jynwbqnvydfh4aue1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295068</id>
      <parentid>1295065</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10238" sha1="0fvkgd7umvossbjfs6pjhkjtw856xa7" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — [[Чукот автономиялы округы |Чукот автономиялы округы]]ның Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот теле]]нән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
[[2010 йыл]]да Билибин ҡала биләмәһе һәм [[ауыл биләмәһе]] Кепервеем административ үҙәге Билибин ҡалаһында урынлашҡан  яңы барлыҡҡа килгән '''Билибин ҡала биләмәһе''' муниципаль берәмегенә берләштерелгән&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Иҡтисады һәм социаль инфраструктураһы ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Мәғариф ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бәйләнеш ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== См. также ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Населённые пункты Билибинского района}}

[[Категория:Населённые пункты Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые муниципальные образования Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые сельские поселения Чукотского автономного округа]]
[[Категория:Сельские поселения, упразднённые в 2010 году]]</text>
      <sha1>0fvkgd7umvossbjfs6pjhkjtw856xa7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295069</id>
      <parentid>1295068</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10279" sha1="hprlwjwckxr13jynwbqnvydfh4aue1g" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — [[Чукот автономиялы округы |Чукот автономиялы округы]]ның Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот теле]]нән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
В [[2010 год]]у городское поселение Билибино и [[сельское поселение]] Кепервеем объединены во вновь образованное муниципальное образование '''Городское поселение Билибино''' с административным центром в городе Билибино&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Население ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== История ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Экономика и социальная инфраструктура ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Образование ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Связь ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== См. также ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Источники ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Населённые пункты Билибинского района}}

[[Категория:Населённые пункты Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые муниципальные образования Билибинского района]]
[[Категория:Упразднённые сельские поселения Чукотского автономного округа]]
[[Категория:Сельские поселения, упразднённые в 2010 году]]</text>
      <sha1>hprlwjwckxr13jynwbqnvydfh4aue1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295074</id>
      <parentid>1295069</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10176" sha1="g23k0bgiscipqiq65v3x7i2yxkfaxey" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот теле]]нән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
[[2010 йыл]]да Билибин ҡала биләмәһе һәм [[ауыл биләмәһе]] Кепервеем яңы барлыҡҡа килгән административ үҙәге Билибин ҡалаһында булған '''Билибин ҡала биләмәһе''' Билибин муниципаль берәмегенә берләштерелгән&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Иҡтисады һәм социаль инфраструктураһы ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Мәғарифы ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бәйләнеше ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Населённые пункты Билибинского района}}

[[Категория:Билибин районының тораҡ пункттары]]
[[Категория:Билибин районының бөтөрөлгән муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Чукотка автоном округының бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]
[[Категория:Сельские поселения, упразднённые в 2010 году]]</text>
      <sha1>g23k0bgiscipqiq65v3x7i2yxkfaxey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295077</id>
      <parentid>1295074</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10156" sha1="l27dm0vm19xdo5afwqcz8i420vex3up" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}} 
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот теле]]нән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
[[2010 йыл]]да Билибин ҡала биләмәһе һәм [[ауыл биләмәһе]] Кепервеем яңы барлыҡҡа килгән административ үҙәге Билибин ҡалаһында булған '''Билибин ҡала биләмәһе''' Билибин муниципаль берәмегенә берләштерелгән&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Представителей коренных малочисленных народов Севера насчитывается 205 человек, из них большинство — [[чукчи]] и [[эвены]]. Детей в возрасте до 16 лет — 79 человек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
В 1932 году кочевые стада оленеводов Чаун-Чукотки объединились в коллективное хозяйство «Вперёд» с центром в посёлке ''Раучуа'', расположенном на [[Раучуа|одноимённой реке]] близ её впадения в [[Восточно-Сибирское море]]. Первым председателем Сельского Совета был избран С. П. Митив, который являлся первым комсомольцем и первым коммунистом поселения 1940-х годов.

В годы Великой Отечественной войны жители села оказывали всестороннюю помощь государству, ими было внесено в фонд обороны более 400 тыс. рублей.

В [[1947 год]]у центральная усадьба колхоза была перенесена на новое место, на берег реки Кепервеем, где село и образовалось в нынешнем виде.

Посёлок быстро рос и расширялся. Была построена школа, здравпункт, детсад, Дом культуры, где работал национальный ансамбль, занимавший 1 место в районе и одно из первых мест в области. Одна из первых улиц села была названа именем знатного оленевода, кавалера ордена Ленина Кавракая. Жилищный фонд пополнился благоустроенными 2- и 3-этажными домами.

Зимой 1963 года на [[Кепервеем (аэропорт)|новый аэродром]] близ села приземлился первый [[Ан-24]]. Аэропорт также получил развитие, в дальнейшем став воздушными воротами Билибинского района.

== Иҡтисады һәм социаль инфраструктураһы ==
Основное занятие местных жителей — оленеводство, рыболовство, охота, сезонный сбор ягод и грибов, а также обслуживание аэродромной инфраструктуры. Здесь базируется муниципальное сельхозпредприятие «Кепервеем».

В селе есть школа-интернат, детская школа искусств, фельдшерско-акушерский пункт, почта, узел связи, дом культуры, библиотека, магазин.

== Мәғарифы ==
В селе действует МБОУ «Школа-интернат среднего (полного) общего образования с. Кепервеем». В 1998 году школа была реорганизована в единый комплекс детский сад-школа путём слияния средней школы и детского сада «Брусничка». Здесь живут и обучаются дети с отдалённых посёлков и стойбищ.

В школе действует изостудия «Северное сияние», студия национального танца «Нутенгрэп», выпускается газета «ШиК», создан собственный музей.

Школа является победителем Всероссийского конкурса образовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы, в 2007 году ей был предоставлен грант в размере 1 млн рублей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бәйләнеше ==
На территории поселения организовано вещание шести телеканалов (Первый, Россия-2, Культура, Спорт, НТВ, СТС), а также четырёх радиостанций.

В селе установлено 307 квартирных телефонов.

Сотовую связь предоставляют операторы Мегафон, МТС, Билайн.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Билибин районының тораҡ пункттары}}

[[Категория:Билибин районының тораҡ пункттары]]
[[Категория:Билибин районының бөтөрөлгән муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Чукотка автоном округының бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]
[[Категория:2010 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]</text>
      <sha1>l27dm0vm19xdo5afwqcz8i420vex3up</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295080</id>
      <parentid>1295077</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10164" sha1="csp9oietolau6ufwba21u8ilttj4fs6" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=30 апрель 2026}}
{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот телен]]ән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
[[2010 йыл]]да Билибин ҡала биләмәһе һәм [[ауыл биләмәһе]] Кепервеем яңы барлыҡҡа килгән административ үҙәге Билибин ҡалаһында булған '''Билибин ҡала биләмәһе''' Билибин муниципаль берәмегенә берләштерелгән&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Төньяҡ аҙ һанлы ерле халыҡтарҙың вәкилдәре 205 кеше иҫәпләнә, уларҙың күпселеге — [[чукчалар]] һәм [[эвендар]]. 16 йәшкә тиклемге балалар — 79 кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1932 йылда Чаун-Чукотка болансыларының күсмә көтөүҙәре үҙәге [[Раучуа]] йылғаһының [[Көнсығыш Себер диңгеҙе]]нә ҡойған урынынан алыҫ түгел ''Раучуа'' ҡасабаһында урынлашҡан «Вперёд» коллектив хужалығына берләшә. Ауыл советының беренсе рәйесе итеп 1940-сы йылдарҙа ауылдың беренсе комсомолы һәм беренсе коммунисы булған С. П. Митив һайлана.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ауыл халҡы дәүләткә һәр яҡлап ярҙам күрһәтә, улар оборона фондына 400 мең һумдан ашыу аҡса индерә.

[[1947 йыл]]да колхоздың үҙәк усадьбаһы яңы урынға, Кепервеем йылғаһы ярына күсерелә, унда хәҙерге ҡиәфәтендә ауыл барлыҡҡа килә.

Ҡасаба тиҙ үҫә һәм киңәйә. Мәктәп, һаулыҡ һаҡлау пункты, балалар баҡсаһы, Мәҙәниәт йорто төҙөлә. Унда районда беренсе урынды һәм өлкә сиктәрендә беренсе урындарҙы биләгән милли ансамбль эшләй. Ауылдың тәүге урамдарының береһе күренекле болансы, Ленин ордены кавалеры Кавракай исеме менән аталған. Торлаҡ фонды төҙөкләндерелгән ике һәм өс ҡатлы йорттар менән тулылана.

1963 йылдың ҡышында ауыл эргәһендәге [[Кепервеем (аэропорт)|яңы аэродром]]ға беренсе [[Ан-24]] төшә. Аэропорт шулай уҡ үҫеш ала, артабан Билибин районының һауа ҡапҡаһы булып китә.

== Иҡтисады һәм социаль инфраструктураһы ==
Урындағы халыҡтың төп шөғөлө — болансылыҡ, балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ, миҙгелле еләк һәм бәшмәк йыйыу, шулай уҡ аэродром инфраструктураһын хеҙмәтләндереү. Бында «Кепервеем» муниципаль ауыл хужалығы предприятиеһы урынлашҡан.

Ауылда мәктәп-интернат, балалар сәнғәт мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, почта, элемтә үҙәге, мәҙәниәт йорто, китапхана, магазин бар.

== Мәғарифы ==
Ауылда «Кепервеем ауылының урта (тулы) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы (МБОУ) эшләй. 1998 йылда мәктәп урта мәктәп менән «Ҡыҙыл көртмәле» («Брусничка») балалар баҡсаһын берләштереү юлы менән берҙәм балалар баҡсаһы-мәктәп комплексы итеп үҙгәртелә. Бында алыҫ ҡасабаларҙан һәм туплауҙарҙан балалар йәшәй һәм уҡый.

Мәктәптә «Төньяҡ балҡышы» һынлы сәнғәт студияһы, «Нутенгрэп» милли бейеү студияһы эшләй, «ШиК» гәзите сығарыла, музей булдырылған.

Мәктәп инновацион белем биреү программаларын индереүсе бөтә Рәсәй белем биреү учреждениелары конкурсында еңеүсе булып тора, 2007 йылда уға 1 миллион һум күләмендә грант бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бәйләнеш ==
Ауыл биләмәһендә алты телеканал (Беренсе, Рәсәй-2, Мәҙәниәт, Спорт, НТВ, СТС), шулай уҡ дүрт радиостанция тапшырыуҙары ойошторолған.

Ауылда 307 фатир телефоны ҡуйылған.

Кәрәҙле элемтә иенән Мегафон, МТС, Билайн операторҙары тәьмин итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Билибин районының тораҡ пункттары}}

[[Категория:Билибин районының тораҡ пункттары]]
[[Категория:Билибин районының бөтөрөлгән муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Чукотка автоном округының бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]
[[Категория:2010 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]</text>
      <sha1>csp9oietolau6ufwba21u8ilttj4fs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295081</id>
      <parentid>1295080</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10103" sha1="f3iaup1igh1pvtv6pgpbk4mqsaqt4z1" xml:space="preserve">{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот телен]]ән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
[[2010 йыл]]да Билибин ҡала биләмәһе һәм [[ауыл биләмәһе]] Кепервеем яңы барлыҡҡа килгән административ үҙәге Билибин ҡалаһында булған '''Билибин ҡала биләмәһе''' Билибин муниципаль берәмегенә берләштерелгән&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Wayback|url=http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=20160304141048 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Төньяҡ аҙ һанлы ерле халыҡтарҙың вәкилдәре 205 кеше иҫәпләнә, уларҙың күпселеге — [[чукчалар]] һәм [[эвендар]]. 16 йәшкә тиклемге балалар — 79 кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1932 йылда Чаун-Чукотка болансыларының күсмә көтөүҙәре үҙәге [[Раучуа]] йылғаһының [[Көнсығыш Себер диңгеҙе]]нә ҡойған урынынан алыҫ түгел ''Раучуа'' ҡасабаһында урынлашҡан «Вперёд» коллектив хужалығына берләшә. Ауыл советының беренсе рәйесе итеп 1940-сы йылдарҙа ауылдың беренсе комсомолы һәм беренсе коммунисы булған С. П. Митив һайлана.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ауыл халҡы дәүләткә һәр яҡлап ярҙам күрһәтә, улар оборона фондына 400 мең һумдан ашыу аҡса индерә.

[[1947 йыл]]да колхоздың үҙәк усадьбаһы яңы урынға, Кепервеем йылғаһы ярына күсерелә, унда хәҙерге ҡиәфәтендә ауыл барлыҡҡа килә.

Ҡасаба тиҙ үҫә һәм киңәйә. Мәктәп, һаулыҡ һаҡлау пункты, балалар баҡсаһы, Мәҙәниәт йорто төҙөлә. Унда районда беренсе урынды һәм өлкә сиктәрендә беренсе урындарҙы биләгән милли ансамбль эшләй. Ауылдың тәүге урамдарының береһе күренекле болансы, Ленин ордены кавалеры Кавракай исеме менән аталған. Торлаҡ фонды төҙөкләндерелгән ике һәм өс ҡатлы йорттар менән тулылана.

1963 йылдың ҡышында ауыл эргәһендәге [[Кепервеем (аэропорт)|яңы аэродром]]ға беренсе [[Ан-24]] төшә. Аэропорт шулай уҡ үҫеш ала, артабан Билибин районының һауа ҡапҡаһы булып китә.

== Иҡтисады һәм социаль инфраструктураһы ==
Урындағы халыҡтың төп шөғөлө — болансылыҡ, балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ, миҙгелле еләк һәм бәшмәк йыйыу, шулай уҡ аэродром инфраструктураһын хеҙмәтләндереү. Бында «Кепервеем» муниципаль ауыл хужалығы предприятиеһы урынлашҡан.

Ауылда мәктәп-интернат, балалар сәнғәт мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, почта, элемтә үҙәге, мәҙәниәт йорто, китапхана, магазин бар.

== Мәғарифы ==
Ауылда «Кепервеем ауылының урта (тулы) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы (МБОУ) эшләй. 1998 йылда мәктәп урта мәктәп менән «Ҡыҙыл көртмәле» («Брусничка») балалар баҡсаһын берләштереү юлы менән берҙәм балалар баҡсаһы-мәктәп комплексы итеп үҙгәртелә. Бында алыҫ ҡасабаларҙан һәм туплауҙарҙан балалар йәшәй һәм уҡый.

Мәктәптә «Төньяҡ балҡышы» һынлы сәнғәт студияһы, «Нутенгрэп» милли бейеү студияһы эшләй, «ШиК» гәзите сығарыла, музей булдырылған.

Мәктәп инновацион белем биреү программаларын индереүсе бөтә Рәсәй белем биреү учреждениелары конкурсында еңеүсе булып тора, 2007 йылда уға 1 миллион һум күләмендә грант бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бәйләнеш ==
Ауыл биләмәһендә алты телеканал (Беренсе, Рәсәй-2, Мәҙәниәт, Спорт, НТВ, СТС), шулай уҡ дүрт радиостанция тапшырыуҙары ойошторолған.

Ауылда 307 фатир телефоны ҡуйылған.

Кәрәҙле элемтә иенән Мегафон, МТС, Билайн операторҙары тәьмин итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Билибин районының тораҡ пункттары}}

[[Категория:Билибин районының тораҡ пункттары]]
[[Категория:Билибин районының бөтөрөлгән муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Чукотка автоном округының бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]
[[Категория:2010 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]</text>
      <sha1>f3iaup1igh1pvtv6pgpbk4mqsaqt4z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:О/бо</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200603</id>
    <revision>
      <id>1295063</id>
      <timestamp>2026-04-30T16:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{#ifeq:{{{2}}}|~|{{#invoke:ru|o|{{#invoke:wikitext|plain|{{{1}}}}}}}|{{{2}}}}}&amp;nbsp;{{{1}}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1295063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="083xfw12h32eyucyh0kqumpl9o7od3s" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{{2}}}|~|{{#invoke:ru|o|{{#invoke:wikitext|plain|{{{1}}}}}}}|{{{2}}}}}&amp;nbsp;{{{1}}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>083xfw12h32eyucyh0kqumpl9o7od3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовска-Митровица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200604</id>
    <revision>
      <id>1295078</id>
      <timestamp>2026-04-30T16:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{НП | статус = город | русское название = Косовска-Митровица | оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} | изображение = Mitrovica Collage.jpg | территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}} | странакарта = Косово | подчинение =  | герб = Stema e Komunës Mitrovicë.sv...</comment>
      <origin>1295078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="03mjz71jlyimfds4ubygx32qurryx61" xml:space="preserve">{{НП
| статус = город
| русское название = Косовска-Митровица
| оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}}
| изображение = Mitrovica Collage.jpg
| территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}}
| странакарта = Косово
| подчинение = 
| герб = Stema e Komunës Mitrovicë.svg
| флаг = 
| ширина герба = 
| ширина флага = 
| lat_deg = 42
| lat_min = 53
| lat_sec = 
| lon_deg = 20
| lon_min = 52
| lon_sec = 
| CoordScale = 
| вид региона = округ
| регионкарта = 
| регион = Косовско-Митровицкий округ
| регион в таблице = Косовско-Митровицкий округ
| община = Косовска-Митровица
| община в таблице = Косовска-Митровица (община){{!}}Косовска-Митровица
| внутреннее деление = 
| вид главы = Мэр
| глава = Бедри Хамза
| дата основания = 
| первое упоминание = 
| прежние имена = Титова-Митровица
| статус с = 
| площадь = 350
| вид высоты = 
| высота центра НП = 
| климат = 
| официальный язык = сербский язык{{!}}сербский{{Ъъ}}, {{Хх}}Албанский язык{{!}}албанский{{Ъъ}}, {{Хх}}Турецкий язык{{!}}турецкий
| официальный язык-ref = 
| население = 71&amp;nbsp;601
| год переписи = 2011
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = 
| DST = 
| телефонный код = +381 28
| почтовый индекс = 
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = 
| вид идентификатора = 
| цифровой идентификатор = 
| сайт = http://www.kosmitrovica.rs
| язык сайта = 
}}
'''Ко́совска-Ми́тровица'''&lt;ref&gt;{{СГНЗС|174|Ко́совска-Ми́тровица}}&lt;/ref&gt; ({{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} или ''Mitrovicë'') — [[Төньяҡ Косово|Косово]]ның төньяғындағы [[ҡала]].</text>
      <sha1>03mjz71jlyimfds4ubygx32qurryx61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Косовска-Митровица</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200605</id>
    <revision>
      <id>1295079</id>
      <timestamp>2026-04-30T16:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Косовска-Митровица|30 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Төньяҡ Косово |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="l6ptqbww0wjfw0muara851o5lf1ldau" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Косовска-Митровица|30 апрель 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Төньяҡ Косово |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>l6ptqbww0wjfw0muara851o5lf1ldau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Кепервеем</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200606</id>
    <revision>
      <id>1295082</id>
      <timestamp>2026-04-30T17:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Кепервеем||30 апрель 2026}} ~~~~</comment>
      <origin>1295082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="sqpdg8yiuanvqjyg1jmomwneqlcr0b6" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Кепервеем||30 апрель 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:08, 30 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>sqpdg8yiuanvqjyg1jmomwneqlcr0b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295083</id>
      <parentid>1295082</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="o190pqif4k3jzwnnsn6nbrjpq78ze9b" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Кепервеем||30 апрель 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] 
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Йәмғиәт|тема2=  |тема3=  |ил=Рәсәй|ил2=  |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:08, 30 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o190pqif4k3jzwnnsn6nbrjpq78ze9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295084</id>
      <parentid>1295083</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="6xy0bccthzj3e7ph2juw2zbhcyovti5" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Кепервеем||30 апрель 2026}}  
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Йәмғиәт|тема2=  |тема3=  |ил=Рәсәй|ил2=  |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:08, 30 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6xy0bccthzj3e7ph2juw2zbhcyovti5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295086</id>
      <parentid>1295084</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="gtn0v6vavll1hvzx043xnf7bw4zk68q" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Кепервеем||30 апрель 2026}}  
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Йәмғиәт|тема2=  |тема3=  |ил=Чукот автономиялы округы|ил2=  |ил3= }}
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:08, 30 апрель 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gtn0v6vavll1hvzx043xnf7bw4zk68q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-05-01</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200607</id>
    <revision>
      <id>1295097</id>
      <timestamp>2026-04-30T19:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Batería de Castillitos, Cartagena, España, 2022-07-16, DD 67-69 HDR-Edit.jpg</comment>
      <origin>1295097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="0jas6m5916cjcaegue3jjeprr5rfuao" xml:space="preserve">Batería de Castillitos, Cartagena, España, 2022-07-16, DD 67-69 HDR-Edit.jpg</text>
      <sha1>0jas6m5916cjcaegue3jjeprr5rfuao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики Иранды ярата 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>200608</id>
    <revision>
      <id>1295098</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{WAM |header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt;  |subheader = 01-31 май көндәрендә &quot;&lt;small&gt;([[UTC]] буйынса)&lt;/small&gt;&quot; Башҡортса Википедияла үтүсе, [[Иран]] менән бәйле теләсә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу мараф...</comment>
      <origin>1295098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7481" sha1="jrmx9cxw87fpj52s3bx5lns1hjmwgbb" xml:space="preserve">{{WAM
|header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt; 
|subheader = 01-31 май көндәрендә &quot;&lt;small&gt;([[UTC]] буйынса)&lt;/small&gt;&quot; Башҡортса Википедияла үтүсе, [[Иран]] менән бәйле теләсә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш!
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Был биттең ҡыҫҡа адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/HyiR&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body =
* Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/төп халыҡ-ара инглизсә бите]].
** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]].

&lt;blockquote&gt;&lt;div style=&quot;center&quot;&gt;Берәр тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙтеҙмәне астагы тәрҙәге керетегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңы мәҡәләне яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү 
searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Тәртип ==
[[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]]
Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркеме]] тарафынан ойошторолған, башҡарыла һәм бүләкләнелә.

* Мәкаләләр:
** [[Иран]] турында булырга тиеш.
** '''Бәйге барышы дәвамында''' булдырылган яки тулыландырылган.
** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халык-ара этап кагыйдәләре]).
** Татарча Википедиянең '''[[Википедия:Кагыйдәләр һәм киңәшләр|гамәлдәге тәртипләрен]] бозмый'''
** [[Википедия:Ботлар|Вики-бот]] ярдәмендә статистик күрсәткечләре белән генә аерылган стандарт эчтәлекле мәкаләләр '''түгел'''.
** 2026 елның 1 маеннан 0:01 белән 31 майның 23:59 ([[UTC]]) вакытлары арасында [[Махсус:Яңа бит|яңа булдырылган]].
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле.
** Татарча Википедиядә һәрбер зачётлы катнашучының хисап язмасы исеме һәм файдалы өлеше берничә җирдә мәңгеләштерелә. Җирле җюри моны кайгырта алуы өчен, баетылган/булдырылган мәкаләләрне [[Википедия:Марафоннар/Вики Рамазанны ярата/2026#Таблица|түбәндәге таблицага]] урнаштыруыгыз сорала.
** 10 мәкаләне булдырган/яхшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
** Булдырылган/яхшыртылган мәкаләләр ягыннан алдынгы 3 катнашучы ([[Википедия:Марафоннар/Вики Рамазанны ярата/2026#Бәяләү тәртибе|мәкаләләрне бәяләү формуласы]] буенча файдалы мәгълүмат) шулай ук «Татарча Википедиядә Иран илчесе 2026» дәрәҗәсенә лаек була, шәхси битендә һәм бәйгенең җирле Дан галереясендә таныла.
* Казыйлар карары шикаять ителә алмый.

|footer =

* Процессты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөме ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|бәйәли]].

|footer =
 

== Жюри ==

* Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]])
* Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]])

== Бәяләү тәртибе ==

* [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|Күрсәтелгән таләпләргә]] туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар һәм/яки татар мәдәнияте белән бәйле темалар буенча мәкаләләр ясаган өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 2/4 балл ала ала.

== Бүләкләү ==
Wiki Loves Iran 2026 катнашучылары халыкара һәм җирле призлар оту мөмкинлегенә ия.

'''Халыкара призлар: (5 приз)'''
* Дөнья рейтингында беренче урын: (70$)
* Дөнья рейтингында икенче урын: (55$)
* Дөнья рейтингында өченче урын: (40$)
* Дөнья рейтингында дүртенче урын: (30$)
* Дөнья рейтингында бишенче урын: (30$)


Җирле бүләкләр:

* Озон сертификатлары белән 1 500 сум.

* Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы.

}}

== Таблица ==

Мәкаләрәрне өстәү өчен астагы төймәгә басыгыз һәм таблица ахырына бу кодны куегыз да саклагыз &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;
| {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} ||
|- &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/noinclude&gt;. Анда сезнең исем белән исемлек чыгар. Мәкаләләрне [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үзегезнең биткә кертеп]] күрсәтеп бару кирәк булачак.

&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Clickable button 2|1= Үзегезне монда басып өстәгез|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&amp;action=edit|class=mw-ui-constructive}}&lt;/div&gt;

=== Нәтиҗә ===


=== Башкортса Википедиядә «Иран» ===
&lt;categorytree&gt;Иран&lt;/categorytree&gt;

[[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]]</text>
      <sha1>jrmx9cxw87fpj52s3bx5lns1hjmwgbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295099</id>
      <parentid>1295098</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1295099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7348" sha1="t9u2okfqx4n2huhs1zqfzkus1nv47us" xml:space="preserve">{{WAM
|header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt; 
|subheader = 01-31 май көндәрендә &quot;&lt;small&gt;([[UTC]] буйынса)&lt;/small&gt;&quot; Башҡортса Википедияла үтүсе, [[Иран]] менән бәйле теләсә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш!
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Был биттең ҡыҫҡа адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/HyiR&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body =
* Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/төп халыҡ-ара инглизсә бите]].
** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]].

&lt;blockquote&gt;&lt;div style=&quot;center&quot;&gt;Берәр тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙтеҙмәне астагы тәрҙәге керетегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңы мәҡәләне яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү 
searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Тәртип ==
[[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]]
Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркеме]] тарафынан ойошторолған, башҡарыла һәм бүләкләнелә.

* Мәкаләләр:
** [[Иран]] турында булырга тиеш.
** '''Бәйге барышы дәвамында''' булдырылган яки тулыландырылган.
** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халык-ара этап кагыйдәләре]).
** Башкортса Википедиянең '''гамәлдәге тәртипләрен бозмый'''
** Вики-бот ярдәмендә статистик күрсәткечләре белән генә аерылган стандарт эчтәлекле мәкаләләр '''түгел'''.
** 2026 елның 1 маеннан 0:01 белән 31 майның 23:59 ([[UTC]]) вакытлары арасында [[Махсус:Яңа бит|яңа булдырылган]].
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле.
** Татарча Википедиядә һәрбер зачётлы катнашучының хисап язмасы исеме һәм файдалы өлеше берничә җирдә мәңгеләштерелә. Җирле җюри моны кайгырта алуы өчен, баетылган/булдырылган мәкаләләрне [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицага]] урнаштыруыгыз сорала.
** 10 мәкаләне булдырган/яхшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
** Булдырылган/яхшыртылган мәкаләләр ягыннан алдынгы 3 катнашучы ([[Википедия:Марафоннар/Вики Рамазанны ярата/2026#Бәяләү тәртибе|мәкаләләрне бәяләү формуласы]] буенча файдалы мәгълүмат) шулай ук «Татарча Википедиядә Иран илчесе 2026» дәрәҗәсенә лаек була, шәхси битендә һәм бәйгенең җирле Дан галереясендә таныла.
* Казыйлар карары шикаять ителә алмый.

|footer =

* Процессты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөме ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|бәйәли]].

|footer =
 

== Жюри ==

* Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]])
* Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]])

== Бәяләү тәртибе ==

* [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|Күрсәтелгән таләпләргә]] туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар һәм/яки татар мәдәнияте белән бәйле темалар буенча мәкаләләр ясаган өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 2/4 балл ала ала.

== Бүләкләү ==
Wiki Loves Iran 2026 катнашучылары халыкара һәм җирле призлар оту мөмкинлегенә ия.

'''Халыкара призлар: (5 приз)'''
* Дөнья рейтингында беренче урын: (70$)
* Дөнья рейтингында икенче урын: (55$)
* Дөнья рейтингында өченче урын: (40$)
* Дөнья рейтингында дүртенче урын: (30$)
* Дөнья рейтингында бишенче урын: (30$)


Җирле бүләкләр:

* Озон сертификатлары белән 1 500 сум.

* Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы.

}}

== Таблица ==

Мәкаләрәрне өстәү өчен астагы төймәгә басыгыз һәм таблица ахырына бу кодны куегыз да саклагыз &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;
| {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} ||
|- &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/noinclude&gt;. Анда сезнең исем белән исемлек чыгар. Мәкаләләрне [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үзегезнең биткә кертеп]] күрсәтеп бару кирәк булачак.

&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Clickable button 2|1= Үзегезне монда басып өстәгез|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&amp;action=edit|class=mw-ui-constructive}}&lt;/div&gt;

=== Нәтиҗә ===


=== Башкортса Википедиядә «Иран» ===
&lt;categorytree&gt;Иран&lt;/categorytree&gt;

[[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]]</text>
      <sha1>t9u2okfqx4n2huhs1zqfzkus1nv47us</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295100</id>
      <parentid>1295099</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1295100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7343" sha1="4uipyxv2do6jlcf56a645xc1e9xwfm5" xml:space="preserve">{{WAM
|header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt; 
|subheader = 01-31 май көндәрендә &lt;small&gt;(UTC буйынса)&lt;/small&gt;&quot; Башҡортса Википедияла үтүсе, [[Иран]] менән бәйле теләсә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш!
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Был биттең ҡыҫҡа адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/HyiR&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body =
* Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/төп халыҡ-ара инглизсә бите]].
** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]].

&lt;blockquote&gt;&lt;div style=&quot;center&quot;&gt;Берәр тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙтеҙмәне астагы тәрҙәге керетегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңы мәҡәләне яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү 
searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Тәртип ==
[[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]]
Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркеме]] тарафынан ойошторолған, башҡарыла һәм бүләкләнелә.

* Мәкаләләр:
** [[Иран]] турында булырга тиеш.
** '''Бәйге барышы дәвамында''' булдырылган яки тулыландырылган.
** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халык-ара этап кагыйдәләре]).
** Башкортса Википедиянең '''гамәлдәге тәртипләрен бозмый'''
** Вики-бот ярдәмендә статистик күрсәткечләре белән генә аерылган стандарт эчтәлекле мәкаләләр '''түгел'''.
** 2026 елның 1 маеннан 0:01 белән 31 майның 23:59 ([[UTC]]) вакытлары арасында [[Махсус:Яңа бит|яңа булдырылган]].
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле.
** Татарча Википедиядә һәрбер зачётлы катнашучының хисап язмасы исеме һәм файдалы өлеше берничә җирдә мәңгеләштерелә. Җирле җюри моны кайгырта алуы өчен, баетылган/булдырылган мәкаләләрне [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицага]] урнаштыруыгыз сорала.
** 10 мәкаләне булдырган/яхшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
** Булдырылган/яхшыртылган мәкаләләр ягыннан алдынгы 3 катнашучы ([[Википедия:Марафоннар/Вики Рамазанны ярата/2026#Бәяләү тәртибе|мәкаләләрне бәяләү формуласы]] буенча файдалы мәгълүмат) шулай ук «Татарча Википедиядә Иран илчесе 2026» дәрәҗәсенә лаек була, шәхси битендә һәм бәйгенең җирле Дан галереясендә таныла.
* Казыйлар карары шикаять ителә алмый.

|footer =

* Процессты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөме ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|бәйәли]].

|footer =
 

== Жюри ==

* Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]])
* Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]])

== Бәяләү тәртибе ==

* [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|Күрсәтелгән таләпләргә]] туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар һәм/яки татар мәдәнияте белән бәйле темалар буенча мәкаләләр ясаган өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 2/4 балл ала ала.

== Бүләкләү ==
Wiki Loves Iran 2026 катнашучылары халыкара һәм җирле призлар оту мөмкинлегенә ия.

'''Халыкара призлар: (5 приз)'''
* Дөнья рейтингында беренче урын: (70$)
* Дөнья рейтингында икенче урын: (55$)
* Дөнья рейтингында өченче урын: (40$)
* Дөнья рейтингында дүртенче урын: (30$)
* Дөнья рейтингында бишенче урын: (30$)


Җирле бүләкләр:

* Озон сертификатлары белән 1 500 сум.

* Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы.

}}

== Таблица ==

Мәкаләрәрне өстәү өчен астагы төймәгә басыгыз һәм таблица ахырына бу кодны куегыз да саклагыз &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;
| {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} ||
|- &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/noinclude&gt;. Анда сезнең исем белән исемлек чыгар. Мәкаләләрне [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үзегезнең биткә кертеп]] күрсәтеп бару кирәк булачак.

&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Clickable button 2|1= Үзегезне монда басып өстәгез|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&amp;action=edit|class=mw-ui-constructive}}&lt;/div&gt;

=== Нәтиҗә ===


=== Башкортса Википедиядә «Иран» ===
&lt;categorytree&gt;Иран&lt;/categorytree&gt;

[[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]]</text>
      <sha1>4uipyxv2do6jlcf56a645xc1e9xwfm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295101</id>
      <parentid>1295100</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1295101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7342" sha1="4npujjomy34pifnp3bhafk2s133sne7" xml:space="preserve">{{WAM
|header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt; 
|subheader = 01-31 май көндәрендә &lt;small&gt;(UTC буйынса)&lt;/small&gt; Башҡортса Википедияла үтүсе, [[Иран]] менән бәйле теләсә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш!
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Был биттең ҡыҫҡа адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/HyiR&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body =
* Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/төп халыҡ-ара инглизсә бите]].
** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]].

&lt;blockquote&gt;&lt;div style=&quot;center&quot;&gt;Берәр тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙтеҙмәне астагы тәрҙәге керетегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңы мәҡәләне яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү 
searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Тәртип ==
[[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]]
Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркеме]] тарафынан ойошторолған, башҡарыла һәм бүләкләнелә.

* Мәкаләләр:
** [[Иран]] турында булырга тиеш.
** '''Бәйге барышы дәвамында''' булдырылган яки тулыландырылган.
** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халык-ара этап кагыйдәләре]).
** Башкортса Википедиянең '''гамәлдәге тәртипләрен бозмый'''
** Вики-бот ярдәмендә статистик күрсәткечләре белән генә аерылган стандарт эчтәлекле мәкаләләр '''түгел'''.
** 2026 елның 1 маеннан 0:01 белән 31 майның 23:59 ([[UTC]]) вакытлары арасында [[Махсус:Яңа бит|яңа булдырылган]].
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле.
** Татарча Википедиядә һәрбер зачётлы катнашучының хисап язмасы исеме һәм файдалы өлеше берничә җирдә мәңгеләштерелә. Җирле җюри моны кайгырта алуы өчен, баетылган/булдырылган мәкаләләрне [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицага]] урнаштыруыгыз сорала.
** 10 мәкаләне булдырган/яхшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
** Булдырылган/яхшыртылган мәкаләләр ягыннан алдынгы 3 катнашучы ([[Википедия:Марафоннар/Вики Рамазанны ярата/2026#Бәяләү тәртибе|мәкаләләрне бәяләү формуласы]] буенча файдалы мәгълүмат) шулай ук «Татарча Википедиядә Иран илчесе 2026» дәрәҗәсенә лаек була, шәхси битендә һәм бәйгенең җирле Дан галереясендә таныла.
* Казыйлар карары шикаять ителә алмый.

|footer =

* Процессты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөме ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|бәйәли]].

|footer =
 

== Жюри ==

* Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]])
* Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]])

== Бәяләү тәртибе ==

* [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|Күрсәтелгән таләпләргә]] туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар һәм/яки татар мәдәнияте белән бәйле темалар буенча мәкаләләр ясаган өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 2/4 балл ала ала.

== Бүләкләү ==
Wiki Loves Iran 2026 катнашучылары халыкара һәм җирле призлар оту мөмкинлегенә ия.

'''Халыкара призлар: (5 приз)'''
* Дөнья рейтингында беренче урын: (70$)
* Дөнья рейтингында икенче урын: (55$)
* Дөнья рейтингында өченче урын: (40$)
* Дөнья рейтингында дүртенче урын: (30$)
* Дөнья рейтингында бишенче урын: (30$)


Җирле бүләкләр:

* Озон сертификатлары белән 1 500 сум.

* Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы.

}}

== Таблица ==

Мәкаләрәрне өстәү өчен астагы төймәгә басыгыз һәм таблица ахырына бу кодны куегыз да саклагыз &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;
| {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} ||
|- &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/noinclude&gt;. Анда сезнең исем белән исемлек чыгар. Мәкаләләрне [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үзегезнең биткә кертеп]] күрсәтеп бару кирәк булачак.

&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Clickable button 2|1= Үзегезне монда басып өстәгез|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&amp;action=edit|class=mw-ui-constructive}}&lt;/div&gt;

=== Нәтиҗә ===


=== Башкортса Википедиядә «Иран» ===
&lt;categorytree&gt;Иран&lt;/categorytree&gt;

[[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]]</text>
      <sha1>4npujjomy34pifnp3bhafk2s133sne7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295102</id>
      <parentid>1295101</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1295102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7342" sha1="44ar3sbl5upra7lwegnu4vd9571znh2" xml:space="preserve">{{WAM
|header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt; 
|subheader = 01-31 май көндәрендә &lt;small&gt;(UTC буйынса)&lt;/small&gt; Башҡортса Википедияла үтүсе, [[Иран]] менән бәйле теләсә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш!
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Был биттең ҡыҫҡа адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/MRun&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
__NOTOC__ 
|body =
* Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/төп халыҡ-ара инглизсә бите]].
** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]].

&lt;blockquote&gt;&lt;div style=&quot;center&quot;&gt;Берәр тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙтеҙмәне астагы тәрҙәге керетегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңы мәҡәләне яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү 
searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Тәртип ==
[[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]]
Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркеме]] тарафынан ойошторолған, башҡарыла һәм бүләкләнелә.

* Мәкаләләр:
** [[Иран]] турында булырга тиеш.
** '''Бәйге барышы дәвамында''' булдырылган яки тулыландырылган.
** Өстәлгән материал күләме кимендә мәгънәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халык-ара этап кагыйдәләре]).
** Башкортса Википедиянең '''гамәлдәге тәртипләрен бозмый'''
** Вики-бот ярдәмендә статистик күрсәткечләре белән генә аерылган стандарт эчтәлекле мәкаләләр '''түгел'''.
** 2026 елның 1 маеннан 0:01 белән 31 майның 23:59 ([[UTC]]) вакытлары арасында [[Махсус:Яңа бит|яңа булдырылган]].
* Призлар, диплом һәм сертификатлар квалификацион мәкаләләр саны өчен бирелә, халыкара һәм аерым тел бүлегендәге урыннарга бәйле.
** Татарча Википедиядә һәрбер зачётлы катнашучының хисап язмасы исеме һәм файдалы өлеше берничә җирдә мәңгеләштерелә. Җирле җюри моны кайгырта алуы өчен, баетылган/булдырылган мәкаләләрне [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицага]] урнаштыруыгыз сорала.
** 10 мәкаләне булдырган/яхшырткан катнашучылар финалистлар арасына керә.
** Булдырылган/яхшыртылган мәкаләләр ягыннан алдынгы 3 катнашучы ([[Википедия:Марафоннар/Вики Рамазанны ярата/2026#Бәяләү тәртибе|мәкаләләрне бәяләү формуласы]] буенча файдалы мәгълүмат) шулай ук «Татарча Википедиядә Иран илчесе 2026» дәрәҗәсенә лаек була, шәхси битендә һәм бәйгенең җирле Дан галереясендә таныла.
* Казыйлар карары шикаять ителә алмый.

|footer =

* Процессты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөме ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|бәйәли]].

|footer =
 

== Жюри ==

* Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]])
* Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]])

== Бәяләү тәртибе ==

* [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Бәйәләү тәртибе|Күрсәтелгән таләпләргә]] туры килгән өстәлгән материал күләме кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 1 балл бирә;
* Катнашучы белдергән теманы сыйфатлы итеп ачкан, материалны [[Википедия:Викиләштерү|викиләштергән]] һәм сурәтләгән, кимендә 3000 байт булган мәкаләләргә жюри 2 балл бирә;
* Теркәлү вакыты ярты елдан ким булган катнашучылар һәм/яки татар мәдәнияте белән бәйле темалар буенча мәкаләләр ясаган өчен баллар коэффициентын ике тапкыр арттыру каралган.

Катнашучы 1 мәкалә өчен максималь 2/4 балл ала ала.

== Бүләкләү ==
Wiki Loves Iran 2026 катнашучылары халыкара һәм җирле призлар оту мөмкинлегенә ия.

'''Халыкара призлар: (5 приз)'''
* Дөнья рейтингында беренче урын: (70$)
* Дөнья рейтингында икенче урын: (55$)
* Дөнья рейтингында өченче урын: (40$)
* Дөнья рейтингында дүртенче урын: (30$)
* Дөнья рейтингында бишенче урын: (30$)


Җирле бүләкләр:

* Озон сертификатлары белән 1 500 сум.

* Бүләкләү өчен оештыручылар җаваплы.

}}

== Таблица ==

Мәкаләрәрне өстәү өчен астагы төймәгә басыгыз һәм таблица ахырына бу кодны куегыз да саклагыз &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;
| {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} ||
|- &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/noinclude&gt;. Анда сезнең исем белән исемлек чыгар. Мәкаләләрне [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үзегезнең биткә кертеп]] күрсәтеп бару кирәк булачак.

&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Clickable button 2|1= Үзегезне монда басып өстәгез|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&amp;action=edit|class=mw-ui-constructive}}&lt;/div&gt;

=== Нәтиҗә ===


=== Башкортса Википедиядә «Иран» ===
&lt;categorytree&gt;Иран&lt;/categorytree&gt;

[[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]]</text>
      <sha1>44ar3sbl5upra7lwegnu4vd9571znh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Викингтар осоро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200609</id>
    <revision>
      <id>1295122</id>
      <timestamp>2026-05-01T08:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  [[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|right|350px|VIII (ҡара-ҡыҙыл), IX (ҡыҙыл), X (ҡыҙғылт һары) һәм XI (һары) быуаттарҙа скандинав тораҡтарының таралыу картаһы. Йәшел төҫ менән скандинавтарҙың һөжүменә дусар булған территориялар билдәләнгән]] '''Викингтар осоро''' — период раннее Ср...</comment>
      <origin>1295122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23552" sha1="7oivasku3ob0y9uxl0qtofdkri4zp8b" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} 
[[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|right|350px|VIII (ҡара-ҡыҙыл), IX (ҡыҙыл), X (ҡыҙғылт һары) һәм XI (һары) быуаттарҙа скандинав тораҡтарының таралыу картаһы. Йәшел төҫ менән скандинавтарҙың һөжүменә дусар булған территориялар билдәләнгән]]
'''Викингтар осоро''' — период [[раннее Средневековье|раннего Средневековья]] с [[VIII век|VIII]] по [[XI век]]а. В этот период жители [[Скандинавия|Скандинавии]], известные в Европе как [[норманны]] или [[викинги]], совершали набеги на сопредельные государства, устанавливали торговые отношения с государствами Ближнего Востока и Средней Азии и [[экспансия викингов|расселялись на широком пространстве от Восточной Европы до Северной Америки и Гренландии]]{{sfn|Хейвуд |2016|loc=| с= 10|name=}}. Следует за [[германский железный век|германским железным веком]] (в Швеции — за [[Вендельский период|Вендельским периодом]]).
Формы экспансии викингов включали поиски новых земель для расселения, грабежи прибрежных поселений, [[пиратство]] и торговлю. Разложение общинно-родового строя сопровождалось усилением знати, для которой военная добыча служила важнейшим источником обогащения; многие рядовые общинники ([[бонды]]) покидали родину вследствие относительной перенаселённости приморских районов Скандинавского полуострова и нехватки пригодных для обработки земель.

Наиболее значимые решения в скандинавском обществе принимало собрание всех свободных мужчин — [[тинг]]. В небольших общественных структурах тинг эволюционировал в [[парламент|представительный орган]] современного типа: это исландский [[альтинг]], впервые собравшийся в 930 году, и [[Мэн (остров)|мэнский]] [[тинвальд]], который моложе его на несколько десятилетий. [[Конунг]] из числа [[Инглинги|Инглингов]], [[Скьёльдунги|Скьёльдунгов]] либо других видных родов в первую очередь воспринимался как военный вождь, предводитель [[дружина|дружины]]. Он мог обладать земельным наделом либо вести странствующий образ жизни на корабле ([[сэконунг]]). На территории современных скандинавских государств одновременно правили десятки мелких конунгов.

У норманнов существовал институт [[кровная месть|кровной мести]]. В случае убийства события развивались в зависимости от «состава преступления» и от социального статуса потерпевшего. Могло кончиться перемирием, могло — выплатой денежного возмещения ([[вергельд]]а). Но если доходило до кровной мести, это была месть одного рода другому. Не считалось убийством причинение смерти на поединке, который назывался [[хольмганг]]ом. Неистовые в бою воины ([[берсерк]]и) обогащались, вызывая на поединок менее опытных воинов, и убивали их, либо наносили им тяжёлые ранения. Это заставило скандинавские государства на исходе эпохи викингов ввести ограничения на проведение хольмгангов.

Перемещения людей в эпоху викингов из Западной Европы затронули всю Скандинавию, в то время как миграция с востока была более локализованной, с пиками в долине озера [[Меларен]] и на [[Готланд]]е. Поток генов из Южной Европы в значительной степени затронул юг Скандинавии&lt;ref&gt;[https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 The genetic history of Scandinavia from the Roman Iron Age to the present] {{Wayback|url=https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 |date=20230131045257 }}, 2023&lt;/ref&gt;.

== Хронология ==
* 789 год — викинги на трёх кораблях приплыли в [[Дорсет]] ([[Юго-Западная Англия]]), убив местного королевского шерифа{{efn|По некоторым данным первые набеги норманнов на Англию, имели место уже в 760-х или 770-х годах{{sfn|Роуч|2024| с= 19|name=}}.}}.
* 793 год — нападение на монастырь [[Кутберт Линдисфарнский|святого Кутберта]] на [[Линдисфарн|о. Линдисфарн]].
* 794 год — нападение на монастырь в [[Джарроу]] в [[Северо-Восточная Англия|северо-восточной Англии]].
* 795 год — набеги на остров [[Айона]] и [[Ирландия|Ирландию]].
* 800 год — освоение [[Шетландские острова|Шетлендских]] и [[Оркнейские острова|Оркнейских островов]].
* 810 год — датчане напали на [[Фрисландия (историческая область)|Фрисландию]].
* 830 год — участились набеги на [[Франция|Францию]] и [[Британия|Британию]].
* 834 год — набег на [[Дорестад]] (Фрисландия).
* 839 год — основание королевства в [[Ирландия|Ирландии]] со столицей в [[Арма|Арме]].
* 844 год — викинги достигли [[Лиссабон]]а.
* 845 год — набег на [[Гамбург]] и [[Париж]].
* 851 год — набег на Англию.
* 860 год — [[Поход Руси на Царьград (860)|набег на Константинополь]].
* 861 год — викинги добрались до [[Памплона|Памплоны]] в [[Пиренеи|Пиренеях]] и пленили местного правителя.
* 862 год — «[[призвание варягов]]» в [[Новгород]]
* 867 год — «[[Великая языческая армия]]» завладела [[Йорк]]ом.
* Около 870 года — викинги основывают первое поселение в [[Исландия|Исландии]] ([[Рейкьявик]]).
* 870—890 года — [[варяги]] открывают устье [[Северная Двина|Северной Двины]] ([[Биармия]]).
* 875 год — викинги впервые посетили [[Гренландия|Гренландию]].
* 885 год — [[Осада Парижа (885-886)|Осада Парижа]].
* 907 год — поход киевского князя [[Олег Вещий|Олега]] на [[Константинополь]].
* 911 год — [[Сен-Клер-сюр-Эптский договор]] передал в руки норманнского вождя [[Роллон]]а территорию [[Нормандия|Нормандии]].
* 941 год — киевский князь [[Игорь Рюрикович|Игорь]] ({{lang-non|Ingvarr Hrøríkrsson}}) нападает на [[Константинополь]].
* 943 год — [[Набег русов на Бердаа (943)|набег на Бердаа]] — бывшую столицу [[Кавказская Албания|Кавказской Албании]].
* 968 год — пираты-викинги в очередной раз разорили [[Галисия|Галисию]] и убили [[Сантьяго-де-Компостела|епископа Компостельского]].
* 970 год — киевский князь [[Святослав Игоревич]] со своей славяно-варяжской дружиной [[Русско-византийская война 970—971 годов|попытался закрепиться на Балканах]].
* 980 год — возобновились набеги на Англию.
* 986 год — викинги достигли берега [[Северная Америка|Северной Америки]] ([[Винланд]]).
* 991 год — в [[битва при Молдоне|битве при Молдоне]] погибает [[эрл]] [[Биртнот]]а.
* 999 год — [[Олав I Трюггвасон]] обращает норвежцев в христианскую веру.
* 1000 год — Олав I погибает в морской [[битва у Свольдера|битве у Свольдера]]
* 1000 год — начались попытки викингов колонизировать [[Винланд]].
* 1013 год — [[Свен Вилобородый]] окончательно завоевал [[Англия|Англию]].
* 1013 год — [[1042]] гг. [[Денло|норманнское правление]] в северо-восточной Англии.
* 1030 год — король Норвегии [[Олав II Святой]] погибает в [[битва при Стикластадире|битве при Стикластадире]].
* 1036-42 года — [[Ингвар Путешественник]] совершил последний варяжский поход в [[Каспийское море]].
* 1066 год — Норвежский конунг [[Харальд III Суровый|Харальд Суровый]] гибнет в [[Битва при Стамфорд-Бридже|битве при Стамфорд-Бридже]] при попытке завладеть английским престолом.

== Иҫкәрмәләр ==
'''Комментарийҙар'''
{{комментарийҙар}}
'''Сығанаҡтар'''
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Анохин Г. И.'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М. Наука 1989. — С. 131—163.
* ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' [http://ulfdalir.ru/literature/71 Викинги] / Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 320 с. — Серия «Barbaricum». — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2.
* {{Книга|ссылка=https://gnezdovo.com/wp-content/uploads/2024/03/675_Арне19142023rus.pdf|автор=[[Арне, Туре|Арне Т.]]|заглавие=Швеция и Восток: археологические исследования взаимоотношений Швеции и Востока в эпоху викингов|ответственный=отв. ред.-сост. Н. А. Кренке|год=2023|место=М.|издательство=[[Институт археологии РАН|ИА РАН]]|страниц=296}}
* ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — Серия «Corpus».
* {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}}
* ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — Серия «Мировая история. Цивилизации и Этносы».
* ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — Серия «Живая история. Повседневная жизнь человечества».
* ''[http://popov-lib.narod.ru/hist/enciklopedia/vikingi/cont.htm Викинги. Набеги с севера]:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — Серия «Энциклопедия „Исчезнувшие цивилизации“». — ISBN 5-300-00824-3.
* ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — Серия «Подлинная история Руси». — ISBN 978-5-699-56960-1.
* ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с.
* ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/124 Походы викингов]. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — Серия «Золотой запас знаний». — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
* ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: Центрполиграф, 2003. — 448 с.
* ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: Центрполиграф, 2003. — 301 с.
* ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — Серия «Темная сторона истории». — ISBN 978-5-699-84607-8.
* ''Дэвидсон Хильда Эллис.'' Древние скандинавы: Сыны северных богов. — М.: Центрполиграф, 2008. — 186 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций».
* ''[[Ингстад, Хельге Маркус|Ингстад Хельге.]]'' По следам Лейва Счастливого. — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. — 246 с.
* {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}}
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' [http://statehistory.ru/books/18/Lev-Kleyn_Spor-o-varyagakh/ Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон]. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с.
* ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2003. — 176 с. — Серия «История. Открытие».
* ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — Серия «Народы Земли».
* {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси|место=М.|издательство=Альма Матер|год=2023|издание=изд. 2-е, испр|страниц=891|тираж=1000|isbn=978-5-904993-98-6}}
* ''[[Ловмянский, Генрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
* ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — Серия «Barbaricum».
* ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493.
* ''Прайс Нил.'' История викингов. Дети Ясеня и Вяза / Пер. с англ. В. В. Степановой. — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2021. — 528 с. — ISBN 978-5-389-18416-9.
* {{Iw|Роэсдаль, Эльсе|''Эльсе Роэсдаль''||Else Roesdahl}}. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с.
* ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР».
* ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с.
* ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: Центрполиграф, 2005. — 239 с.
* ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
* ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — Серия «Clio Expansiva». — ISBN 5-8071-0104-9
* ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/317 Походы викингов] / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — Серия «Историческая библиотека».
* ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с.
* ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель 2004. — 64 с.: ил. — Серия «Элитные войска».
* ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с.
* ''Шартран Р., Дюрам К., Харрисон М.'' Викинги. Мореплаватели, пираты, воины. — М.: Эксмо, 2008. — 192 с. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-23504-9.
* {{книга
 | автор         =  Хейвуд Дж.
 | заглавие    =  Люди Севера: История викингов, 793–1241
 | оригинал      =  John Haywood: NORTHMEN. The Viking Saga
 | место         = М.
 | издательство  = Альпина Нон-фикшн
 | год           = 2016 
 | allpages      = 452
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-91671-630-6
 | ref           = Хейвуд
 }}
* {{книга |автор=[[Роуч, Леви|Леви Роуч]] |заглавие = Империи норманнов. Создатели Европы, завоеватели Азии|оригинал=  Levi Roach. Empires of the Normans: Makers of Europe, Conquerors of Asia | место= М.|издательство= Альпина нон-фикшн|год= 2024|страницы= 384|isbn= 978-5-00139-758-8|ref =  Роуч}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=https://fiord.org/|title=Древняя Скандинавия|author=|website=Фьорд|description=исторический медиа-журнал, сайт о Древней Скандинавии, скандинавской мифологии, викингах.|date=|publisher=}}
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FOYGLk0MQgo|title=Повседневная жизнь викингов в деревне Сваргас (Выборг).|author=Михаил Хлопов|website=YouTube|description=Видеозапись экскурсии, посвящённой быту варягов на территории северной Руси|date=2013-06-21|publisher=}}
* [http://norroen.info Norroen Dyrd (Северная Слава) — сайт, посвящённый скандинаво-исландской культуре и истории]
* [http://ulfdalir.ru Ульвдалир (Волчья долина) — сайт, посвящённый Древней Скандинавии]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Скандинавия хронологияһы}}
{{Викингтар}}

[[Категория:Викингтар осоро|*]]</text>
      <sha1>7oivasku3ob0y9uxl0qtofdkri4zp8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295125</id>
      <parentid>1295122</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23542" sha1="pg2a598c87va56e72ymozgykgvo2qiw" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=1 май 2026}} 
[[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|right|350px|VIII (ҡара-ҡыҙыл), IX (ҡыҙыл), X (ҡыҙғылт һары) һәм XI (һары) быуаттарҙа скандинав тораҡтарының таралыу картаһы. Йәшел төҫ менән скандинавтарҙың һөжүменә дусар булған территориялар билдәләнгән]]
'''Викингтар осоро''' — период Средневеко[[VIII век|VIII]] быуаттан алып [[XI быуат]]ҡа тиклем дауам иткән [[раннее Средневековье|иртә Урта быуаттар]] осоро. Был осорҙа Европала нормандар йәки викингтар булараҡ билдәле, Скандинавия халҡы күрше дәүләттәргә һөжүм итә, Яҡын Көнсығыш һәм Урта Азия дәүләттәре менән сауҙа мөнәсәбәттәре булдыра һәм [[экспансия викингов|Көнсығыш Европанан алып Төньяҡ Америкаға һәм
Гренландияға тиклем киң арауыҡта төпләнә]]{{sfn|Хейвуд |2016|loc=| с= 10|name=}}. [[германский железный век|Германия тимер быуатынан]] һуң килә (Швецияла — [[Вендельский период|Вендель осоронан]] һуң). Викингтарҙың экспансия формалары яңы ерҙәр эҙләүҙе, яр буйы тораҡ пункттарын талауҙы, [[пиратлыҡ]]ты һәм сауҙаны үҙ эсенә ала. Община-ырыу ҡоролошоноң тарҡалыуы, улар өсөн хәрби табыш байыуҙың мөһим сығанағы булып хеҙмәт иткәнлектән, юғары ҡатламдың көсәйеүе менән оҙатыла; Скандинавия ярымутрауының диңгеҙ буйы райондарында халыҡтың артыҡ күп булыуы һәм эшкәртеү өсөн яраҡлы ерҙәрҙең етешмәүе арҡаһында күп кенә ябай община ағзалары (бондтар) тыуған илен ташлап китергә мәжбүр була.

Скандинавия йәмғиәтендә иң мөһим ҡарарҙарҙы бөтә ирекле ир-егеттәр йыйылышы — [[тинг]] ҡабул иткән. Бәләкәй йәмәғәт структураларында тинг хәҙерге типтағы [[парламент| вәкиллекле орган]]ға әүерелә: был 930 йылда беренсе тапҡыр йыйылған исланд [[альтинг]]ы һәм унан бер нисә тиҫтә йәшкә кесе [[Мэн (остров)|мэн]] [[тинвальд]]ы. [[Инглинги|Инглингтар]], [[Скьёльдунги|Скьёльдунгтар]] йәки башҡа күренекле ырыуҙарҙан булған [[Конунг]] тәү сиратта хәрби юлбашсы,  [[дружина|дружина]] етәксеһе булараҡ ҡабул ителә. Ул ер биләмәһенә эйә булған йәки карапта сәфәрҙә йөрөп тормош көткән ([[сэконунг]]). Хәҙерге Скандинавия дәүләттәре территорияһында бер осорҙа тиҫтәләгән ваҡ конунгтар хакимлыҡ итә.

Нормандарҙың [[кровная месть|ҡанлы үс алыу]] институты булған. Үлтереү осрағында ваҡиғалар «енәйәт составына» һәм зыян күреүсенең социаль статусына бәйле үҫешә. Тыныс килешеү менән тамамланырға мөмкин, аҡсалата компенсация ([[вергельд]]) түләргә мөмкин. Ҡан ҡойошҡа тиклем барып еткән осраҡта, был бер ырыуҙың икенсеһенән үс алыуы була. [[Хольмганг]] тип аталған алышта үлем осрағы булғанда, был үлтереү тип һаналмай. Һуғышта ҡатнашҡан ярһыу яугирҙәр ([[берсерк]]тар) байый, тәжрибәһе аҙ булған яугирҙәрҙе алышта саҡыра, уларҙы йә үлтерә йәки ауыр яралай. Был скандинав дәүләттәрен викингтар дәүеренең аҙағында хольмгангтар үткәреүгә сикләүҙәр индерергә мәжбүр итә.

Викингтар дәүерендә Көнбайыш Европанан кешеләрҙең күсенеүе бөтә Скандинавияға ҡағыла, шул уҡ ваҡытта, [[Меларен]] күле үҙәнендә һәм [[Готланд]]та юғары нөктәләр булған саҡта ла, көнсығыштан миграция локалләштерелгән була. Көньяҡ Европанан гендар ағымы күпселектә Скандинавияның көньяғына ҡағыла&lt;ref&gt;[https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 The genetic history of Scandinavia from the Roman Iron Age to the present] {{Wayback|url=https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 |date=20230131045257 }}, 2023&lt;/ref&gt;.

== Хронология ==
* 789 год — викинги на трёх кораблях приплыли в [[Дорсет]] ([[Юго-Западная Англия]]), убив местного королевского шерифа{{efn|По некоторым данным первые набеги норманнов на Англию, имели место уже в 760-х или 770-х годах{{sfn|Роуч|2024| с= 19|name=}}.}}.
* 793 год — нападение на монастырь [[Кутберт Линдисфарнский|святого Кутберта]] на [[Линдисфарн|о. Линдисфарн]].
* 794 год — нападение на монастырь в [[Джарроу]] в [[Северо-Восточная Англия|северо-восточной Англии]].
* 795 год — набеги на остров [[Айона]] и [[Ирландия|Ирландию]].
* 800 год — освоение [[Шетландские острова|Шетлендских]] и [[Оркнейские острова|Оркнейских островов]].
* 810 год — датчане напали на [[Фрисландия (историческая область)|Фрисландию]].
* 830 год — участились набеги на [[Франция|Францию]] и [[Британия|Британию]].
* 834 год — набег на [[Дорестад]] (Фрисландия).
* 839 год — основание королевства в [[Ирландия|Ирландии]] со столицей в [[Арма|Арме]].
* 844 год — викинги достигли [[Лиссабон]]а.
* 845 год — набег на [[Гамбург]] и [[Париж]].
* 851 год — набег на Англию.
* 860 год — [[Поход Руси на Царьград (860)|набег на Константинополь]].
* 861 год — викинги добрались до [[Памплона|Памплоны]] в [[Пиренеи|Пиренеях]] и пленили местного правителя.
* 862 год — «[[призвание варягов]]» в [[Новгород]]
* 867 год — «[[Великая языческая армия]]» завладела [[Йорк]]ом.
* Около 870 года — викинги основывают первое поселение в [[Исландия|Исландии]] ([[Рейкьявик]]).
* 870—890 года — [[варяги]] открывают устье [[Северная Двина|Северной Двины]] ([[Биармия]]).
* 875 год — викинги впервые посетили [[Гренландия|Гренландию]].
* 885 год — [[Осада Парижа (885-886)|Осада Парижа]].
* 907 год — поход киевского князя [[Олег Вещий|Олега]] на [[Константинополь]].
* 911 год — [[Сен-Клер-сюр-Эптский договор]] передал в руки норманнского вождя [[Роллон]]а территорию [[Нормандия|Нормандии]].
* 941 год — киевский князь [[Игорь Рюрикович|Игорь]] ({{lang-non|Ingvarr Hrøríkrsson}}) нападает на [[Константинополь]].
* 943 год — [[Набег русов на Бердаа (943)|набег на Бердаа]] — бывшую столицу [[Кавказская Албания|Кавказской Албании]].
* 968 год — пираты-викинги в очередной раз разорили [[Галисия|Галисию]] и убили [[Сантьяго-де-Компостела|епископа Компостельского]].
* 970 год — киевский князь [[Святослав Игоревич]] со своей славяно-варяжской дружиной [[Русско-византийская война 970—971 годов|попытался закрепиться на Балканах]].
* 980 год — возобновились набеги на Англию.
* 986 год — викинги достигли берега [[Северная Америка|Северной Америки]] ([[Винланд]]).
* 991 год — в [[битва при Молдоне|битве при Молдоне]] погибает [[эрл]] [[Биртнот]]а.
* 999 год — [[Олав I Трюггвасон]] обращает норвежцев в христианскую веру.
* 1000 год — Олав I погибает в морской [[битва у Свольдера|битве у Свольдера]]
* 1000 год — начались попытки викингов колонизировать [[Винланд]].
* 1013 год — [[Свен Вилобородый]] окончательно завоевал [[Англия|Англию]].
* 1013 год — [[1042]] гг. [[Денло|норманнское правление]] в северо-восточной Англии.
* 1030 год — король Норвегии [[Олав II Святой]] погибает в [[битва при Стикластадире|битве при Стикластадире]].
* 1036-42 года — [[Ингвар Путешественник]] совершил последний варяжский поход в [[Каспийское море]].
* 1066 год — Норвежский конунг [[Харальд III Суровый|Харальд Суровый]] гибнет в [[Битва при Стамфорд-Бридже|битве при Стамфорд-Бридже]] при попытке завладеть английским престолом.

== Иҫкәрмәләр ==
'''Комментарийҙар'''
{{комментарийҙар}}
'''Сығанаҡтар'''
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Анохин Г. И.'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М. Наука 1989. — С. 131—163.
* ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' [http://ulfdalir.ru/literature/71 Викинги] / Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 320 с. — Серия «Barbaricum». — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2.
* {{Книга|ссылка=https://gnezdovo.com/wp-content/uploads/2024/03/675_Арне19142023rus.pdf|автор=[[Арне, Туре|Арне Т.]]|заглавие=Швеция и Восток: археологические исследования взаимоотношений Швеции и Востока в эпоху викингов|ответственный=отв. ред.-сост. Н. А. Кренке|год=2023|место=М.|издательство=[[Институт археологии РАН|ИА РАН]]|страниц=296}}
* ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — Серия «Corpus».
* {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}}
* ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — Серия «Мировая история. Цивилизации и Этносы».
* ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — Серия «Живая история. Повседневная жизнь человечества».
* ''[http://popov-lib.narod.ru/hist/enciklopedia/vikingi/cont.htm Викинги. Набеги с севера]:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — Серия «Энциклопедия „Исчезнувшие цивилизации“». — ISBN 5-300-00824-3.
* ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — Серия «Подлинная история Руси». — ISBN 978-5-699-56960-1.
* ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с.
* ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/124 Походы викингов]. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — Серия «Золотой запас знаний». — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
* ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: Центрполиграф, 2003. — 448 с.
* ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: Центрполиграф, 2003. — 301 с.
* ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — Серия «Темная сторона истории». — ISBN 978-5-699-84607-8.
* ''Дэвидсон Хильда Эллис.'' Древние скандинавы: Сыны северных богов. — М.: Центрполиграф, 2008. — 186 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций».
* ''[[Ингстад, Хельге Маркус|Ингстад Хельге.]]'' По следам Лейва Счастливого. — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. — 246 с.
* {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}}
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' [http://statehistory.ru/books/18/Lev-Kleyn_Spor-o-varyagakh/ Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон]. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с.
* ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2003. — 176 с. — Серия «История. Открытие».
* ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — Серия «Народы Земли».
* {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси|место=М.|издательство=Альма Матер|год=2023|издание=изд. 2-е, испр|страниц=891|тираж=1000|isbn=978-5-904993-98-6}}
* ''[[Ловмянский, Генрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
* ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — Серия «Barbaricum».
* ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493.
* ''Прайс Нил.'' История викингов. Дети Ясеня и Вяза / Пер. с англ. В. В. Степановой. — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2021. — 528 с. — ISBN 978-5-389-18416-9.
* {{Iw|Роэсдаль, Эльсе|''Эльсе Роэсдаль''||Else Roesdahl}}. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с.
* ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР».
* ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с.
* ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: Центрполиграф, 2005. — 239 с.
* ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
* ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — Серия «Clio Expansiva». — ISBN 5-8071-0104-9
* ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/317 Походы викингов] / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — Серия «Историческая библиотека».
* ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с.
* ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель 2004. — 64 с.: ил. — Серия «Элитные войска».
* ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с.
* ''Шартран Р., Дюрам К., Харрисон М.'' Викинги. Мореплаватели, пираты, воины. — М.: Эксмо, 2008. — 192 с. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-23504-9.
* {{книга
 | автор         =  Хейвуд Дж.
 | заглавие    =  Люди Севера: История викингов, 793–1241
 | оригинал      =  John Haywood: NORTHMEN. The Viking Saga
 | место         = М.
 | издательство  = Альпина Нон-фикшн
 | год           = 2016 
 | allpages      = 452
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-91671-630-6
 | ref           = Хейвуд
 }}
* {{книга |автор=[[Роуч, Леви|Леви Роуч]] |заглавие = Империи норманнов. Создатели Европы, завоеватели Азии|оригинал=  Levi Roach. Empires of the Normans: Makers of Europe, Conquerors of Asia | место= М.|издательство= Альпина нон-фикшн|год= 2024|страницы= 384|isbn= 978-5-00139-758-8|ref =  Роуч}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=https://fiord.org/|title=Древняя Скандинавия|author=|website=Фьорд|description=исторический медиа-журнал, сайт о Древней Скандинавии, скандинавской мифологии, викингах.|date=|publisher=}}
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FOYGLk0MQgo|title=Повседневная жизнь викингов в деревне Сваргас (Выборг).|author=Михаил Хлопов|website=YouTube|description=Видеозапись экскурсии, посвящённой быту варягов на территории северной Руси|date=2013-06-21|publisher=}}
* [http://norroen.info Norroen Dyrd (Северная Слава) — сайт, посвящённый скандинаво-исландской культуре и истории]
* [http://ulfdalir.ru Ульвдалир (Волчья долина) — сайт, посвящённый Древней Скандинавии]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Скандинавия хронологияһы}}
{{Викингтар}}

[[Категория:Викингтар осоро|*]]</text>
      <sha1>pg2a598c87va56e72ymozgykgvo2qiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295135</id>
      <parentid>1295125</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23521" sha1="pc67g6cjn0vnq9rk6e0z2gpurfo1tcv" xml:space="preserve">[[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|right|350px|VIII (ҡара-ҡыҙыл), IX (ҡыҙыл), X (ҡыҙғылт һары) һәм XI (һары) быуаттарҙа скандинав тораҡтарының таралыу картаһы. Йәшел төҫ менән скандинавтарҙың һөжүменә дусар булған территориялар билдәләнгән]]
'''Викингтар осоро''' — период Средневеко[[VIII век|VIII]] быуаттан алып [[XI быуат]]ҡа тиклем дауам иткән [[раннее Средневековье|иртә Урта быуаттар]] осоро. Был осорҙа Европала нормандар йәки викингтар булараҡ билдәле, Скандинавия халҡы күрше дәүләттәргә һөжүм итә, Яҡын Көнсығыш һәм Урта Азия дәүләттәре менән сауҙа мөнәсәбәттәре булдыра һәм [[экспансия викингов|Көнсығыш Европанан алып Төньяҡ Америкаға һәм
Гренландияға тиклем киң арауыҡта төпләнә]]{{sfn|Хейвуд |2016|loc=| с= 10|name=}}. [[германский железный век|Германия тимер быуатынан]] һуң килә (Швецияла — [[Вендельский период|Вендель осоронан]] һуң). Викингтарҙың экспансия формалары яңы ерҙәр эҙләүҙе, яр буйы тораҡ пункттарын талауҙы, [[пиратлыҡ]]ты һәм сауҙаны үҙ эсенә ала. Община-ырыу ҡоролошоноң тарҡалыуы, улар өсөн хәрби табыш байыуҙың мөһим сығанағы булып хеҙмәт иткәнлектән, юғары ҡатламдың көсәйеүе менән оҙатыла; Скандинавия ярымутрауының диңгеҙ буйы райондарында халыҡтың артыҡ күп булыуы һәм эшкәртеү өсөн яраҡлы ерҙәрҙең етешмәүе арҡаһында күп кенә ябай община ағзалары (бондтар) тыуған илен ташлап китергә мәжбүр була.

Скандинавия йәмғиәтендә иң мөһим ҡарарҙарҙы бөтә ирекле ир-егеттәр йыйылышы — [[тинг]] ҡабул иткән. Бәләкәй йәмәғәт структураларында тинг хәҙерге типтағы [[парламент|вәкиллекле орган]]ға әүерелә: был 930 йылда беренсе тапҡыр йыйылған исланд [[альтинг]]ы һәм унан бер нисә тиҫтә йәшкә кесе [[Мэн (остров)|мэн]] [[тинвальд]]ы. [[Инглинги|Инглингтар]], [[Скьёльдунги|Скьёльдунгтар]] йәки башҡа күренекле ырыуҙарҙан булған [[Конунг]] тәү сиратта хәрби юлбашсы, [[дружина]] етәксеһе булараҡ ҡабул ителә. Ул ер биләмәһенә эйә булған йәки карапта сәфәрҙә йөрөп тормош көткән ([[сэконунг]]). Хәҙерге Скандинавия дәүләттәре территорияһында бер осорҙа тиҫтәләгән ваҡ конунгтар хакимлыҡ итә.

Нормандарҙың [[кровная месть|ҡанлы үс алыу]] институты булған. Үлтереү осрағында ваҡиғалар «енәйәт составына» һәм зыян күреүсенең социаль статусына бәйле үҫешә. Тыныс килешеү менән тамамланырға мөмкин, аҡсалата компенсация ([[вергельд]]) түләргә мөмкин. Ҡан ҡойошҡа тиклем барып еткән осраҡта, был бер ырыуҙың икенсеһенән үс алыуы була. [[Хольмганг]] тип аталған алышта үлем осрағы булғанда, был үлтереү тип һаналмай. Һуғышта ҡатнашҡан ярһыу яугирҙәр ([[берсерк]]тар) байый, тәжрибәһе аҙ булған яугирҙәрҙе алышта саҡыра, уларҙы йә үлтерә йәки ауыр яралай. Был скандинав дәүләттәрен викингтар дәүеренең аҙағында хольмгангтар үткәреүгә сикләүҙәр индерергә мәжбүр итә.

Викингтар дәүерендә Көнбайыш Европанан кешеләрҙең күсенеүе бөтә Скандинавияға ҡағыла, шул уҡ ваҡытта, [[Меларен]] күле үҙәнендә һәм [[Готланд]]та юғары нөктәләр булған саҡта ла, көнсығыштан миграция локалләштерелгән була. Көньяҡ Европанан гендар ағымы күпселектә Скандинавияның көньяғына ҡағыла&lt;ref&gt;[https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 The genetic history of Scandinavia from the Roman Iron Age to the present] {{Wayback|url=https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(22)01468-4 |date=20230131045257 }}, 2023&lt;/ref&gt;.

== Хронология ==
* 789 йыл — викингтар өс карапта [[Дорсет]]ҡа ([[Көньяҡ-Көнбайыш Англия]]) килә, урындағы король шерифын үлтерә{{efn|По некоторым данным первые набеги норманнов на Англию, имели место уже в 760-х или 770-х годах{{sfn|Роуч|2024| с= 19|name=}}.}}.
* 793 йыл — [[Линдисфарн|Линдисфарн утрауында]]ғы [[Кутберт Линдисфарнский|изге Кутберт]] монастырына һөжүм.
* 794 йыл — нападение на монастырь [[Северо-Восточная Англия|Төньяҡ-көнсығыш Англияла]] урынлашҡан [[Джарроу]] монастырына һөжүм.
* 795 йыл — [[Айона]] утрауына һәм [[Ирландия]]ға сапҡындар.
* 800 йыл — освоение [[Шетландские острова|Шетленд]] һәм [[Оркнейские острова|Оркней утрау]]ҙарын үҙләштереү.
* 810 йыл — датчандар [[Фрисландия (историческая область)|Фрисландия]]ға һөжүм итә.
* 830 йыл — [[Франция]]ға һәм [[Британия]]ға сапҡынсылыҡтары йышая.
* 834 год — [[Дорестад]]ҡа (Фрисландия) сапҡын.
* 839 год — баш ҡалаһы [[Арма]]ла урынлашҡан [[Ирландия]] короллегенә нигеҙ һалыу.
* 844 йыл — викингтар [[Лиссабон]]ға барып етә.
* 845 йыл — [[Һамбург]] һәм [[Париж]]ға баҫҡынлыҡ.
* 851 йыл — Англияға баҫҡынлыҡ.
* 860 йыл — Русь [[Поход Руси на Царьград (860)|набег на Константинополгә сапҡын]] менән бара.
* 861 йыл — викингтар [[Пиренеи|Пиреней]] ярымутрауындағы [[Памплона]]ға барып етә һәм урындағы хакимды әсир итә.
* 862 йыл — [[Новгород]]тың «[[варягтарҙы саҡырыуы]]»
* 867 йыл — «[[Бөйөк мәжүси армияһы]]» [[Йорк]]ты баҫып ала.
* 870 йыл тирәһе — викингтар [[Исландия]]ла беренсе ауылға ([[Рейкьявик]]) нигеҙ һала.
* 870—890 йылдар — [[варяг]]тар [[Северная Двина|Төньяҡ Двина]] тамағын ([[Биармия]]) аса.
* 875 йыл — викингтар тәү тапҡыр впервые посетили [[Гренландия]]ны барып күрә.
* 885 йыл — [[Осада Парижа (885-886)|Парижды ҡамау]].
* 907 йыл — киев кенәзе [[Олег Вещий|Олегты]]ң [[Константинополь|Константинополг]]ә походы.
* 911 йыл — [[Сен-Клер-сюр-Эпт килешеүе]] норман юлбашсыһы [[Роллон]]ға [[Нормандия]] территорияһын бирә.
* 941 йыл — киев кенәзе [[Игорь Рюрикович|Игорь]] ({{lang-non|Ingvarr Hrøríkrsson}}) [[Константинополь|Константинополг]]ә һөжүм итә.
* 943 йыл — [[Набег русов на Бердаа (943)|Урыҫтарҙың Бердаа]]ға — бывшую столицу [[Кавказская Албания|Кавказ Албанияһыны]]ң элекке баш ҡалаһына һөжүме.
* 968 йыл — викинг-пираттар тағы ла бер тапҡыр Галисияны талай һәм [[Сантьяго-де-Компостела|епископа Компостель епискобын]] үлтерә.
* 970 йыл — киев кенәзе Святослав Игоревич үҙенең славян-варяг дружинаһы менән Балҡанда нығынырға маташа.
* 980 йыл — Англияға һөжүмдәр яңынан башлана.
* 986 йыл — викингтар [[Төньяҡ Америка]]ның ([[Винланд]]) яр буйына барып етә.
* 991 год — [[битва при Молдоне|Молдона янындағы алышта]] [[эрл]] [[Биртнот]] һәләк була.
* 999 йыл — [[Олав I Трюггвасон]]дың норвегтарҙы христиан динен тоттороуы.
* 1000 йыл — Олав I [[битва у Свольдера|битве у Свольдер янындағы]] диңгеҙ алышында һәләк була
* 1000 йыл — начались попытки викингтарҙың [[Винланд]]ты колонияға әйләндерергә маташыуы.
* 1013 йыл — [[Свен Вилобородый]] [[Англия]]ны тулыһыынса баҫып ала.
* 1013 йыл — [[1042]] йй. Төньяҡ-көнсығыш Англияла [[Денло|норман хакимлығы]].
* 1030 йыл — Норвегия короле [[Изге Олав II]] [[битва при Стикластадире|битве при Стикластадир алышында]] һәләк була.
* 1036-42 йылдар — [[Ингвар Сәйәхәтсе]] [[Каспий диңгеҙе]]нә һуңғы варяг походын ойоштора.
* 1066 йыл — Норвег конунгы [[Харальд III Суровый|Ҡырыҫ Харальд]] Англия тәхетен алырға маташҡанда [[Битва при Стамфорд-Бридже|Стамфорд-Бридж янындағы алышта]] һәләк була.

== Иҫкәрмәләр ==
'''Комментарийҙар'''
{{комментарийҙар}}
'''Сығанаҡтар'''
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Анохин Г. И.'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М. Наука 1989. — С. 131—163.
* ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' [http://ulfdalir.ru/literature/71 Викинги] / Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 320 с. — Серия «Barbaricum». — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2.
* {{Книга|ссылка=https://gnezdovo.com/wp-content/uploads/2024/03/675_Арне19142023rus.pdf|автор=[[Арне, Туре|Арне Т.]]|заглавие=Швеция и Восток: археологические исследования взаимоотношений Швеции и Востока в эпоху викингов|ответственный=отв. ред.-сост. Н. А. Кренке|год=2023|место=М.|издательство=[[Институт археологии РАН|ИА РАН]]|страниц=296}}
* ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — Серия «Corpus».
* {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}}
* ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — Серия «Мировая история. Цивилизации и Этносы».
* ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — Серия «Живая история. Повседневная жизнь человечества».
* ''[http://popov-lib.narod.ru/hist/enciklopedia/vikingi/cont.htm Викинги. Набеги с севера]:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — Серия «Энциклопедия „Исчезнувшие цивилизации“». — ISBN 5-300-00824-3.
* ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — Серия «Подлинная история Руси». — ISBN 978-5-699-56960-1.
* ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с.
* ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/124 Походы викингов]. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — Серия «Золотой запас знаний». — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9.
* ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: Центрполиграф, 2003. — 448 с.
* ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: Центрполиграф, 2003. — 301 с.
* ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — Серия «Темная сторона истории». — ISBN 978-5-699-84607-8.
* ''Дэвидсон Хильда Эллис.'' Древние скандинавы: Сыны северных богов. — М.: Центрполиграф, 2008. — 186 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций».
* ''[[Ингстад, Хельге Маркус|Ингстад Хельге.]]'' По следам Лейва Счастливого. — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. — 246 с.
* {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}}
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' [http://statehistory.ru/books/18/Lev-Kleyn_Spor-o-varyagakh/ Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон]. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с.
* ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2003. — 176 с. — Серия «История. Открытие».
* ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — Серия «Народы Земли».
* {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси|место=М.|издательство=Альма Матер|год=2023|издание=изд. 2-е, испр|страниц=891|тираж=1000|isbn=978-5-904993-98-6}}
* ''[[Ловмянский, Генрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
* ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — Серия «Barbaricum».
* ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493.
* ''Прайс Нил.'' История викингов. Дети Ясеня и Вяза / Пер. с англ. В. В. Степановой. — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2021. — 528 с. — ISBN 978-5-389-18416-9.
* {{Iw|Роэсдаль, Эльсе|''Эльсе Роэсдаль''||Else Roesdahl}}. Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с.
* ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР».
* ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с.
* ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: Центрполиграф, 2005. — 239 с.
* ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982]
* ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — Серия «Clio Expansiva». — ISBN 5-8071-0104-9
* ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' [http://ulfdalir.ru/literature/317 Походы викингов] / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — Серия «Историческая библиотека».
* ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с.
* ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель 2004. — 64 с.: ил. — Серия «Элитные войска».
* ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с.
* ''Шартран Р., Дюрам К., Харрисон М.'' Викинги. Мореплаватели, пираты, воины. — М.: Эксмо, 2008. — 192 с. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-23504-9.
* {{книга
 | автор         =  Хейвуд Дж.
 | заглавие    =  Люди Севера: История викингов, 793–1241
 | оригинал      =  John Haywood: NORTHMEN. The Viking Saga
 | место         = М.
 | издательство  = Альпина Нон-фикшн
 | год           = 2016 
 | allpages      = 452
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-91671-630-6
 | ref           = Хейвуд
 }}
* {{книга |автор=[[Роуч, Леви|Леви Роуч]] |заглавие = Империи норманнов. Создатели Европы, завоеватели Азии|оригинал=  Levi Roach. Empires of the Normans: Makers of Europe, Conquerors of Asia | место= М.|издательство= Альпина нон-фикшн|год= 2024|страницы= 384|isbn= 978-5-00139-758-8|ref =  Роуч}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=https://fiord.org/|title=Древняя Скандинавия|author=|website=Фьорд|description=исторический медиа-журнал, сайт о Древней Скандинавии, скандинавской мифологии, викингах.|date=|publisher=}}
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FOYGLk0MQgo|title=Повседневная жизнь викингов в деревне Сваргас (Выборг).|author=Михаил Хлопов|website=YouTube|description=Видеозапись экскурсии, посвящённой быту варягов на территории северной Руси|date=2013-06-21|publisher=}}
* [http://norroen.info Norroen Dyrd (Северная Слава) — сайт, посвящённый скандинаво-исландской культуре и истории]
* [http://ulfdalir.ru Ульвдалир (Волчья долина) — сайт, посвящённый Древней Скандинавии]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Скандинавия хронологияһы}}
{{Викингтар}}

[[Категория:Викингтар осоро|*]]</text>
      <sha1>pc67g6cjn0vnq9rk6e0z2gpurfo1tcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тикшеренеү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200610</id>
    <revision>
      <id>1295124</id>
      <timestamp>2026-05-01T08:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/146291644|Исследование]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10752" sha1="3tjpu4h9qo6h69b1832upb5rsutwyh9" xml:space="preserve">[[Файл:Humanités_Numériques.JPG|мини|230x230пкс|Ҡайһы саҡта тикшеренеүҙәр өсөн бер ниндәй ҙә махсус ҡорамалдар кәрәкмәй.]]
[[Файл:Microscopy_lab.jpg|мини|230x230пкс|Хәҙерге микроскоп ярҙамында тикшеренеүҙәр]]
[[Файл:Alcator_C-Mod.jpg|мини|274x274пкс|МИТ- та фәнни тикшеренеү ҡорамалдары]]
[[Файл:Neue_Planet_von_vorn.jpg|мини|230x230пкс|Германияның «Планета» фәнни-тикшеренеү судноһы]]
'''Тикшеренеү:'''

* киң мәғәнәлә - яңы [[белем]] эҙләү йәки [[Факт|факттарҙы]] асыҡлау маҡсатында системалы тикшереү;
* тар мәғәнәлә ''тикшеренеү -'' нимәнелер өйрәнеү '''процесы''' &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2010-04-07|accessdate=2009-05-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ;
* бындай эш һөҙөмтәһе (''тикшеренеүҙең''), фәнни хеҙмәт, өйрәнелгән объектты йәки нимәнелер тасуирлаусы документ.

'''Тикшеренеү предметы''' - был проблеманың шул аспекты, уны тикшергәндә, беҙ бөтөн объектты танып беләбеҙ, уның төп, иң мөһим билдәләрен айырып күрһәтәбеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-06-10|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

== Төрҙәре һәм типтары ==
Ғилми ысулды ҡулланыуға нигеҙләнгән Ғилми тикшеренеүҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-06-10|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Тирә-яҡ мөхит|тирә-яҡ донъяның]] тәбиғәтен һәм үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн [[Мәғлүмәт|ғилми мәғлүмәттәр]] һәм теориялар бирә. Бындай тикшеренеүҙең практик ҡулланыуҙары булыуы мөмкин.

Эмпирик һәм теоретик '''тикшеренеүҙәр''' айырыла. Ул түбәндәгесә '''төҙөлә''':

# Проблеманы ҡуйыу.
# [[Гипотеза]] тәҡдим итеү.
# Тикшеренеүҙе планлаштырыу.
# Тикшеренеүҙәр алып барыу.
# Мәғлүмәттәрҙе интерпретациялау.
# [[Гипотеза|Гипотезаны]] раҫлау йәеи кире ҡағыу. .

Фәнни тикшеренеүҙе хөкүмәттәр, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, коммерция компаниялары һәм айырым кешеләр финанслай ала. Фәнни тикшеренеүҙәрҙе академик һәм ғәмәли характерына ярашлы классификацияларға мөмкин. '''Ғәмәли тикшеренеүҙең''' төп маҡсаты ('''төп тикшеренеүҙән''' айырмалы рәүештә) —  кеше белеменең төрлө тармаҡтарында [[Человеческие знания|кеше белемен]] камиллаштырыу ысулдарын һәм системаларын асыу, интерпретациялау һәм үҫтереү. 

== Тикшеренеү методологияһының процедура характеристикаһы ==

=== Тәбиғәт фәндәре ===
Тәбиғи фәндәрҙә тикшеренеүҙең түбәндәге алгоритмы өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-06-10|accessdate=2023-06-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; :

# Күренеште күҙәтеү ;
# Донъяға ҡараш һәм методологик йәһәттән [[Теория|теоретик анализ]] һәм мөмкин булған [[:ru:Концепция|концепцияны]] эҙләү.
# [[Гипотеза]] төҙөү (һайлап алыу) ;
# Методтарҙы һәм алымдарҙы проектлау (эшләү);
#  '''[[:ru:Эксперимент|Экспериментты]] шундай итеп ойошторорға, ул күрһәткесле йәки асыҡтан-асыҡ баһа бирһен:'''
#* гипотезаның сорттарға айырыу критерийҙары буйынса ышаныслылығына (күренеште ҡабатлау ышаныслылығы өсөн сик шарттары);
#* күренештең тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге критерийҙарына;
#* курстың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә (процесс динамикаһы);
#* был күренеш процесының тамамланыу һөҙөмтәһенә.

=== Социаль һәм гуманитар цикл дисциплиналары ===
[[Йәмғиәт фәндәре|Ижтимағи фәндәрҙә ғәмәли тикшеренеүҙәр,]] ғәҙәттә, ошолай күренә:

# Проблеманы ҡуйыу, тикшеренеүҙең объектын һәм предметын асыҡлау (билдәләү), маҡсат һәм бурыстарҙы билдәләү; тикшеренеүҙе планлаштырыу;
# Теоретик өлөш: концептуаль тикшеренеү моделе, төшөнсәләрҙе һәм категорияларҙы һүрәтләү, улар араһындағы бәйләнештәр;
# Методик өлөш: тикшеренеү алымы, мәғлүмәт йыйыу ысулдарын һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдарын тасуирлау ;
# Практик өлөш: мәғлүмәттәр йыйыу һөҙөмтәләре, уларҙы анализлау һәм һөҙөмтәләр менән таныштырыу;
# Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса һығымталар һәм тәҡдимдәр.

== Фәнни методология контексында тикшеренеүҙәр  ==
Тикшеренеү процедураһын һәм барышы һәм һөҙөмтәһе мәғлүмәттәрен ышаныслылыҡ критерийҙары буйынса анализлау тикшерелгән гипотезаны раҫлау йәки кире ҡағыу өсөн ҡулланыла. Фәнни ысул тәжрибә тикшеренеүҙәрен (планлаштырылған [[:ru:Эксперимент|эксперимент]] йәки серия, эксперименттар төркөмө) тәжрибә менән раҫланмаған теоретик фекерҙәрҙән юғарыраҡ ҡуя. Ҡайһы бер белдереүҙәрҙе һәм тарихи мәғлүмәттәрҙе тәжрибә менән раҫлау мөмкин түгел һәм улар мифтарға ( [[Тарих|тарихта]] ) йәки мифологемаларға (тәжрибә юлы менән тикшерелмәгән гипотезаларға) ҡарай..

Фәнни тикшеренеүҙәр (процесстарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын күҙәтеү, тәжрибә, эксперименталь тикшереү) [[Гипотеза|гипотезаны]] раҫлау һәм тәжрибә юлы менән алынған [[Белем|белемдәр]] нигеҙендә, был йүнәлештәге һәм [[тәбиғәт]] күренештәренең конкрет механизмдары буйынса теорияны формалаштырыу өсөн нигеҙ бирә. 

Тикшеренеүҙәр &lt;a href=&quot;./Тәбиғәт&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;90&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Природа&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;thumbnail&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Desert_Electric.jpg/120px-Desert_Electric.jpg&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;width&amp;amp;quot;:80,&amp;amp;quot;height&amp;amp;quot;:50},&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;материальный мир Вселенной, объект изучения естественных наук&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q7860&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ru&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Тәбиғәт&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;thumbnail&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Hopetoun_falls.jpg/120px-Hopetoun_falls.jpg&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;width&amp;amp;quot;:80,&amp;amp;quot;height&amp;amp;quot;:53},&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q7860&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ba&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;link&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;cx-link&quot; id=&quot;mwfA&quot; title=&quot;Тәбиғәт&quot;&gt;тәбиғәтте&lt;/a&gt; тәжрибә аша фәнни танып белеү юлы  булып тора һәм фәнни .методологияның нигеҙен тәшкил итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Колонки|3}}
* [[Методология]]
* [[Описательный метод]]
* [[Философия науки]]
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|Исследование научное}}
* Исследование // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. 1983.
* [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 Исследование] // Новая философская энциклопедия. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm Исследование] // Энциклопедия эпистемологии и философии науки. М.: «Канон+», РООИ «Реабилитация». И. Т. Касавин. 2009.

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Белеү]]
[[Категория:Фәнни ысул]]
[[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]]
[[Категория:Методология]]</text>
      <sha1>3tjpu4h9qo6h69b1832upb5rsutwyh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295129</id>
      <parentid>1295124</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10714" sha1="swupa0fvvxnvm8tgjd0avvht2y724oo" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Humanités_Numériques.JPG|мини|230x230пкс|Ҡайһы саҡта тикшеренеүҙәр өсөн бер ниндәй ҙә махсус ҡорамалдар кәрәкмәй]]
[[Файл:Microscopy_lab.jpg|мини|230x230пкс|Хәҙерге микроскоп ярҙамында тикшеренеүҙәр]]
[[Файл:Alcator_C-Mod.jpg|мини|274x274пкс|Массачусетс технология институтында фәнни тикшеренеү ҡорамалдары]]
[[Файл:Neue_Planet_von_vorn.jpg|мини|230x230пкс|Германияның «Планета» фәнни-тикшеренеү судноһы]]

'''Тикшеренеү:'''

* киң мәғәнәлә - яңы [[белем]] эҙләү йәки [[Факт|факттарҙы]] асыҡлау маҡсатында системалы тикшереү;
* тар мәғәнәлә ''тикшеренеү'' - нимәнелер өйрәнеү '''процесы'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |title=Что такое ИССЛЕДОВАТЬ — Толковый словарь русского языка (Ожегов С., Шведова Н) — Словари — Словопедия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526010932/http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* бындай эш һөҙөмтәһе (''тикшеренеүҙең''), фәнни хеҙмәт, өйрәнелгән объектты йәки нимәнелер тасуирлаусы документ.

'''Тикшеренеү предметы''' - был проблеманың шундай аспекты, уны тикшергәндә, беҙ бөтөн объектты танып беләбеҙ, уның төп, иң мөһим билдәләрен айырып күрһәтәбеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|title=Объект и предмет исследования — Студопедия|website=studopedia.ru|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233449/https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Төрҙәре һәм типтары ==
Ғилми ысулды ҡулланыуға нигеҙләнгән ғилми тикшеренеүҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|title=Научное исследование: принципы, структура, виды, этапы, направления, типы. — КиберПедия|website=cyberpedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233447/https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Тирә-яҡ мөхит|тирә-яҡ мөхиттең]] тәбиғәтен һәм үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн [[Мәғлүмәт|ғилми мәғлүмәттәр]] һәм теориялар бирә. Бындай тикшеренеүҙең практик ҡулланыуҙары булыуы мөмкин.

Эмпирик һәм теоретик '''тикшеренеүҙәр''' айырыла. Ул түбәндәгесә '''төҙөлә''':

# Проблеманы ҡуйыу.
# [[Гипотеза]] тәҡдим итеү.
# Тикшеренеүҙе планлаштырыу.
# Тикшеренеүҙәр алып барыу.
# Мәғлүмәттәрҙе интерпретациялау.
# [[Гипотеза|Гипотезаны]] раҫлау йәеи кире ҡағыу. .

Фәнни тикшеренеүҙе хөкүмәттәр, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, коммерция компаниялары һәм айырым кешеләр финанслай ала. Фәнни тикшеренеүҙәрҙе академик һәм ғәмәли характерына ярашлы классификацияларға мөмкин. '''Ғәмәли тикшеренеүҙең''' төп маҡсаты ('''төп тикшеренеүҙән''' айырмалы рәүештә) —  кеше белеменең төрлө тармаҡтарында [[:ru:Человеческие знания|кеше белемен]] камиллаштырыу ысулдарын һәм системаларын асыу, интерпретациялау һәм үҫтереү. 

== Тикшеренеү методологияһының процедура характеристикаһы ==

=== Тәбиғәт фәндәре ===
Тәбиғи фәндәрҙә тикшеренеүҙең түбәндәге алгоритмы өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|title=Исследовательские методики|website=studopedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233448/https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

# Күренеште күҙәтеү ;
# Донъяға ҡараш һәм методологик йәһәттән [[Теория|теоретик анализ]] һәм мөмкин булған [[:ru:Концепция|концепцияны]] эҙләү.
# [[Гипотеза]] төҙөү (һайлап алыу) ;
# Методтарҙы һәм алымдарҙы проектлау (эшләү);
# [[:ru:Эксперимент|Экспериментты]] шундай итеп ойошторорға, ул күрһәткесле йәки асыҡтан-асыҡ баһа бирһен:
#* гипотезаның сорттарға айырыу критерийҙары буйынса ышаныслылығына (күренеште ҡабатлау ышаныслылығы өсөн сик шарттары);
#* күренештең тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге критерийҙарына;
#* курстың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә (процесс динамикаһы);
#* был күренеш процесының тамамланыу һөҙөмтәһенә.

=== Социаль һәм гуманитар цикл дисциплиналары ===
[[Йәмғиәт фәндәре|Йәмғиәт фәндәрtyl`]] ғәмәли тикшеренеүҙәр, ғәҙәттә, ошолай күренә:

# Проблеманы ҡуйыу, тикшеренеүҙең объектын һәм предметын асыҡлау (билдәләү), маҡсат һәм бурыстарҙы билдәләү; тикшеренеүҙе планлаштырыу;
# Теоретик өлөш: концептуаль тикшеренеү моделе, төшөнсәләрҙе һәм категорияларҙы, улар араһындағы бәйләнештәрҙе һүрәтләү;
# Методик өлөш: тикшеренеү алымы, мәғлүмәт йыйыу ысулдарын һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдарын тасуирлау;
# Практик өлөш: мәғлүмәттәр йыйыу һөҙөмтәләре, уларҙы анализлау һәм һөҙөмтәләр менән таныштырыу;
# Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса һығымталар һәм тәҡдимдәр.

== Фәнни методология контексында тикшеренеүҙәр  ==
Тикшеренеү процедураһын һәм барышы һәм һөҙөмтәһе мәғлүмәттәрен ышаныслылыҡ критерийҙары буйынса анализлау тикшерелгән гипотезаны раҫлау йәки кире ҡағыу өсөн ҡулланыла. Фәнни ысул тәжрибә тикшеренеүҙәрен (планлаштырылған [[:ru:Эксперимент|эксперимент]] йәки серия, эксперименттар төркөмө) тәжрибә менән раҫланмаған теоретик фекерҙәрҙән юғарыраҡ ҡуя. Ҡайһы бер белдереүҙәрҙе һәм тарихи мәғлүмәттәрҙе тәжрибә менән раҫлау мөмкин түгел һәм улар мифтарға ( [[Тарих|тарихта]] ) йәки мифологемаларға (тәжрибә юлы менән тикшерелмәгән гипотезаларға) ҡарай.

Фәнни тикшеренеүҙәр (процесстарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын күҙәтеү, тәжрибә, эксперименталь тикшереү) [[Гипотеза|гипотезаны]] раҫлау һәм тәжрибә юлы менән алынған [[Белем|белемдәр]] нигеҙендә, был йүнәлештәге һәм [[тәбиғәт]] күренештәренең конкрет механизмдары буйынса теорияны формалаштырыу өсөн нигеҙ бирә. 

Тикшеренеүҙәр тәбиғәтте тәжрибә аша фәнни танып белеү юлы  булып тора һәм фәнни методологияның нигеҙен тәшкил итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Методология]]
* [[Описательный метод]]
* [[Философия науки]]


== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|Исследование научное}}
* Исследование // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. 1983.
* [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 Исследование] // Новая философская энциклопедия. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm Исследование] // Энциклопедия эпистемологии и философии науки. М.: «Канон+», РООИ «Реабилитация». И. Т. Касавин. 2009.

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Белеү]]
[[Категория:Фәнни ысул]]
[[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]]
[[Категория:Методология]]</text>
      <sha1>swupa0fvvxnvm8tgjd0avvht2y724oo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295130</id>
      <parentid>1295129</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай уҡ ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1295130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10701" sha1="4tjfolioz1jyfqnc8gt4kvgqwmuw6rm" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Humanités_Numériques.JPG|мини|230x230пкс|Ҡайһы саҡта тикшеренеүҙәр өсөн бер ниндәй ҙә махсус ҡорамалдар кәрәкмәй]]
[[Файл:Microscopy_lab.jpg|мини|230x230пкс|Хәҙерге микроскоп ярҙамында тикшеренеүҙәр]]
[[Файл:Alcator_C-Mod.jpg|мини|274x274пкс|Массачусетс технология институтында фәнни тикшеренеү ҡорамалдары]]
[[Файл:Neue_Planet_von_vorn.jpg|мини|230x230пкс|Германияның «Планета» фәнни-тикшеренеү судноһы]]

'''Тикшеренеү:'''

* киң мәғәнәлә - яңы [[белем]] эҙләү йәки [[Факт|факттарҙы]] асыҡлау маҡсатында системалы тикшереү;
* тар мәғәнәлә ''тикшеренеү'' - нимәнелер өйрәнеү '''процесы'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |title=Что такое ИССЛЕДОВАТЬ — Толковый словарь русского языка (Ожегов С., Шведова Н) — Словари — Словопедия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526010932/http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* бындай эш һөҙөмтәһе (''тикшеренеүҙең''), фәнни хеҙмәт, өйрәнелгән объектты йәки нимәнелер тасуирлаусы документ.

'''Тикшеренеү предметы''' - был проблеманың шундай аспекты, уны тикшергәндә, беҙ бөтөн объектты танып беләбеҙ, уның төп, иң мөһим билдәләрен айырып күрһәтәбеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|title=Объект и предмет исследования — Студопедия|website=studopedia.ru|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233449/https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Төрҙәре һәм типтары ==
Ғилми ысулды ҡулланыуға нигеҙләнгән ғилми тикшеренеүҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|title=Научное исследование: принципы, структура, виды, этапы, направления, типы. — КиберПедия|website=cyberpedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233447/https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Тирә-яҡ мөхит|тирә-яҡ мөхиттең]] тәбиғәтен һәм үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн [[Мәғлүмәт|ғилми мәғлүмәттәр]] һәм теориялар бирә. Бындай тикшеренеүҙең практик ҡулланыуҙары булыуы мөмкин.

Эмпирик һәм теоретик '''тикшеренеүҙәр''' айырыла. Ул түбәндәгесә '''төҙөлә''':

# Проблеманы ҡуйыу.
# [[Гипотеза]] тәҡдим итеү.
# Тикшеренеүҙе планлаштырыу.
# Тикшеренеүҙәр алып барыу.
# Мәғлүмәттәрҙе интерпретациялау.
# [[Гипотеза|Гипотезаны]] раҫлау йәеи кире ҡағыу. .

Фәнни тикшеренеүҙе хөкүмәттәр, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, коммерция компаниялары һәм айырым кешеләр финанслай ала. Фәнни тикшеренеүҙәрҙе академик һәм ғәмәли характерына ярашлы классификацияларға мөмкин. '''Ғәмәли тикшеренеүҙең''' төп маҡсаты ('''төп тикшеренеүҙән''' айырмалы рәүештә) —  кеше белеменең төрлө тармаҡтарында [[:ru:Человеческие знания|кеше белемен]] камиллаштырыу ысулдарын һәм системаларын асыу, интерпретациялау һәм үҫтереү. 

== Тикшеренеү методологияһының процедура характеристикаһы ==

=== Тәбиғәт фәндәре ===
Тәбиғи фәндәрҙә тикшеренеүҙең түбәндәге алгоритмы өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|title=Исследовательские методики|website=studopedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233448/https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

# Күренеште күҙәтеү ;
# Донъяға ҡараш һәм методологик йәһәттән [[Теория|теоретик анализ]] һәм мөмкин булған [[:ru:Концепция|концепцияны]] эҙләү.
# [[Гипотеза]] төҙөү (һайлап алыу) ;
# Методтарҙы һәм алымдарҙы проектлау (эшләү);
# [[:ru:Эксперимент|Экспериментты]] шундай итеп ойошторорға, ул күрһәткесле йәки асыҡтан-асыҡ баһа бирһен:
#* гипотезаның сорттарға айырыу критерийҙары буйынса ышаныслылығына (күренеште ҡабатлау ышаныслылығы өсөн сик шарттары);
#* күренештең тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге критерийҙарына;
#* курстың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә (процесс динамикаһы);
#* был күренеш процесының тамамланыу һөҙөмтәһенә.

=== Социаль һәм гуманитар цикл дисциплиналары ===
[[Йәмғиәт фәндәре|Йәмғиәт фәндәрtyl`]] ғәмәли тикшеренеүҙәр, ғәҙәттә, ошолай күренә:

# Проблеманы ҡуйыу, тикшеренеүҙең объектын һәм предметын асыҡлау (билдәләү), маҡсат һәм бурыстарҙы билдәләү; тикшеренеүҙе планлаштырыу;
# Теоретик өлөш: концептуаль тикшеренеү моделе, төшөнсәләрҙе һәм категорияларҙы, улар араһындағы бәйләнештәрҙе һүрәтләү;
# Методик өлөш: тикшеренеү алымы, мәғлүмәт йыйыу ысулдарын һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдарын тасуирлау;
# Практик өлөш: мәғлүмәттәр йыйыу һөҙөмтәләре, уларҙы анализлау һәм һөҙөмтәләр менән таныштырыу;
# Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса һығымталар һәм тәҡдимдәр.

== Фәнни методология контексында тикшеренеүҙәр  ==
Тикшеренеү процедураһын һәм барышы һәм һөҙөмтәһе мәғлүмәттәрен ышаныслылыҡ критерийҙары буйынса анализлау тикшерелгән гипотезаны раҫлау йәки кире ҡағыу өсөн ҡулланыла. Фәнни ысул тәжрибә тикшеренеүҙәрен (планлаштырылған [[:ru:Эксперимент|эксперимент]] йәки серия, эксперименттар төркөмө) тәжрибә менән раҫланмаған теоретик фекерҙәрҙән юғарыраҡ ҡуя. Ҡайһы бер белдереүҙәрҙе һәм тарихи мәғлүмәттәрҙе тәжрибә менән раҫлау мөмкин түгел һәм улар мифтарға ( [[Тарих|тарихта]] ) йәки мифологемаларға (тәжрибә юлы менән тикшерелмәгән гипотезаларға) ҡарай.

Фәнни тикшеренеүҙәр (процесстарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын күҙәтеү, тәжрибә, эксперименталь тикшереү) [[Гипотеза|гипотезаны]] раҫлау һәм тәжрибә юлы менән алынған [[Белем|белемдәр]] нигеҙендә, был йүнәлештәге һәм [[тәбиғәт]] күренештәренең конкрет механизмдары буйынса теорияны формалаштырыу өсөн нигеҙ бирә. 

Тикшеренеүҙәр тәбиғәтте тәжрибә аша фәнни танып белеү юлы  булып тора һәм фәнни методологияның нигеҙен тәшкил итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Методология
* Описательный метод
* Философия науки

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|Исследование научное}}
* Исследование // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. 1983.
* [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 Исследование] // Новая философская энциклопедия. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm Исследование] // Энциклопедия эпистемологии и философии науки. М.: «Канон+», РООИ «Реабилитация». И. Т. Касавин. 2009.

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Белеү]]
[[Категория:Фәнни ысул]]
[[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]]
[[Категория:Методология]]</text>
      <sha1>4tjfolioz1jyfqnc8gt4kvgqwmuw6rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295131</id>
      <parentid>1295130</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10657" sha1="ap07onj8ps925206b78dkuwlcm0qf4b" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Humanités_Numériques.JPG|мини|230x230пкс|Ҡайһы саҡта тикшеренеүҙәр өсөн бер ниндәй ҙә махсус ҡорамалдар кәрәкмәй]]
[[Файл:Microscopy_lab.jpg|мини|230x230пкс|Хәҙерге микроскоп ярҙамында тикшеренеүҙәр]]
[[Файл:Alcator_C-Mod.jpg|мини|274x274пкс|Массачусетс технология институтында фәнни тикшеренеү ҡорамалдары]]
[[Файл:Neue_Planet_von_vorn.jpg|мини|230x230пкс|Германияның «Планета» фәнни-тикшеренеү судноһы]]

'''Тикшеренеү:'''

* киң мәғәнәлә — яңы [[белем]] эҙләү йәки [[Факт|факттарҙы]] асыҡлау маҡсатында системалы тикшереү;
* тар мәғәнәлә ''тикшеренеү'' — нимәнелер өйрәнеү '''процесы'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |title=Что такое ИССЛЕДОВАТЬ — Толковый словарь русского языка (Ожегов С., Шведова Н) — Словари — Словопедия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526010932/http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* бындай эш һөҙөмтәһе (''тикшеренеүҙең''), фәнни хеҙмәт, өйрәнелгән объектты йәки нимәнелер тасуирлаусы документ.

'''Тикшеренеү предметы''' — был проблеманың шундай аспекты, уны тикшергәндә, беҙ бөтөн объектты танып беләбеҙ, уның төп, иң мөһим билдәләрен айырып күрһәтәбеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|title=Объект и предмет исследования — Студопедия|website=studopedia.ru|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233449/https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Төрҙәре һәм типтары ==
Ғилми ысулды ҡулланыуға нигеҙләнгән ғилми тикшеренеүҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|title=Научное исследование: принципы, структура, виды, этапы, направления, типы. — КиберПедия|website=cyberpedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233447/https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Тирә-яҡ мөхит|тирә-яҡ мөхиттең]] тәбиғәтен һәм үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн [[Мәғлүмәт|ғилми мәғлүмәттәр]] һәм теориялар бирә. Бындай тикшеренеүҙең практик ҡулланыуҙары булыуы мөмкин.

Эмпирик һәм теоретик '''тикшеренеүҙәр''' айырыла. Ул түбәндәгесә '''төҙөлә''':

# Проблеманы ҡуйыу.
# [[Гипотеза]] тәҡдим итеү.
# Тикшеренеүҙе планлаштырыу.
# Тикшеренеүҙәр алып барыу.
# Мәғлүмәттәрҙе интерпретациялау.
# [[Гипотеза]]ны раҫлау йәеи кире ҡағыу. .

Фәнни тикшеренеүҙе хөкүмәттәр, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, коммерция компаниялары һәм айырым кешеләр финанслай ала. Фәнни тикшеренеүҙәрҙе академик һәм ғәмәли характерына ярашлы классификацияларға мөмкин. '''Ғәмәли тикшеренеүҙең''' төп маҡсаты ('''төп тикшеренеүҙән''' айырмалы рәүештә) — кеше белеменең төрлө тармаҡтарында [[:ru:Человеческие знания|кеше белемен]] камиллаштырыу ысулдарын һәм системаларын асыу, интерпретациялау һәм үҫтереү.

== Тикшеренеү методологияһының процедура характеристикаһы ==

=== Тәбиғәт фәндәре ===
Тәбиғи фәндәрҙә тикшеренеүҙең түбәндәге алгоритмы өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|title=Исследовательские методики|website=studopedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233448/https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

# Күренеште күҙәтеү ;
# Донъяға ҡараш һәм методологик йәһәттән [[Теория|теоретик анализ]] һәм мөмкин булған [[:ru:Концепция|концепцияны]] эҙләү.
# [[Гипотеза]] төҙөү (һайлап алыу) ;
# Методтарҙы һәм алымдарҙы проектлау (эшләү);
# [[:ru:Эксперимент|Экспериментты]] шундай итеп ойошторорға, ул күрһәткесле йәки асыҡтан-асыҡ баһа бирһен:
#* гипотезаның сорттарға айырыу критерийҙары буйынса ышаныслылығына (күренеште ҡабатлау ышаныслылығы өсөн сик шарттары);
#* күренештең тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге критерийҙарына;
#* курстың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә (процесс динамикаһы);
#* был күренеш процесының тамамланыу һөҙөмтәһенә.

=== Социаль һәм гуманитар цикл дисциплиналары ===
[[Йәмғиәт фәндәре|Йәмғиәт фәндәрtyl`]] ғәмәли тикшеренеүҙәр, ғәҙәттә, ошолай күренә:

# Проблеманы ҡуйыу, тикшеренеүҙең объектын һәм предметын асыҡлау (билдәләү), маҡсат һәм бурыстарҙы билдәләү; тикшеренеүҙе планлаштырыу;
# Теоретик өлөш: концептуаль тикшеренеү моделе, төшөнсәләрҙе һәм категорияларҙы, улар араһындағы бәйләнештәрҙе һүрәтләү;
# Методик өлөш: тикшеренеү алымы, мәғлүмәт йыйыу ысулдарын һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдарын тасуирлау;
# Практик өлөш: мәғлүмәттәр йыйыу һөҙөмтәләре, уларҙы анализлау һәм һөҙөмтәләр менән таныштырыу;
# Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса һығымталар һәм тәҡдимдәр.

== Фәнни методология контексында тикшеренеүҙәр ==
Тикшеренеү процедураһын һәм барышы һәм һөҙөмтәһе мәғлүмәттәрен ышаныслылыҡ критерийҙары буйынса анализлау тикшерелгән гипотезаны раҫлау йәки кире ҡағыу өсөн ҡулланыла. Фәнни ысул тәжрибә тикшеренеүҙәрен (планлаштырылған [[:ru:Эксперимент|эксперимент]] йәки серия, эксперименттар төркөмө) тәжрибә менән раҫланмаған теоретик фекерҙәрҙән юғарыраҡ ҡуя. Ҡайһы бер белдереүҙәрҙе һәм тарихи мәғлүмәттәрҙе тәжрибә менән раҫлау мөмкин түгел һәм улар мифтарға ([[тарих]]та) йәки мифологемаларға (тәжрибә юлы менән тикшерелмәгән гипотезаларға) ҡарай.

Фәнни тикшеренеүҙәр (процесстарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын күҙәтеү, тәжрибә, эксперименталь тикшереү) [[гипотеза]]ны раҫлау һәм тәжрибә юлы менән алынған [[Белем|белемдәр]] нигеҙендә, был йүнәлештәге һәм [[тәбиғәт]] күренештәренең конкрет механизмдары буйынса теорияны формалаштырыу өсөн нигеҙ бирә.

Тикшеренеүҙәр тәбиғәтте тәжрибә аша фәнни танып белеү юлы булып тора һәм фәнни методологияның нигеҙен тәшкил итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Методология
* Описательный метод
* Философия науки

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Исследование научное}}
* Исследование // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. 1983.
* [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 Исследование] // Новая философская энциклопедия. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm Исследование] // Энциклопедия эпистемологии и философии науки. М.: «Канон+», РООИ «Реабилитация». И. Т. Касавин. 2009.

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Белеү]]
[[Категория:Фәнни ысул]]
[[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]]
[[Категория:Методология]]</text>
      <sha1>ap07onj8ps925206b78dkuwlcm0qf4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Викингтар осоро</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200611</id>
    <revision>
      <id>1295127</id>
      <timestamp>2026-05-01T08:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Эпоха викингов||1 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих|тема2=|тема3=  |ил=Норвегия|ил2= |ил3= }} ~~~~</comment>
      <origin>1295127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="6mgk5gf8v58pxff05zdl7u7vyua9gt6" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Эпоха викингов||1 май 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=Тарих|тема2=|тема3=  |ил=Норвегия|ил2= |ил3= }}
[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 08:57, 1 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6mgk5gf8v58pxff05zdl7u7vyua9gt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Тикшеренеү</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200612</id>
    <revision>
      <id>1295132</id>
      <timestamp>2026-05-01T09:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Исследование|1 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="7p2d03c17aek2wshxalkdh3kcdu1hx8" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Исследование|1 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>7p2d03c17aek2wshxalkdh3kcdu1hx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венгрия геологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200613</id>
    <revision>
      <id>1295143</id>
      <timestamp>2026-05-01T10:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/148379247|Геология Венгрии]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="ioy3gc8x2ia9ivkeq2hsvp0wbwppase" xml:space="preserve">== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел.  Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. [[Cендрё|Сендрё]] тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]]  һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары   ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар..

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт|Будапештан]] төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан . Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[Базальт|базальттар]], андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] [[Эзбизташ|һәм эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.</text>
      <sha1>ioy3gc8x2ia9ivkeq2hsvp0wbwppase</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295146</id>
      <parentid>1295143</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4503" sha1="nubsk9co5dzdq555xvk1iwudakkltjm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия|Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.
== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел.  Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. [[Cендрё|Сендрё]] тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]]  һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары   ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар..

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт|Будапештан]] төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан . Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[Базальт|базальттар]], андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] [[Эзбизташ|һәм эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.</text>
      <sha1>nubsk9co5dzdq555xvk1iwudakkltjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295149</id>
      <parentid>1295146</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="glim800k22exvrn14w11ezeqiysblra" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. [[Cендрё|Сендрё]] тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.</text>
      <sha1>glim800k22exvrn14w11ezeqiysblra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295150</id>
      <parentid>1295149</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Файҙалы ҡаҙылмалары */</comment>
      <origin>1295150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4488" sha1="5cfyv7jr9qjze0q3rt754ibl7rajcdu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. [[Cендрё|Сендрё]] тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.</text>
      <sha1>5cfyv7jr9qjze0q3rt754ibl7rajcdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295151</id>
      <parentid>1295150</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Файҙалы ҡаҙылмалары */</comment>
      <origin>1295151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4505" sha1="lthwkwd3f16slcekl5dre7qv5srfc19" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. [[Cендрё|Сендрё]] тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[:ru:Герече|Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.</text>
      <sha1>lthwkwd3f16slcekl5dre7qv5srfc19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295152</id>
      <parentid>1295151</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геологик төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1295152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4489" sha1="ef6uuwjptnguzk7o6fbk6964rdtc44z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. Сендрё тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[:ru:Герече|Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.</text>
      <sha1>ef6uuwjptnguzk7o6fbk6964rdtc44z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295153</id>
      <parentid>1295152</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="m5be1ytavrw979cjsrk2isb9y1zsr3w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. Сендрё тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[:ru:Герече|Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.
[[Категория:Илдәр буйынса uеология|Венгрия]]
[[Категория:Венгрия географиһы]]
[[Категория:Европа геологияһы|Венгрия]]</text>
      <sha1>m5be1ytavrw979cjsrk2isb9y1zsr3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295154</id>
      <parentid>1295153</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="5xurx9agotfp7mr5undx6texll1pjod" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. Сендрё тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[:ru:Герече|Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.
[[Категория:Илдәр буйынса uеология|Венгрия]]
[[Категория:Венгрия географияһы]]
[[Категория:Европа геологияһы|Венгрия]]</text>
      <sha1>5xurx9agotfp7mr5undx6texll1pjod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295155</id>
      <parentid>1295154</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1295155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4703" sha1="at0vvqfqq8la0h7pa5pilvncxi5b0oa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. Сендрё тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[:ru:Герече|Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.
[[Категория:Илдәр буйынса геология|Венгрия]]
[[Категория:Венгрия географияһы]]
[[Категория:Европа геологияһы|Венгрия]]</text>
      <sha1>at0vvqfqq8la0h7pa5pilvncxi5b0oa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295156</id>
      <parentid>1295155</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="8po5uclih7xcaxcfth14n9anco676gj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Венгрия геологияһы''' — [[Венгрия]] территорияһының геологик төҙөлөшө.

== Геологик төҙөлөшө ==
[[Файл:MapGeoHungary1922-1923.jpg|альт=Геологическая карта Венгрии и соседних стран, 1922 г.|мини|Венгрияның һәм күрше илдәрҙең геологик картаһы, 1922 йыл]]
Венгрияның геологик төҙөлөшө бер төрлө түгел. Илдең күпселек өлөшө Альп, Карпат һәм Динар һырттары араһында Альп-Гималай хәрәкәтсән бүлкәтенең Паннон тау-ара уйпатлығы сиктәрендә урынлашҡан. Был уйпатлыҡтың ҡабығы 25 км-ға тиклем нәҙегәйгән, литосфераһы 25 км-ҙан да кәмерәк. Венгрия биләгән территорияның фундаменты палеозой һәм [[мезозой]], шулай уҡ кембрий алды (көньяҡта) тоҡомдарынан тора. Ил территорияһын Урта Венгрия тәрән ярығы киҫеп үтә, уның зонаһында бер нисә төҫлө металл ятҡылыҡтары урынлашҡан.

[[Балатон]] күле районында органик ҡалдыҡтарҙан торған иң боронғо [[ултырма тау тоҡомдары]] — силур граптолит сланецтары — табылған. Сендрё тауҙарында һәм Кесе Венгр уйпатлығында [[Девон осоро|девон]] осоро ултырмалары ([[доломит]], [[эзбизташ]] һәм балсыҡлы һәүерташтар) табылған. Таш күмер ҡатламдары ултырма тышлыҡ аҫтында һаҡланған. Мечек һәм Веленце тауҙарындағы гранитоидтар ҙа таш күмер осорона ҡарай. Мечек тауҙарында шулай уҡ пермь осоро ултырмалары бар.

== Файҙалы ҡаҙылмалары ==
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан бокситтар мөһим әһәмиәткә эйә, уларҙың ятҡылыҡтары Урта Венгрия тауҙарында урынлашҡан. Нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары илдең көньяғында, көньяҡ-көнсығышында һәм көнбайышында, шулай уҡ [[Будапешт]]ан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Һоро күмер ятҡылыҡтары Бакони һәм [[:ru:Вертеш|Вертеш]] массивтарының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, [[:ru:Герече|Герече]] һыртының көньяҡ итәгендә һәм Көнбайыш Карпат армыттарында тупланған.

Венгрияның көнбайыш сиге буйында лигнит күмер ятҡылыҡтары табылған. Венгрияның төньяҡ-көнсығышында тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, Баконь тауҙарында марганец ятҡылыҡтары, Матра массивында ҡурғаш ятҡылыҡтары, Көнбайыш Карпат армыттарында баҡыр ятҡылыҡтары урынлашҡан. Венгрияла металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[:ru:Огнеупорные глины|утҡа сыҙамлы балсыҡтар]], бентонит, каолин, [[базальт]]тар, андезиттар, вулкан быялаһы, перлит, [[ҡом]], ваҡ таш, [[доломит]] һәм [[Эзбизташ|эзбизташ]] бар. Илдең геотермаль ресурстары үҙәктә һәм көньяҡта тупланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Венгрия|том=5|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/1906527}}
* Гірничий енциклопедичний словник : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Східний видавничий дім, 2004. — Т. 3. — 752 с. — ISBN 966-7804-78-X.
[[Категория:Венгрия геологияһы]]</text>
      <sha1>8po5uclih7xcaxcfth14n9anco676gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Венгрия геологияһы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200614</id>
    <revision>
      <id>1295157</id>
      <timestamp>2026-05-01T10:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Илдәр буйынса геология|Венгрия]] [[Категория:Венгрия географияһы]] [[Категория:Европа геологияһы|Венгрия]]</comment>
      <origin>1295157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="ai8gjebtub8h4ehjo5woz9gqqtt9j03" xml:space="preserve">[[Категория:Илдәр буйынса геология|Венгрия]]
[[Категория:Венгрия географияһы]]
[[Категория:Европа геологияһы|Венгрия]]</text>
      <sha1>ai8gjebtub8h4ehjo5woz9gqqtt9j03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Венгрия геологияһы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200615</id>
    <revision>
      <id>1295158</id>
      <timestamp>2026-05-01T10:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Геология Венгрии|1 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=геология|тема2=илдәр |тема3= |ил= |ил2=Венгрия|ил3= }}</comment>
      <origin>1295158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="tmwawyhxmg8efpg6nvak0gr5xn8p624" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Геология Венгрии|1 май 2026}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=геология|тема2=илдәр |тема3= |ил= |ил2=Венгрия|ил3= }}</text>
      <sha1>tmwawyhxmg8efpg6nvak0gr5xn8p624</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>